# data[].attributes.headline
Сафиуллина Флера Садриевна

# data[].attributes.subject
Сафиуллина Флера Садриевна

# data[].attributes.body
Флера Садрый кызы Сафиуллина – галимә, татар теле белгече, филология фәннәре докторы (2000), Казан дәүләт университеты (хәзер КФУ) профессоры (1997), гамәли тел белеме һәм тәрҗемәчелек кафедрасы мөдире. Татарстанның атказанган укытучысы (1993), Каюм Насыйри премиясе лауреаты (2001), Халыкара төрки академиясенең хакыйкый әгъзасы (1997). Татарстан Республикасының атказанган фән эшлеклесе (2004).

# data[].attributes.headline
Проект эше ө

# data[].attributes.body
Проект эше өчен темалар

1. А.Ш. Әсәдуллинның фәнни-методик эшчәнлеге.

2. Сафиуллина Флера Садриевнаның фәнни-методик эшчәнлеге.

3. К.С. Фәтхуллованың фәнни-методик эшчәнлеге.

4. Ф.Ф. Харисовның фәнни-методик эшчәнлеге.

5. Ч.М. Харисованың фәнни-методик эшчәнлеге.

6.  М.Х. Корбангалиевның “Татар теле методикасы” хезмәте

7. XX гасырның 20-30 нчы елларында татар булмаганнарны татар теленә өйрәтүнең активлашып китүе

8. ХVII гасырдан – XX гасыр башларына кадәр татар булмаганнарга татар телен өйрәтүнең торышы

9. Г. Ибраһимовның фәнни-методик эшчәнлеге («Телебезнең методикасы хакында бер тәҗрибә» хезмәте).

10. К. Насыйриның татар һәм рус телләрен укытуга керткән өлеше (“Нәхү: Русча өйрәнүче мөселман егетләре вә татарча өйрәнүче рус егетләре өчен тәсниф кыйлынды (1860), "Әнмүзәҗ"(1895) һәм башка хезмәтләре).

11. М.Х. Корбангалиевнең русларга татар теле укытуга багышланган фәнни-методик эшчәнлеге.

12. Н.И. Ильминскийның татар телен өйрәтүгә багышланган фәнни-методик эшчәнлеге.

13. Г. Ваһаповның фәнни-методик эшчәнлеге.

14. XX гасырның 80-90 нчы елларында татар теленә өйрәтүнең торышы.

15. Р.З. Хәйдәрованың фәнни-методик эшчәнлеге.

16. Г.Р. Галиуллинаның фәнни-методик эшчәнлеге.

17. Бүгенге көндә рус һәм башка милләт вәкилләренә татар теле укытуның фәнни нигезгә корылуы.

18. Рәдиф Рифкать улы Җамалетдиновның фәнни-методик эшчәнлеге.

# data[].attributes.headline
Галимҗан Гыйрфан улы Ибраһимов (1887-1938)

# data[].attributes.subject
Галимҗан Гыйрфан улы Ибраһимов (1887-1938)

# data[].attributes.body
татар әдәбияты классигы, язучы, әдәбият һәм тел галиме, публицист, тәнкыйтьче, тарихчы, җәмәгать һәм сәясәт-дәүләт эшлеклесе.

# data[].attributes.body
Как работать?

1. Регистрация

2.  Создать новый проект.
При нажатии кнопки «Создать стену / Make a padlet»          открывается основное рабочее поле сервиса.

3. Загрузка материала

В зависимости от цели можно по-разному
структурировать загружаемый контент.

Сервис позволяет расположить материал в виде           стены, непрерывного потока (контент располагается сверху вниз в простой ленте), сетки, полки (деление на три столбца), блога, а также холста – в последовательном и свободном режиме распределения.
Можно также воспользоваться готовыми шаблонами для оформления.

4. Каждый отдельный ресурс, размещенный на виртуальной стене, называется постом.
Добавление постов происходит по двойному клику мыши в любом свободном месте стены. Перед пользователем появится небольшое окно с двумя активными полями и кнопками загрузки материалов.

«Название поста» –  заголовок. Ниже располагается поле для основного контента (текста), который также может быть отредактирован.

5. Настройка доступа

Доступ к созданной стене может быть организован несколькими способами:
• приватный – позволяет работать с материалами только автору виртуальной стены и тем, кого пригласили по e-mail;
• защищенный – доступ к контенту открыт тем, кто знает пароль для входа;
• скрытая ссылка – любой пользователь, имеющий ссылку для входа, может работать с материалами;
• доступ абсолютно всем – любой человек может получить доступ к контенту. Данные будут доступны поисковым сервисам и могут быть выведены в результатах поиска.
Сервис позволяет также распределять пользователей по условным категориям: администратор, модератор и пользователь. В первом случае дается неограниченный доступ не только к контенту, но и ко всем настройкам стены.

Модераторы ограничены работой с материалами: добавление постов, редактирование, организация и структурирование. Потребитель может только просматривать загруженные данные и не имеет возможности вносить какие-либо изменения.

# data[].attributes.headline
Чулпан Мөхәррәм кызы Харисова

# data[].attributes.subject
Чулпан Мөхәррәм кызы Харисова

# data[].attributes.body
Тел галиме, профессор, педагогика фәннәре докторы (2002), Татарстан Республикасының атказанган фән эшлеклесе (2008), Татарстан мәктәпләренең атказанган укытучысы (2003), Каюм Насыйри премиясе лауреаты (2008).

# data[].attributes.attachment_link.title
Ч.М.Харисова.JPG

# data[].attributes.headline
80 нче еллардагы үзг

# data[].attributes.body
80 нче еллардагы үзгәртеп кору процессы рус мәктәпләрендә татар теле өйрәнү мәсьәләсен китереп куя. Шул ук вакытта татар телен белмәгән татарларның татар телен өйрәнүгә омтылышы активлашу да үзөйрәткечләр, дәреслекләр, төрле сүзлекләр, ярдәмлекләр төзү һәм бастырып чыгуга этәрә. З. Сәитовның "Русско-татарский разговорник" сөйләүчеге басылып чыга; икенче басмасы 1991 елда чыга.

# data[].attributes.headline
Габдүш Ваһапов – Казан төрки лингвистик мәктәбендә тәрбияләнүчеләрнең берсе. 1835 елда ул хәрби кантончылар арасында Беренче Казан гимназиясен тәмамлый. Гимназияне тәмамлаганнан соң Казан хәрби идарәчелек училищесына укытучы итеп билгеләнә. Соңыннан Г.Ваһапов Казан университетының физика-математика факультетында лекцияләр тыңлый. 1866 елда Казан университетында гарәп, фарсы һәм татар телләреннән сынауларны уңышлы гына үтеп чыга. Г.Ваһапов укыган Беренче Казан гимназиясе белән тыгыз бәйләнештә була. Ул университет укытучылары ярдәмендә тюркологик белем ала. 

# data[].attributes.subject
Габдүш Ваһапов – Казан төрки лингвистик мәктәбендә тәрбияләнүчеләрнең берсе. 1835 елда ул хәрби кантончылар арасында Беренче Казан гимназиясен тәмамлый. Гимназияне тәмамлаганнан соң Казан хәрби идарәчелек училищесына укытучы итеп билгеләнә. Соңыннан Г.Ваһапов Казан университетының физика-математика факультетында лекцияләр тыңлый. 1866 елда Казан университетында гарәп, фарсы һәм татар телләреннән сынауларны уңышлы гына үтеп чыга. Г.Ваһапов укыган Беренче Казан гимназиясе белән тыгыз бәйләнештә була. Ул университет укытучылары ярдәмендә тюркологик белем ала. 

# data[].attributes.headline
Каюм (Габделкаюм) Габденнасыйр улы Насыйри (1825-1902)

# data[].attributes.subject
Каюм (Габделкаюм) Габденнасыйр улы Насыйри (1825-1902)

# data[].attributes.headline
Ф.С.Сафиуллинаның хезмәтләре

# data[].attributes.subject
Ф.С.Сафиуллинаның хезмәтләре

# data[].attributes.body
Профессор Ф.С.Сафиуллина – 500 гә якын фәнни хезмәт авторы,  шуларның 70 тән артыгы – китаплар. Аның җитәкчелегендә һәм авторлыгында югары уку йортлары, мәктәпләр, колледжлар, гимназияләр өчен программалар, дәреслекләр төзелә.

Кайбер хезмәтләре:

1. Сафиуллина Ф.С. Татар телендә сүз тәртибе / Ф.С.Сафиуллина. – Казан: Тат. китап нәшр., 1974. – 150 б. 108

2. Сафиуллина Ф.С. Синтаксис татарской разговорной речи / Ф.С.Сафиуллина. – Казань: Изд-во Казан. ун-та, 1978. – 150 с.

3. Сафиуллина Ф.С. Развитие синтаксического строя татарского языка в советский период (простое предложение) / Ф.С.Сафиуллина. – Казань: Изд-во Казан. ун-та, 1990. – 230 с.

4.  Сафиуллина Ф.С. Текст төзелеше / Ф.С.Сафиуллина. – Казан: Казан ун-ты нәшр., 1993. – 263 б.

5.  Татар теленә өйрәтүнең фәнни-методик нигезләре. – Казан: Хәтер, 2001.

6. Сафиуллина Ф.С. Сопоставительный синтаксис русского и татарского языков / Ф.С.Сафиуллина. – Казань: Тат. кн. изд-во, 2007. – 230 с.

7. Сафиуллина Ф. С. Татарский язык (самоучитель) — Казань: Татарское кн. изд-во, 1990. —447 с. с ил. ISBN 5—298—00507—1

Вакытлы матбугатта чыккан материаллары:

1. «Татар телендә сүз тәртибе». – Казан: Тат.кит.нәшр. 1974. -150 б.

2. «Татар сөйләм теленең синтаксисы». – Казан: КГУ, 1978, 254 б.

3. «Сүз – иясе белән йөри». Казан: Тат.кит.нәшр. 1985 -166 б.

4. «Татар теленең совет чорындагы төзелешенең үсеше» ». – Казан: КГУ, 1990. -228 б.

5. «Татар теле: үзөйрәткеч». — Казан: Тат.кит.нәшр. 1991. — 445 б.

6. «Хәзерге татар әдәби теле»: Педагогия училищелары, колледжлар, гимназияләр өчен дәреслекләр. – Казан: Мәгариф, 1994. – 319 б. (Соавтор – М.З.Зәкиев).

7. «Татарча-русча, русча-татарча кесә сүзлеге». – Казан: Тат.кит.нәшр.1997. – 285 б.

8. «Текст төзелеше»: Югары уку йортлары өчен дәреслек – кулланма. – Казан: КДУ. – 1993. – 263 б.

9. «Татар теле: Интенсив курс».- Казан: Хәтер, 1998. (Соавтор – К.С.Фатхуллова)

10. «Хәзерге татар әдәби теле. Лексикология». Югары уку йортлары өчен. Казан: Хәтер,1999. – 288 б.

11. «Тел гыйлеменә кереш». Югары уку йортлары, филология факультеты студентлары өчен дәреслек. Казан: ТаРИХ, 2001. – 383 б.

12. «Хәзерге татар әдәби теле». Югары һәм урта уку йортлары өчен дәреслек. Казан: Мәгариф, 2002. – 407 б.

13. «Татар телен өйрәнүнең фәнни-методик нигезләре». Казан: Хәтер, 2001. – 432 б.

14. «Татарча һәм русча фразеологик сүзлек». Казан: Мәгариф, 2001. – 335 б.

15. «Антонимнар сүзлеге». Казан: Хәтер, 1989. – 96 б.

# data[].attributes.headline
Төрле учреждениеләрдә татар телен өйрәнү башлана. 90 нчы елларда төрле матбугат битләрендә Ф. С. Сафиуллинаның татар теле дәресләре дә басылып чыга башлады. 1990 елның башында ук "Идел" журналы "Мы любим татарский" исемендә ике ел буе дәресләр биреп килде. Диалоглар корылган, гадидән катлаулыга барган бу дәресләр татар телен өйрәнергә теләгән кешегә ярдәм иткән.1990-91 елларда хәтта "Чаян" журналы да татар телен өйрәнү максатыннан "Фразеологический словарик " Чаян"а" дигән рубрика белән ике телдәге фразеологик берәмлекләрне рәсемнәр белән биреп барды.

# data[].attributes.subject
Төрле учреждениеләрдә татар телен өйрәнү башлана. 90 нчы елларда төрле матбугат битләрендә Ф. С. Сафиуллинаның татар теле дәресләре дә басылып чыга башлады. 1990 елның башында ук "Идел" журналы "Мы любим татарский" исемендә ике ел буе дәресләр биреп килде. Диалоглар корылган, гадидән катлаулыга барган бу дәресләр татар телен өйрәнергә теләгән кешегә ярдәм иткән.1990-91 елларда хәтта "Чаян" журналы да татар телен өйрәнү максатыннан "Фразеологический словарик " Чаян"а" дигән рубрика белән ике телдәге фразеологик берәмлекләрне рәсемнәр белән биреп барды.

# data[].attributes.headline
Гимназияне тәмамлага

# data[].attributes.body
Гимназияне тәмамлаганнан соң, университетның танылган галиме И.Н. Березин белән тыгыз
бәйләнештә эшли.Г.Ваһаповның филологик хезмәтләре Казан тюркология мәктәбе йогынтысы астында языла. Аның “Русларга – татарча, татарларга – русча үзөйрәткеч”е киң танылу ала. Ул 1850 елдан 1911 елга кадәр 18 тапкыр басылып чыга. Бу хезмәтенә ул практик максатлар куя: русларны – татарча сөйләшергә, ә татарларны – русчага өйрәтү, шул рәвешле аларны рус мәдәниятенә яраклаштыру. Г.Ваһаповның икенче хезмәте “Русча-татарча әлифба”. Аңа сөйләм телендә кулланыла торган сүзләр, сөйләшүләр, кыска повестьлар һәм төньяк татарларның 30 җыры тупланган. Ул шулай ук берничә тапкыр нәшер ителә. Беренче басмасы 1852 елда университет типографиясендә чыга. Бу хезмәт Г.Ваһаповны халык җәүһәрләрен җыючыларның берсе итеп таныта.

Бу китапның беренче басмалары "рус–татар әлифбасы"дип аталган. Әлифбаның өч басмасы бар, алар 1852, 1856 һәм 1860 елларда чыккан.

# data[].attributes.headline
Для чего при

# data[].attributes.body
Для чего применять?

Для повторения изученного на прошлом уроке.

Для конспектирования.

Для обучения задавать вопросы.

Для рефлексии на уроке.

Для планирования урока и ДЗ

Для хранения документов и материалов по курсу.

Сбор информации по конкретному проекту.

Для получения обратной связи и уточнения информации.

# data[].attributes.headline
Әдәбият исемлеге

# data[].attributes.subject
Әдәбият исемлеге

# data[].attributes.body
1. Корбангалиев М.Х. Татар теле методикасы.  – Казан, 1918.

2. Әсәдуллин А.Ш., Юсупов Р.А. Рус телендә сөйләшүче балаларга татар теле укыту методикасы нигезләре. – Казан: Мәгариф, 1998.

3. Замалетдинов Р.Р. Методика обучения чтению на татарском языке русскоязычных учащихся I-III классов как одному из видов речевой деятелности: дис. … канд.пед.наук. – Казань, 1998.

4. Сафиуллина Ф.С. Татар теленә өйрәтүнең фәнни-методик нигезләре. – Казан: Хәтер, 2001.

5. Хәйдәрова Р.З. Научно-педагогические аспекты билингвального образования в Республике Татарстан. – Наб. Челны, 2006.

6. Харисов Ф.Ф. Жизнь, посвященная науке и образованию: Научно-педагогическая, организаторская и общественная деятельность Фираза Харисова. – Казань, 2017. – 102 с.

7. Харисов Ф.Ф. Татар теленең үткәне, бүгенгесе һәм киләчәге: лингводидактик аспект. – Казан, 2017. – 280 б.

8. Харисов Ф.Ф. Татар теле: укыту теорисе һәм практикасы. – Казан: Ак бүре, 2018. – 448 б.

9. Харисова Ч.М. Педагог, ученый, наставник: Научно-педагогическая и методическая деятельность. – Казань, 2018. – 67 с.

10. Харисова Ч.М. Татарча әйтелешкә өйрәтүнең фәнни-методик нигезләре. Монография. – Казан: Ак бүре, 2018. – 111 б.

11. Юсупова Ә.Ш., Кириллова З.Н., Фәтхуллова К.С. Татар теленә өйрәтү: үткәне һәм бүгенгесе. – Казан: Вестфалика, 2011.

