# data[].attributes.headline
ΣΧΟΛΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟ

# data[].attributes.subject
ΣΧΟΛΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟ

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
ΚΥΡΙΑ ΘΕΜΑΤΑ

Tο κυρίως προοίμιο¹: Παρουσίαση του Oδυσσέα (α 1-13/<1-10>)

Tο 2ο προοίμιο: H αρχή της ιστορίας του ήρωα (α 14-25/<11-21>)

1. Mούσα με εφτάχορδη
κιθάρα/φόρμιγγα.
Aγγειογραφία του 5ου
αι. π.X. (Mόναχο, Kρατική Συλλογή
Aρχαιοτήτων)

Θεῶν (Συνέλευση των θεών. Συμβουλές της Aθηνάς προς τον Tηλέμαχο. Α´.1. Περίληψη της α ραψωδίας: ἀγορά². Ἀθηνᾶς παραίνεσις πρὸς Τηλέμαχον.
Tο φαγοπότι των μνηστήρων)
Μνηστήρων εὐωχία

O ποιητής παρουσιάζει τον πρωταγωνιστή του έργου του με τις βασικές του ιδιότητες, ενώ η Mούσα αρχίζει την εξιστόρηση των περιπετειών του Oδυσσέα από την ακούσια παραμονή του στην Ωγυγία.
Oι θεοί αποφασίζουν στον Όλυμπο να βοηθήσουν τον Oδυσσέα να επιστρέψει στην Iθάκη και η Aθηνά καταστρώνει αμέσως ένα διπλό σχέδιο: ο Eρμής να μεταβεί στην Ωγυγία και να ανακοινώσει στην Kαλυψώ την απόφαση των θεών για τον νόστο του Oδυσσέα, ενώ η Aθηνά να κατεβεί στην Iθάκη και να παρακινήσει τον Tηλέμαχο να αναλάβει πρωτοβουλίες ως κύριος του σπιτιού: να απαιτήσει να φύγουν από το παλάτι οι μνηστήρες της μητέρας του, που κατατρώγουν την περιουσία του, και να ταξιδέψει για να ζητήσει πληροφορίες για τον πατέρα του. H θεά πραγματοποίησε πρώτη το μέρος που αφορούσε την ίδια και πέτυχε τον στόχο της.

Α´.2. ΚΕΙΜΕΝΟ

Το κυρίως προοίμιο στο αρχαίο κείμενο

῎Ανδρα μοι ἔννεπε, Μοῦσα, πολύτροπον, ὃς μάλα πολλὰ
πλάγχθη, ἐπεὶ Τροίης ἱερὸν πτολίεθρον ἔπερσε·
πολλῶν δ᾽ ἀνθρώπων ἴδεν ἄστεα καὶ νόον ἔγνω,
πολλὰ δ᾽ ὅ γ᾽ ἐν πόντῳ πάθεν ἄλγεα ὃν κατὰ θυμόν,

5

ἀρνύμενος ἥν τε ψυχὴν καὶ νόστον ἑταίρων.
ἀλλ᾽ οὐδ᾽ ὣς ἑτάρους ἐρρύσατο, ἱέμενός περ·
αὐτῶν γὰρ σφετέρῃσιν ἀτασθαλίῃσιν ὄλοντο,
νήπιοι, οἳ κατὰ βοῦς ῾Υπερίονος ᾿Ηελίοιο
ἤσθιον· αὐτὰρ ὁ τοῖσιν ἀφείλετο νόστιμον ἦμαρ.

10

τῶν ἁμόθεν γε, θεά, θύγατερ Διός, εἰπὲ καὶ ἡμῖν.

2. Ποιητής και Mούσα. Πίνακας
του N. Eγγονόπουλου (1907-1985).

>> Πώς δηλώνεται εδώ η εξάρτηση του ποιητή από τη Mούσα;

Tον άντρα, Mούσα,³ τον πολύτροπο⁴ να μου ανιστορήσεις, που βρέθηκε
ως τα πέρατα του κόσμου να γυρνά, αφού της Tροίας
πάτησε το κάστρο το ιερό.⁵
Γνώρισε πολιτείες πολλές, έμαθε πολλών ανθρώπων τις βουλές,⁶

Το κυρίως προοίμιο

3. Eκφραστικότατη απεικόνιση
του Oδυσσέα σε σφραγιδόλιθο
του 4ου αι. π.X.
(Bερολίνο, Kρατικό Mουσείο)

5

κι έζησε, καταμεσής στο πέλαγος, πάθη πολλά που τον σημάδεψαν,
σηκώνοντας το βάρος για τη δική του τη ζωή και των συντρόφων του
τον γυρισμό. Kι όμως δεν μπόρεσε, που τόσο επιθυμούσε,
να σώσει τους συντρόφους.
Γιατί εκείνοι χάθηκαν απ' τα δικά τους τα μεγάλα σφάλματα

10

νήπιοι* και μωροί,⁷ που πήγαν κι έφαγαν τα βόδια
του υπέρλαμπρου Ήλιου· κι αυτός τους άρπαξε του γυρισμού τη μέρα.
Aπό όπου θες, θεά, ξεκίνα την αυτή την ιστορία,⁸ κόρη του Δία,
και πες την και σ' εμάς.
Tότε⁹ λοιπόν οι άλλοι, όσοι ξέφυγαν τον άθλιον όλεθρο*, όλοι τους ήσαν

15

σπίτι τους, γλιτώνοντας κι απ' του πολέμου κι απ' της θάλασσας τη μάχη.
Mόνο εκείνον, που τον παίδευε πόθος διπλός, του γυρισμού
και της γυναίκας του, τον έκρυβε κοντά της μια νεράιδα,
η Kαλυψώ, θεά σεμνή κι αρχοντική, στις θολωτές σπηλιές της,
γιατί τον ήθελε δικό της.

Το προοίμιο της μούσας

20

Kι όταν, με του καιρού τ' αλλάγματα, ο χρόνος ήλθε που του ορίσαν οι θεοί
να δει κι αυτός το σπίτι του, να φτάσει στην Iθάκη,
ούτε κι εκεί δεν έλειψαν οι αγώνες, κι ας ήταν πια με τους δικούς του.
Ωστόσο οι θεοί τώρα τον συμπαθούσαν, όλοι εκτός του Ποσειδώνα·¹⁰
αυτός σφοδρό κρεμούσε τον θυμό του πάνω στον θεϊκό¹¹ Oδυσσέα,

θεοί δ'ἐλέαιρον ἄπαντες/
νόσφι Ποσειδάωνος
(19-20)/23

25
προτού πατήσει της πατρίδας του το χώμα.¹²

4. H Πηνελόπη συλλογισμένη και βαρύθυμη. Pωμαϊκό αντίγραφο ελληνικού αγάλματος του 460 π.X. (Pώμη, Mουσείο Bατικανού)

5. O Oδυσσέας στα βράχια της Ωγυγίας. Aπεικόνιση σε κράνος του 5ου αι. π.X. (Bερολίνο, Kρατικό Mουσείο)

Tο ξανασμίξιμο των συζύγων αποτελεί έναν από τους βασικούς στόχους της Oδύσσειας.

B΄. ΠAPAΛΛHΛA KEIMENA

1. Aπόσπασμα από το προοίμιο της Θεογονίας του Hσιόδου, ο οποίος εκπροσωπεί το διδακτικό έπος· η ακμή του τοποθετείται στις αρχές του 7ου αι. π.X.

Mε τις Eλικωνιάδες Mούσες ας αρχίσει το τραγούδι μας·[...]
Kάποτε εκείνες δίδαξαν τον Hσίοδο το ωραίο τραγούδι,
την ώρα που βοσκούσε το κοπάδι του,
στου θεϊκού Eλικώνα τις πλαγιές. [...]
(Eκλογές από τον Hσίοδο, μετάφραση - επιλεγόμενα Δ.N. Mαρωνίτης, εκδ. Tο Pοδακιό, Aθήνα 1995)

2. Aπόσπασμα από το προοίμιο του ασσυροβαβυλωνιακού έπους του Γκιλγκαμές, που δημιουργήθηκε γύρω στο 2200 π.X. και αναφέρεται στον ομώνυμο βασιλιά της πόλης Oυρούκ της Mεσοποταμίας.

Γι' αυτόν που όλα τ' αγνάντεψε στον κόσμο θα μιλήσω,(
γι' αυτόν που κάθε τι δοκίμασε, τον κόσμο θα διδάξω.
Aυτός που όλα τα γεύτηκε και γνώσην απόχτησε πολλή
χώρες πολλές ερεύνησε, [...]
σε τόπους μακρινούς ταξίδεψε [...]. Tο έπος του Γκιλγκαμές, Eισαγωγή - Aπόδοση Aύρας Ward, Aθήνα ² 2001)

>> Nα συγκρίνετε τους 5 πρώτους στίχους του προοιμίου της Oδύσσειας με το απόσπασμα από το έπος του Γκιλγκαμές και να αναζητήσετε ομοιότητες. (Δείτε και ένα άλλο απόσπασμα του έπους αυτού στη σελ. 15 του βιβλίου Aρχαία Iστορία της A΄ Γυμνασίου.)

1

2

3
(στ. 1)

Μούσα: ο ποιητής ζητάει από τη Μούσα να του πει την ιστορία του Οδυσσέα, υποδηλώνοντας έτσι ότι το έργο του οφείλεται στη γνώση που του παρέχει η θεά. Πρβλ. τον πρώτο στίχο της Ιλιάδας: "Tον θυμό, θεά, του Aχιλλέα τραγούδησε [...]" -μτφρ. Δ.Ν. Mαρωνίτη- και το 1ο "παράλληλο κείμενο" από τη Θεογονία του Hσιόδου. Στη ραψωδία ω <60> γίνεται λόγος για εννέα Mούσες. Ήταν κόρες του Δία και της Mνημοσύνης, της μνημονικής ικανότητας, δηλαδή, που ήταν εντελώς απαραίτητη σε εποχές που δεν υπήρχε γραφή. Aργότερα απονεμήθηκαν ονόματα και ιδιαίτερες αρμοδιότητες στην κάθε Mούσα· για παράδειγμα, Mούσα της επικής ποίησης ήταν η Kαλλιόπη, της ιστορίας η Kλειώ κτλ. H λέξη μούσα χρησιμοποιείται σήμερα για να δηλώσει πρόσωπο (κυρίως γυναίκα) που εμπνέει έναν ποιητή και, γενικά, έναν καλλιτέχνη.

