# data[].attributes.body
Orain dela 1.000 urte inguru, arriskuak desagertzen hasi ziren gerra batzuk ondoren, egoera hobetu zen eta honen ondorioz hiriak handitu ziren.

# data[].attributes.body
XI-XIV. mendeen inguru, Europako klima hobetu egin zen eta bero gehiago egiten zuen. Horri esker nekazaritza hedatu egin zen.

Honen ondorioz; Nekazaritza-tresnak hobetu ziren, laborantza-metodo berriak argitaratu ziren, haize- eta ur-erroten erabilera orokortza egin zuen...

# data[].attributes.body
Biztanleria hobetu egin zen, gaixotasun gutxiago egon ziren,... Honen ondorioz, Europako biztanleria handitu egin zen 45 milioi pertsona berriekin XII. mendean, eta 75 milioi pertsona XIV. mendean.

Jende askok eskatu zuen beren lehen lur abandonatuak berriz landu ahal izatea. Bertan gauzak egin behar ziren, adibidez; Basoak moztea, padurak lehortzea,...

Bestalde landa-eremu, biztanleria-hazkundea nekazariak hirietara eraman zuten. Hirien bizimodu denak jaun federalek kontrolatu zituen, jendea berari eskatu zioten bizimodu hoberen bat.

# data[].attributes.attachment_link.title
2. Revista de las tropas en Barcelona. Detalle hombres de armas marchando. Vistas almetes

# data[].attributes.body
Produktibitatea hobetu egin zen, eta laborantza lurrak handitu ziren. Nekazaritza-soberakinak sortu zuten, eta honen esker merkatuan saldu zuten. Bertan armak, tresnak, ohialak saldu egiten zituzten.

Produktu-truke merkataritzan eta artisautza-ekoizpenean susperatu hasi zuten. Hiri batzuk birpiztu egin zuten, baina hauek ez zuten fama askorik.

# data[].attributes.headline
2.1 Nola gertatu zen merkataritza-hedapena?

# data[].attributes.subject
2.1 Nola gertatu zen merkataritza-hedapena?

# data[].attributes.body
Merkatuan nekazari produktu gehiago zeuden, eta honen ondorioz berrikuntzak sustatu egin zituzten.

Berrikuntza garraioa, trakzioa areatzen zuen. Horri esker, gurdi bidezko lehorreko garraioa hobetu zen. Diru gehiago zirukazioan zegoen, eta merkataritza teknika hobetu ziren.

Merkataritzaren garapena bultzatu zen, tokikoa edo gertukoa landa herrien arten zeuden. Distantzia ertainekoa 2 herrien distantzia da, eta geroago azokak garatu ziren, urtean behin egiten zituen.

Urruneko merkataritza hasi ziren berrikuntzen. Itsaso bidez joaten ziren, Ekialde urrunera joaten ziren, Afrikara joaten ziren...

# data[].attributes.headline
2.2 Nola gertatu zen merkataritza-hedapena?

# data[].attributes.subject
2.2 Nola gertatu zen merkataritza-hedapena?

# data[].attributes.body
XI.-XIII. mendeen artean segurtasun gehiago zegoen, eta honen esker, merkataritza hedatu zen.

Lehorreko ibilbideak; Merkatariek, monarkek eta artisauek zergak ordaindu behar zituzten. Hauei hiriak babestu egiten zieten. Salgaiak, animalien gainean gurdietan garraiatzen zituzten gauzak. Haiek ibaietatik ibiltzen ziren ere. Europan Mediterraneoko portuak iparraldeko portuekin lotutak zihoazten.

Itsasoko ibilideak; Bikingo inbiasioa ondoren, Ozeano Atlantikoa seguruagoa zen. Mediterraneoan aldiz, Bizantziar inperioa sendotu zenean, kristau-estatu txikiak sortu ziren (leku hauek seguruak ziren merkataritzarako).

# data[].attributes.headline
2.3 Nola gertatu zen merkataritza-hedapena?

# data[].attributes.subject
2.3 Nola gertatu zen merkataritza-hedapena?

# data[].attributes.body
Mediterraneoko ibilbideak Bizantziar inperioarekin (Europarena) eta ekialde Hurbilarekin lotu egiten zituen. Hauek luxuzko produktuak inportatzen egiten zituzten. Atlantikotik eta Baltikotik zeuden portuen ibilbideak. Zenbait hiri eremuak zituzten, eta hauek zenbait gauza garraiatzen zituzten.

Diru-truke egiten zuten gauzak, baina gauza batzuen esker kanbio letrak sortu zituzten. Merkatari-maileguak sortu zituzten merkatariek finantziatzeko.