# data[].attributes.headline
Фотода Абдулла Шаһи улы Әсәдуллин

# data[].attributes.subject
Фотода Абдулла Шаһи улы Әсәдуллин

# data[].attributes.headline
Абдулла Шаһи улының 

# data[].attributes.body
Абдулла Шаһи улының фәнни-педагогик эшчәнлегенең төп юнәлеше – рус телле аудиториядә татар телен укыту мәсьәләләре. 90 нчы еллардан алып татар телен дәүләт теле буларак укыту барлык уку йортларына да кертелде, дәреслекләр әзерләнде, методикалар булдырылды, әмма, кызганычка каршы, башка милләт вәкилләре арасында татар телен белүчеләр саны артмады. А.Ш. Әсәдуллин әлеге проблемага багышланган бер мәкаләсендә: «Иң актуаль сорау – ни өчен без, рус балаларына 11 ел дәвамында (балалар бакчаларын да исәпкә алсак 14 ел) татар телен укытып та, берничек тә аларны икенче дәүләт телендә сөйләшергә өйрәтә алмыйбыз?» – дигән сорауны куя. Галим берничә сәбәпне аерып күрсәтә. Беренчесе, аның карашынча, балаларны чит телгә өйрәтә башлауның вакыты дөрес билгеләнергә тиеш. Балаларны икенче телгә күнектерү өчен иң кулай чор – 3-4 яшьлек вакыт. Тик мәктәпкәчә яшьтәге балаларны татар теленә өйрәтү өчен уңышлы әсбапларның булмавы әлеге мәсьәләне хәл итүгә комачаулык ясый. Икенче мәсьәлә, галим фикеренчә, методик яктан уйланылган камил системаның булмавы белән бәйле.

# data[].attributes.headline
Абдулла Шаһи улы Әсә

# data[].attributes.body
Абдулла Шаһи улы Әсәдуллин – ХX гасырның 90 нчы елларыннан соң татар телен чит тел буларак укыту методикасы фәне үсешенә шактый зур өлеш керткән, балаларга тел өйрәтүдә уңышка ирешү мөмкинлеген биргән үзенчәлекле укыту алымнарын булдырган күренекле педагоглар арасында педагогика фәннәре докторы, профессор, Татарстан Республикасының атказанган фән эшлеклесе.

# data[].attributes.headline
А. Әсәдуллинның кара

# data[].attributes.body
А. Әсәдуллинның карашынча, әлегә кадәр кулланылган методикалар һәм дәреслекләр нигездә татар теленең кагыйдәләрен, закончалыкларын өйрәтүгә юнәлдерелгән. «Ике дистә ел дәвамында рус телле укучыларның татар телен өйрәнә алмаулары безнең аларны татар сөйләменә түгел, ә татар теленә өйрәтүебездә. Укырга, язарга, грамматик кагыйдәләргә өйрәтәбез, ләкин тере татар сөйләменә – татар телендә сөйләшкәнне аңларга, диалоглар төзергә, текстка таянмый гына бәйләнешле сөйләм төзергә өйрәтмибез. Дәреслек белән генә эшләп, без балаларны беркайчан да татар сөйләменә өйрәтә алмаячакбыз. Сүзләр, кагыйдәләр өйрәнеп, текстлар укып кына сөйләм эшчәнлегенә кушылу мөмкин түгел», – дип яза ул. Дәреслекләр өчен махсус язылган методик кулланмаларның булмавы да эшкә комачаулык ясый, дип ассызыклый А. Әсәдуллин.

# data[].attributes.headline
A. Әсәдуллинның рус 

# data[].attributes.body
A. Әсәдуллинның рус балаларын татарча сөйләшергә өйрәтү өлкәсендә башкарылган иң зур хезмәтләренең берсе – рус мәктәпләренең 5-11 нче сыйныфлары өчен язылган «Татар сөйләме» әсбаплары. Алар галимнең методик принципларын күздә тотып, һәм, авторның үзе билгеләвенчә, укытучылар өчен гамәлдәге татар теле дәреслекләренә өстәмә методик кулланма буларак әзерләнгән. Әсбапларда укучыларны татар сөйләменә (тыңлап кабул итү, диалогик һәм монологик сөйләм) өйрәтү өчен системага салынган материаллар тәкъдим ителә.

Педагог дәрестә рус телле балалар белән шәгыльләнгәндә актив алымнарны куллану кирәклегенә басым ясый. Бер үк вакытта дәреслекләрдәге тектларның балаларны кызыксындырырлык, шул ук вакытта артык катлаулы булмавын төп шарт итеп куя. Галимнең карашынча, телне үзләштерүдә төп максат – ул кешене аралашырга, җанлы сөйләм теленә өйрәтү.

# data[].attributes.headline
«Рус телендә сөйләшү

# data[].attributes.body
«Рус телендә сөйләшүче балаларга татар теле укыту методикасы нигезләре» дип аталган хезмәттә рус телендә сөйләшүче балаларны аралашу чарасы буларак татар теленә өйрәтүнең нигезләре тасвирлана, укыту принципларына, сөйләм эшчәнлеге төрләренә һәм тел материалына методик сыйфатлама бирелә, осталык һәм күнекмәләр формалаштыруның методлары, алымнары билгеләнә, сөйләм эшчәнлегенең һәрбер төренә күнегүләр системасы сурәтләнә, рус мәктәпләрендә татар теле укытуның эчтәлеге һәм формалары бәян ителә.
A. Әсәдуллин – татар методика фәненең тарихына багышланган хезмәтләр авторы да. Аның «Татар мәктәбендә рус телен укыту тәҗрибәсе тарихыннан. Методик мирас» дигән китабында бу өлкәдә эшләгән атаклы галим һәм белгечләребез – М. Корбангалиев, Н. Дмитриев, В. Чистяков һ.б. эшчәнлегенә җентекле анализ ясалган.
Гомерен халкына, туган телен саклауга, башка милләтләрне татар теленә, татарларны рус теленә өйрәтүгә багышлаган галим һәм педагог Абдулла Әсәдуллин республикабызда яшәүче һәр кеше ике дәүләт телен – татар һәм рус телләрен бер үк дәрәҗәдә камил белергә тиеш дип саный һәм бу фикерен үзенең күпсанлы хезмәтләре һәм эшчәнлеге белән раслый. Аның эшен бүгенге көндә укучылары дәвам итә.

# data[].attributes.headline
А.Ш. Әсәдуллинның төп хезмәтләре

# data[].attributes.subject
А.Ш. Әсәдуллинның төп хезмәтләре

# data[].attributes.body
1. Асадуллин, А.Ш. Методическое руководство к «Букварю». Книга для учителя / А.Ш. Асадуллин. – Казань: Татар. кн. изд-во, 1970. – 135 с.

2. Асадуллин, А.Ш. Знай татарский ты язык, знай и русский ты язык…: Основы методики татарского языка в начальной татарской школе / А.Ш. Асадуллин. – Казань: Магариф, 1997. – 311 с.

3. Асадуллин, А.Ш. Заглядывая в прошлое методической науки / А.Ш. Асадуллин. – Казань: Мастер Лайн, 2001. – 255 б.

4. Асадуллин, А.Ш. Татарская речь. Пособие для учителей, работающих с русскоязычными учащимися. 5 класс / А.Ш. Асадуллин. – Казань: Магариф, 2002. – 229 с.

5. Әсәдуллин, А.Ш. Татар теле (рус телендә сөйләшүче балалар өчен) / А.Ш. Әсәдуллин. – Казан: Мәгариф, 1996. – 214 б.

6. Әсәдуллин, А.Ш. Рус телендә сөйләшүче балаларга татар теле укыту методикасы нигезләре / А.Ш. Әсәдуллин, Р.А. Юсупов. – Казан: Мәгариф. – 1998. – 151 б.

# data[].attributes.headline
Абдулла Әсәдуллинның тормыш юлы

# data[].attributes.subject
Абдулла Әсәдуллинның тормыш юлы

# data[].attributes.body
Абдулла Әсәдуллин 1926 елның 28 ноябрендә Яшел Үзән районы Күгеш авылында дөньяга килә. 1942 елда Казан шәһәре 29 нчы мәктәбенең 7 сыйныфын тәмамлап, Казан авиация техникумында белем алган егетне язмыш Үзбәкстан ССРның Нәманган шәһәренә китерә. Биредә ул 1950 елда укытучылар институтын, 1952 елда исә Ташкент педагогия институтын тәмамлый. Берничә ел дәвамында яшь белгеч Нәманган шәһәре мәктәпләрендә балалар укыта. 1957 елда туган якларга әйләнеп кайту белән, телләр укытуда беркадәр тәҗрибә туплаган, милли мәктәптә рус телен укытуның торышын яхшырту теләге белән янган Абдулла Шаһи улы, проблеманы фәнни яктан өйрәнү өчен, Казан шәһәрендәге Татар укытучыларның белемен күтәрү институтына эшкә урнаша. Биредә методист, ә 1958-1963 елларда Г. Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм тарих институтында, 1963-1991 елларда Милли мәктәпләр фәнни-тикшеренү институтының Татарстан филиалында өлкән фәнни хезмәткәр булып эшли. 1993 елдан соңгы хезмәт эшчәнлеге Татарстан Республикасы Фәннәр академиясенең Тарих институты каршындагы Милли мәгариф тарихы һәм теориясе үзәге белән бәйле. Биредә ул әйдәп баручы хезмәткәр вазифасын башкара.

# data[].attributes.headline
Фотода А.Ш. Әсәдуллиннынң татар телен чит тел буларак укыту методикасына багышланган хезмәте

# data[].attributes.subject
Фотода А.Ш. Әсәдуллиннынң татар телен чит тел буларак укыту методикасына багышланган хезмәте

# data[].attributes.headline
Каюм Насыйриның тормыш юлы

# data[].attributes.subject
Каюм Насыйриның тормыш юлы

# data[].attributes.body
Мәгърифәтче, тарихчы, этнограф, тел белгече һәм әдип Каюм (Габделкаюм) Габденнасыйр улы Насыйри 1825 елның 14 февралендә элекке Казан губернасы Олы Шырдан авылында мулла гаиләсендә туа. «Касыймия» мәдрәсәсендә белем ала. Казан дәүләт университетында ирекле тыңлаучы буларак лекцияләргә йөри, үзлегеннән рус телен өйрәнә. 1855–1871 елларда ул Казан руханилар училищесенда һәм Казан руханилар семинариясендә татар теле укыта. 1871 елда Казанда үз мәктәбен оештыра. 1879 елдан, нигездә, иҗади һәм фәнни эш белән шөгыльләнә. Гуманитар фәннәрнең төрле тармаклары үсешенә зур өлеш кертә, хәзерге татар әдәби теленә, аның фәнни терминологиясенә нигез сала. К.Насыйриның әдәби һәм гыйльми мирасы хакында кыскача: ул үзенең 40 еллык иҗади эшчәнлеге чорында (1859–1899) барысы 37 исемдә әсәр яза, 24 календарь төзи. Басылган китаплары 4 мең, календарьлары 1200 – барысы 5200 биткә җыела. Китап һәм календарьларының басма саны 100 гә тула, күләме 350 басма табактан арта. Шуның өстенә Казан Археология, тарих һәм этнография җәмгыяте хәбәрләре мәҗмугасында рус телендә татар этнографиясенә караган мәкаләләре басылып чыга. 1886 елны «Кабуснамә» исемле китабы русчага тәрҗемә ителә. Насыйриның хезмәтләре турында 1880–1913 еллар арасында рус матбугатында профессорлардан Григорьев, Смирнов, Соловьев, Готвальд һ.б. язган өч дистәгә якын мәкалә басылып чыга.
К.Насыйри 1902 елның 20 августында вафат була. Казандагы Яңа бистә зиратында җирләнә.

# data[].attributes.headline
Каюм Насыйриның татар һәм рус телләрен укытуга керткән өлеше 

# data[].attributes.subject
Каюм Насыйриның татар һәм рус телләрен укытуга керткән өлеше 

# data[].attributes.body
Каюм Насыйриның иң зур хезмәтләреннән берсе – тел өлкәсендәге эшчәнлеге. Телче буларак ул бик катлаулы һәм күп яклы хезмәтләр башкара: татар теленең әдәби һәм фән теле була алуын исбат итә. Татар телен практик һәм фәнни эшкәртү юлында гаять зур эшчәнлек күрсәтә.

Татар мәгърифәтчеләренең фикер үсешенә рус педагогларының тәэсире зур була. Каюм Насыйри рус мәгърифәтчеләренең эш алымнарын өйрәнеп, аларны беренче булып татар балаларын укытуда куллана башлый. Рус булмаган халыкларны христианлаштыру максатыннан чыгып кабул ителгән «Кагыйдәләр» нигезендә Казанда ачылган беренче башлангыч рус-татар мәктәбендә (1871) татар мәктәп-мәдрәсәләренә хас булмаган класс-дәрес системасын кертә, күрсәтмә материаллар (глобус, карталар, геометрик фигуралар, сызымнар, грамматик таблицалар) куллана башлый, белемне ныгыту өчен экскурсия һәм сәяхәтләргә чыгарга тәкъдим итә. Әлеге ысуллар белемнәрне тизрәк истә калдырырга булыша, укыту процессын җиңеләйтә дигән фикердә тора. Ул белем бирүне тормыш белән бәйләп алып барырга чакыра, укытуда эзлеклелек принцибын алга куя, укучылардан аңлылык һәм активлык таләп итә.

Каюм Насыйри фән һәм мәгарифнең күп өлкәләренә үз өлешен кертә: татар балаларына рус теле һәм рус балаларына татар теле укытуга зур игътибар бирә, татар һәм рус телләренең грамматикасын яхшы белә, укытуда чагыштырма методны куллана, бу юнәлештә дәреслекләр һәм сүзлекләр төзи.

К. Насыйри балаларны дөньяви фәннәрнең нигезләре белән таныштыру максатыннан татар телендә кызыклы, бай материал туплаган, тормыш белән бәйләп бирелгән география, табигать белеме, математика, геометрия, ботаника, физика дәреслекләре төзи.
Татар халкына туган телен өйрәтүдә аның фәнни хезмәтләре зур әһәмияткә ия булды. 1898-1899 елларда К. Насыйри тарафыннан төзелгән ике томлы “Татар теленең аңлатмалы сүзлеге” телебезнең никадәр бай икәнен күрсәтте. Аның бу сүзлеге бүгенге көннәрдә дә зур фәнни хезмәт буларак кулланыла.
1895 елда фонетика, сүз төркемнәре һәм берникадәр синтаксистан мәгълүмат кертеп язылган татар грамматикасы “Әнмүзәҗ” басылган. Насыйри бу китабында беренче тапкыр авазларга классификация ясап, аларны 10-сузык, 29-тартык авазга бүлеп күрсәтә. “Әнмүзәҗ” исемле хезмәте татар тел белеме тарихында аерым бер этапны тәшкил итә. Ул татар теленә һәрьяклап өйрәнүдә һәм тикшерүдә беренче тәҗрибә була. Морфология бүлегендә автор аңа кадәр татар теле белемендә кабул ителгән гарәп лингвистика терминологиясеннән файдалана. Сүз төркемнәрен гарәп грамматикаларындагы схема буенча исем, фигыль, хәрефкә бүлә. Исем белән фигыль арасындагы аерманы шунда күрә: исем мөстәкыйль исемгә ия, ләкин вакытны белдерми, ә фигыль мөстәкыйль мәгънәгә ия һәм вакытны белдерә. Каюм Насыйри хезмәтенең II бүлегендә татар телендә еш кулланылып йөртелгән 800-гә якын фигыль теркәлгән һәм аларның төрле фигыль юнәлеше формалары графага салып күрсәтелгән. Каюм Насыйри аларны 5-кә бүлә.
1892 елда дөрес язу һәм орфография кагыйдәләре китабы “Кавагыйдә китабәт” дигән китабы басылып чыга. Бу хезмәтендә ул: “Һәрбер культуралы кешенең ике төрле теле була: шуларның берсе – анасыннан сөт имгән вакытта өйрәнгән тел, икенчесе – укытучыдан укыганда – гыйлем һәм фән терминнары белән ачылган тел...”, - дип яза.

1894 елда  “Иҗек һәм әлифба” китабы басылган. Балаларга аваз турында беренче мәгълүмат биргәндә сүзләр сайланышы белән бу әлифба бүгенге көндә дә методик кызыксыну уята.

Каюм Насыйри татар педагогларыннан беренче булып мәктәпкәчә тәрбия мәсьәләсенә әһәмият бирә. Аның «Бала тәрбияләүче аналарга теләкләр» китабы бу юнәлештә татар телендә язылган беренче китап. Китапта галим фикерләрен фәнни яктан дәлилләп, педагогик һәм фән тәрбиясе буенча тәкъдимнәр бирә. Каюм Насыйри халыкчанлыкны һәм гуманлылыкны тәрбиянең төп принциплары дип саный. Беренче принцип халыкка, алгарышка хезмәт итү өчен тәрбия бирүне чагылдырса, икенчесе тәрбиядә балага гуманлы якын килү, баланы шәхес буларак хөрмәт итүне күздә тота. Үзенең ярдәмлекләрендә балада туган илгә мәхәббәт, хезмәт сөючәнлек, дөреслек, тапкырлык, өлкәннәргә хөрмәт, кыюлык кебек әхлак сыйфатлары тәрбияләргә кирәклегенә басым ясый.