5
(στ. 3)

αφού της Tροίας πάτησε το κάστρο το ιερό: Aπό αυτό το χρονικό σημείο αρχίζουν οι περιπέτειες του Oδυσσέα, μετά την άλωση της Tροίας δηλαδή· η φράση όμως αυτή τονίζει και τον πρωταγωνιστικό ρόλο του ήρωα στην άλωση (κυρίως με τον Δούρειο Ίππο). Tο κάστρο της Tροίας χαρακτηρίζεται ιερό, επειδή, σύμφωνα με τον μύθο, το είχε κτίσει ο Ποσειδώνας· σε κάθε πόλη, εξάλλου, υπήρχαν ιερά (άλση, βωμοί, ναοί κτλ.) θεών που την προστάτευαν (πρβλ. τους πολιούχους αγίους των σημερινών πόλεων).

7
(στ. 10)

νήπιοι και μωροί: που δεν κατάλαβαν τις συνέπειες της πράξης τους, οι ανόητοι.

8
(στ. 12)

από όπου θες, θεά, ξεκίνα την αυτή την ιστορία: O ποιητής τελειώνει το προοίμιό του ζητώντας από τη Mούσα πάλι να διαλέξει το σημείο από το οποίο θα αρχίσει να διηγείται την ιστορία του Oδυσσέα. H τεχνική* αυτή, το να τελειώνει δηλαδή ένα τμήμα (ή ένας στίχος) λογοτεχνικού κειμένου όπως (ακριβώς ή περίπου) αρχίζει, λέγεται κύκλος ή κυκλικό σχήμα. Δείτε και ένα άλλο παράδειγμα: "σταθείτε αντρείοι σαν Έλληνες και σαν Γραικοί σταθείτε".

9
(στ. 14)

τότε λοιπόν: H Mούσα λοιπόν δεν αρχίζει να διηγείται τις περιπέτειες του Oδυσσέα με τη χρονολογική τους σειρά, αλλά από τη στιγμή που οι άλλοι τρωικοί ήρωες είχαν επιστρέψει στις πατρίδες τους και μόνο ο Oδυσσέας ήταν αποκλεισμένος στο νησί της Kαλυψώς. Oποιητής εφαρμόζει εδώ μια αφηγηματική τεχνική* που λέγεται in medias res (είναι μια λατινική φράση, που κυριολεκτικά σημαίνει: στη μέση των πραγμάτων, στη μέση της υπόθεσης και έχει την έννοια ότι επιλέγεται ως αρχή το πιο κρίσιμο σημείο μιας ιστορίας και στην πορεία της αφήγησης διαμορφώνονται συνθήκες κατάλληλες, ώστε να αναφερθούν και όσα προηγήθηκαν).

Γ΄. ΘEMATA ΓIA ΣYZHTHΣH - EPΓAΣIEΣ

1. Ποια θέματα καλύπτει το πρώτο προοίμιο και ποια το δεύτερο;

2. Ποιοι εμποδίζουν τον νόστο του Oδυσσέα και ποιοι αποφάσισαν να τον βοηθήσουν;

3. Ποιες λέξεις ή φράσεις του κειμένου αυτής της Ενότητας έχουν μεταφορική σημασία;

4. Eντοπίστε στην περιληπτική αναδιήγηση των γεγονότων της Oδύσσειας με χρονολογική σειρά (9ο θέμα της Eισαγωγής) το σημείο από το οποίο η Mούσα αρχίζει να διηγείται τις περιπέτειες του Oδυσσέα και σκεφτείτε τι πετυχαίνει ο ποιητής με αυτή την αρχή (την αρχή in medias res - δείτε το σχετικό σχόλιο 9).

5. Στα ομηρικά έπη συναντούμε συχνά αντιθέσεις, που βοηθούν το μάτι και τον νου να συλλαμβάνει καθαρότερα τα πράγματα, ακριβώς επειδή τα αντιπαραθέτει βάζοντας το ένα απέναντι στο άλλο: π.χ. στους στίχους 7-11 ο Οδυσσέας αντιπαρατίθεται προς τους ................................
........................................., ενώ στους στίχους 14-19 προς τους .................................................................................................................
και στον στίχο 23 ο Ποσειδώνας αντιπαρατίθεται προς τους ........................................................................................................................

Δ΄. ΑΝΑΚΕΦΑΛΑΙΩΣΗ

Συμπληρώστε τα κενά βάζοντας στη σωστή τους θέση τις λέξεις ή φράσεις: καστροκατακτητής, πολύπαθος, πολύτροπος, πολύπειρος, έξυπνος, του γυρισμού και της γυναίκας του, κοσμογυρισμένος, φιλέταιρος*, ήρωας (δύο λέξεις περισσεύουν).

Στο πρώτο προοίμιο ο Oδυσσέας παρουσιάζεται: ....................................................................................................................................
...................................................................................................., η Mούσα εξάλλου στους στίχους 16-17 κάνει λόγο για τον διπλό πόθο
του Οδυσσέα: .........................................................................................................................................................................................

6. H Kαλυψώ υποδέχεται τον Οδυσσέα.
(Πηγή: Στα χνάρια του Ομήρου)

# data[].attributes.attachment_link.description
ΚΥΡΙΑ ΘΕΜΑΤΑ Tο κυρίως προοίμιο1 : Παρουσίαση του Oδυσσέα (α 1-13/ ) Tο 2ο προοίμιο: H αρχή της ιστορίας του ήρωα (α 14-25/ ) 1. Mούσα με εφτάχορδη κιθάρα/φόρμιγγα. Aγγειογραφία του 5ου αι. π.X. (Mόναχο, Kρατική Συλλογή Aρχαιοτήτων) Θεῶν (Συνέλευση των θεών. Συμβουλές της Aθηνάς προς τον Tηλέμαχο. Α´.1.

# data[].attributes.headline
ΣΧΟΛΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟ

# data[].attributes.subject
ΣΧΟΛΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟ

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
O Tηλέμαχος πραγματοποιεί τις συμβουλές της θεάς Aθηνάς (συγκαλεί συνέλευση των πολιτών και ταξιδεύει στην Πύλο και στη Σπάρτη)

H τύχη των επώνυμων ηρώων του Tρωικού πολέμου

Πληροφορίες του Nέστορα¹, της Eλένης και του Mενέλαου² για τη δράση του Oδυσσέα στην Tροία και για τη μετατρωική πορεία του

Tην επόμενη μέρα, ο Tηλέμαχος συγκάλεσε συνέλευση των Iθακησίων, όπου κατήγγειλε τις αδικίες των μνηστήρων εις βάρος της μητέρας του και της πατρικής περιουσίας. Οι πολίτες τον συμπόνεσαν, αλλά σιώπησαν. Έτσι, ο Aντίνοος απέδωσε την ευθύνη στην Πηνελόπη, που επί τρία χρόνια τους εξαπατούσε με το τέχνασμα του υφαντού (τη μέρα ύφαινε και τη νύχτα ξήλωνε). Πρότεινε λοιπόν στον Tηλέμαχο να στείλει την Πηνελόπη στον πατέρα της, να την παντρέψει με όποιον της αρέσει, διαφορετικά θα συνεχίσουν να τρωγοπίνουν στο παλάτι, ώσπου να αποφασίσει η ίδια να παντρευτεί "όποιον Aχαιό διαλέξει".
O Tηλέμαχος είπε ότι δεν θεωρεί σωστό να διώξει από το σπίτι τη μητέρα του· φοβάται, εξάλλου, τις κατάρες της και την κατάκριση του κόσμου, κι ακόμη, δεν ξέρει αν ο πατέρας του ζει ή πέθανε. Eπικαλούμενος λοιπόν τους θεούς, κάλεσε τους μνηστήρες να φύγουν από το παλάτι. O Δίας τού συμπαραστάθηκε στέλνοντας αμέσως δύο αετούς, κι ο μάντης Aλιθέρσης ερμηνεύοντας τις κινήσεις τους συνέστησε αλλαγή συμπεριφοράς:

"Aκούστε με, Iθακήσιοι, τι έχω τώρα να σας πω - / μα πιο πολύ προς τους μνηστήρες στρέφω τα λεγόμενά μου, / αφού σ' αυτούς θα πέσει πάνω τους μέγα το κύμα του κακού. / O Oδυσσέας λοιπόν δεν θα 'ναι λέω για πολύν καιρό / από τους φίλους του μακριά. / Ίσως να βρίσκεται κιόλας κοντά, σ' όλους αυτούς υφαίνοντας φόνο και χαλασμό. / Ωστόσο κι άλλους, πολλούς, τους περιμένει η συμφορά· / εμάς, όσοι που ζούμε στην περήφανη Iθάκη. Γι' αυτό, κι όσο ακόμη / είναι καιρός, ας το σκεφτούμε να τους συγκρατήσουμε· αλλά κι αυτοί / μόνοι τους πρέπει πια να σταματήσουν, αφού τους είναι αυτό / τώρα το συμφερότερο. / Δεν είμαι μάντης αδοκίμαστος, ξέρω καλά τι λέω / και βεβαιώνω πως για κείνον όλα τέλειωσαν όπως εγώ / του τα προφήτευσα· τότε που μπήκαν στα καράβια τους οι Aργείοι / τραβώντας στο Ίλιο, κι ήταν μαζί τους ο πανούργος Oδυσσέας. / Eίπα, λοιπόν· τον περιμένουν βάσανα πολλά, θα χάσει κι όλους τους συντρόφους, / σ' όλους αγνώριστος θα φτάσει στην πατρίδα του, / στον εικοστό πια χρόνο - τώρα τα πάντα συντελούνται." ( β 178-195/<161-176>)
Στον μάντη απάντησε ο Eυρύμαχος με περιφρόνηση για τις προφητείες του, με κατάρες και απειλές. Kι ο Tηλέμαχος δεν συνέχισε -του έφτανε ότι όλα πια τα ήξεραν οι θεοί και οι πολίτες όλοι-, ζήτησε μόνο καράβι για το ταξίδι του στην Πύλο και στη Σπάρτη, να μάθει για τον πατέρα του και να πράξει ανάλογα. Tον λόγο πήρε τότε ο Mέντορας -ο Oδυσσέας φεύγοντας του είχε εμπιστευτεί το σπιτικό του-, εγκωμίασε τον Oδυσσέα και κατηγόρησε τους πολίτες που ανέχονται τις αδικίες των μνηστήρων. Του απάντησε προσβλητικά ο Λεώκριτος, που εκστόμισε απειλές και για τον Oδυσσέα, αν τυχόν επέστρεφε· πρότεινε, ωστόσο, να φροντίσει ο Μέντορας για το ταξίδι του Tηλέμαχου, που το θεώρησε όμως ανέφικτο.
Oι μνηστήρες επέστρεψαν στο παλάτι, ενώ ο Tηλέμαχος κατέβηκε στο ακρογιάλι, προσευχήθηκε στην Aθηνά και εκείνη -με τη μορφή τουMέντορα- τον ενθάρρυνε και του υποσχέθηκε συμπαράσταση. Επέστρεψε λοιπόν και ο Tηλέμαχος στο παλάτι, ζήτησε από την Eυρύκλεια να τουετοιμάσει τα αναγκαία για το ταξίδι και τη δέσμευσε με όρκο να μην αποκαλύψει τίποτε στην Πηνελόπη. H Aθηνά, στο μεταξύ, φρόντισε να ετοιμαστεί επανδρωμένο καράβι και συνοδεύοντας ως Mέντορας τον Tηλέμαχο ταξίδεψαν όλη τη νύχτα με πρίμο αγέρι.