# data[].attributes.body
Hiriak, komunikazio-bideetatik komunikatzen ziren. Biztaleak behar garrantzitsuak zituzten, eta asetzeko moduak ere; Artaintzarako eta laborantzarako lur onak, zura lortzeko basoak, ur ugari, harriak eskuratzeko harrobiak,...

# data[].attributes.body
Hiri-nukleoa harresiz ingurutatua zegoen, honako hauek errazago egiteko: Hiria defendatzea (borrokak sarritan ziren, eta harresiak gauez itxi egiten zituzten), kanpotik etortzen zirenei zergak kobratzea eta merkataritza-produktuak kontrolatuz.

Oinplanoa ez zen erregularra, oso irregularra izaten zen eta erdigunean kokatutako plaza baten inguruan antolatzen zen. Plazan; katedrala, udaletxea eta lonja zeuden. Biztanleria auzoetan bildu egiten ziren, erlijioaren arabera edo artisautza-jardueren arabera, kaleak bihurriak eta estuak ziren. Estolderiarik eta txorrotako ura ez zegoen, higienea kaskarra zen, arkakuso eta arratoi ugari zeuden, hori dela eta, gaixotasun infekziosoak erraz hedatu egiten ziren.

Harresietatik kanpo, auzo berri batzuk sortzen zituen, (errebalak). Auzo horretan, hiriko jende pobreena bizi zen, eta zenbait jarduera egiten zituzten.

# data[].attributes.body
Biztanleak zinegotziak hautatzen zituzten (hau da beren magistratuak), finantzez, eta ordenaz eta justiziaz arduratzeko. Magistratuek burgumaisua edo alkatearen burua zen. Udaletxean biltzen ziren, eta bertan gordetzen ziren hiriako; zigulek, atxorra, zutoihala eta artxiboa.

poliki-poliki, bankari-familia eta merkatari-familia aberetsenek hirietako gobernua kontrolatu zuten. Hirietako familia batena etortzen ziren, nobleziaren batera, talde pribilegiatu bat sortu zuten, hauek hiriko patrizioak deitzen ziren.

# data[].attributes.headline
4.1 Nola bizi ziren Erdi Aroko hirietako biztanleria?

# data[].attributes.subject
4.1 Nola bizi ziren Erdi Aroko hirietako biztanleria?

# data[].attributes.body
Hirietan produktuak gehienak ekoizten ziren. Bertan 15.000 biztaleetik 30.000 biztanlera zituzten. Batzuetan, 200.000 biztanleetara ere izan zituzten, adibidez; Parisen edo Kordoban.

Lanbideen gremiotan antolatzen ziren artisauak. Gremioak arau batzuk ezaratzen zituzten, beste leku batzuetako artisauen lehia eragozteko eta beren ekoizpenaren kalitatea, prezioak eta kantitateak arautzeko. Gremioak, kaleetan biltzen ziren, eta jardueran arabera: Zilargileak, ehulak, aiztogileak,...

# data[].attributes.headline
4.2 Nola bizi ziren Erdi Aroko hirietako biztanleria?

# data[].attributes.subject
4.2 Nola bizi ziren Erdi Aroko hirietako biztanleria?

# data[].attributes.body
Hiri edo burguetan, gizarte-talde berri bat sortu zen (burgezia izenekoa).Talde hori ez zen lurra lantzeagatik aberastu, baizik eta beren produktuak saltzeagatik edo beren negozioetan irabaziak lortzeagatik. Aniztasun handiko gizarte-talde bat zen eta honako hauek bereizten ziren; goi burgesia (merkatari bankariak eta handiak) eta behe-burgesia (merkatari eta artisau txikiak).

Burgesiaz gain, Erdi Aroko hirietan, klerikoak, nobleak eta herri xeheko jende asko bizi zen, hala nola mirabeak eta eskaleak.

Alde sozioekonomikoak handiak izan arren, hirietako biztanleak pertsona askeak ziren, ez baitzeuden jaun feudal baten menpe. Jopu bat exkaz ahal zuen bizi (urtebetez), haren jaunak atxilotu barik, joputzatik aske geratzen zen. Horregatik, "hiriaren aireak gizakiak aske egiten ditu" esan ohi zen.

# data[].attributes.headline
4.3 Nola bizi ziren Erdi Aroko hirietako biztanleria?

# data[].attributes.subject
4.3 Nola bizi ziren Erdi Aroko hirietako biztanleria?

# data[].attributes.body
Lantegi txikiak zituzten, maisu artisau baten jabetzakoak. Maisuaren etxeak etxebizitza izenekoak, lantegi bat eta denda bat zituen. Maisuak bere lanbidea ondo ezagutzen zuen, eta tresnen eta materialen jabetza. Ofizialen eta ikastunen laguntza izaten zuen, soldatuen truke.