«Краткая татарская грамматика изложенная в примерах» китабында Каюм Насыйри җөмләләрне өч төргә бүлә. Аңынча, хәбәре исем белән бирелсә, исем җөмлә, хәбәре фигыль белән бирелсә, фигыль җөмлә составында урын хәле булса, хәл җөмлә була. Моннан тыш Каюм Насыйри тиңдәш ияләре һәм тиңдәш хәбәрләре булган җөмләләрне аерым күрсәтә. Ул ике иярчен кисәк саный: аергыч һәм тәмамлык; аларның нинди сүзләр һәм формалар белән бирелүен җентекләп анализлый. Тәмамлык сүзләрне, бәйләнеш төренә карап, икегә бүлә: ияртүче сүзгә килеш кушымчалары ярдәмендә бәйләнгән тәмамлыклар, ияртүче сүзгә бәйлекләр аша буйсынган тәмамлыклар. Каюм Насыйри, кушма җөмлә эчендәге җөмләләрнең үзара бәйләнешен тикшереп, бәйләүче чаралар өч төрле була дип саный:

а) димәк ярдәмче фигыле,

б) хәл фигыль формалары,

в) теркәгечләр.

Югарыда санап үтелгән мәгърифәтчеләрнең барлык уй-хыяллары тормышка ашмаса да, аларның эшчәнлеге милли үзаң уянуда, татар мохитен урта гасыр идеологиясеннән азат итүдә зур роль уйный. Башка телләрне белү өчен ана телен белү кирәк.
“... Кеше үзенең телен яхшы белмәсә, башка телгә төшенә алмас, тик бик озак вакытлардан соң гына аңа күнегә алыр”, - ди К. Насыйри.

Шулай итеп, XIX гасырның икенче яртысында татар җәмгыятендә дөньяви яңарышка юнәлдерелгән фикер агымы туа, мәгърифәтчелек идеяләре нигезендә дөньяга яңача караш формалаша. Яңа идеология тарафдарлары шәхеснең мөстәкыйль фикер үсешен, белем бирүдә дөньяви фәннәргә өстенлек бирүне, фәнни белемнәр таратуны, укытуны ана телендә алып баруны, ягъни Европа мәктәпләре калыбындагы уку-укыту системасын булдыруны алга сөрәләр.

# data[].attributes.headline
Каюм Насыйриның хезмәтләре

# data[].attributes.subject
Каюм Насыйриның хезмәтләре

# data[].attributes.body
1. Насыйри К. Кыскача татар нәхүе. – Казан, 1860;
2. Насыйри К. Кавагыйд кыйраәт русия мәҗмугасы. – Казан: Ун-т тип., 1889. – 24 б.;
3. Насыйри К. Нәмүнә, яки Әнмүзәҗ. – Казан: Ун-т тип., 1891. – 184 б.;
4. Насыйри К. Әнмүҗәз. – Казан: Ун-т тип., 1895. – 87 б.; 5. Насыйри К. Кавагыйде китабәте [Язу кагыйдәләре]. – Казан: Ун-т тип., 1892. – 32 б.;
5. Насыйри К. Ләһҗаи татари. I–II т. – Казан: Ун-т тип., 1895. – 96 б.;
6. Насыйри К. Татарча-русча лөгать китабы. – Казан: Ун-т тип., Амашев нәшр., 1878. – 120 б.

# data[].attributes.attachment_link.title
Каюм Насыйри

# data[].attributes.headline
Дәреслекләр авторы, методист Роза Зәки кызы Хәйдәрова

# data[].attributes.subject
Дәреслекләр авторы, методист Роза Зәки кызы Хәйдәрова

# data[].attributes.body
педагогия фәннәре кандидаты, халык мәгарифе отличнигы

# data[].attributes.attachment_link.title
Хәйдәрова Р.З.

# data[].attributes.headline
Дәреслекләрнең төп максаты...

# data[].attributes.subject
Дәреслекләрнең төп максаты...

# data[].attributes.body
«Күңелле татар теле» сериясендә дөнья күргән УМКларның беренчел максаты – укучыларда коммуникатив компетенция формалаштыру. Бу әсбаплар телне аралашу аша, актив фикерләп өйрәнү, укыту процессын шәхси индивидуальләштерү, телне функциональ төстә өйрәнү кебек принципларга корылганнар. УМК өчен материал укучыларның яшь үзенчәлекләрен, аларның аралашу даирәләрен исәпкә алып сайланган.

# data[].attributes.attachment_caption
Н.И.Ильминскийның фотосурәте

# data[].attributes.headline
Николай Иван улы Ильминский

# data[].attributes.subject
Николай Иван улы Ильминский

# data[].attributes.headline
Сафиуллина Флера Садриевнаның фәнни-методик эшчәнлеге

# data[].attributes.subject
Сафиуллина Флера Садриевнаның фәнни-методик эшчәнлеге

# data[].attributes.body
Ярты гасыр гомерен яшь буынны тәрбияләүгә, белгечләр әзерләүгә багышлаган Сафиуллина Флера Садриевна – милләтебез һәм мәгарифебез тарихында зур урын алып торучы шәхесләрнең берсе. Беркайчан да арзанлы популярлыкка, данга-шөһрәткә омтылмаган, бу тыйнак милләт хадимәсе. Бүген заман укытучыларына күп яктан үрнәк.

Ф.С. Сафиуллина университетның татар теле кафедрасында 1972 елдан доцент дәрәҗәсендә түәндәге фәнни юнәлешләрдә эшли:

— татар теленең синтаксисы;

— татар теленең лексикологиясе;

— татар һәм рус телләренең чагыштырма грамматикасы;

— лексикография (антонимнар, синонимнар, омонимнар, татар һәм рус фразеологик сүзлекләре, лингвистик әйтелмәләр сүзлеге, балалар өчен рәсемле сүзлек, татарча-русча, русча-татарча кесә сүзлеге һ.б.);

— татар телен чит телләр аудиториясендә укыту методикасы;

— мәктәп һәм вузлар өчен хәзерге татар телендә китап төзү.

Ул гаять күп төрле дәресләр укыта: “Тел белеменә кереш”, “Татар әдәби теленең синтаксисы”, “Татар теленең тарихи синтаксисы”, “Татар сөйләм теле синтаксисы”, “Татар теленең лексикологиясе”, “Тәрҗемә теориясе һәм практикасы”, “Чит аудиториядә татар теленә өйрәтүнең фәнни-методик нигезләре”, “Текст стилистикасы” һ.б. Әлеге дәрес материаллары нигезендә монографияләр, дәреслекләр, уку-укыту кулланмалары һәм программалар бастырып чыгара.

Укыган махсус курслары:

а) «Татар әдәби теленең тарихи синтаксисы»;

ә) «Рус теленнән татарчага тәрҗемә итү проблемалары»;

б) «Татар сөйләм теленең синтаксисы»;

в) «Татар әдәби телендә сүз тезелеше»;

г) «Текстның синтаксисы һәм стилистикасы»;

д) «Татар теленең совет чорындагы төзелешенең үсеше»;

е) «Риторика» һ.б.

Флера Садриевна 1992 нче елдан Казан дәүләт университетының яңа кафедрасын – «Чит телдә сөйләшә торган аудиториядә татар теле» кафедрасын җитәкли. Кафедра белән 70 яшенә – 2008 елга кадәр җитәкчелек итә.

1990 нчы елларда Флера Садриевна “Идел”, “Татарстан” журналларында, “Известия Татарстана” газетасында татар теленә өйрәтү дәресләре бастырып килә һәм татар теленең яңа үзөйрәткечләрен, сөйләүлекләрен, күп сүзлекләр төзеп бастыра. Галимә җитәкчелегендә чит ил һәм Россия университетлары белән фәнни-тикшеренү элемтәләре булдырыла. Ул Берлинның Азат университетындагы Тюркология институты белән хезмәттәшлек итә, алман студентларына татар теленнән дәресләр бирә, Хельсинкида яшәүче фин татарларына лекцияләр укый. Моннан тыш, Казан университетына тел өйрәнү максаты белән килгән бик күп чит ил – Алмания, Швейцария, Англия, Америка, Корея, Кытай, Монголия, Япония һ.б. ил вәкилләренә, шулай ук университетның башка бүлекләрендә укучы студентларга татар теле өйрәтә. Шул рәвешчә, галимә татар теленең дәүләт теле буларак яшәешенә, татар телен чит тел сыйфатында өйрәтүгә үзеннән зур өлеш кертә.

Галимә фикеренчә, гомуми белем мәктәбендә укучы балалар тел (лингвистик) һәм сөйләм (коммуникатив) компетенциясенә ия булырга тиешләр. “Татар телен икенче тел буларак укытканда, лексик-грамматик материалны синтаксик нигездә үзләштерү принцибына таянып эш итү кирәк, чөнки сүзләр башка сүзләр белән бәйләнештә булганда гына җөмлә, сөйләм барлыкка килә. Бу төр күнекмәләр җөмләнең, диалогик һәм монологик хәбәрләмәнең, бәйләнешле текстның грамматик дөреслеген  һәм төгәллеген тәэмин итәргә тиешләр” – ди Ф.С. Сафиуллина.

1994-95 уку елында рус мәктәбендә рус һәм татар телләре укыту проблемалары буенча фәнни-методик эш алып баручы бер төркем галимнәр–укыту принциплары буенча фикердәшләр, шул исәптән Флера ханым да, – рус мәктәбендә татар теле укыту тәҗрибәсенә таянып, яңа программа бастырып чыгаралар. Шул программа буенча 5-11 сыйныфлар өчен дәреслекләр дә чыга. Флера Сафиуллина бу эшчәнлеккә гаять зур көч куя.  Әлеге галимнәр укытуның төп максаты итеп балаларны татар телен гамәли кулланырга, ягъни сөйләшергә, тыңлап аңларга, укырга һәм язарга өйрәтү дип саныйлар.
Флера Садриевна рус балаларына татар теленнән Республика күләмендәге 1 нче олимпиада (1999) нәтиҗәләрен дә бастыра һәм укучыларның сөйләмендә булган типик хаталарны анализлый. Мисал өчен, Флера ханым 7 нче сыйныф укучыларының фигыльнең юклык формасын ясауда хата җибәрүләрен ассызлыклап үтә. Сөйләмдә фигыльгә  –ма/-мә кушымчасы кайчак –м рәвешендә дә ялгануын истә тотып, юклыкны биргәндә әлеге 3 кушымчаны да язып кую кирәк ди галимә: кил-мә-дем, кил-м-и-м; бар-ма-дым, бар-м-ый-м. Шулай ук галимә киләсе фикерне белдерә: рус балары өчен иң авыры- хикәя фигыльнең заман системасы һәм затланышсыз фигыль формалары. Аларның саны гына түгел, охшаш булганнарының эчтәлеге һәм функцияләре дә туры килми, һәм шуның нәтиҗәсендә хаталар барлыкка килә. Укучылар күп очракта барды, килде кебек категорик үткән заманны гына кулланып сөйлиләр; бара иде, барган иде, бара торган иде формалары юк дәрәҗәсендә аз кулланыла.

Шулай ук Флера Садриевна – күп төрле сүзлекләр авторы да: ул, татар лексикографиясендә беренчеләрдән булып, синонимнар, антонимнар, омонимнар сүзлекләре, татарча-русча, русча-татарча кесә сүзлекләре, татарча-русча фразеологик сүзлек, татарча-русча лингвистик терминнар сүзлеге, балалар өчен рәсемле сүзлекләр, инглизчәтатарча-русча уку-укыту сүзлеге һ.б. әзерләп бастыра.

Гомумән, татар тел белеменең кайсы гына тармагын алып карасаң  да, аның нигезендә Флера Сафиуллинаның фәнни-теоретик хезмәтләре ята. Шулай да ул – иң беренче чиратта, синтаксист галим. Флера Садриевна синтаксисны грамматиканың патшасы дип инандырган галим ул. Татар әдәби теленең синтаксик төзелешен өйрәнеп язылган күп санлы монографияләрендә һәм фәнни мәкаләләрендә татар синтаксисы фәненең актуаль мәсьәләләре күтәрелә, гади һәм кушма җөмлә төзелешендәге үзгәрешләр, татар синтаксик системасының үсеш тенденцияләре билгеләнә.

Ф.С.Сафиуллина татар һәм рус телләренең чагыштырма синтаксисын өйрәнүгә дә үзеннән зур өлеш кертә. Бу юнәлештә аның төрле елларда М.З.Зәкиев, Л.К.Бәйрәмова, С.М.Ибраһимов һәм К.З.Зиннәтуллина белән берлектә язган дәреслек-кулланмалары тел белгечләре, тәрҗемәчеләр өчен дә әһәмиятле хезмәт булып тора.

# data[].attributes.headline
Ф.С.Сафиуллина - татар телен саклауда һәм үстерүдә якты маяк. 

# data[].attributes.subject
Ф.С.Сафиуллина - татар телен саклауда һәм үстерүдә якты маяк. 

# data[].attributes.body
Флера Садриевна Сафиуллина Татарстанда гына түгел бик күп чит илләрдә дә танылган шәхес. Аның эшчәнлегенә укучылары, коллегалары, галимнәр, җәмәгать эшлеклеләре, дәүләт җитәкчеләре зур бәя бирделәр. Вакыты, сәламәтлеге белән хисаплашмыйча, алны-ялны белми, намуслы фидакарь хезмәт куйган Флера Сафиуллина безгә, яшь буынга, киләчәктә туган телебезне – татар телен саклауда һәм үстерүдә якты маяк.
Гомумиләштереп әйткәндә, Флера Садри кызы Сафиуллинаның эшчәнлеге күп юнәлешле һәм бик тирән эчтәлекле иде. Тел гыйлеменә кереш һәм татар әдәби теленең төрле өлкәләре буенча язылган, татар һәм төрки тел белеменең үсешенә зур өлеш керткән күп санлы фәнни хезмәтләре, татар телен фән теле буларак та, чит тел сыйфатында да укыту эшчәнлеге, актив җәмәгать эше белән дә, кешелек сыйфатлары ягыннан да ул кабатланмас шәхес булды.

# data[].attributes.headline
Ф.С.Сафиуллина турында видеоязма (Интервью)

# data[].attributes.subject
Ф.С.Сафиуллина турында видеоязма (Интервью)

# data[].attributes.attachment_link.title
Ф.Ф. Сафиуллина

# data[].attributes.attachment_link.title
Ф.Ф.Сафиуллина

# data[].attributes.headline
Р. З. Хәйдәрованың хезмәте

# data[].attributes.subject
Р. З. Хәйдәрованың хезмәте

# data[].attributes.body
Р.З. Хәйдәрованың Г.М. Әхмәтҗанова, Л.Ә. Гыйниятуллина белән берлектә рус телендә гомуми белем бирү оешмаларында татар телен өйрәнүчеләр өчен төзелгән һәм «Күңелле татар теле» сериясе астында дөнья күргән дәреслекләре – бүгенге көндә иң актив кулланылучы уку әсбапларының берсе. Бу дәреслекләр Е.И. Пассовның коммуникатив технология концепциясенә нигезләнгән. Әлеге зур форматлы, матур дәреслекләргә, белем һәм күнекмәләрне ныгыту максатыннан, эш дәфтәрләре дә төзелгән. Укытучыга ярдәмгә методик кулланмалар да эшләнгән. Алар барысы бергә рус телле балаларны татар теленә өйрәтүне максат итеп куйган УМК тәшкил итәләр. Үзләренең төп максатларын авторлар «телне аралашу чарасы буларак үзләштерүне тәэмин итү, көндәлек тормышта, полиэтник җәмгыятьтә үзара аңлашу һәм хезмәттәшлек итү күнекмәләрен формалаштыру» дип билгелиләр.

# data[].attributes.headline
Р.З.Хайдарова дәреслеге буенча 2 сыйныф өчен ачык дәрес эшкәртмәсе.

# data[].attributes.subject
Р.З.Хайдарова дәреслеге буенча 2 сыйныф өчен ачык дәрес эшкәртмәсе.

# data[].attributes.body
Бүгенге көндә Р.З. Хәйдәрова тарафыннан төзелгән УМК буенча Казан шәһәренең шактый мәктәпләрендә укыталар, шулай ук Әлмәт, Алабуга, Чистай, Түбән Кама, Зәй, Менделеевск, Минзәлә, Яшел Үзән шәһәрләрендә дә Р.З. Хәйдәрова дәреслекләреннән теләп файдаланалар. Шулай ук, Роза Зәкиевнаның укытучыларның квалификациясен күтәрү буенча авторлык курслары төзүен, шул курслар нигезендә Татарстанның төрле районнарында, Самара, Ижевск, Санкт-Петербург шәһәрләрендә лекцияләр укуын дә әйтеп үтәргә кирәк. Р.З. Хәйдәрова дәреслекләреннән белем алган укучыларның тест, контроль эш, анкета, интервью нәтиҗәләре дә әлеге хезмәтләрне куллануның нәтиҗәсе зур булуы хакында сөйли. Р.З. Хәйдәрова рус укучыларына татар әдәбиятын укыту буенча төзелгән программалар конкурсында да катнаша. Р.Л. Малафеева белән бергәлектә төзелгән әлеге программа ТР Мәгариф министрлыгы тарафыннан рус группаларында укыту өчен тәкъдим ителгән. Галимә югары квалификацияле укытучы, аның тарафыннан «Инновацион педагогик технологияләр», «Белем бирүне яңарту һәм профильләштерү», «Хәзерге заман дәресенең дидактик аспектлары» дигән махсус курслар эшләнгән.