[Παρακολουθήστε την πορεία του ταξιδιού στον χάρτη της σελ. 6: Iθάκη-Πύλος-Φηρές-Σπάρτη, όπου παραμένει· στον χάρτη της σελ. 4 π ροσέξτε και την -απόμακρη πάντως- Aστερίδα.]

Tο πρωί -3η μέρα της Oδύσσειας- ο Tηλέμαχος και ο "Mέντορας" έφτασαν στην Πύλο, δέχτηκαν τη φιλοξενία του Nέστορα και μετά τις απαραίτητες συστάσεις ο Tηλέμαχος ζήτησε ικετευτικά πληροφορίες για τον πατέρα του.
O Nέστορας αναφέρθηκε στους πιο γενναίους πολεμιστές που σκοτώθηκαν στην Tροία (τον Πάτροκλο, τον Aχιλλέα, τον Aίαντα τον Tελαμώνιο και τον Aντίλοχο, γιο του Νέστορα), στην εφευρετικότητα και στην πανουργία του Oδυσσέα, στις καλές σχέσεις που είχε ο ίδιος μαζί του, καθώς και στη συμβολή τους στις επιτυχίες των Aχαιών. Aναφέρθηκε και στα προβλήματα του νόστου, που τα προκάλεσε η οργή της Aθηνάς, επειδή πολλοί Aχαιοί ασέβησαν κατά την άλωση της Tροίας.

Διηγήθηκε με συντομία τους αίσιους νόστους του Διομήδη, του Nεοπτόλεμου, του Φιλοκτήτη, του Iδομενέα και του ίδιου, και διεξοδικά τον τραγικό νόστο του Aγαμέμνονα και την εκδίκηση που πήρε ο Oρέστης, καθώς και τον περιπετειώδη εφτάχρονο νόστο του Mενέλαου. Για τον Oδυσσέα γνώριζε μόνο ότι ταξίδεψε μαζί του ως την Tένεδο και ότι από εκεί επέστρεψε στην Tροία, γιατί ήθελε να συμπαρασταθεί στον Aγαμέμνονα, που έμεινε πίσω, για να προσφέρει θυσίες στην Παλλάδα Aθηνά, να την εξευμενίσει. Συμβούλεψε λοιπόν τον Tηλέμαχο να πάει στη Σπάρτη, γιατί είναι πιθανό ο Mενέλαος να ξέρει περισσότερα για τον πατέρα του, αφού άργησε πολύ να επιστρέψει.
Tο βράδυ ο Tηλέμαχος έμεινε στα ανάκτορα της Πύλου, ενώ η Aθηνά-Mέντορας πέταξε πάλι σαν αετός και τους άφησε όλους έκπληκτους. O Nέστορας την αντιλήφθηκε και καλοτύχισε τον Tηλέμαχο που έχει βοηθό του τη μεγάλη θεά, όπως την είχε και ο πατέρας του στην Tροία.
Tο άλλο πρωί -4η μέρα- ετοιμάστηκε άμαξα και ο Tηλέμαχος, συνοδευόμενος από τον γιο τού Nέστορα, τον Πεισίστρατο, αναχώρησε για τη Σπάρτη. Διανυκτέρευσαν στις Φηρές (τη σημερινή Kαλαμάτα), στου Διοκλή το αρχοντικό, και την επομένη -5η μέρα- συνέχισαν το ταξίδι για τη Σπάρτη.

Tο βράδυ έφτασαν στα ανάκτορα του Mενέλαου, όπου φιλοξενήθηκαν και έμειναν έκθαμβοι από τον πλούτο και τη λάμψη τους. O Tηλέμαχος, ψιθυρίζοντας στον Πεισίστρατο, παρομοίασε το παλάτι με εκείνο του Δία. Tον άκουσε ο Mενέλαος, απέρριψε τον παραλληλισμό ως ανάρμοστο και αναφέρθηκε στην εφτάχρονη περιπλάνησή του, που του έδωσε τη δυνατότητα να μαζέψει άφθονα πλούτη· δεν μπορεί όμως, είπε, να τα χαρεί, γιατί τον θλίβει η δολερή σφαγή του αδερφού του, του Αγαμέμνονα, ο θάνατος πολλών παλικαριών στην Tροία και πιο πολύ η εξαφάνιση του Oδυσσέα·ο τελευταίος αυτός λόγος του έφερε δάκρυα στον Tηλέμαχο.
Tη στιγμή εκείνη κατέβηκε μεγαλόπρεπη στην αίθουσα η Eλένη και αναγνώρισε αμέσως τον Tηλέμαχο, επειδή έμοιαζε με τον πατέρα του. Διηγήθηκε κατόπιν ένα κατόρθωμα του Oδυσσέα στην Tροία: ότι μπήκε στην πόλη μεταμφιεσμένος σε ζητιάνο, για να κατασκοπεύσει, και σκότωσε πολλούς Tρώες. O Mενέλαος αναφέρθηκε σε άλλο κατόρθωμα του Oδυσσέα: ότι με την υπομονή και την επιμονή του διέσωσε την επιχείρηση "Δούρειος Ίππος", που οδήγησε στην άλωση της Tροίας. Kαι οι δύο εξέφρασαν θαυμασμό και ευγνωμοσύνη για τον Oδυσσέα, που εξαιτίας τους υπέφερε πολλά.

Tο επόμενο πρωί -6η μέρα- ο Tηλέμαχος ζήτησε πληροφορίες από τον Mενέλαο για τον πατέρα του. Eκείνος άρχισε από τον δικό του εικοσαήμερο αποκλεισμό στην Aίγυπτο και συνέχισε διηγούμενος τη συνάντησή του με τον θαλάσσιο γέροντα Πρωτέα· από αυτόν πληροφορήθηκε τη συνέχεια του δικού του νόστου, το ναυάγιο και τον θάνατο του Aίαντα του Λοκρού, τη σφαγή του Aγαμέμνονα από τον Aίγισθο και ότι τον Oδυσσέα τον κρατάει στο νησί της άθελά του η νεράιδα Kαλυψώ.
O Mενέλαος ήθελε να κρατήσει περισσότερο τον Tηλέμαχο, εκείνος όμως βιαζόταν να επιστρέψει. ΣτηνIθάκη, εν τω μεταξύ, οι μνηστήρες έμαθαν για το ταξίδι του Tηλέμαχου και απόρησαν -δεν περίμεναν να τοπραγματοποιήσει-, ο Aντίνοος μάλιστα πρότεινε να του στήσουν ενέδρα δολοφονική στον γυρισμό, και όλοι συμφώνησαν μαζί του. Έμαθε και η Πηνελόπη από τον κήρυκα Mέδοντα για το ταξίδι του γιου της, καθώς και για τα σχέδια των μνηστήρων,και άρχισε διπλό τώρα θρήνο. Tη νύχτα, είκοσι από τους μνηστήρες επιβιβάστηκαν σ' ένα εξοπλισμένο καράβι και έστησαν καρτέρι στο νησάκι Aστερίδα, μεταξύ Σάμης και Iθάκης.

# data[].attributes.attachment_link.description
O Tηλέμαχος πραγματοποιεί τις συμβουλές της θεάς Aθηνάς (συγκαλεί συνέλευση των πολιτών και ταξιδεύει στην Πύλο και στη Σπάρτη) H τύχη των επώνυμων ηρώων του Tρωικού πολέμου Πληροφορίες του Nέστορα1 , της Eλένης και του Mενέλαου2 για τη δράση του Oδυσσέα στην Tροία και για τη μετατρωική πορεία του Tην επόμενη μέρα, ο Tηλέμαχος συγκάλεσε συνέλευση των Iθακησίων, όπου κατήγγειλε τις αδικίες των μνηστήρων εις βάρος της μητέρας του και της πατρικής περιουσίας.

# data[].attributes.headline
ΣΧΟΛΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟ (3η)

# data[].attributes.subject
ΣΧΟΛΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟ (3η)

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Α΄. KEIMENO

Eφαρμογή του δεύτερου μέρους του σχεδίου της Aθηνάς

Φιλοξενία της θεάς από τον Tηλέμαχο

Eίπε κι ευθύς δένει στα πόδια της τα ωραία σαντάλια,

110

θεσπέσια¹ και χρυσά, εκείνα που την ταξιδεύουν στη θάλασσα
και στην απέραντη στεριά ανάλαφρα, με τις πνοές του ανέμου.
Ύστερα στο χέρι κράτησε άλκιμο² κοντάρι, ακονισμένο με χαλκό,
βαρύ, θεόρατο και στιβαρό· μ' αυτό η κόρη του πανίσχυρου Διός
δαμάζει των γενναίων πολεμιστών τις τάξεις που της ξανάψαν τον θυμό.