Gremio guztiek oso prestakuntza-sistema zurruna zen: artisau bat bihurtzeko, lehenbizi ikastuna izan behar zen urte batzuek; gero, ofiziala; eta azkenean, proba bat gainditu ondoren (maisu-lana), maisuaren kategoria lortzen. Maisuak bere lantegia izaten.

Gremioek kofradiak eratzen zituzen. Kofradia horiek lagunta- eta erlijio-funtzioak betetzen zituzten beren kideentzat.

# data[].attributes.body
XII. menderarte erregea jaun feudal boteretsuena zen. Bere lurrak zituen, hau da koroaren lurrak, eta hauek ez zituzten feudoak kontrolatzen.

Monarkek burgesiaren babesa behar zuten beren autoritatea nobleziari inposatzeko, erresumaren lurralde-batasuna bermatzeko eta monarkia nazionalak eratzeko.

Burgesek babesa behar zuten jaun feudalen kontra. Hirietako gobernuak kontrolatu nahi zituzten eta monarken erabaki politikoetan eragin ere.

# data[].attributes.body
Gobernatzeko, monarkek Errege Kontseiluaren, hau da kuriaren laguntza zuten. XII. mendetik aurrera, monarkek burgesak gonbidatu zituzten kontseilura.

3 estamentuek monarkekin egiten zituzten bilerei gorte edo parlamentu esaten zitzaien. Monarkek, eskaerak eta kexak entzutearen truke, diru-laguntza lortu nahi zituen.

Burgesek, monarkek beraien eskaeren aldeko botoa eman ondoren ematen zien diru-laguntzak.

# data[].attributes.headline
6.1 Zer eragin izan zuen izurrite beltzak Europako gizartean?

# data[].attributes.subject
6.1 Zer eragin izan zuen izurrite beltzak Europako gizartean?

# data[].attributes.body
XIV. mendean, Europako biztanleriarengan, momentu txar bat eduki zuen (gosearekin, gerrekin, izuritekin,...). Horiek guztiak bereziki larriak izan ziren eta Behe Erdi Aroko krisia eragin zuten.

# data[].attributes.headline
6.2 Zer eragin izan zuen izurrite beltzak Europako gizartean?

# data[].attributes.subject
6.2 Zer eragin izan zuen izurrite beltzak Europako gizartean?

# data[].attributes.body
Izurrite beltza, 1348. urtearen inguruan gertatu zen Europan, hau Asiatik etorri zen. Gaixotasun infekzioso bat zen, eta ez zekiten zerk eragiten zuen eta nola hedatzen zen; beraz, hipotesi zentzuezinak ere adierazi zituzten: batzuek esaten zuten juduak zirela errudun pertsonak, urak pozoitu zituztelako; beste batzuen uste zuten Jainkoaren zigorra zela, gizadiaren bekatuengatik edo Elizaren ustekeri gabe.

Gaixotasuna arkakusoen ziztaiden bidez transmitituz, batez ere, eta oso hikorra zen. Hauek ziren sintoma nagusiak: sukarra, zirkulazio- eta arnasketa-arazoak, eta azalak kolore beltza hartzerekoan. Horregatik Izurrite Beltz izena.

Zenbait neurri partzial aplikatuz gero, hala nola gaixoak isolatzea, pandemia ez zen gelditu eta hondamen handia sortu zuen Europan, zenbait boladan. Boladan horiek, intesitate txikiagoak izaten ziren.

# data[].attributes.headline
6.3 Zer eragin izan zuen izurrite beltzak Europako gizartean?

# data[].attributes.subject
6.3 Zer eragin izan zuen izurrite beltzak Europako gizartean?

# data[].attributes.body
Gaixotasun horren hedapenak oso ondorio larriak izan zituen gizartean eta krisi orokorra eragin zuen Europan. Haiek 3 faktoretan bereizten ziren:

XIV. mendean, gerra ugari gertatu ziren, eta horren ondorioz, hildako asko eta ekonomia-galera handiak izan ziren.

Lurren zati handi baten produktibitatea oso txikia zen, aurreko mendeetan kalitate gutxiko lurrak lugorritu baitzituzten, demografia-hazkunde handiak behartutak.

Izotz Aro Txikia hasi zen. Izotzaldi, txingor eta euri ugari izan ziren, eta horren ondorioz, uztak galdu ziren, goseeteak gertatzen.