# data[].attributes.headline
Нәтиҗә ясап ...

# data[].attributes.subject
Нәтиҗә ясап ...

# data[].attributes.body
Р.З. Хәйдәрова уку-укыту проблемаларына багышлап шактый мәкаләләр яза. Соңгы дистә ел эчендә матбугат битләрендә авторның дәрес структурасы, дәресне анализлау, дәрестә укытучы шәхесе, уку-укыту процессында заманча технологияләр куллану, дәрес материалын үзләштерүдә метод һәм алымнарның эффектлылыгы проблемаларын яктырткан дистәләрчә мәкаләсе дөнья күрде. Галимә фикеренчә, «дәреснең бөтенлеген саклап, аны анализлый белү укытучыдан тирән белем, күнекмәләр, педагогик культуралылык таләп итә»

# data[].attributes.headline
Кадрия Сөнгатовна Фәтхуллованың фәнни-методик эшчәнлеге

# data[].attributes.subject
Кадрия Сөнгатовна Фәтхуллованың фәнни-методик эшчәнлеге

# data[].attributes.body
Кадрия Сөнгатовна Фәтхуллова Казан (Идел буе) федераль университетының гомуми тел белеме һәм тюркология кафедрасы доценты, педагогика фәннәре кандидаты. Ул бик тәҗрибәле укытучы, чөнки Кадрия Сөнгать кызы 29 елдан артык укыта. Кадрия Фәтхуллова дипломы буенча француз һәм немец телләре укытучысы. Хәзерге вакытта Кадрия Сөнгатовна Казан (Идел буе) федераль университетында татар телен чит тел буларак, ягъни татар телен рус кешеләренә һәм чит илдә торучыларга онлайн форматта укыта.

# data[].attributes.headline
Кадрия Сөнгатовнаның биографиясы

# data[].attributes.subject
Кадрия Сөнгатовнаның биографиясы

# data[].attributes.body
Ямьле Агыйдел буйларында 18 нче октябрендә Фәтхуллова Кадрия Сөнгать кызы дөньяга килә. Ике малайдан соң көтеп алынган кыз булган ул. Нәкъ якташыбыз Роберт Миңнуллин язганча: «Без биш бала үстек әнкәй белән, тик үсмәдек иркә кочакта...», – дип җыр сүзләре белән исенә ала Кадрия ханым үзенең интервьюларында. Кечкенәдән эш белән тәрбияләндек, - ди Кадрия Фәтхуллова. Кадрия Сөнгать кызының әнисе библиотекада эшли, шуңа күрә ул сәнгатьне бик ярата, шушы китапларга мәхәббәте балаларына да күчә. Аның биш баласы да укытучы һөнәрен сайлыйлар. Кадрия Сөнгать кызы Казан дәүләт педагогик институтына чит телләр факультетына укырга керә.

1977 – 1982 елларда Кадрия Сөнгатовна Казан дәүләт педагогик институтында укый, укуын тәмамлагач 78 нче мәктәптә француз телен укыта, ләкин берничә елдан соң эшеннән китә һәм аспирантурага укырга керә. Үзенең интервьюларында Кадрия Сөнгатовна “Минем бик каты фән белән шөгыльләнәсем, алга барасым килде. Менә шул адым мине Казан университетының “Чит аудиториядә татар теленә өйрәтү” кафедрасы җитәкчесе Флера Садриевна Сафиуллина белән таныштырды да, ул мине үз янына эшкә чакырды. Мәктәп укытучысыннан университет укытучысына әверелү минем өчен көтелмәгән бәхет булды”, -  дип исенә ала.

Хәзерге вакытта Кадрия Сөнгатовна Казан (Идел буе) федераль университетының гомуми тел белеме һәм тюркология кафедрасында укытуын дәвам итә. Быел Кадрия Сөнгать кызына 64 яшь тулачак.

# data[].attributes.headline
Фәтхуллова Кадрия Сөнгать кызының фәнни-методик эшчәнлеге

# data[].attributes.subject
Фәтхуллова Кадрия Сөнгать кызының фәнни-методик эшчәнлеге

# data[].attributes.body
Рус телле студентларга татар телен өйрәтү, чит ил студентлары белән эшләү, аспирантлар белән җитәкчелек итү, халык өчен оештырылган кичке  тел курсларында укыту – һәммәсе Кадрия Фәтхулловага педагогик эштә зур тәҗрибә бирә. Кадрия Сөнгатовна университетта укыта башлаганда дәреслекләр булмый, шуңа күрә ул үзе программалар, дәреслекләр һәм татар теленә бәйле китаплар төзи башлый. Кадрия Сөнгатова үзе дә, кафедрадагы башка укытучылары белән дә шактый дәреслекләр төзиләр. Соңгы елларда чыккан дәреслекләр һәм китаплар:

1.      Фатхуллова К.С., Ерофеева И.В., Фахрутдинова М.Т. Государственные языки: развитие языковой компетенции. Казань: Казанский университет, 2021.

2.      Фатхуллова К.С. Татарский язык. 11 класс: учебник для русскоязычных учащихся. - Казань: Тат. книж.изд. , 2022.

3.      Фатхуллова К.С., Юсупова А.Ш., Денмухаметова Э.Н. Давайте говорить по-татарски: учебное пособие для русскоязычных студентов. Изд. 3-е. - Казань: Тат.кн.изд., 2022.

4.      Аблязов К.А, Аблязов Л.К., Тимерханов А.А., Фатхуллова К.С..Татарско-русский картинный словарь. - Казань, 2022.

5.      Адымнар. Татар теле. 4 нче сыйныф: гомуми белем бирү оешмалары өчен уку әсбабы. 2 кисәктә. 1 нче кисәк. / Р. Р. Җамалетдинов, Э. Н. Денмөхәммәтова, Р. К. Сәгъдиева, Г. Р. Галиуллина, К. С. Фәтхуллова. — Казан: Татар. кит. нәшр. 2022.

6.      Адымнар. Татар теле. 3 нче сыйныф: гомуми белем бирү оешмалары өчен уку әсбабы. 2 кисәктә. 1 нче кисәк/ Р. Р. Җамалетдинов, Э. Н. Денмөхәммәтова, Р. К. Сәгъдиева, Г. Р. Галиуллина, К. С. Фәтхуллова. — Казан: Татар. кит. нәшр. 2022.

7.      Адымнар. Татар теле. 2 нче сыйныф: гомуми белем бирү оешмалары өчен уку әсбабы. 2 кисәктә./ Р. Р. Җамалетдинов, Э. Н. Денмөхәммәтова, Р. К. Сәгъдиева, Г. Р. Галиуллина, К. С. Фәтхуллова. 1 нче кисәк. — Казан: Татар. кит. нәшр. 2022.

8.      Галиуллина Г.Р., Денмөхәммәтова Э.Н., Мөгътәсимова Г.Р., Фәтхуллова К.С. Туган (татар) телдән дәүләт йомгаклау аттестациясенә әзерләнү өчен кулланма. 9 нчы сыйныф. – Казан: Татарстан Республикасы мәгариф һәм фән министрлыгы, 2023.

Шулай ук дөньяга танылган “Татарча сөйләшик” китабын да Кадрия Сөнгатовна, Әлфия Шәүкәтовна һәм Эльвира Николаевналар яза. Бу китап татар, рус, инглиз телләрендә дөнья күрә. Аның халыкара конкурсларда җиңеп чыгуы аларны соңрак русча-татарча, татарча-русча-инглизчә сөйләүлекләр дә әзерләргә рухландыра.

# data[].attributes.headline
Монографияләре һәм мәкаләләре

# data[].attributes.subject
Монографияләре һәм мәкаләләре

# data[].attributes.body
Шуны да әйтергә кирәк, Кадрия Сөнгатовнаның мәкаләләре һәм монографиялары да бик күп. Соңгыларыннан булып 2023 нче елда Җамалетдинов Рәдиф Рифкать улы белән берлектә язылган “Полилингвальный образовательный комплекс как модель современной школы. Материалы VII Международного научно-методического онлайн-семинара Совершенствование методики обучения языкам: площадка обмена прогрессивной практикой”, дигән мәкаләсе тора.

Кадрия Сөнгатовнаның “Татар диалогик һәм монолог сөйләмен укыту системасы” дигән монографиясы да бар. Монографиядә рус теле булган мәктәпләрдә татар теленең сөйләм үсешенең лингвистик, психологик һәм дидактик проблемалары ачыла; туган тел буларак татар телен укыту торышына анализ ясала, студентларның диалогик һәм монологик сөйләмен үстерү өстендә эш системасы тәкъдим ителә.

# data[].attributes.headline
"Ана теле" проекты

# data[].attributes.subject
"Ана теле" проекты

# data[].attributes.body
2013 елда Казан федераль университетында «Ана теле» онлайн мәктәбе эшли башлый. Аның өчен университет укытучылары, программистлардан торган зур төркем бер ел эчендә әлеге проектның эчтәлеген – контентын эшләп чыга. Аларның эшчәнлегенә «Ана теле» проектнының академик җитәкчесе итеп билгеләнгән Кадрия Сөнгатовна юнәлеш биреп тора. Менә шулай дөньяның теләсә кайсы почмагында яшәгән кызыксынучан кешегә, онлайн мәктәпкә кереп, бушлай татар телен өйрәнү мөмкинлеге туа. Ел саен ун меңләп кеше «Ана теле» мәктәбендә шөгыльләнеп, тел үзләштерә. Башка бер генә милли телнең дә онлайн мәктәбе юк. Кадрия Сөнгатовна бу мәктәпнең җитәкчесе генә түгел, ул үзе дә шушы онлайн мәктәптә дәресләр бирә.

Берничә ел элек Кадрия Фәтхуллова берничә хезмәттәше белән Американың Индиана шәһәренә Тюркология үзәге галимнәре белән очрашуга барып кайткан “Ана теле” проекты кысаларында. Анда Татарстан вәкилләре төрки телләрне өйрәнүче галимнәр һәм студентлар алдында татар телен укыту методикасы турында сөйләгәннәр, мастер-класслар, дәресләр үткәргәннәр.

Кадрия Сөнгатовна бик теләп төрле фәнни конференцияларда да катнаша:

1) "Хәзерге шартларда ике теллелек проблемасы" Бөтенроссия фәнни конференциясе (1994);

2) "Милли мәгариф: проблеманы оештыру тәҗрибәсе һәм тикшеренү нәтиҗәләре" халыкара фәнни-практик конференциясе (1994);

3) Международная научная конференция «Языковая семантика и образ мира”;

4) Международная научная конференция “Бодуэн де Куртенэ и современная лингвистика”.

# data[].attributes.headline
Эшчәнлеге һәм аның нәтиҗәләре

# data[].attributes.subject
Эшчәнлеге һәм аның нәтиҗәләре

# data[].attributes.body
Кадрия Сөнгатовна рус балаларына укытуда принципларны бик төпле итеп өйрәнә, ә лингвистик принцип белән аеруча күп кызыксына. Бу мөгаллимә – безне беренче булып бу фән белән таныштырган кеше. Лингвистик принцип  - татар телен укыту методикасының лингвистик базасын тәшкил итә торган принцип. Ул лингвистик принципны берничә төргә бүлеп күрсәтә.

1. Тел күренешләрен өйрәнүгә һәм сайлауга функциональ якын килү принцибы икенче телгә өйрәткәндә лингвистик системаның, аерым аспектларын традицион рәвештә укытуны коммуникатив методны кире кага. Беренче дәрестә үк татар телен өйрәнүчеләр бер-берсе белән танышу өчен билгеле бер синтаксик модельләрне үзләштерәләр (Сез кем?, Сез кайдан?, Сез танышлармы?) һ.б.

Күргәнебезчә, бу синтаксик модельләргә төрле сүз төркемнәре берләшеп килә һәм аларның, коммуникатив әһәмияттәге, куллану ешлыгы һәм тематик бәйләнеше, коммуникатив методика өчен аеруча мөһим.

2. Тел күренешләрен урнаштыру һәм этаплап өйрәтү.

Икенче телгә өйрәткәндә тиешле нәтиҗәгә ирешү өчен, тел күренешенең билгеле бер эзлеклелектә үзләштерү сорала. Моның өчен түбәндәге грамматик формаларны белү кирәк.

1.      Сорау һәм хикәя җөмлә калыплары.

2.      Исемнәрнең һәм зат алмашлыкларының килеш формалары.

3.      Асыл сыйфатлар.

4.      Сорау һәм күрсәтү алмашлыклары.

5.      Хәзерге заман хикәя фигыльнең зат-сан, барлык-юклык белән төрләнеше.

6.      Микъдар һәм тәртип саннары.

7.      Урын һәм вакыт рәвешләре.

3. Стилистик аерымлау принцибын аерып чыгара. Һаман бер стиль белән генә сөйләргә ярамый, калган стильләрне дә файдаланырга кирәк-төрле стильләр белән эшләү.

4. Шулай ук бүлекара бәйләнеш принцибын аерып чыгара. Тел гыйлеменең башка тармаклары арасындагы бәйләнеш (Мәсәлән, фонетика белән лексикологияның бәйләнеше).

Шулай ук 10-11 сыйныфлар очен «Мәгариф» журналында татар телен өйрәтү юшәлешләрен күрсәткән программалар басылып чыкты. Аларның авторлары Фәтхуллова Кадрия Сөнгатовна һәм Сафиуллина Флера Садриевна. Башлангыч мәктәптә татар телен өйрәнүнең нигезләре салына. Тәкьдим ителгән лексик һәм грамматик минимумны түбәндәге эшләр исәбенә киңәйтергә мөмкин:

1) өйрәнгән лексик минимумны активлаштыру алымнарын куллану;

2) пассив лексиканы үзләштерүне киңәйтү;

3) яна лексик берәмлекләрне үзләштерүдә күрсәтмәлелекне киңрәк куллану;

4) лексик күнекмәләрнең үзләштерелүен тикшерү максатыннан, төрлечә контроль ясау алымнарын күбәйтү (төрле диктантлар, тестлар, кроссвордлар белән эшләү);

5) татар теленә өйрәтү процессында уен элементларын тагын да арттыру, күмәк эш төрләренә караган биремнәрне күбәйтү;

6) балаларны сузлекләр белән эшләргә өйрәтү;

7) тәрҗемә дәресләренә күбрәк вакыт бирү;

8) дәресләрдә балалар өчен журнал, газета материалларын күбрәк куллану;

9) дәресләрдә тыңлап аңлау күнекмәләрен үстерү максатыннан аудио-, видео-материалларны күбрәк куллану;

10) лексиканы синтаксик нигездә өйрәнүне телгә өйрәтүнең төп юнәлеше дип алу һәм, синтаксик калыпларга нигезләнеп, балаларның лексик күнекмәләрен үстерүгә игътибарны арттыру;

11) башлангыч сыйныфлардагы грамматик минимум татар теленең иң актив грамматик күренешләрен чагылдырып төзелүен истә тотып, лексик һәм морфологик материалны синтаксик нигездә өйрәнүне төп юнәлеш дип санау һәм морфологик күренешләрне дә шул юнәлештә яктыртуны максат итеп кую;

12) телнең бер система тәшкил итүен күзаллап, лексик, фонетик, морфологик, синтаксик күренешләрне, тел материалының характерына карап, укудагы комплекслылыкны тагын да арттыру;

13) программада урын алып та, дәреслекләрдә җитәрлек чагылыш тапмаган лексик-грамматик материалны киңәйтеп бирү;

14) татар телен халыкның тарихи-мәдәни тормышына бәйләп өйрәтүне тагын да арттыру;

15) татар теленә карата кызыксыну уяту максатыннан, дәресләрнең заманча төрләреннән киңрәк файдалану (дәрес-экскурсия, дәрес-викторина, дәрес-диспут, дәрес-реклама, дәрес-уен, дәрес-КВН h.6.);

16) рус балаларының татар телен үзләштерүе туган тел нигезендә баруын истә тотып,  контрастив күренешләргә күбрәк игътибар итү, дәресләрдә ике телне чагыштырып өйрәтүгә тагын да зуррак урын бирү һ.б.