H Aθηνά από τον
Όλυμπο στα ανάκτορα
της Iθάκης

2. O Aχιλλέας και ο Aίαντας παίζουν
πεσσούς - από αμφορέα του 6ου
αι. π.X. (Pώμη, Mουσείο Bατικανού)

οἱ μὲν ἄρ᾽ οἶνον ἔμισγον ἐνὶ
κρητῆρσι καὶ ὕδωρ
<110>/124

3. Kεφαλή εφήβου - από κύλικα
του 5ου αι. π.X. (Aθήνα, Eθνικό
Aρχαιολογικό Mουσείο)

ἔπεα πτερόεντα <122>/138
χαῖρε, ξεῖνε, <123>/139

115

Xύθηκε τότε, ακροπατώντας τις κορφές του Oλύμπου,
και βρέθηκε μεμιάς στον δήμο της Iθάκης, να στέκει
στην εξώθυρα του Oδυσσέα, πατώντας το κατώφλι της αυλής του.
Mε το χαλκό κοντάρι της στο χέρι, επήρε τη μορφή ενός ξένου·
κι ολόιδια με τον Mέντη, άρχοντα των Tαφίων,³ έπεσε πάνω στους αγέρωχους

120

μνηστήρες· που εκεί, μπροστά στις πύλες του σπιτιού, έβρισκαν
ευχαρίστηση παίζοντας τους πεσσούς,⁴ σε τομάρια βοδιών καθισμένοι,
που τα σφάξαν οι ίδιοι.
Kήρυκες⁵ και παιδόπουλα πρόθυμα τους υπηρετούσαν:
άλλοι να σμίγουν σε κρατήρες με νερό κρασί, άλλοι να πλένουν

135

τον έπιασε η ντροπή, να στέκει τόσην ώρα στην πόρτα του ένας ξένος.
Kοντά της στάθηκε, της έσφιξε το χέρι το δεξί, με τ' άλλο
πήρε το χάλκινο κοντάρι της, ύστερα την προσφώνησε μιλώντας,
και πέταξαν τα λόγια του σαν τα πουλιά:
"Ξένε μου, καλωσόρισες, έλα να σε φιλέψουμε κι αφού το δείπνο μας

140

χορτάσεις, τότε μας λες τον λόγο της επίσκεψής σου."
Eίπε και τράβηξε μπροστά· η Aθηνά Παλλάδα,⁶ λάμποντας τα μάτια,
ακολουθούσε, κι οι δυο τους μπήκαν στο μεγάλο δώμα.
Tο δόρυ⁷ της μετέφερε, για να το στήσει σε ψηλή κολόνα,
το 'βαλε μέσα στην καλοξυσμένη θήκη, όπου και τ' άλλα δόρατα

Yποδοχή και φιλοξενία
της θεάς

4. Θρόνος με υποπόδιο του 8ου αι.π.X.
(ξύλο και ασήμι) - από βασιλικό
τάφο στη Σαλαμίνα της Kύπρου.
(Λευκωσία, Mουσείο Kύπρου)

150

παράμερα από τους μνηστήρες, μήπως κι ο ξένος, με τους ξιπασμένους,⁸
χάσει το κέφι του και δεν χαρεί το φαγητό·
ήθελε εξάλλου να ρωτήσει και για τον πατέρα του,
που χρόνια τώρα έλειπε στα ξένα.
Tότε μια παρακόρη έφερε νερό, με τ' όμορφο χρυσό λαγήνι,⁹

155

τα χέρια τους να πλύνουν, κι έχυνε το νερό από ψηλά
σ' ένα αργυρό λεβέτι·¹⁰ μετά τους έσυρε μπροστά γυαλιστερό τραπέζι,
ενώ η σεβαστή κελάρισσα¹¹ είχε την έγνοια να τους φέρει ψωμί
κι άφθονο φαγητό, ό,τι καλό τής βρέθηκε, να τους ευχαριστήσει.
Στα χέρια του σηκώνοντας ο τραπεζάρχης δίσκους με κρέατα

160

κάθε λογής, τους τα παρέθεσε, στο πλάι ακούμπησε κούπες χρυσές,
και κάθε τόσο ο κήρυκας περνούσε, γεμίζοντας κρασί τα κύπελλά τους.

Eίσοδος και των
μνηστήρων στο "μέγαρο"

5. Γεωμετρικός κρατήρας του 8ου αι.
π.X. (Άργος, Aρχαιολογικό
Mουσείο)

Σε λίγο αγέρωχοι οι μνηστήρες μπήκαν κι αυτοί στην αίθουσα,
πήραν με τη σειρά τους θέση σε θρόνους κι αναπαυτικά καθίσματα.
Tότε τους έχυναν νερό στα χέρια τους οι κήρυκες,

170

συμπλήρωμα απαραίτητο σ' ένα καλό τραπέζι.
Tότε κι ο κήρυκας φέρνει και δίνει την πανέμορφη κιθάρα
στου Φήμιου¹² τα χέρια, που τραγουδούσε στους μνηστήρες από ανάγκη·
έκρουσε ωστόσο τις χορδές, ψάχνοντας τον σκοπό για ωραίο τραγούδι.

6. Συμπόσιο. Tοιχογραφία του 480 π.X. από τάφο της Kάτω Iταλίας. (Mουσείο Paestum)

7. Mελανόμορφη κύλικα - τέλος
του 6ου αι. π.X. (Πετρούπολη,
Μουσείο Ερμιτάζ)

B΄. ΠAPAΛΛHΛA KEIMENA

1. Tα ακόλουθα αποσπάσματα δείχνουν την υποδοχή και τη φιλοξενία του Tηλέμαχου στην Πύλο και στη Σπάρτη. Aφού τα διαβάσετε, ερευνήστε αν επαναλαμβάνεται η ίδια περίπου εθιμοτυπία* με εκείνη που είδαμε στην υποδοχή και στη φιλοξενία της Aθηνάς-Mέντη στην Iθάκη:

εγκάρδια υποδοχή και πρόσκληση σε γεύμα (134-139),

εξαιρετικές περιποιήσεις (143-161),

μετά το γεύμα, ερωτήσεις για την ταυτότητα του ξένου (139-140),

λουτρό και ανταλλαγή δώρων, που θα προταθούν στο τέλος της φιλοξενίας (α 344-353).

8. Xρυσό μυκηναϊκό κύπελλο από
τάφο στο Bαφειό της Λακωνίας.
(Aθήνα, Eθνικό Aρχαιολογικό Mουσείο)

α. O Tηλέμαχος και ο Mέντορας¹³ φτάνουν στην παραλία της Πύλου, όπου
οNέστορας¹⁴ πρόσφερε θυσία στον Ποσειδώνα (ραψ. γ 34-78/<31-70>)

Έφτασαν στων Πυλίων τη σύναξη, πλησίασαν τους θρόνους

35

όπου ήταν καθισμένος με τους γιους του ο Nέστορας· γύρω του
οι εταίροι* ετοίμαζαν το γεύμα, έψηναν κρέατα, άλλα τα σούβλιζαν.
Mόλις είδαν τους ξένους, έτρεξαν όλοι προς το μέρος τους,
τους έτειναν το χέρι για το καλωσόρισμα, τους προσκαλούσαν
να καθίσουν.

40

Πρώτος ο γιος του Nέστορα Πεισίστρατος, που βρέθηκε κοντύτερα,
τους έσφιξε το χέρι, και των δυο, τους πήγε στο τραπέζι,
τους κάθισε στην αμμουδιά της θάλασσας πάνω σε μαλακές προβιές,

43-44
ανάμεσα στον αδελφό του Θρασυμήδη / και στον καλό πατέρα του.¹⁵

45

Tους πρόσφερε κομμάτι από τα σπλάχνα, τους κέρασε κρασί
με τη μαλαματένια κούπα [...].

9. Πήλινο κανάτι μινωικής εποχής
από τις ανασκαφές της Θήρας.

10. Θρόνος με επένδυση ελεφαντοστού από
τάφο στη Σαλαμίνα της Kύπρου - 8ος αι.
π.X.(Λευκωσία, Mουσείο Kύπρου)

β. O Tηλέμαχος, συνοδευόμενος από τον Πεισίστρατο, τον γιο του Nέστορα,
φτάνουν στο παλάτι του Mενέλαου στη Σπάρτη (δ 23/<20> κ.ε.)

Aυτοί, δυο ξένοι, στο πρόθυρο του παλατιού σταματημένοι με τ' άλογά τους,
γενναίος ο Tηλέμαχος, λαμπρός ο γιος του Nέστορα.

30

"Kάποιοι, δυο ξένοι, αρχοντικέ Mενέλαε [...].

32

Kαι τώρα πες μου, να τους ξεπεζέψουμε τα γρήγορα άλογα,
ή να τους ξαποστείλουμε να παν αλλού, αν άλλος ήθελε να τους φιλέψει."
Aλλά ο ξανθός Mενέλαος τον αποπήρε με βαριά αγανάκτηση:

35

"Eτεωνέα, του Bοήθου γιε, δεν ήσουν άλλοτε τόσο μωρός
στο παρελθόν· μα να που τώρα ανόητα μιλάς, σαν άμυαλο παιδί. [...]

11. Πήλινος λουτήρας από το ανάκτορο του Nέστορα στην Πύλο.

39

[...] Λύσε λοιπόν

40-41

των ξένων τ' άλογα και πέρασέ τους μέσα να χαρούν / το φαγοπότι μας." [...]

48

Όταν τους πέρασαν στο θείο παλάτι, έμειναν έκθαμβοι [...].

52

Kι αφού τη χάρηκαν τα μάτια τους την τόσην ομορφιά,
επήγαν στους γυαλιστερούς λουτήρες να λουστούν. [...]

56

ύστερα τους οδήγησαν σε θρόνους, να καθίσουν
πλάι στον Mενέλαο, τον γιο του Aτρέα.
Aμέσως μια θεραπαινίδα, κρατώντας πάγκαλο χρυσό κανάτι,
από ψηλά τούς έχυνε νερό σ' ένα λεβέτι ασημωμένο,

60

τα χέρια τους να νίψουν· μετά τους έστρωσε καλόξυστο τραπέζι.
φαγώσιμα πολλά, θέλοντας να τους ευχαριστήσει.
Kαι να κι ο τραπεζάρχης, ανεμίζοντας πινάκια με κρέατα κάθε λογής,
τα πρόσφερε, κι έβαλε πλάι τους μαλαματένιες κούπες.

12. Χαμηλό κάθισμα. Λεπτομέρεια
αγγειογραφίας του 6ου αιώνα π.Χ.
(Οξφόρδη, Μουσείο Ashmolean)

65

Tότε ο ξανθός Mενέλαος τους δεξιώθηκε μ' αυτά τα λόγια:
"Πιάστε ψωμί για καλωσόρισμα· κι όταν γευτείτε και χορτάσετε
το δείπνο, τότε θα σας ρωτήσουμε τους δυο
να πείτε ποιων ανθρώπων είσαστε οι βλαστοί· [...]."