Нәтиҗә ясап әйткәндә, Фәтхуллова Кадрия Сөнгатовна татар телен өйрәнүгә бик зур өлеш керткән галимнәрнең берсе булып танылган. Туктаусыз хезмәт үз нәтиҗәләрен бирә. 2012 елда Кадрия ханым Татарстан Республикасын Мәгариф министрлыгының Каюм Насыйри исемендәге премиясе белән бүләкләнә, 2014 елда «Ел хатын-кызы» бәйгесендә «Хатын-кыз галимә» номинациясендә лауреат, Россия Федерациясе югары мәктәбенең мактаулы хезмәткәре исемнәренә лаек була.

# data[].attributes.attachment_link.title
Фатхуллова Кадрия Сунгатовна

# data[].attributes.headline
"Ана теле" проекты

# data[].attributes.subject
"Ана теле" проекты

# data[].attributes.attachment_link.title
Кадрия Фәтхуллова КФУ _Ана теле_ _ Ana Tele (online-video-cutter.com) (2)

# data[].attributes.headline
Н. И. Ильминскийның тормыш юлы

# data[].attributes.subject
Н. И. Ильминскийның тормыш юлы

# data[].attributes.body
Николай Иван улы Ильминский 1822 нче елның 23 апрелендә Пензада Николаев чиркәвенең рухани гаиләсендә туа. Пензада руханилар  училищесын һәм  семинариясен  уңышлы гына тәмамлый.

1842-1846 елларда беренче җыелма составында Казан руханилар академиясендә укый, аны тәмамлаганнан соң 1846 елның 10 октябрендә академиядә калырга була . Башта аңа 1847 елның башында А. А. Бобровниковка тапшырырга тиешле математик класс тапшырыла; бер үк вакытта ул атнага бер тапкыр ярдәмче сыйфатында П. И. Вагнер белән  ботаника буенча лекция укый; 1847 елның 8 июнендә ул магистр дәрәҗәсенә күтәрелә, ә 1847 елның 16 сентябрендә төрек-татар теле «бакалавр» дип үзгәртелә. 1847/48 нче елда ул фәлсәфә тарихын укыта.

Татар телен камилләштерү өчен, 1847 елда Ильминский Казанның Иске Татар бистәсенә күченә, мәдрәсәдә була.

Николай Ильминский яшьтән үк телләрне өйрәнүгә зур сәләт күрсәтә. Аның биографы, профессор Петр Знаменскийның раславынча, "чит телнең бер тапкыр ишеткән яки укылган сүзе беркайчан да онытылмаган кебек тоела, бу гына аз, - ниндидер ачыклык белән, әйтергә кирәк, ул беренче катлауны бик тиз эләктереп ала"

1858—1861 елларда Ырынбур чик буе комиссиясендә тәрҗемәче булып эшли.

1861 елда Казанга кире кайта һәм Казан университетының тарих-филология факультетында татар теле кафедрасында лекцияләр укый. 1862 елда Ильминский Санкт-Петербургда керәшен татарлары өчен кириллицада әлифба китабын нәшер итә. 1863 елда Казанда керәшен татар мәктәбенә нигез сала. Мәктәпнең программасы шундый була: «...төп укыту предметлары - татарча (әмма рус хәрефләре белән) басылган китаплар буенча Алла кануны, догалар, изгеләр тарихы, һәм кыскача катехизис».

1873 елда Ильминский Казан әҗнәбиләр укытучылар семинариясе нигезләнә һәм гомеренең ахырына кадәр аның директоры булып кала.

1891 елның 27 декабрендә Ильминский вафат булган. Арча зиратында күмелгән.

# data[].attributes.headline
Авыл кызы Чулпан Мортазина һәм профессор Чулпан Мөхәррәм кызы Харисова

# data[].attributes.subject
Авыл кызы Чулпан Мортазина һәм профессор Чулпан Мөхәррәм кызы Харисова

# data[].attributes.body
Чулпан Кукмара районының Зур Сәрдек мәктәбендә белем ала.

Шуннан, 1970 елда, КДПИның татар теле һәм әдәбияты, рус теле һәм әдәбияты бүлегенә укырга  килә.

Бу кызны укытучылар бик тиз күреп ала.

Укуны кызыл дипломга тәмамлаган Чулпан яраткан мәктәбендә, хөрмәт иткән укытучылары арасында 4 ел буе рус теле һәм әдәбияты укытучысы, уку-укыту эшләре буенча директор урынбасары булып эшли, әнисен тәрбияли.

Шуннан соң гына, ниһаять, үзенең тагын ике хыялын тормышка ашыруга ирешә: яраткан кешесе Фираз Харисовка кияүгә чыгып, әйбәт гаилә төзиләр, гаиләдә алган тәрбия нигезендә, «Ирне ир иткән дә хатын, җир иткән дә хатын» мәкален истә тотып, башта Фираз Фахразовичка фәнни эш белән шөгыльләнү мөмкинлеген биреп, балалар үстерү мәшәкатьләренә чумып, акрынлап, икенче хыялын тормышка ашырды: укытучылык эшенә кереп китә, фән дөньясына чума һәм озакка сузмыйча фәннәр кандидаты, фәннәр докторы булуга ирешә.
Бүгенге көндә Чулпан Мөхәррәм кызы Харисова – республика күләмендә, хәтта Россия күләмендә дә танылган шәхес – күп санлы дәреслекләр, программалар, кулланмалар, сүзлекләр авторы, Татарстанның атказанган укытучысы, атказанган фән эшлеклесе, К.Насыйри премиясе лауреаты һәм башка бик күп бүләкләр иясе.

# data[].attributes.headline
Төп хезмәтләре:

# data[].attributes.subject
Төп хезмәтләре:

# data[].attributes.body
1. Обучение татарскому произношению в русской школе. — М.: Владос, 2001. — 422 с.

2. Татарский язык: теория и практика обучения. — СПб: Просвещение, 2001. — 167 с.

3. Методика обучения татарскому произношению. — Казань: Магариф, 2000. — 167 с.

4. Татар теле морфологиясе гамәли курс. Россия Федерациясе Мәгариф министрлыгының укыту-методик берләшмәсе тарафыннан югары уку йортларында туган тел һәм әдәбият белгечлеге алучы студентларга тәкъдим ителгән.— Казан: КДПУ, 2004. — 74 б.

5. Материалы к практическим занятиям по татарскому языку. — Казань: КДПУ, 1990. — 32 с.

6. Учимся говорить по-татарски. — Наб. Челны: КамАЗ, 1992.— 127 с. / (Соавт. Ф.Ф.Харисов).

7. Интенсивное обучение татарскому языку: практический курс. — Казань: Магариф, 1993. — 149 с. ( Соавт. Н.Х.Салехова, А.К.Максимова).

8. Татарский язык для 5 класса 11-летней ср. школы. — Казань: Магариф, 1994. — 142 с.

9. Татар теленнән мөстәкыйль эш төрләре һәм күнегүләр. — Казан: КДПУ, 1994. — 20 б.

10. Башлангыч сыйныфта укучы рус балаларын татарча әйтелешкә өйрәтү өчен өстәмә эш төрләре. — Казан: КДПУ, 1994. — 28 б.

11. Мой первый татарский словарь: иллюстрированный татарско-русский словарь / Рекомендован Министерством образования Российской Федерации желающим изучить татарский язык как неродной. — Казань: Магариф, 1995. — 160 с. (Соавт. Ф.Ф.Харисов).

12. Рус мәктәпләрендә укучы татар балаларына ана теле укыту: 5 нче сыйныфта эшләүче укытучылар өчен методик кулланма. — Казан: Мәгариф, 1996. — 64 б. (Соавт. Ф.Ф.Харисов).

13. Орфоэпические упражнения по татарскому языку для начальных классов русских школ.— Казань: Экоцентр, 1997. — 104 с.

14. Татар теле: 11 еллык урта мәктәпләрнең 5 нче сыйныфында укучы татар балалары өчен: 2 нче басма. — Казан: Мәгариф, 1998. — 158 б. (Соавт. Ф.Ф.Харисов).

15. В мире слов и предложений: картинный ситуативный татарско-русский словарь. — Казань: Магариф, 1999. — 223 с. (Соавт. Ф.Ф.Харисов).

16. Знай и татарский ты язык … — Казань: Тарих, 2000. — 160 с. (Соавт. Ф.Ф.Харисов).

17. Мой татарский словарь: иллюстрированный тематический татарско-русский словарь / Рекомендован Министерством образования Российской Федерации желающим изучить татарский язык как неродной. — Казань: Магариф, 2002. — 160 с. (Соавт. Ф.Ф.Харисов).

19. Мой первый татарский словарь: иллюстрированный тематический татарско-русский словарь / Рекомендован Министерством образования Российской Федерации желающим изучить татарский язык как неродной. — Казань: Магариф, 2004.— 167 с. (Соавт. Ф.Ф.Харисов).

20. Тренировочные упражнения по обучению татарскому произношению: пособие для учителей.— Казань: Магариф, 1999. — 91 с.

21. Татар теле: 3 нче сыйныфта укучы татар балалары өчен дәреслек. –Казан: Мәгариф, 150 б. (Соавт. Ф.Ф.Харисов, Ф.М.Хисамова).

22. Татар теле: 4 нче сыйныфта укучы татар балалары өчен дәреслек. — Казан: Мәгариф, 2004. — 154 б. (Соавт. Ф.Ф.Харисов).

23. Татар теле: 5 нче сыйныфта укучы татар балалары өчен дәреслек. — Казан: Мәгариф, 2003. — 184 б. ( Соавт. Ф.Ф.Харисов).

24. Знай и татарский ты язык. Учебное пособие. — Казань: Тарих, 163 с. (Соавт. Ф.Ф.Харисов).

25. Татар теле. Теория, күнегүләр, тестлар: абитуриентлар һәм студентлар өчен ярдәмлек. — Казан: Мәгариф, 2006. — 207 б.

# data[].attributes.headline
Хезмәт эшчәнлегенең төп этаплары:

# data[].attributes.subject
Хезмәт эшчәнлегенең төп этаплары:

# data[].attributes.body
1975 елдан 1979 елга кадәр - Татарстан Республикасы Кукмара районының Зур Сәрдек урта мәктәбендә укытучы һәм завуч.

1979 елдан Казан (Идел буе) федераль университетының филология һәм сәнгать институтының татар теле укыту методикасы кафедрасында эшли: ассистент, укытучы (1979-1995), доцент (1996), профессор (2002).

# data[].attributes.attachment_caption
Р.Р. Җамалетдиновның фотосурәте

# data[].attributes.headline
Җамалетдинов

# data[].attributes.body
Җамалетдинов Рәдиф Рифкать улы – филология фәннәре докторы, профессор, Казан федераль университетының филология һәм мәдәниятара багланышлар институты директоры, гомуми тел һәм тюркология кафедрасы мөдире.

Рәдиф Рифкать улы Җамалетдинов 1969 нчы елның 27 октябрендә Татарстан Республикасы Чүпрәле районы Кече Чынлы авылында  туа. 1987-1989 елларда илебезнең Хәрби көчләре сафында хезмәт итеп кайтканнан соң 1990 нче елда ул Казан дәүләт педагогия университетының татар филологиясе һәм тарихы факультетына укырга керә һәм 1995 елда аны  “бик яхшы” билгеләренә тәмамлый (КДПУ “Татар теле, әдәбияты һәм тарих укытучысы” квалификациясе ала).

2003-2004 елларда Рәдиф Рифкать улы РФ Мәгариф һәм фән министрлыгының Мәгълүмати технологияләр Дүләт координацион үзәгендә  “Белем бирү учрежденияләрендә менежмент” программасы буенча һөнәри әзерлек үтә.

1998 елда педагогика фәннәре кандидаты  дигән гыйльми дәрәҗәгә дәгъвалаган диссертация (рус мәктәбендә татар теле укыту мәсьәләләренә багышланган хезмәт), 2004 елда филология фәннәре докторы дәрәҗәсенә дәгъвалаган диссертация яклый. (хезмәт татар милли дөнья картинасыны багышлана). Рәдиф Рифкать улы татар тел белемендә лингвокультурология фәненә нигез салучы булып санала

Фәнни эшчәнлек юнәлешләре: кардәш һәм кардәш булмаган телләрне чагыштырма-типологик яктан тикшерү:структур-функциональ һәм лингвокультурологик  юнәлеш, татар теленә  өйрәтүнең теориясе һәм практикасы.

Аның фәнни хезмәтләрен шартлы рәвештә түбәндәге темаларга бүлеп карарга мөмкин:

1) Лингвокультурология өлкәсендәге тикшеренүләр (филология фәннәре докторы  дәрәҗәсенә  дәгъва итеп якланган диссертация  шул юнәлешкә багышлана). Бу мәсьәләгә багышланган 4 монография “Внутренний и внешний мир носителей татарской культуры через призму языка”, «Татарская культура в языковом отражении», «Тел һәм мәдәният: татар лингвокультурологиясе нигезләре», «Теоретические и прикладные аспекты татарской лингвокультурологии»; «Этнокультурная лексика татарского языка» дип аталган  сүзлек. Бу юнәлештә Р.Р.Җамалетдинов җитәкчелегендә филология фәннәре кандидаты дәрәҗәсенә дәгъва иткән  диссертацияләр якланды.

2) Рус һәм татар телләрен чагыштырып өйрәнүгә караган хезмәтләр.  Бу юнәлештә «Теория и практика сопоставительного изучения татарского и русского языков» дигән монография, программа, уку-укыту әсбаплары басылып чыккан.  Әлеге юнәлештәге эшчәнлекнең нәтиҗәсе булып  УМО грифы белән чыккан  РФ Мәгариф һәм фән министрлыгының педагогик вузларына тәкъдим ителгән «Сопоставительная грамматика татарского и русского языков» дигән уку-укыту әсбабы тора. Бу юнәлештә Р.Р.Җамалетдинов җитәкчелегендә филология фәннәре кандидаты фәнни дәрәҗәсенә дәгъва иткән диссертацияләр якланган.

3) Татар теле укытуның лингвометодик нигезләрен эшкәртүгә багышлынган хезмәтләр (педагогика фәннәре кандидаты  дигән гыйльми дәрәҗәгә дәгъвалаган диссертация): «Лингводидактические основы обучения чтению на татарском языке учащихся начальных классов русских школ» и «Основы методики обучения чтению на татарском как неродном языке» дигән монографияләр, уку-укыту әсбаплары, мәктәп программалары (автордаш буларак).

Соңгы елларда әйтеп кителгән юнәлешләр белән беррәттән галим полилингваль, билингваль белем бирү системаларына кагылышлы хезмәтләр өстендә дә эшли.

Ул бүгенге көндә бик күп дәреслекләр, уку әсбаплары авторы булып тора, мәсәлән:

1. Адымнар. Татар теле. 2 нче сыйныф: гомуми белем бирү оешмалары өчен уку әсбабы. 2 кисәктә./ Р. Р. Җамалетдинов, Э. Н. Денмөхәммәтова, Р. К. Сәгъдиева, Г. Р. Галиуллина, К. С. Фәтхуллова. 1 нче кисәк. — Казан: Татар. кит. нәшр. 2022. — 103 б.

2. Адымнар. Татар теле. 4 нче сыйныф: гомуми белем бирү оешмалары өчен уку әсбабы. 2 кисәктә. 1 нче кисәк. / Р. Р. Җамалетдинов, Э. Н. Денмөхәммәтова, Р. К. Сәгъдиева, Г. Р. Галиуллина, К. С. Фәтхуллова. — Казан: Татар. кит. нәшр. 2022. — 112 б.

3. Адымнар. Татар теле. 3 нче сыйныф: гомуми белем бирү оешмалары өчен уку әсбабы. 2 кисәктә. 1 нче кисәк/ Р. Р. Җамалетдинов, Э. Н. Денмөхәммәтова, Р. К. Сәгъдиева, Г. Р. Галиуллина, К. С. Фәтхуллова. — Казан: Татар. кит. нәшр. 2022. — 106 б.

4. Коммуникатив-ориентлашкан технологиягә нигезләнгән татар теле дәресләре («Ашамлыклар« темасы мисалында): уку-укыту әсбабы / Р.Р. Җамалетдинов, Г.Р. Галиуллина, А.Х. Әшрапова, Э.Н. Динмөхәммәтова, Р.К. Сәгъдиева, Г.Р. Шакирова. - Казан: Казан ун-ты нәшр., 2022. - 80 б. һ.б.

Йомгаклап әйткәндә, Рәдиф Рифкать улының чагыштырмача тел белеменә, татар лингвокультурологиясенә, белем бирү дәрәҗәсенең актуаль проблемаларына , татар телен укыту теориясе һәм практикасына караган 300гә якын хезмәте бар. Әлеге хезмәтләр тел гыйлемен өйрәнүче студентларга, укытучыларга, галимнәргә зур фәнни база булып торалар.