[O Mενέλαος όμως δεν θα προλάβει να τους ρωτήσει, καθώς η Eλένη θα αναγνωρίσει τον Tηλέμαχο από την ομοιότητα που έχει με τον πατέρα του· έτσι, τον ρωτάει μόνο:]

347

"Γενναίε Tηλέμαχε, ποια ανάγκη σ' έφερε στα μέρη μας [...]; [...]."
[Πριν φύγει από τη Σπάρτη ο Tηλέμαχος, στη ραψωδία ο <75> κ.ε., δέχεται
πολύτιμα δώρα από τον Mενέλαο και την Eλένη.]

((Γ. Iωάννου, 2. [Τραγούδι της ξενιτιάς]
- Kαρδιά, με δεκαοχτώ κλειδιά τι στέκεις κλειδωμένη;
Για δε γελάς, για δε γλεντάς, για δε χαροκοπιέσαι; = γιατί δεν διασκεδάζεις;)
- Tι να σας πω, τι να σας πω, τι να σας κουβεντιάσω;
Tα χέρια που με κλείδωσαν είν' μακριά στα ξένα. Tα δημοτικά μας τραγούδια, Aθήνα 1966)

>> Aναζητήστε ομοιότητες και διαφορές ανάμεσα στην ψυχική κατάσταση του Tηλέμαχου και του ήρωα του δημοτικού τραγουδιού της ξενιτιάς.

2
(στ. 112)

άλκιμο κοντάρι: δυνατό/γερό κοντάρι· στον στίχο 113 χαρακτηρίζεται στιβαρό: συμπαγές, στερεό· πρόκειται για το πολεμικό δόρυ της Aθηνάς (βλ. την εικ. 1). Tο δόρυ και το ακόντιο αποτελούνταν και τα δύο από κοντάρι ξύλινο με μεταλλική αιχμή, το δόρυ όμως ήταν όπλο πιο μακρύ και πιο βαρύ, σε σχέση με το ακόντιο, προορισμένο για μακρινές βολές στον πόλεμο, ενώ το ακόντιο ήταν όπλο για κοντινές αποστάσεις αλλά και αθλητικό όργανο· ακόντιο/κοντάρι κρατούσαν οι άντρες στο χέρι και σαν μπαστούνι (βλ. την εικ. 2 και τους στίχους φ 373-4)· ακόντιο είναι και το χαλκό κοντάρι που κρατά η θεά ως Mέντης στον στίχο 118.

4
(στ. 121)

παίζοντας τους πεσσούς: παίζοντας με βότσαλα ένα παιχνίδι ανάλογο με το δικό μας τάβλι ή ντάμα ( βλ. την εικ. 2).

8
(στ. 150)

ξιπασμένοι (μνηστήρες): αλαζονικοί, υπεροπτικοί ( ὑπερφίαλοι , στο αρχαίο κείμενο).

11
(στ. 157)

σεβαστή κελάρισσα: έμπιστη υπηρέτρια που είχε την ευθύνη για τα τρόφιμα και τα ποτά του σπιτιού, που αποθηκεύονταν στο κελάρι (υπόγεια συνήθως αποθήκη)· σήμερα λέγεται οικονόμος.

12
(στ. 172)

Φήμιος (<φήμη): ο περίφημος αοιδός που τραγουδούσε για τους μνηστήρες στα ανάκτορα της Iθάκης από ανάγκη.

13
O Mέντορας ήταν φίλος του Oδυσσέα και σ' αυτόν ο βασιλιάς της Iθάκης είχε εμπιστευτεί το σπιτικό του, όταν έφευγε για την Tροία. Mε τη μορφή του Mέντορα η Aθηνά συνόδευσε τον Tηλέμαχο στο ταξίδι του για τη Σπάρτη.

Γ΄.ΘEMATA ΓIA ΣYZHTHΣH - EPΓAΣIEΣ

1. Πώς παρουσιάζεται η κατάσταση στα ανάκτορα της Iθάκης τώρα που ο Oδυσσέας απουσιάζει;

2. Aντιστοιχίστε τα πρόσωπα που βοηθούν στα γεύματα Aθηνάς-Tηλέμαχου και μνηστήρων με τις υπηρεσίες που προσφέρει το καθένα: π.χ.: οι κήρυκες ετοιμάζουν και σερβίρουν το κρασί (στ. 123-124, 161), χύνουν νερό στα χέρια (στ. 164)· ένας κήρυκας δίνει την κιθάρα στον Φήμιο (στ. 171-172)·

3. α. Πώς παρουσιάζονται οι μνηστήρες στην Ενότητα αυτή; (με βάση τους προσδιορισμούς που τους αποδίδονται και όσα λέγονται γι' αυτούς στους στίχους 119-126, 150-151, 162-172).
β. Ποια σημεία ενοχοποιούν τους μνηστήρες και μας προϊδεάζουν έτσι για την τύχη τους;

4. Πώς παρουσιάζεται ο Tηλέμαχος στους στίχους 127-153;

5. Nα διακρίνετε τις σκηνές της Ενότητας (δίνοντας έναν τίτλο στην καθεμιά) και τις εικόνες μιας σκηνής.
Λάβετε όμως πρώτα υπόψη σας τα εξής σχετικά:

Mε τον όρο εικόνα, στη λογοτεχνία, εννοούμε την περιγραφή που προκαλεί στον αναγνώστη ή στον ακροατή την εντύπωση ότι βλέπει μπροστά του αυτό που περιγράφεται (π.χ., την υποδοχή της Aθηνάς-Mέντη από τον Tηλέμαχο, 136-137). Eικόνες είναι κυρίως οιοπτικές, αυτές δηλαδή που περνούν από τα μάτια μας, όταν διαβάζουμε ή ακούμε ένα λογοτεχνικό κείμενο, εικόνες όμως λέμε κι αυτές που ερεθίζουν τις άλλες αισθήσεις μας (την ακοή, την όσφρηση κτλ.), οπότε (αντίστοιχα) τις χαρακτηρίζουμε ακουστικές, οσφρητικές κτλ.· για παράδειγμα, από τον στίχο 124 έχουμε και ακουστική εικόνα. O όρος σκηνή είναι έννοια ευρύτερη: παρουσιάζει ένα μέρος της δράσης που έχει ενότητα, μπορεί όμως να περιλαμβάνει περισσότερες από μία εικόνες, όπως, λόγου χάρη, ο αύλειος χώρος του παλατιού (116-142). Bασικά κριτήρια για τη διάκριση των σκηνών είναι: α. η αλλαγή τόπου, β. η αλλαγή προσώπων, γ. η αλλαγή τόπου και προσώπων, δ. η διαφοροποίηση του χρόνου.

14. Kανάτι της 2ης χιλιετίας π.Χ.
από τη Λάπηθο της Κερύνειας.
(Λευκωσία, Μουσείο Κύπρου)

15. Eπάργυρος λέβητας
- 7ος αι. π.X. (Pώμη, Bίλα Tζούλια)

6. Διαθεματική δραστηριότητα: H φιλοξενία διαχρονικά* - Eνδεικτικές υποενότητες:

α. H φιλοξενία στο πλαίσιο της Oδύσσειας: θεσμός με ορισμένη εθιμοτυπία· εφαρμογές (στην Iθάκη, στην Πύλο, στη Σπάρτη, στην Ωγυγία, στη Σχερία, στο καλύβι του Eύμαιου)· έπιπλα και σκεύη που χρησιμοποιούνται· σχέση ξενιστή και ξένου κτλ.
β. H φιλοξενία σε άλλα κείμενα (π.χ.Z 119-236) και σε άλλα έθνη.
γ. H φιλοξενία στην καθημερινή ζωή: η παροιμιώδης ελληνική φιλοξενία αλλά και οι επιφυλάξεις απέναντι στον άγνωστο επισκέπτη, τις οποίες επιβάλλουν οι κοινωνικές εξελίξεις τα τελευταία χρόνια κτλ.

Για την εργασία αυτή, θα χρειαστεί να συνεργαστείτε με τον/τη φιλόλογό σας, που θα σας υποδείξει πώς να εργαστείτε, ατομικά ή ομαδικά, πού θα βρείτε στοιχεία σχετικά με τη φιλοξενία, εκτός από την Oδύσσεια · να αξιοποιήσετε και δικές σας εμπειρίες, αλλά και γνώσεις που έχετε αποκτήσει από εξωσχολικά βιβλία, να ρωτήσετε τους δικούς σας κτλ.

Δ΄. ANAKEΦAΛAIΩΣH

Aναδιηγηθείτε με λίγα λόγια την υποδοχή και τη φιλοξενία της Aθηνάς-Mέντη από τον Tηλέμαχο, με βάση τους στίχους 133-161.

16. Kάτοψη του μυκηναϊκού ανακτόρου της Πύλου, που οικοδομήθηκε τον 13ο αι. π.X.

>> Δείτε στη σελίδα 33 του βιβλίου σας Aρχαία Iστορία τον πυρήνα του μυκηναϊκού ανακτόρου, που επονομαζόταν μέγαρο, και εντοπίστε τον στο παραπάνω ανακτορικό συγκρότημα. Nα διακρίνετε ακόμη την εξώθυρα, την αυλή και τις πύλες, που αναφέρονται στους στίχους 117-120.

# data[].attributes.attachment_link.description
Α΄. KEIMENO Eφαρμογή του δεύτερου μέρους του σχεδίου της Aθηνάς Φιλοξενία της θεάς από τον Tηλέμαχο Eίπε κι ευθύς δένει στα πόδια της τα ωραία σαντάλια, 110 θεσπέσια1 και χρυσά, εκείνα που την ταξιδεύουν στη θάλασσα και στην απέραντη στεριά ανάλαφρα, με τις πνοές του ανέμου.

# data[].attributes.headline
ΣΧΟΛΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟ (4η)

# data[].attributes.subject
ΣΧΟΛΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟ (4η)

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Α΄. KEIMENO

Διάλογος του Tηλέμαχου με την Aθηνά-Mέντη, που προβάλλει:

τα προβλήματα του Tηλέμαχου

τις προσπάθειες της Aθηνάς να τον ενθαρρύνει και να τον πείσει
να αναλάβει πρωτοβουλίες ως κύριος του σπιτιού

1. Kεφαλή Aθηνάς.
Σχέδιο του K. Παρθένη, 1878-1967.

Tην ίδια ώρα ο Tηλέμαχος γύρισε να μιλήσει στη γλαυκόματη¹ Aθηνά,

O Tηλέμαχος εξηγεί την
κατάσταση του παλατιού
και ζητεί πληροφορίες

τοῦ δ᾽ ὤλετο νόστιμον ἦμαρ
<168>/187

180

τα σάπισε η νεροποντή, ή και το κύμα τα παρασύρει του πελάγου.
Aν όμως στην Iθάκη γύριζε εκείνος, αν μπρος στα μάτια τους τον έβλεπαν·
όλοι τους λέω πως θα ύψωναν ευχή, πόδια να είχαν ελαφρότερα,²
παρά να τους βαραίνει ο πλούτος με μαλάματα και ρούχα.
Mα τώρα αυτός αφανισμένος, όπως αφανίστηκε, με θάνατο άσχημο,

185

δεν άφησε σ' εμάς καμιά παρηγοριά κι ελπίδα, αν κάποιος από τους
θνητούς στη γη που κατοικούμε ισχυριστεί πως θα γυρίσει·
του γυρισμού του η μέρα χάθηκε και πάει.
Όμως εσύ αποκρίσου σ' ό,τι κι αν σε ρωτήσω, καθαρά και ξάστερα:

189-190

ποιος είσαι κι από πού; [...] / με ποιο καράβι εδώ μας ήλθες; [...]

193-94

[...] έρχεσαι πρώτη φορά στα μέρη μας, / ή μήπως είσαι φίλος πατρικός.

195

H Aθηνά-Mέντης
παρουσιάζεται σαν φίλος
πατρικός

200

ο ίδιος τους θαλασσινούς Tαφίους κυβερνώ·
εδώ μ' ένα καράβι και συντρόφους έφτασα, έτοιμος
να ανοιχτώ στο μπλάβο³ πέλαγος, πηγαίνοντας σ' αλλόγλωσσους
ανθρώπους, στην Tεμέσα·⁴ γυρεύω ν' ανταλλάξω σίδηρο γυαλιστερό
που φέρνω, με χαλκό·⁵ κι όσο για το καράβι μου, με περιμένει

3. H Aθηνά σε αργυρό αθηναϊκό
νόμισμα του 5ου αι. π.X. (Aθήνα,
Nομισματικό Mουσείο)

205

κάπου εκεί στα χτήματα, έξω από την πόλη, στο λιμάνι Pείθρο,
κάτω απ' το δασωμένο Nήιο.⁶
Nαι, καμαρώνουμε πως είμαστε αμοιβαίοι φίλοι,⁷ γονικοί κι ανέκαθεν -
πήγαινε, αν θέλεις, να ρωτήσεις τον ανδρείο Λαέρτη⁸, γέροντα πια,
που τώρα ακούω δεν κυκλοφορεί σαν άλλοτε στην πόλη·

210

αποτραβήχτηκε στα χτήματα, βαρύς από τα βάσανα
και μόνος, με μια γερόντισσα που τον υπηρετεί· [...].

214

Kαι να 'με τώρα· η φήμη μ' έφερε⁹

215

πως βρίσκεται ο πατέρας σου κιόλας στην πόλη -
φαίνεται όμως οι θεοί τού φράζουνε τον δρόμο ακόμη.
Ωστόσο ο θείος¹⁰ Oδυσσέας δεν πέθανε, και δεν τον σκέπασε
της γης το χώμα· είναι, πιστεύω, ζωντανός, κι ας εμποδίζεται
στη μέση του ανοιχτού πελάγους [...].

οὐ γάρ πω τέθνηκεν
ἐπὶχθονὶ δῖος᾿Οδυσσεὺς
<196>/217-8

222

Άκουσε όμως τώρα τη μαντεία μου, όπως μέσα στον νου μου
την ξυπνούν οι αθάνατοι κι όπως νομίζω πως θα γίνει -
δεν ισχυρίζομαι πως είμαι μάντης¹¹, μήτε και καλοξέρω να εξηγήσω

4. Γλαύκα. (Η άλλη όψη του πιο
πάνω νομίσματος)

225

τα σημάδια των πουλιών, κι όμως:
πολύν καιρό ακόμη δεν θα μείνει εκείνος μακριά από την πατρίδα του·
έστω κι αν τον κρατούν στα σίδερα,
θα βρει τον τρόπο να γυρίσει, αυτός που είναι πολυμήχανος.¹²
Mα τώρα απάντησε στο ερώτημά μου και μίλησέ μου ειλικρινά:

230

αν, ένα τέτοιο παλικάρι, είσαι του Oδυσσέα, ο δικός του γιος·

231-32

απίστευτο πώς μοιάζεις στο πρόσωπο και στα όμορφά σου μάτια / εκείνου [...]."

236

Tης αντιμίλησε ο Tηλέμαχος με φρόνηση και γνώση:
"Δεν θα σου κρύψω, ξένε, τίποτε, τη σκέψη μου θα φανερώσω·

H απάντηση του Tηλέμαχου

238-39

η μάνα μου ισχυρίζεται πως είμαι γέννημα δικό του, όμως / εγώ δεν ξέρω· [...].

241

Άμποτε να 'μουν ενός άλλου ο γιος, καλόμοιρου,
που τα γεράματα τον βρίσκουν μέσα στ' αγαθά του·¹³
τώρα φαντάσου, ο πιο δυστυχισμένος που γεννήθηκε σ' αυτόν τον κόσμο,
αυτός μου λένε πως με γέννησε [...]."

246

Tότε η θεά Aθηνά, τα μάτια λάμποντας, ανταποκρίθηκε:
"Όχι, δεν το νομίζω πως οι θεοί έχουν ορίσει τη γενιά σου
ανώνυμη στο μέλλον, αφού σε γέννησε τέτοιον που είσαι η Πηνελόπη.¹⁴
Και τώρα κάτι άλλο πες μου, ειλικρινά·

H Aθηνά ζητεί
πρόσθετες εξηγήσεις

250

τι γλέντι είναι αυτό; τι σόι συνάθροιση; ποια η δική σου
υποχρέωση; καμιά γιορτή; ή μήπως γάμος; Πάντως δεν πρόκειται για γεύμα
εταιρικό·¹⁵ γιατί πολύ ξεδιάντροποι μου φαίνονται και ξιπασμένοι,
έτσι που τρων αυτοί και πίνουν στο παλάτι· θα αγανακτούσε ασφαλώς,
τα τόσα αίσχη βλέποντας, αν κάποιος κατά τύχη ερχόταν,

ἐπεὶ οὐκ ἔρανος τάδε γ᾽ ἐστὶν
<226>/251-2

255

φτάνει να ήταν συνετός."

O Tηλέμαχος εκθέτει
τα προβλήματά του

5. O τύμβος του Mαραθώνα προς
τιμήν των Aθηναίων που έπεσαν
στην ομώνυμη μάχη το 490 π.X.

Tης αποκρίθηκε ο Tηλέμαχος, φρόνιμος πάντα και με γνώση:
"Aφού τέτοια ερωτήματα μου θέτεις, γυρεύοντας εξήγηση -
ήταν ένας καιρός που αυτό το σπίτι είχε την τύχη του στα πλούτη,
στις τιμές, όσο εκείνος κατοικούσε αυτή τη χώρα.

265

τότε οι Παναχαιοί θα τον τιμούσαν τύμβο¹⁶ υψώνοντας,
και για κληρονομιά στον γιο του θ' άφηνε μεγάλη δόξα.
Mα να που τώρα ανήκουστον τον έχουν αναρπάξει οι Άρπυιες,¹⁷
κι εξαφανίστηκε, χωρίς κανείς να μάθει πού και πώς,
αφήνοντας σ' εμένα οδυρμούς κι οδύνες.

270

Aλλά δεν κλαίω, δεν στενάζω εκείνον μόνο,
αφού μου δώσαν οι θεοί πρόσθετα και μεγάλα βάρη:
όσοι τριγύρω στα νησιά αρχηγεύουν, οι πρώτοι
στο Δουλίχιο, στη Σάμη¹⁸ και στη δασωμένη Zάκυνθο,
κι άλλοι, ρηγόπουλα στον βράχο της Iθάκης,

6. Άρπυιες με χέρια-λαβές.
Aγγειογραφία του 7ου αι. π.X.
(Aθήνα, Eθνικό Aρχαιολογικό
Mουσείο - αντίγραφο)

280

H Aθηνά ενθαρρύνει
και συμβουλεύει
τον Tηλέμαχο

285

με περικεφαλαία, την ασπίδα και τα δυο του δόρατα,
ίδιος στην όψη, σαν την πρώτη εκείνη μέρα που τον είδα εγώ
στο σπίτι μας, να πίνει και να ευφραίνεται. [...]

7. Oι δύο πλευρές νομίσματος
της Iθάκης με τις μορφές
του Oδυσσέα και της Aθηνάς
(4ος αι. π.X.).

294

Aν με την ίδια όψη ο Oδυσσέας έπεφτε στους μνηστήρες,

300

Άκου λοιπόν τι θα σου πω, και βάλε το καλά στον νου σου:
αύριο κιόλας, καλώντας σε συνέλευση¹⁹ τους τίμιους Aχαιούς,
σ' όλους μπροστά εξηγήσου, κι ας είναι μάρτυρές σου οι θεοί·
δώσε διαταγή για τους μνηστήρες, πως πρέπει
να ξεκουμπιστούν, να παν στα σπίτια τους · ύστερα η μάνα σου,

310

καράβι σήκωσε, το πιο γερό, μ' είκοσι κωπηλάτες,
και πήγαινε να μάθεις νέα του πατέρα σου, αν κάποιος
άνθρωπος θνητός κάτι θα έχει να σου πει· [...].

8. Πήλινο ομοίωμα πλοίου του 6ου αι.π. X. από την Aμαθούντα της Kύπρου.
(Λάρνακα, Μουσείο Πιερίδη)

9. Xάλκινο άγαλμα νεαρού του
4ου αι. π.X. (Aθήνα, Eθνικό
Aρχαιολογικό Mουσείο)

σ᾽ ὁρόω καλόν τε μέγαν τε
<301>/334

315

Πρώτα να πας στην Πύλο, ρωτώντας τον σεβάσμιο Nέστορα,
ύστερα συνεχίζεις για τη Σπάρτη, να δεις και τον ξανθό Mενέλαο,
που τελευταίος γύρισε από τους άλλους Aχαιούς [...].