Кулланылган әдәбият

1. Замалетдинов Р.Р. Методика обучения чтению на татарском языке

русскоязычных учащихся I-III классов как одному из видов речевой

деятелности: дис. … канд.пед.наук. – Казань, 1998.

2. КФУ сайты: галим турында гомуми белешмә. https://kpfu.ru/main?p_id=27674. Куллану вакыты: 12.04.2023

3. “Википедия” сайты: https://ru.wikipedia.org/wiki/. Куллану вакыты: 14.04.3023

4. Замалетдинов Р.Р. Основы методики обучения чтению на татарском как неродном языке / Р.Р.Замалетдинов. - Казань: Мәгариф, 2002. - 167 бит.

# data[].attributes.headline
Диссертацияне уку: h

# data[].attributes.body
Диссертацияне уку: http://www.dslib.net/obw-pedagogika/metodika-obuchenija-chteniju-na-tatarskom-jazyke-russkojazychnyh-uchawihsja-i-iii-klassov.html

# data[].attributes.attachment_link.title
презентация ЗРР

# data[].attributes.attachment_link.title
Харисова Ч.М.

# data[].attributes.attachment_link.title
Харисова Ч.М.

# data[].attributes.headline
Галимҗан Ибраһимовның тормыш юлы

# data[].attributes.subject
Галимҗан Ибраһимовның тормыш юлы

# data[].attributes.body
1887 нче елның 12 нче марты, Уфа губернасы, Эстәрлетамак өязе Солтанморат авылында туа.

Башлангыч белемне авыл мәдрәсәсендә һәм башлангыч рус мәктәбендә ала.

1898–1905 нче елларда – Оренбург шәһәрендә Вәли мулланың кадими мәдрәсәсендә, 1906–1908 нче елларда «Галия» мәдрәсәсендә укый.

1909 нчы елда Казанга килә, татар вакытлы басмалары белән хезмәттәшлек итә.

1912 нче елда Киевка китә, анда мөселман студентлары җәмгыяте эшендә катнаша, аларның Бөтенроссия корылтаен әзерләвенә кушыла. Сәяси эшчәнлеге өчен 1913 нче елның 17 апрелендә кулга алына.

Шул ук елда, төрмәдән чыгарылганнан соң, Казанга кайта, «Аң» журналының җаваплы сәркәтибе булып эшли башлый.

1914 нче елда кабат Киевка, аннан Уфага китә; 1915–1917 нче елларда «Галия» мәдрәсәсендә укыта.

1917 нче елгы Февраль революциясеннән соң иҗтимагый-сәяси тормышта активлык күрсәтә.
1917 нче елда язучы Ф.Сәйфи-Казанлы һәм журналист Ш.Сүнчәләй белән бергә «Ирек» газетасы чыгара.

Милләт Мәҗлесе (1917–1918) һәм Учредительләр җыены депутаты.

1918 нче елда М.Вахитов һәм Ш.Манатов белән бергә РСФСР Милләтләр эшләре халык комиссариаты каршындагы Эчке Россия Мөселманнары эшләре комиссариатын оештыруда катнаша.

1920 нче елдан ТАССР Мәгариф халык комиссариатында, «Безнең юл» һәм «Мәгариф» журналларын оештыручыларның берсе һәм мөхәррире.

1925–1927 нче елларда Гыйльми Үзәк рәисе, бер үк вакытта Татарстан төбәкләрен өйрәнү бюросы рәисе.

Авыру сәбәпле, 1927 нче елда актив иҗтимагый-сәяси эшчәнлектән читләшә. Ибраһимов гомеренең соңгы елларын Кырымда уздыра, шунда, «Уң троцкийчы милләтчеләрнең совет хакимиятенә каршы оешмасы» эшендә катнашуда гаепләнеп, кулга алына. Каты авыручы Ибраһимовны Казанга китерәләр, ул төрмә хастаханәсендә үлә. Вафатыннан соң аклана.

# data[].attributes.attachment_caption
Г. Ибраһимовның «Татар имлясы»китабы. 1914

# data[].attributes.headline
Ибраһимовның тел белемендә эшчәнлеге.

# data[].attributes.subject
Ибраһимовның тел белемендә эшчәнлеге.

# data[].attributes.body
1911 елда Г.Ибраһимовның бер-бер артлы татар тел белеменең мөһим мәсьәләләренә багышланган хезмәтләре дөнья күрә: «Татар имлясы», «Татар сарыфы», «Татар нәхүе» һ.б. Беренче нәүбәттә аны фонетик нормалар һәм язуны тәртипкә салу проблемалары борчый. Шул уңай белән 1910 елда «Йолдыз» газетасында «Татар теле һәм татарча язу хакында бер-ике сүз» исемле мәкаләсен бастыра, ә 1911 елда «Татар имлясы» дигән дәреслек-кулланма чыгара. Бу хезмәтләрдә ул яшәп килгән татар язуына кайбер үзгәртүләр кертергә кирәклекне күтәреп чыга. Орфография өлкәсендәге яңа агымнарга тукталып, язуны җиңеләйтү максатыннан махсус доклад әзерли, аны 1915 елда Уфада оештырылган гыйльми конференциядә игълан итә.
Орфографиядә фонетик принципны нигез итеп ала, ашыгыч чаралардан түбәндәгеләрне билгели: а) һәр сузыкка билге алу; б) һәр тартык авазны язуда дөрес чагылдыру; в) һәр авазны бер генә билге белән бирү; г) сүздә ничә аваз булса, аларны шулкадәр үк билге белән сурәтләү. Боларны башкару өчен татар телендәге сингармонизм законы зарури шарт итеп алына. Г.Ибраһимов төрле өлкәләрдә яшәүче татарлар өчен бердәм әдәби фонетик нормалар булдыру мәсьәләсенә аеруча басым ясый, әдәби нормаларны һәм диалекталь үзенчәлекләрне төгәл аеруны үзәккә куя орфографик аерымлыкларга игътибар итә.
Шул рәвешчә, Г.Ибраһимов үзенең хезмәтләрендә татар теленең фонетик кануннарына зур игътибар итә. Ул фонетиканы тел белеменең махсус тармагы итеп карый һәм андагы үзенчәлекләрне дөрес чагылдырырга тырыша. Үзенең хезмәтләрендә Г.Ибраһимов, аваз һәм хәреф арасындагы мөнәсәбәтне ачыклап, вокализм (сузык авазлар системасы), консонантизм (тартык авазлар), иҗек һәм телдәге сингармонизм мәсьәләләренә шактый урын бирә, авазларның кулланылу үзенчәлекләрен тикшерә.
Г.Ибраһимов татар теленең грамматикаларын төзүне яңа юнәлешкә кора. Аңарда язма тел традицияләрен сөйләү теле белән тыгыз кушып бару тенденциясе өстенлек ала. Ул грамматик нормаларны җанлы сөйләмгә дә, китап теле үзенчәлекләренә дә нигезли. Г.Ибраһимов «Татар телен тикшерү юлында» дигән хезмәтендә үк грамматикалар телнең эчке кануннарын сакларга тиеш, дигән фәнни принципны алга сөрә.
Г.Ибраһимов сүз төркемнәрен тугызга бүлә, алардагы грамматик һәм семантик үзенчәлекләрне билгели. «Сарыф»та исемнәрнең ясалу юллары, сыйфат дәрәҗәләре, сан төркемчәләре, фигыль формалары һәм ярдәмлек сүзләр уңышлы гына тикшерелгән. Морфологик атамаларны тәртипкә китерүдә дә ул зур эш башкара. Мисалга бүгенге грамматикаларда традицион рәвештә дәвам иттерелә торган яки хәзерге атамаларга якын булган сүзләрне алырга мөмкин; берлек, күплек, сыйфат дәрәҗәләре, артыклык сыйфаты, төп сан, бүлем саны, чама саны, заман, боерык фигыль, хәл фигыль, ярдәм фигыльләре, исем фигыль, кайтым бабы (юнәлеше), йөкләтү, алмаш, зат һәм күргәзү, билгеләү, сөаль алмашлыклары, кушымта (кушымча), ярдәмлек, ымлык, юнәлеш, төшем һ.б. Болар беренче мәртәбә киң күләмдә Г.Ибраһимов хезмәтләрендә кулланыла башлый.
Г.Ибраһимов татар сөйләм үзенчәлекләренә туры китереп, телнең синтаксик төзелешенә — җөмлә, җөмләнең баш һәм иярчен кисәкләре, җөмлә төрләренә дә аңлатмалар бирә, җөмлә төзелеше белән бәйләнешле лингвистик терминнарга ачыклык кертә. Мисалга баш һәм иярчен кисәкләр, ия, хөкем (хәбәр), ярашу, тәмамлык, аергыч, эндәш, кереш сүзләр, иясез, ким җөмләләр кебек атамаларны алырга мөмкин. Кушма җөмлә төрләрен һәм алардагы бәйләнеш юлларын ачыклауда да ул, үз чорындагы авторларга караганда, алга китә, тезмә кушма җөмләләрнең дә төзелешен дөрес ача.
Грамматик материалның төрле күнегүләр, биремнәр һәм сөйләм күнекмәләре белән үрелеп баруы язучы хезмәтләренең кыйммәтен бермә-бер арттыра. Ул татар телен укытуда анализ һәм синтез методына өстенлек бирә, грамматик анализга зур игътибар итә. Бу яктан караганда аның хезмәтләре хәзер дә фәнни һәм практик әһәмиятен югалтмаган. Бүгенге грамматикаларда һәм методик кулланмаларда бу ачык сизелә.

# data[].attributes.headline
"Татар теле методикасы" билгеләмәсе. 

# data[].attributes.subject
"Татар теле методикасы" билгеләмәсе. 

# data[].attributes.body
«Татар телен ничек укытырга кирәклеген өйрәткән ысуллар татар теленең методикасы дип атала. Татар теле методикасында төрле ысуллар белән таныштырыла, боларның каюсы яхшы, каюсы начар икәне карала; ничек вә нинди юллар белән укытканда вакытны мөмкин кадәрле әз биреп, күбрәк вә төплерәк файда китерү мөмкин икәндеге – гомумән, ничек уку тиешлеге тикшерелә.»

# data[].attributes.attachment_caption
Г. Ибраһимовның «Татар телен ничек укытырга?» китабы. 1916

# data[].attributes.headline
«Телебезнең методикасыхакында бер тәҗрибә» хезмәте.

# data[].attributes.subject
«Телебезнең методикасыхакында бер тәҗрибә» хезмәте.

# data[].attributes.body
Әлеге хезмәттә әдип телне укыту методикасы турында җитди фикер йөртә. Г.Ибраһимовның фикеренчә, телне укыту нигезендә ике принцип булырга тиеш: телнең кешенең уйлавы белән багланышы; ана теле дәресләренең милли тәрбиягә хезмәт итүе.

««Тел» дигән нәрсә сүз белән җөмлә генә түгел, тел дәресе димәктә имля вә сарыфның кагыйдәләрен ятлату гына түгел, болар тышкы як кына. Телнең эчендә халыкның рухы, моңы, уй вә тойгысы яшеренгән. Бу – бер хәзинә. Телнең камил алынуы нәтиҗәсендә бала ихтыярсыз шул хәзинәне сөя, шул рух белән сугарыла. Бала үзен халыкның углы итеп хис кыла».

# data[].attributes.headline
Татар теле методикасының бүлекләре:

# data[].attributes.subject
Татар теле методикасының бүлекләре:

# data[].attributes.body
1) Ана телендә уку-язу өйрәтү, әлифба укыту хакындагы ысуллар.

2) Дөрес имля белән язарга өйрәтү хакындагы ысуллар.

3) Ана телендә уку дәресләре.

4) Ана теленең сарыф вә нәхүен укыту хакындагы ысуллар.

5) Инша дәресләре.

6) Сыйныф тышында укырга китаплар бирү.

# data[].attributes.headline
Әлифба укытуның ысуллары:

# data[].attributes.subject
Әлифба укытуның ысуллары:

# data[].attributes.body
1) иҗекләп укыту ысулы;

2) ысуле мәддия;

3) ысуле саутия.

# data[].attributes.attachment_caption
Г. Ибраһимов (икенче рәттәсулдан икенче) «Галия» мәдрәсәсемөгаллимнәре һәм шәкертләреарасында

# data[].attributes.headline
Хезмәттә бирелгән өч төр дәресләр:

# data[].attributes.subject
Хезмәттә бирелгән өч төр дәресләр:

# data[].attributes.body
1) башлангыч дәресләре;

2) хәзерлек дәресләре;

3) әлифбага керешу.

# data[].attributes.headline
Башлангыч дәресләр: 

# data[].attributes.subject
Башлангыч дәресләр: 

# data[].attributes.body
Балалар мәктәпкә килделәр.

Беренче эш - исемнәрен яздык, яшьләрен, атасын сорадык.

Тагы берничә сѳаль бирдек, һәркайсының урыннарын күрсәттек.

Ничек утырырга, китапны кая куярга, каләм вә кара савытны ничек урынлаштырырга өйрәттек.

Кара тактаны, акбурны, тагы шундый мәктәп эчендәге кайбер нәрсәләрнең ничен икәнлеген аңлаттык...

Соңра аларга уку турында, үзара мөгамәлә турында бик кыска гына бер-ике сүз сөйләп алырга, балалар табигатенә охшардай кече бер хикәя укып чыгарга, дивардагы рәсемләр турында берәр нәрсә аңлатырга, бакча яки киңрәк йортылса, шунда һавага чыгарырга, бераз гына уйнатырга ярый.

Үзләрендән берәр нәрсә сөйләтү, берәр нәрсә хакында сорау бирү дәхи файдалы.

# data[].attributes.headline
Хәзерлек дәресләре: 

# data[].attributes.subject
Хәзерлек дәресләре: 

# data[].attributes.body
Башлангыч дәресләрдән соң, балаларны уку-язуга хәзерлек башлана. Моны «хәзерлек дәресләре» дип атыйлар. Хәзерлек дәресләренең ике төре бар: язарга хәзерлек һәм укуга хәзерлек.

Язарга хәзерлек аларның кулларын каләм тотарга өйрәтү, кәгазьне ничек кую, кайдан башлау кебек эшләрне күрсәткәч, тугъры, кəкре сызыклар сыздырып, дурткел, өчпочмак яки түгәрәк шәкеллар ясатып, аларның кулларын кирәк якка таба каләм йөртергә өйрәтүдән гыйбарәттер.

Укырга хәзерлекнең төбе баланы «аваз» белән таныштыру.

# data[].attributes.headline
"Хәзерлек, башлангыч

# data[].attributes.body
"Хәзерлек, башлангыч, әлифба вә гомумән һәммә дәресләрдә балаларның шәхси хосусиятләре бик нык игътибарга алынырга тиеш. Кайбер балалар юаш, оялчан була. Атап сорамасаң, алар тик утыралар, белсәләр дә җавап бирмиләр. Җавап бирмәгәч, белгәнен-белмәгәнен дә аерыр хәл юк. Бондый балаларны бер дә хәтердән чыгарырга ярамый. Балаларның табигатен белү, аларның шәхси хосусиятләренә карап мөгамәлә итү дәресләрнең тигез һәм уңышлы баруының иң төп шартларындандыр."

# data[].attributes.headline
Г. Ибраһимовның төп хезмәтләре:

# data[].attributes.subject
Г. Ибраһимовның төп хезмәтләре:

# data[].attributes.body
1. Татар сарыфы.— Казан: Гасыр, 1911.— 82 б.; то же: Казан: Әхмәтгәрәй Хәсәни вә шөрәкәсе, 1913. — 78 б.; Казан: Әхмәтгәрәй Хәсәни вә шөрәкәсе, 1915. — 62 б.; Казан: Сабах, 1917. — 52 б.; Казан: Сабах, 1918. — 84 б.; Токио: Матбагаи исламия, 1935. — 80 б.

2. Татар нәхүе. — Казан: Әхмәтгәрәй Хәсәни вә шөрәкәсе, 1911. — 74 б.; то же: 1914. — 74 б.; 1915. — 74 б.; 1916. — 74 б.; Казан: Сабах, 1917.— 84 б.; Казан: Сабах, 1919.— 52 б.; Токио: Матбагаи исламия, 1935. — 77 б.

3. Без татармыз // Шура. — 1911. — №8.— 236–238 б.

4. Фәнни истиляхлар: Г.Батталның «Нәзария әдәбия»се мөнәсәбәте белән // Аң. — 1913. — №24. — 439–442 б.

5. Татар имлясы. — Казан, 1914. — 28 б.

6. Татар имлясында яңа агымлар // Аң. — 1915. — №18/19. — 327–336 б.

7. Татар сарыфлары // Аң.— 1915. — №21/22. — 378–390 б.

8. Татар телен ничек укытырга?: телебезнең методикасы хакында бер тәҗрибә. — Казан: Сабах, 1916. — 90 б.; то же: Казан: Сабах, 1918. — 76 б.; Казан: 6-я гос. типография, 1919. — 78 б.