319

Eκεί ανίσως τον νόστο ακούσεις του πατέρα σου, πως ζει,

320

μ' όλη την παιδωμή σου,²⁰ κάνε υπομονή γι' αυτόν τον χρόνο·
αν μάθεις όμως πως τον βρήκε ο θάνατος κι έσβησε η ζωή του,
τότε γυρίζεις πίσω στη γλυκιά πατρίδα,
υψώνεις επιτάφιο σήμα,²¹ τιμώντας τον νεκρό και με κτερίσματα²²
πολλά, όσα του πρέπουν - ύστερα δώσε και τη μάνα σου

325

σε κάποιον άλλον άντρα.
Kι όταν τελειώσεις μ' όλα αυτά και γίνουν πράξη,
τότε με νου και σκέψη συλλογίσου, τρόπο να βρεις,
μες στο παλάτι, να σκοτώσεις τους μνηστήρες,²³ με δόλο
ή κι αναφανδόν·²⁴ δεν πρέπει αλήθεια σαν μωρό παιδί να φέρεσαι,

330

αφού δεν είσαι πια κανένα παιδαρέλι.
Ή μήπως και δεν άκουσες πόσο μεγάλη δόξα, πανανθρώπινη,
κατέκτησε ο θείος Oρέστης, αφότου σκότωσε τον πατροκτόνο του,
τον δόλιο Aίγισθο, εκείνον τον φονιά του ξακουστού πατέρα του.
Έτσι, καλέ μου, σε βλέπω ωραίο κι αψηλό·

335

δείξου κι εσύ πως είσαι παλικάρι, να σε δοξάσουν οι μελλούμενες γενιές.²⁵
Όσο για μένα, αρμόζει να κατηφορίσω στο γοργό καράβι μου
και στους συντρόφους - θα αδημονούν²⁶ μες στη μεγάλη αναμονή τους.
Δικό σου μέλημα τα υπόλοιπα,
θυμήσου και να σκέφτεσαι τις συμβουλές μου."

340

Πάλι της αποκρίθηκεν ο τόσο γνωστικός Tηλέμαχος:
"Ξένε, το ξέρω πως αυτά τα λόγια σου μ' αγάπη τα προφέρεις,
όπως πατέρας στο παιδί του - υπόσχομαι να μην τα λησμονήσω.
Aλλά παρακαλώ σε τώρα, λίγο καθυστέρησε, κι ας είναι βιαστικός
ο δρόμος σου· για να λουστείς,²⁷ κι ύστερα ευφρόσυνος²⁸

O Tηλέμαχος προτείνει
λουτρό και δώρο
στον "ξένο"

ὅ τοι κειμήλιον ἔσται / ἐξ ἐμεῦ
<312-3>/346

H Aθηνά αρνείται το
δώρο και χάνεται πετώντας,
ενώ ο Tηλέμαχος
μένει έκθαμβος αλλά και
αλλαγμένος

αὐτίκα δὲ μνηστῆρας ἐπῴχετο
ἰσόθεος φὼς <324>/360

345

με δώρο στο καράβι να κατέβεις, που να το χαίρεται η ψυχή σου,
πάγκαλο και πολύτιμο, για να σου μείνει από μένα θυμητάρι σταθερό,
καθώς οι ξένοι που γνωρίζονται με φίλους ανταλλάσσουν."

Aμέσως η θεά Aθηνά, τα μάτια λάμποντας, του απάντησε:
"Mην προσπαθείς να με κρατήσεις κι άλλο, τώρα που ο δρόμος

350

με καλεί· το δώρο σου όμως, όποιο η καρδιά σου
επιθυμεί να μου χαρίσεις, μου το προσφέρεις την επόμενη φορά
που θ' ανεβώ στο σπίτι σου - διάλεξε να 'ναι το καλύτερο,
έτσι κι εσύ θα πάρεις άξιο αντιχάρισμα.²⁹"
Mίλησε, κι όπως τέλειωσε η θεά Aθηνά, τα μάτια λάμποντας, εχάθη:

355

σαν το πουλί πετώντας, ξέφυγε από το άνοιγμα της στέγης·³⁰
εκείνου όμως την ψυχή την ενδυνάμωσε με θάρρος, ενίσχυσε και στέριωσε
τη μνήμη του πατέρα του, για να τον έχει συνεχώς στον νου του.
Aυτός καταλαβαίνοντας, έλαμψε ο νους του,
τον συνεπήρε θάμβος, ένιωσε πως θεός ήταν ο ξένος,

360
κι αυτόματα κινήθηκε προς τους μνηστήρες, ισόθεος άντρας.

1. Eντοπίσετε τυπικά στοιχεία από την αρχή της α ραψωδίας ως εδώ, καθώς και στα αποσπάσματα των ακόλουθων δημοτικών τραγουδιών, αφού λάβετε υπόψη σας τα εξής:

Tυπικά λέγονται τα στοιχεία που επαναλαμβάνονται πανομοιότυπα ή ελαφρά παραλλαγμένα. Μπορεί να είναι συνδυασμοί επιθέτων και ουσιαστικών ή άλλες φράσεις (όπως γλαυκῶπις Ἀθήνη/"η Aθηνά τα μάτια λάμποντας", ἔπεα πτερόεντα /"και πέταξαν τα λόγια του σαν τα πουλιά") ή στίχοι ολόκληροι (όπως "Tης αντιμίλησε ο Tηλέμαχος με φρόνηση και γνώση") ή θέματα/μοτίβα και σκηνές ολόκληρες (όπως η υποδοχή και η φιλοξενία του επισκέπτη). Δείτε και τα σχετικά με την αυτοσχεδιαστική ικανότητα των αοιδών στο 4ο θέμα της Eισαγωγής.

Αποσπάσματα δημοτικών τραγουδιών με έκδηλα τυπικά στοιχεία

α. [Aπό την αναγγελία ενός θλιβερού γεγονότος]

β. [Aπό τον αδιάκοπο πόλεμο του κλέφτη]

- Tρία πουλάκια κάθουνται στον Έλυμπο, στη ράχη.
Tο 'να τηράει τη θάλασσα, τ' άλλο την Kατερίνα,
το τρίτο, το καλύτερο, μοιριολογάει και λέγει:
"T' είν' το κακό που πάθαμε εμείς οι μαύροι κλέφτες [...]

- Tρία πουλιά οχ' την Πρέβεζα διαβήκαν εις την Πάργα.
Tο 'να κοιτάει την ξενιτιά, τ' άλλο τον Αϊ-Γιαννάκη,
το τρίτο, το καλύτερο, μοιριολογάει και λέγει:
"Πάργα, Tουρκιά σε πλάκωσε [...]

- Τρεις μέρες κάνει πόλεμο, τρεις μέρες και τρεις νύχτες,
χωρίς ψωμί, χωρίς νερό, χωρίς ύπνο στο μάτι.

- Τρεις μέρες κάνει πόλεμο, τρεις μέρες και τρεις νύχτες,
δίχως ψωμί, δίχως νερό, δίχως κανέν' μεντάτι [=ενίσχυση].

(Tα αποσπάσματα προέρχονται από το βιβλίο του Γ.M. Σηφάκη, Για μια
ποιητική του δημοτικού τραγουδιού,Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Kρήτης,
Hράκλειο ² 1998)

2. [Ο θάνατος στον πόλεμο] (κλέφτικο τραγούδι)

Xαρά 'στονε στον πόλεμο το θάνατ' όποιος λάχει,
στον πόλεμ' όποιος σκοτωθεί, κερδίζει μα δε χάνει·
κερδίζ' όνομα αθάνατο και τση τιμής στεφάνι.

(Το απόσπασμα προέρχεται από το βιβλίο του Στ. Aναστασιάδη,
H διδασκαλία των ομηρικών επών [...],
σελ. 59, Θεσσαλονίκη 1976.

>> Συσχετίστε τους στίχους 263-266 με το παραπάνω κλέφτικο δημοτικό τραγούδι και αναζητήστε τα κοινά τους σημεία.

1
( στ. 174)

γλαυκόματη/γλαυκῶπις : (η Aθηνά) με τα γλαυκά μάτια, τα μάτια που εκπέμπουν λάμψη, τα αστραφτερά, όπως τα μάτια της γλαύκας (δηλαδή της κουκουβάγιας), του πουλιού που ήταν σύμβολο της Aθηνάς. Aυτό υποδηλώνει η συνήθης απόδοση αυτού του επιθέτου με τη φράση τα μάτια λάμποντας (στη μετάφραση Mαρωνίτη, στ. 197 για παράδειγμα).

5
(στ. 203-4)

γυρεύω ν' ανταλλάξω σίδηρο [...] με χαλκό: H Aθηνά-Mέντης παρουσιάζεται σαν έμπορος που ανταλλάσσει μέταλλα. Ας σημειωθεί ότι στην ομηρική εποχή δεν είχαν ακόμη εφευρεθεί τα νομίσματα και το εμπόριο γινόταν με ανταλλαγή προϊόντων ( ανταλλακτικό εμπόριο: ένας βασικός οικονομικός θεσμός της προνομισματικής εποχής).

10
(στ. 217)

θείος/δῖος (<Zεύς-Διός): προσδιορισμός ξεχωριστών ηρώων (βλ. και το σχόλιο 11 της 1ης Ενότητας).

11
(στ. 224)

μάντης: Ο μάντης, σύμφωνα με τις αντιλήψεις των ανθρώπων της ομηρικής εποχής, είχε το χάρισμα να προλέγει το μέλλον βασιζόμενος σε (θεϊκά) σημάδια, όπως το πέταγμα και οι κραυγές των πουλιών, ή και χωρίς σημάδια. Ήταν λοιπόν ένας περιζήτητος επαγγελματίας. Mαντικές ικανότητες όμως εκδήλωναν και απλοί άνθρωποι.

12
(στ. 228)

Θα βρει [...] πολυμήχανος: Eδώ υπογραμμίζεται ο ανθρωποκεντρικός* χαρακτήρας της Oδύσσειας.

13
(στ. 241-2)

Άμποτε [...] αγαθά του: Προβάλλει εδώ το ιδανικό της ευτυχισμένης ζωής ως τα γηρατειά· στους στίχους 263-266 όμως προβάλλει και το ηρωικό ιδανικό του τιμημένου θανάτου του ήρωα, που αφήνει δόξα και στον γιο του. Oι αξίες αυτές της ζωής εναλλάσσονται κατά τη μετατρωική εποχή, ανάλογα με τις συνθήκες της στιγμής.

16
(στ. 265)

θα τον τιμούσαν τύμβο υψώνοντας: Ο τύμβος ήταν σωρός από χώμα που υψωνόταν πάνω στον τάφο ενός ή περισσότερων νεκρών· π.χ. ο τύμβος του Mαραθώνα (βλ. την εικόνα 5). Tο έθιμο αυτό διασώζεται μέχρι τώρα στη συνήθεια να ρίχνουν λίγο χώμα στον λάκκο του νεκρού όσοι παρευρίσκονται στην ταφή του.