9. Телләре башка булса да, күңелләре бер // Аң. — 1916. — №5. — 87–90 б.

10. Яңа әдәби татар теленең беренче баскычларында // Каюм Насыйри мәҗмугасы: вафатына 20 ел тулу мөнәсәбәте белән / мөх. Г. Ибраһимов. — Казан: Татиздат, 1922. — 150–160 б.

11. Әдәби тел мәсьәләсе яңадан күтәрелә: төрки әдәби телләр хакында // Безнең байрак.— 1923. — 8 май.

12. Имля, тел, әдәбият мәсьәләләре. — Казан: Татарстан матбугат һәм нәшрият комбинаты, 1924.— 143 б.; то же: Казан: Татарстан дәүләт нәшрияты, 1927. — 144 б.

13. Имля-хәреф мәсьәләсе // Мәгариф. — 1924. — №3/4. — 198–216 б.

14. Тел һәм атамалар турысында инструкция / авт. Г.Ибраһимов, З.Нуркин // Кызыл Татарстан. — 1926. — 22 гыйнв.

# data[].attributes.attachment_link.title
Г.Ибраһимовның фәнни-методик эшчәнлеге

# data[].attributes.headline
Г.Ибраһимов турында видео:

# data[].attributes.subject
Г.Ибраһимов турында видео:

# data[].attributes.body
https://tatarica.org/application/files/7216/2105/9248/GALIMDZhAN_IBRAGIMOV_1887-1938___Vydayushchijsya_tatarskij_pisatel___Institut_tatar.mp4

# data[].attributes.headline
Н.И. Ильминскийның фәнни-методик эшчәнлеге

# data[].attributes.subject
Н.И. Ильминскийның фәнни-методик эшчәнлеге

# data[].attributes.body
Татар теленә өйрәтүче галимнәр арасында Ильминский шактый аерылып тора. Христианлаштыру сәясәтенең идеологы булган бу галим озак еллар Казан  рухани Академиясендә,Казан университетында татар теле укыту белән шөгыльләнгән(1863-1870). Аның методик юнәлешен "Уроки татарского языка" дигән китапта күзалларга мөмкин.

# data[].attributes.headline
Т. Робертсон

# data[].attributes.body
Т. Робертсон методын кулланып, Ильминский тактага рус сүзләре белән татар текстын язып куйган һәм аны Т. Робертсон кебек үк аңлата . Аның аңлатмалары кызык һәм аңлаешлы булган. Сүз формасын гына түгел, сүзнең тирән  эчтәлеген аңлатуның иң югары үрнәкләрен биргән.

# data[].attributes.headline
Ильминский кулланган

# data[].attributes.body
Ильминский кулланган татар теленә өйрәтүнең системасы традицион үзөйрәткечләрдә,сөйләүлекләрдә, укыту кулланмаларында урын алган системадан аерыла:

1 Т. Робертсон методикасына нигезләнә
2 төгәл һәм эзлекле белем бирә
3 тәрҗемәгә, язуга ,укуга, сөйләшергә өйрәтү  эшләнә
4 телнең психологиясенә керү
5 китап теленә түгел, ә җанлы сөйләмгә урын бирелә.

# data[].attributes.headline
Н.И. Ильминскийның хезмәтләре

# data[].attributes.subject
Н.И. Ильминскийның хезмәтләре

# data[].attributes.body
Ильминский Н. И. Уроки татарского языка в воспоминаниях о них Н.П. Остроумова и с приложениями  Н. Ф.Катанова.-Казань, 1914.-61с.

Ильминский Н. И. Программа школы для крещенных инородцев .-Казань: Типо-литогр. имп.ун-та,1898-12с.

Из переписки по поводу применения русского алфавита к инородческим языкам, Казань, 1883.

Переписка о трех школах Уфимской губернии: к характеристике инородческих миссионерских школ,1885

# data[].attributes.headline
Николай Ильминский т

# data[].attributes.body
Николай Ильминский турында

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Протоиерей Андрей Ткачёв

# data[].attributes.attachment_link.title
Жизнь и труды Николая Ильминского — отец Андрей Ткачёв

# data[].attributes.attachment_link.title
М.Х.Корбангалиев

# data[].attributes.headline
1990 елда мәктәпләр 

# data[].attributes.body
1990 елда мәктәпләр өчен бик күп сүзлекләр төзелә. Алар арасында Ф. Ф. Харисов, Ч. М. Харисованың "Мой первый татарский словарь", А. Ш. Асадуллин, Ф. А. Асадулинның "Русско-татарско-английский картинный словарь", Ф. С. Сафиуллинаның "Карманный русско-татарский и татарско-русский словарь" һ.б. сүзлекләр басылып чыга. Алар һичшиксез балалар бакчаларына һәм мәктәпләренә барып җитеп, татар телен өйрәтенү нәтиҗәлерәк иттеләр.

# data[].attributes.body
1991 елда Ф. С. Сафиуллина һәм аның шәкерте Ә. Юсупованың "Изучаем татарский язык" дигән басмасы дөнья күрде. 190 битлек бу китап күп тираж белән басылса да, тиз таралып бетте. Аның өстенлеге рәсемле булуы, грамматик мәгълүматларның күп булуы, ләкин иң әһәмиятлесе - диалоглар аша, җиңел итеп, татар теленә өйрәтү. Дәреслек ахырында кушымта итеп, укыр, аңлар, тәрҗемә итәр өчен кечкенә күләмдәге текстлар бирү яңалык иде.
1991 елда Ф. С. Сафиуллинаның "Татарский язык. Самоучитель" китабы басылып чыкты. 50 дәрестән торган бу үзөйрәткеч ситуатив-тематик, грамматик принципларга таянып, татарча сөйләшергә өйрәтү юнәлешендә үз эшен эшләде. Төрле темаларны үз эченә алган бу китапта татар теленә һәм сөйләменә караган күнегүләр, диалоглар зур урын алып торган. Һәр дәрескә караган лексика барбар, һәм ул дәрес буена төрле яклап өйрәтелә.
Дәреслектә татар дөньясына караган күп санлы материаллар тупланган: шигырьләр, җырлар, табышмаклар, сынамышлар, этнографик мәгълүматлар.

# data[].attributes.headline
1992 елда "ТР халыкл

# data[].attributes.body
1992 елда "ТР халыклары телләре турында" Закон кабул ителде. Аның 3 нче маддәсендә болай язылган: " Тигез хокуклы татар һәм рус телләре Татарстан Республикасында дәүләт телләре булалар".
1992-93 елларда "Известия Татарстана" газетасында "Татарский язык на каждый день" рубрикасы астында татар теле дәресләре чыгып килде. Ф. С. Сафиуллина тарафыннан эшләнгән бу дәресләр 1992 елның сентябреннән 1993 елның апреленә кадәр басылды.

# data[].attributes.body
1993 елда К. Г. Бадиковның "Уроки татарского языка. Самоучитель" китабы чыга. Бу үзөйрәткечнең яңалыгы - лексика укытуны яңа юнәлештә өйрәтүдән гыйбарәт. Автор рус һәм татар телендә бер төсле яңгырый торган сүзләрне туплый.

# data[].attributes.body
1994 елда Ф. С. Сафиуллинаның "Татарский язык в диалогах" китабы дөнья күреп, шунда ук татар теле укытучыларның кулына килеп керә һәм татар сөйләм теленә өйрәтүдә зур ярдәмче булып китә. Анда күп төрле темалар буенча диалог үрнәкләре табарга мөмкин.

1993 елда татар телен интенсив өйрәнү юнәлешендә практик курс басылып чыга. Кулланма көндәлек тормыш кысаларында билгеле бер темага караган әңгәмәне үткәрү өчен материал тәкъдим итә. Текстлар диалоглардан гыйбарәт, алар аралашу ситуацияләренә якынайтып бирелгәннәр.

# data[].attributes.body
1994 елда Р. Р. Шәмсетдинова, Н. Х. Шарыпова "Татарский язык за 20 уроков" китапчыгын бастырып чыгалар. Берничә тематик бүлекләрдән торган бу китапчыкта авторларның эш тәҗрибәсе бәян ителә. Лексик һәм грамматик минимум алдан билгеләнмәгән.

1994-95 елларда Ф. С. Сафиуллинаның "Татарстан" журналында "Уроки татарского языка" циклы басылып килә. Методик осталыгы арткан автор реаль яшәештәге ситуацияләр аша, аралашуга караган диалоглар аша татар теленә өйрәтә.

# data[].attributes.headline
1994 елда Ветеринари

# data[].attributes.body
1994 елда Ветеринария академиясенең инглиз теле кафедрасы мөдире доцент И. Л. Литвиновның "Я начинаю говорить по татарски" дигән китабы дөнья күрде. Бу китап киң катлам укучылар өчен чыгарылган.

1995 елда рус балалары өчен телгә өйрәтүнең фәнни-методик нигезләрен беренче тапкыр күздә тотып, Татарстан Республикасының Мәгариф министрлыгы махсус программа бастырып чыгарды. Анда беренче тапкыр махсус лексик һәм грамматик минимум билгеләнгән һәм алар тугыз сыйныфка бүленгәннәр.

# data[].attributes.body
1995 елда А. Ш. Әсәдуллин һәм Р. А. Юсуповларның "Татарский язык в русскоязычной аудитории" дигән китаплары дөнья күрә. Ул югары сыйныфларда укучыларгаукучыларга һәм студентларга адресланган. Китапта төрле темаларга караган күнегүләр билгеле бер системага бүленеп бирелгән һәм алар сөйләшергә, тыңлап аңларга, укырга, язарга өйрәнер өчен хезмәт итәләр. Дәреслекнең кереш өлешендә тыңлап аңлау, диалог төзү, монолог төзү, язу, уку эшләре буенча методик киңәшләр тәкъдим ителә.

# data[].attributes.headline
1998 елда Казан унив

# data[].attributes.body
1998 елда Казан университетының татар теленә өйрәтү кафедрасы мөдире проф. Ф. С. Сафиуллина, бу кафедра укытучылары К. С. Фәтхуллова, Ә. Ш. Юсупова, Л. М. Ризвановлар катнашында "Татарский язык: интенсивный курс" китабын бастырып чыгардылар. Бу дәреслек, 10-11 сыйныфлар өчен махсус дәреслекләр булмау сәбәпле, ТРның Мәгариф министрлыгы тарафыннан әлеге сыйныфларда укыту өчен тәкъдим ителде. Дәреслек азагында фонетик, грамматик мәгълүматлар урнаштырылган; дәрескә аудиокассета да өстәп чыгарылган.

1999 елда бу китапның төзәтелгән, тулыландырылган басмасы дөнья күрде. Шул ук исемдәге бу китапны Ф. С. Сафиуллина һәм К. С. Фәтхуллова эшләгәннәр. Бу яңа дәреслектәге үзгәрешләр түбәндәгеләргә карый:
1) татар теленең үзенчәлекле авазларын өйрәнү махсус җиңелләштерелде;
2) кайбер җырлар урынына үтелгән тема буенча кроссвордлар өстәлде;
3) элекке бамсадагы кайбер хәреф хаталары төзәтелде;
4) уңышсыз репликалар алынып атылды яки яңалар өстәлде;
5) китап буенча, 3 дәрәҗәгә аерып, тестлар системы эшләнелде;
6) дәресләрдә үтелгән лексик-грамматик материал нигезендә монологик текстлар өстәлде;
7) дәреслеккә өстәп, методик ярдәмлек тә язылды.

# data[].attributes.headline
1998 елда А. Ш. Әсәдуллин һәм Р. А. Юсуповларның "Рус телендә сөйләшүче балаларга татар теле укыту методикасы" дигән китаплары дөнья күрде. Авторларның "Йомгак" та әйтүенә караганда, "рус телендә сөйләшүче балаларга татар теленә өйрәтүне профессиональ югарылыкка күтәрү өчен, беренче шартлар тудырылды". Китапта 8 бүлек булып, анда түбәндәге мәсьәләләр күтәрелә һәм хәл ителә:                                                                1. Татар телен чит тел буларак укытуның психологик, педагогик һәм психолингвистик нигезләре.                                                                        2. Татар телен чит тел буларак укытуның фәнни-методик нигезләре.                                       3. Татарча әйтелешкә өйрәтү.                                 4. Татарча сөйләм теленә өйрәтү.                         5. Татар грамотасына өйрәтү.                                 6. Татарча укырга өйрәтү.                                          7. Татарча язарга һәм татар теленең орфографиясенә өйрәтү.                                           8. Рус мәктәбенең башлангыч сыйныфларында татар теленнән дәрестән тыш эшләр. Авторларның татар балаларына рус телен укыту методикасы буенча зур тәҗрибәсе булуын истә тотсак, бу китап рус мәктәпләрендә татар телен өйрәтүдә укытучыларга киңәшче һәм ярдәмче булды.                                                                                 

# data[].attributes.subject
1998 елда А. Ш. Әсәдуллин һәм Р. А. Юсуповларның "Рус телендә сөйләшүче балаларга татар теле укыту методикасы" дигән китаплары дөнья күрде. Авторларның "Йомгак" та әйтүенә караганда, "рус телендә сөйләшүче балаларга татар теленә өйрәтүне профессиональ югарылыкка күтәрү өчен, беренче шартлар тудырылды". Китапта 8 бүлек булып, анда түбәндәге мәсьәләләр күтәрелә һәм хәл ителә:                                                                1. Татар телен чит тел буларак укытуның психологик, педагогик һәм психолингвистик нигезләре.                                                                        2. Татар телен чит тел буларак укытуның фәнни-методик нигезләре.                                       3. Татарча әйтелешкә өйрәтү.                                 4. Татарча сөйләм теленә өйрәтү.                         5. Татар грамотасына өйрәтү.                                 6. Татарча укырга өйрәтү.                                          7. Татарча язарга һәм татар теленең орфографиясенә өйрәтү.                                           8. Рус мәктәбенең башлангыч сыйныфларында татар теленнән дәрестән тыш эшләр. Авторларның татар балаларына рус телен укыту методикасы буенча зур тәҗрибәсе булуын истә тотсак, бу китап рус мәктәпләрендә татар телен өйрәтүдә укытучыларга киңәшче һәм ярдәмче булды.                                                                                 

# data[].attributes.headline
80-90 елларда рус мәктәпләрендә татар теленә өйрәтү өлкәсенә күп кенә белгечләр килеп кушылды. Шулар арасында Ф. Ю. Юсупов, А. И. Асадуллин, В. З. Гарифуллин, Р. А. Юсуповлар белән беррәттән К. С. Фәтхуллова, Ф. Ф. Харисов, Ч. М. Харисова, Р. Г. Хәйдәрова, Н. Шәрипова һ.б әйтергә мөмкин (аларның хезмәтләрен китап ахырындагы библиографиядән карарга мөмкин). Бу елларда рус мәктәпләрендә эшләүче укытучылар үзләре дә "Мәгариф" журналында күп санлы мәкаләләр бастырдылар, укыту тәҗрибәләре белән таныштырдылар, методик киңәшләр бирделәр.      

# data[].attributes.subject
80-90 елларда рус мәктәпләрендә татар теленә өйрәтү өлкәсенә күп кенә белгечләр килеп кушылды. Шулар арасында Ф. Ю. Юсупов, А. И. Асадуллин, В. З. Гарифуллин, Р. А. Юсуповлар белән беррәттән К. С. Фәтхуллова, Ф. Ф. Харисов, Ч. М. Харисова, Р. Г. Хәйдәрова, Н. Шәрипова һ.б әйтергә мөмкин (аларның хезмәтләрен китап ахырындагы библиографиядән карарга мөмкин). Бу елларда рус мәктәпләрендә эшләүче укытучылар үзләре дә "Мәгариф" журналында күп санлы мәкаләләр бастырдылар, укыту тәҗрибәләре белән таныштырдылар, методик киңәшләр бирделәр.      

# data[].attributes.headline
Г.Ваһаповның үзөйрәт

# data[].attributes.body
Г.Ваһаповның үзөйрәткечләре бер-берсеннән аерылмый диярлек. Аерма, нигездә, китапның зурлыгына кагыла. Аларның күбесе 28 х 20 форматында һәм 60 (+2) биттән тора. Ә 1864 һәм 1867 елгы басмалар 96 биттән тора, форматы 21х15.

Г.Ваһаповның барлык үзөйрәткечләре аның "рус-татар әлифбасы"нигезендә язылган. Бу китап 1852 елда чыккан, 52 биттән тора. Әлифбаның титул битендә "Ваһапов төзегән рус - татар әлифбасы"дип язылган, анда Төньяк татарларның кулланыштагы сүзләре, кыскача повестьлары һәм җырлары урнаштырылган. "Төньяк татарлар" термины белән автор чынлыкта Волга – Кама өлкәсендә яшәүче татарларны, ягъни казанлыларны аерып күрсәтә. Шул рәвешле ул беренчеләрдән булып Казан татарларының сөйләмен өйрәнүгә зур игътибар бирә, аны мөстәкыйль сөйләм теле дип таный.
Әлифбаның беренче өлешендә рус һәм татар телләре алфавиты бирелә.
Әлифбаның төп өлеше-татар-рус сүзлеге. Монда сүзләрнең тематик бүленеше юк, сүзләр тормышның төрле өлкәләренә карый. Сүзлек артыннан "сөйләшүләр"бүлеге килә. Бу бүлектә бары тик 20 диалог бирелә, аларда аралашу стереотиплары бар. Бу диалогларны без: "сәламләү", "йөрү турында", "килмәү турында", "кеше юклыгы турында", "вакыт турында", "һава торышы турында", "яз турында", "яшен турында", "көз турында", "кыш турында", "язу турында", "телләрне өйрәнү турында"дип атый алабыз.
Г.Ваһапов әлифбасында повестьлар зур урын алып тора. Алар 9. Аларда Х.Насретдин турында таләпчән булмаган тормыш ситуацияләре, гыйбрәтле хикәяләр, анекдотлар тасвирлана.
Әлифба ахырында 60 татарча җыр бирелгән. Бу бүлек зур кызыксыну уята, чөнки ул шәхес турында, авторның тормыш позициясе турында фикер йөртергә мөмкинлек бирә.

"Рус-татар әлифбасы" Г.Ваһаповның күп санлы үзөйрәткеч басмалары өчен нигез булып тора. Алар русларны татар һәм татарларны рус теленә өйрәтү буенча уку әсбаплары чыгарган башка авторлар өчен дә үрнәк булып тора.

# data[].attributes.headline
Үзөйрәткечләрне тасв

# data[].attributes.body
Үзөйрәткечләрне тасвирлауга күчкәнче, Г.Ваһапов эшчәнлегенең тагын бер ягын билгеләп үтәргә кирәк.
И.Иванов исемендәге фәнни китапханәнең кулъязма бүлегендә Г.Ваһаповның татарларның халык авыз иҗаты буенча кулъязмасы бар. 1869 елда Казанда А. Коковина типографиясендә Г. Ваһапов "Кырулар" (җырлар) китабын бастыра. Китап 306 җырдан тора, һәм бу җырларның бер өлеше алга таба үзөйрәткечләрдә дә урын тапкан. Бу җырларда югары хисләр, кешеләргә, туган җиргә мәхәббәт җырлана. Лирик җырлар ритмик һәм шигърилек белән аерылып тора. Дүрт юллык арасында архаик сүзләр, грамматик формаларның язма традицияләре, диалект формалары очрый.
Г.Ваһапов җыйган татар халык җырларын соңрак И.Н. Березин "Төркия хрестоматиясе" нә кертә.

# data[].attributes.headline
Тулы тасвирлау өчен 

# data[].attributes.body
Тулы тасвирлау өчен өч үзөйрәткечне карап үтик. Бу 1864 елда чыккан "Русларга - татарча, татарларга - русча үзөйрәткеч" (беренче басма "Самоучитель" исеме астында), 1867 елның дүртенче басмасы һәм алтынчы басмасы (1875 елгы). Үзөйрәткечләрнең мәгълүматларын сайлау аларның структурасы, лексик минимум бирү, методик алымнарның төрлелеге белән бер-берсеннән аерылып торулары белән аңлатыла.
Ваһаповның үзөйрәткече уңышлы төзелгән рус-татар сөйләм китабы булып тора. 30 рубрикада Г.Ваһапов көнкүреш, яшәү шартлары һәм матди байлыклар җитештерү белән бәйле темаларны тәкъдим итә.
"Русларга - татарча, татарларга - русча үзөйрәткеч" 1864 елда Казан университеты типографиясендә дөнья күрә. 96 биттән тора. Үзөйрәткеч дүрт бүлекне үз эченә ала.
Беренче өлештә «сүзләр һәм юл асты имзасы белән сөйләшүләр», икенчесендә «сүз билгеләре куелган әкиятләр», өченче өлештә күнегүләр өчен ике хикәя бирелә: берсе рус телендә, икенчесе татар телендә. Дүртенче өлештә татар җырлары урнаштырылган.
Беренче битләрендә рус һәм татар әлифбасы бирелә. Китапның күпчелек өлешен рус-татар сүзлеге биләп тора.
Үзөйрәткечнең икенче өлеше 13 кечкенә диалогтан тора. Алар әлифба диалогларына охшаш.
Өченче бүлектә повестьлар бирелә. Бу повестьларның ике максаты бар: беренчедән, уку күнекмәләрен үстерү, икенчедән, татар теленнән рус теленә тәрҗемә итәргә өйрәтү һәм киресенчә. Повестьлар хайваннар дөньясына багышланган. Бу повестьларның исемнәре һәм авторы күрсәтелмәгән. Китап ахырында татар җырларының 18 куплеты бар.
1864 елгы үзөйрәткече «самоучитель» сериясеннән беренчесе булып тора. Автор әлифбаның сүзлек составын тулысынча саклап калган. Кириллицада гарәп хәрефләрен транслитерацияләүне кертә, бу татар телен рус телендә өйрәнүне ниндидер дәрәҗәдә җиңеләйтә.

# data[].attributes.headline
Г.Ваһаповның барлык үзөйрәткечләрнең нигезе булып әлифба тора. 1867 елдан башлап, дүртенче басмадан башлап, үзөйрәткечләрнең композициясе һәм структурасы үзгәрә. Алдагы басмаларның лексикасын куллана, әмма шул ук вакытта аерым методик алымнарны камилләштерә һәм яңаларын кертә, автор лексик материалны бирү системасын үзгәртә. 1867 елгы үзгәртелгән басмалар (4 басма) һәм 1875 елгы үзөйрәткече (6 басма) аерым кызыксыну тудыра һәм шуңа күрә чагыштыру планында аерым тасвирлауны таләп итә.

# data[].attributes.subject
Г.Ваһаповның барлык үзөйрәткечләрнең нигезе булып әлифба тора. 1867 елдан башлап, дүртенче басмадан башлап, үзөйрәткечләрнең композициясе һәм структурасы үзгәрә. Алдагы басмаларның лексикасын куллана, әмма шул ук вакытта аерым методик алымнарны камилләштерә һәм яңаларын кертә, автор лексик материалны бирү системасын үзгәртә. 1867 елгы үзгәртелгән басмалар (4 басма) һәм 1875 елгы үзөйрәткече (6 басма) аерым кызыксыну тудыра һәм шуңа күрә чагыштыру планында аерым тасвирлауны таләп итә.

# data[].attributes.headline
Г.Ваһаповның үзөйрәт

# data[].attributes.body
Г.Ваһаповның үзөйрәткече «Русларга - татарча, татарларга - русча үзөйрәткеч" дип атала. Дүртенче басма бөтенләй яңа үзгәртеп эшләнгән һәм 1867 елда Казандагы университет типографиясендә басылып чыккан.
Беренче битләрдә рус һәм татар әлифбалары урнаштырылган таблицалар күрсәтелгән. Сүзләр тематик төркемнәрдә, татар-рус сүзлеге рәвешендә бирелгән. Төркемнәрнең исемнәре күрсәтелмәгән, әмма аларны түбәндәгечә билгеләргә мөмкин: җимешләр, яшелчәләр, ризык, бизәнү әйберләре, киемнәр, фәннәр, мәгърифәтчелек, сугыш, дин, йолалар, кеше, гаилә, шөгыль, авырулар, чәчү, торак, хайваннар, балык, кошлар, вакыт, бөҗәкләр, агачлар һ. б.
Башка үзөйрәткечләрдән аермалы буларак, бу басмада диалоглар, җырлар юк.

Һәр бүлектән соң тематик төркем сүзләрен ныгыту, истә калдыру өчен җөмләләр килә.

1875 елда үзөйрәткеч Казан университеты типографиясендә басыла. Бу бишенче басма 60 биттән тора. Беренче өлештә таблица бирелә, анда ике телнең дә авазлары һәм хәрефләре турында күзаллау алырга мөмкин. Таблица биш бүлектән тора. Беренче бүлектә гарәп тулы хәрефләре күрсәтелә, икенчесендә алар сүз башында, өченчесендә сүз уртасында, дүртенчесендә сүз ахырында килә, ә бишенчесендә әйтелеше бирелә.

Үзөйрәткечләрнең төп өлеше 1015 сүздән торган уңышлы төзелгән рус-татар сүзлегеннән гыйбарәт. Сүзләр 30 тематик төркемгә бүленгән.
Тематик төркемнәрдәге сүзләрнең составы төрле. Әлбәттә, монда көндәлек сөйләмнән киң кулланыла торган сүзләр китерелә. Алар арасында, бүгенге көн күзлегеннән караганда, диалект сүзләре дә, искергән сүзләр дә, хәзерге вакытта аваз һәм мәгънә үзгәрешләре кичергән сүзләр дә бар.

Китап ахырында 38 татарча җыр тәкъдим ителгән. Бу җырлар «рус–татар әлифбасы»ның дүрт юллык шигырьләренә охшаш.

Кириллицада татар сүзләренең транслитерациясе игътибарны җәлеп итә. Сүз транслитерациясендә кайбер хәрефләр берничә авазга туры килә. Бу аеруча авазлар системасында ачык чагыла һәм гарәп графикасына нигезләнгән татар алфавитында булуы белән аңлатыла.

# data[].attributes.headline
Г.Ваһаповның үзөйрәткечләре татар лингвистикасында зур теоретик һәм практик әһәмияткә ия. Алар татар теленең яңа дәреслекләрен булдыру өчен үрнәк булып торалар.

# data[].attributes.subject
Г.Ваһаповның үзөйрәткечләре татар лингвистикасында зур теоретик һәм практик әһәмияткә ия. Алар татар теленең яңа дәреслекләрен булдыру өчен үрнәк булып торалар.

# data[].attributes.headline
Фираз Фәхраз улы Харисов

# data[].attributes.subject
Фираз Фәхраз улы Харисов

# data[].attributes.body
Харисов Фираз Фахраз улы (24 май 1952 ел) – педагогия фәннәре докторы (2001), профессор (2004), Россия Федерациясе югары һөнәри белем бирү өлкәсенең мактаулы хезмәткәре (2004), Татарстан Республикасының атказанган фән эшлеклесе (2007), Татарстанның атказанган укытучысы (2001), Каюм Насыйри исемендәге премия лауреаты (1998).

# data[].attributes.headline
Фираз Харисовның биографиясе

# data[].attributes.subject
Фираз Харисовның биографиясе

# data[].attributes.body
Фираз Фәхрәз улы Харисов 1952 елның 24 маенда Башкорт АССРның Яңавыл районы Истәк авылында туган. Урта белемне Яңавыл шәһәренең 1нче мәктәбендә ала. Ул хезмәт биографиясен мәктәптән башлый. Мәктәпне тәмамлаганнан соң, аңа татар теле һәм әдәбияты укытучысы булып эшләп карарга тәкъдим итәләр. Бер ел дәвамында авыл мәктәбендә эшли. 1971-1973 елларда Совет Армиясендә хезмәт итә. Хезмәт итеп кайткач, КДПИда татар теле һәм әдәбияты, рус теле һәм әдәбияты белгечлекләре буенча белем ала. Институтны тәмамлаганнан соң (1978), Казанның Ленин районы башкарма комитетында эшли. 1987–2011 елларда Татар гуманитар-педагогика университетында: татар теле кафедрасы доценты (1988–2001), профессоры (2001–2010), проректор, беренче проректор (1991–1998, 2003–2011), рус мәктәпләрендә татар теле укыту кафедрасы мөдире (2000–2009) була. 2010 елдан Казан (Идел буе) федераль университетында, Татаристика, тюркология һәм этномәдәни белем бирү фәнни-мәгариф үзәге җитәкчесе урынбасары (2010–2012). 2010 елдан – профессор, 2012–2015 елларда хәзерге заман татар теле һәм укыту методикасы кафедрасы мөдире вазифасын үти.

# data[].attributes.headline
Фәнни эзләнүләренең 

# data[].attributes.body
Фәнни эзләнүләренең төп юнәлешләре:

лингводидактика,

ике теллелек,

татар телен чит тел буларак укыту методикасы.

# data[].attributes.headline
Фәнни-методик эшчәнлеге

# data[].attributes.subject
Фәнни-методик эшчәнлеге

# data[].attributes.body
2000 елда Ф. Ф. Харисов «Рус телендә белем бирүче мәктәпләрдә татар телен укытуның лингвистик һәм психологик-педагогик нигезләре» дигән темага докторлык диссертациясен (фәнни консультант - профессор Л. 3. Шакирова) «Гомуми педагогика, педагогика һәм мәгариф тарихы», «Теория һәм укыту методикасы (татар теле)» дигән ике белгечлек буенча яклый. Шуны да билгеләп үтәргә кирәк, аның чит тел буларак милли телне укыту методикасы буенча докторлык диссертациясе ул вакытта РФдә генә түгел, БДБ илләрендә дә аналоглары булмаган новаторлык диссертациясе була.
Чит тел буларак татар телен укыту методикасын эшләүнең югары актуальлеген һәм кирәклеген исәпкә алып, Ф. Ф. Харисов 2001 елда рус мәктәбендә татар телен укыту кафедрасын булдыру инициативасы белән чыга.
Ф. Ф. Харисовның фәнни-методик эшчәнлеге ХХ гасыр ахыры - ХХI гасыр башы РФ мәгариф системасында лингводидактика һәм икетеллелекнең актуаль проблемаларының берсенә багышланган. Ул рус телле мәгариф учреждениеләрендә татар телен чит тел буларак укытуның бербөтен системасын эшли (татар лингвометодика фәнендә яңа юнәлешләрнең берсе булып тора).
Теоретик материалны һәм тел ситуациясен анализлау нигезендә, Харисов татар телен чит тел буларак укытуның теоретик нигезләрен эшли алды. Илебез һәм чит ил психологларынын тикшеренүләре коммуникатив укыту моделен эшләргә ярдәм итте, ул мотивацион җайланмаларны оештыру, ясалма сөйләм тирәлеген һәм аралашуның табигый ситуацияләрен оештыру белән бәйле, бу процесска сөйләм эшчәнлегенең барлык төрләрен дә җәлеп итүне күздә тота, аларга өйрәтүне үзара бәйләнештә алып барырга кирәк. Мондый модельнең сәләте: әйтелмәләрне формалаштыру процессын туган телдән рус теленә күчерү укучыларга татар телен аралашу чарасы буларак үзләштерергә ярдәм итә.
480 нән артык фәнни-методик хезмәт, шул исәптән 114 китап (монографияләр, программалар, сүзлекләр, гомуми белем бирү оешмалары һәм югары уку йортлары өчен дәреслекләр һәм укыту-методик кулланмалар). Чит илләрдә басылган 30 га якын мәкаләсе бар.
Галимнең кайбер хезмәтләре Мәскәүдә, Уфада, Бирскида, Алма-атада, Талды-Курганда (Казахстан), Парижда, Ванада (Төркия) һәм Россиянең башка шәһәрләрендә басылган.
Аның иҗади һәм методик тикшеренүләре нәтиҗәләре югары уку йортларында, илнең гомуми һәм урта махсус уку йортларында киң кулланыла.

# data[].attributes.headline
Төп хезмәтләре:

# data[].attributes.subject
Төп хезмәтләре:

# data[].attributes.body
1. Лингводидактические основы первоначального обучения татарской устной речи в русской школе. Монография / под ред. Л. З. Шакировой.— Казань: Магариф, 1999. — 175 с.

2. Мой первый татарский словарь: иллюстрированный татарско-русский словарь. — Казань: Магариф, 1995. — 159 с. Соавт. Ч. М. Харисова. (Рекомендован МО РФ).

3. Научные основы начального обучения татарскому языку как неродному / под ред. Л. З. Шакировой. — Казань: Тарих, 2000. — 480 с.

4. Основы методики обучения татарскому языку как неродному. Монография. — Спб.: Просвещение, 2001. — 431 с.

5. Рус мәктәбенең башлангыч сыйныфларында укучы татар балаларына татар теле укыту программасы // Рус мәктәпләре өчен татар теле программалары. — Казан: Мәгариф, 2001. — 3-29 б.

6. Русско-татарский и татарско-русский карманный словарь. — Казань: Хәтер, 2001. — 176 с.

7. Татар теле: укыту теориясе һәм практикасы. – Казан: Ак Бүре нәшр., 2018. – 448 б.

8. Татар телен чит тел буларак өйрәтүнең фәнни-методик нигезләре. Монография. — Казан: Мәгариф, 2002. — 367 б.

9. Язык и нация: проблемы экологии в условиях полилингвизма. — Казань: Школа, 1998. — 72 с.

10. Татар теленең үткәне, бүгенгесе һәм киләчәге: лингводидактик аспект. Казан, 2017.