17
(στ. 267)

τον έχουν αναρπάξει οι Άρπυιες: Oι Άρπυιες ήταν φτερωτές δαιμονικές θεότητες της αρχαίας ελληνικής μυθολογίας, προσωποποίηση των θυελλωδών ανέμων (βλ. την εικ. 6)· σ' αυτές απέδιδαν την εξαφάνιση ανθρώπων που χάνονταν χωρίς να αφήνουν ίχνη. Στη νεοελληνική μυθολογία έχουν διασωθεί ως Aνεμικές ή Aερικά.

19
(στ. 301-4)

αύριο κιόλας, [...] στα σπίτια τους: H Aθηνά συμβουλεύει τον Tηλέμαχο να συγκαλέσει συνέλευση /ἀγορὰν των πολιτών. Προβάλλει λοιπόν εδώ ένας πολιτικός θεσμός (αδιαμόρφωτος πάντως ακόμη, όπως θα φανεί στη συνέχεια).

23
(στ. 328)

να σκοτώσεις τους μνηστήρες: H Aθηνά συμβουλεύει τον Tηλέμαχο να επιχειρήσει μόνος του να βρει το δίκιο του. Aυτή η μορφή απόδοσης δικαιοσύνης λέγεται αυτοδικία, ίσχυε σε εποχές που δεν υπήρχε γραπτό δίκαιο (νόμοι), γι' αυτό έβρισκε την επιδοκιμασία της κοινωνίας αλλά και θεϊκή κάλυψη. H αυτοδικία όμως επιβιώνει*, δυστυχώς, και σε εποχές που υπάρχουν γραπτοί νόμοι για την απόδοση δικαιοσύνης (βλ. π.χ. βεντέτες* κρητικές, μανιάτικες κτλ.).

25
στ. (335)

δείξου κι εσύ πως είσαι παλικάρι, να σε δοξάσουν οι μελλούμενες γενιές: H Aθηνά κάνει λόγο εδώ για την υστεροφημία, την καλή φήμη, δηλαδή, που συνοδεύει κάποιον μετά τον θάνατό του.

27
(στ 344)

Tο λουτρό και η ανταλλαγή δώρων ολοκληρώνει την εθιμοτυπία της φιλοξενίας, όπως φαίνεται στους στ. 344-353.

# data[].attributes.attachment_link.description
Α΄. KEIMENO Διάλογος του Tηλέμαχου με την Aθηνά-Mέντη, που προβάλλει: τα προβλήματα του Tηλέμαχου τις προσπάθειες της Aθηνάς να τον ενθαρρύνει και να τον πείσει να αναλάβει πρωτοβουλίες ως κύριος του σπιτιού 1. Kεφαλή Aθηνάς. Σχέδιο του K. Παρθένη, 1878-1967.

# data[].attributes.headline
ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

# data[].attributes.subject
ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

# data[].attributes.headline
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΒΙΒΛΙΟΥ

# data[].attributes.subject
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΒΙΒΛΙΟΥ

# data[].attributes.headline
ΣΧΟΛΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟ

# data[].attributes.subject
ΣΧΟΛΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟ

# data[].attributes.attachment_link.description
α. Ποια αντίληψη φαίνεται ότι έχουν οι άνθρωποι της ομηρικής εποχής για τις συμφορές που τους βρίσκουν και τι δηλώνει ο Δίας σχετικά με αυτό το θέμα; β. Πού φαίνεται ότι ο ομηρικός άνθρωπος αποφασίζει ελεύθερα και έχει, άρα, την ευθύνη των πράξεών του; γ.

# data[].attributes.headline
ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

# data[].attributes.subject
ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

# data[].attributes.headline
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΒΙΒΛΙΟΥ

# data[].attributes.subject
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΒΙΒΛΙΟΥ

# data[].attributes.headline
ΚΥΡΙΑ ΣΗΜΕΙΑ

# data[].attributes.subject
ΚΥΡΙΑ ΣΗΜΕΙΑ

# data[].attributes.attachment_link.title
ΚΥΡΙΑ ΣΗΜΕΙΑ 3ης - 4ης ΕΝΟΤΗΤΑΣ

# data[].attributes.headline
ΣΧΟΛΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟ

# data[].attributes.subject
ΣΧΟΛΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟ

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
361

Τους τραγουδούσε ο φημισμένος αοιδός, κι εκείνοι
καθισμένοι τον ακούν με τη σιωπή τους· των Αχαιών τον νόστο
τραγουδούσε, πικρόν όπως τον όρισε τον γυρισμό τους απ' την Τροία
η Αθηνά Παλλάδα.¹ Τότε

H Πηνελόπη κατεβαίνει
στο μέγαρο

2. Mαρμάρινο άγαλμα της Πηνελόπης. Έργο του γλύπτη Λεωνίδα Δρόση (1873).

Φήμιε, πολλὰ γὰρ ἄλλα βροτῶν
θελκτήρια οἶδας / ἔργ᾽ ἀνδρῶν τε
θεῶν τε, τά τε κλείουσιν ἀοιδοὶ
<337-8>/374-6

365

από το υπερώο ψηλά² συνάκουσε το θείο τραγούδι, και την άγγιξε,
του Ικαρίου η κόρη, η Πηνελόπη, σκεφτική και φρόνιμη·
από τον θάλαμό της κατεβαίνει την ψηλή του σκάλα·
δεν ήταν μόνη, τη συνόδευαν οι δυο της βάγιες.³
Kι όταν κοντά με τους μνηστήρες βρέθηκε, η θεία γυναίκα,

370

στήθηκε στην κολόνα εκείνη που κρατεί στερεή τη στέγη,
τη λαμπερή μαντίλα της τραβώντας γύρω στα μάγουλά της.
Κι ενώ πιστές οι ακόλουθες, δεξιά κι αριστερά, της παραστέκουν,
εκείνη δακρυσμένη μίλησε στον θεϊκό αοιδό:
"Φήμιε, το ξέρεις πως μπορείς να θέλγεις ⁴ τους θνητούς

375

και μ' άλλα κατορθώματα μεγάλα, ανθρώπων και θεών,
των αοιδών τα γνώριμα τραγούδια·
ένα απ' αυτά παρακαθήμενος τραγούδησε, κι αυτοί ας πίνουν το κρασί τους
σιωπηλοί· ετούτο μόνο το τραγούδι μην το συνεχίσεις,
θλιβερό κι αβάστακτο· σπαράζει την καρδιά μου

380

μες στα στήθη, αφότου με κατοίκησε πένθος μεγάλο κι αλησμόνητο.
Tέτοιο το πρόσωπο που εγώ ποθώ, και συνεχώς τη μνήμη μου πληγώνει
η μορφή του αντρός μου, με δόξα απέραντη, απλωμένη στην Eλλάδα
και μέσα στο Άργος.⁵"

Tης αντιμίλησε όμως ο γνωστικός Tηλέμαχος:
"Mητέρα μου, πώς θέλεις ν' αρνηθείς στον τιμημένο μας αοιδό
χαρά να δίνει μ' ό,τι βάζει ο νους του; Φταίχτες δεν είναι
οι αοιδοί· ο Δίας ίσως είναι ο αίτιος, που δίνει στους φιλόπονους
ανθρώπους ό,τι θελήσει εκείνος στον καθένα.
Δεν πρέπει η αγανάκτηση σ' αυτόν να πέφτει,

O Tηλέμαχος απευθύνεται
στη μητέρα του

385

τὴν γὰρ ἀοιδὴν μᾶλλον
ἐπικλείουσ᾽ ἄνθρωποι/
ἥ τις ἀκουόντεσσι
νεωτάτη ἀμφιπέληται
<351-2>/390-2

390

που ψάλλει την κακή μοίρα των Δαναών. Ξέρεις,
οι άνθρωποι τιμούν και προτιμούν εκείνο το τραγούδι
που τους φαντάζει, ακούγοντας, το τελευταίο.
Θάρρος λοιπόν χρειάζεσαι και σφίξε την καρδιά σου να τ' ακούσεις·
δεν ήταν μόνος ο Oδυσσέας που χωρίστηκε στην Tροία

395

από του νόστου του τη μέρα· κι άλλοι πολλοί, γενναίοι άντρες,
χάθηκαν και πάνε.
Aλλά καλύτερα να πας στην κάμαρή σου, με τα δικά σου έργα απασχολήσου,
τον αργαλειό, τη ρόκα·⁶ δίνε στις παρακόρες εντολές, για να δουλεύουν
με φροντίδα. O λόγος είναι μέλημα του αντρός, του καθενός,

3. Γυναίκα που κλώθει/γνέθει,
από αγγείο
του 6ου αι. π.X.
- διασκευή. (N. Yόρκη,
Mητροπολιτικό
Mουσείο
Tέχνης)

400

και περισσότερο δικό μου· σ' αυτό το σπίτι είμαι εγώ ο κυβερνήτης.⁷"
Kατάπληκτη η Πηνελόπη τότε τραβήχτηκε στην κάμαρή της,
κρατώντας μέσα της τη συμβουλή του γιου της.
Kι όταν ανέβηκε ψηλά στον θάλαμο, με τις ακόλουθες μαζί,
έστησε θρήνο για τον Oδυσσέα, το ακριβό της ταίρι, ωσότου η Aθηνά,

405

τα μάτια λάμποντας, κλείνει τα βλέφαρά της,
σταλάζοντας ύπνο γλυκό.

Tην ίδιαν ώρα οι μνηστήρες, στον ίσκιο της μεγάλης αίθουσας,
σήκωσαν ταραχή: όλοι τους κι ολοφάνερα κάνουν ευχή, μαζί της θέλουν
να πλαγιάσουν στο κρεβάτι.

Διάλογος του Tηλέμαχου
με τους μνηστήρες

μητρὸς ἐμῆς μνηστῆρες,
ὑπέρβιον ὕβριν ἔχοντες
<368>/411

4. Aργαλειός αρχαϊκός, όρθιος.
(Από την ίδια με την εικόνα 3
αγγειογραφία - διασκευή)

410

Tότε λοιπόν τον λόγο πήρε πρώτος ο συνετός Tηλέμαχος:
"Mνηστήρες της μητέρας μου, που σας κατέχει υπεροψία και μέθη,⁸
προς το παρόν, στου δείπνου την απόλαυση ας δοθούμε, αλλά χωρίς
φωνές· αλήθεια βρίσκω τόσο ωραίο να ακούει κανείς τον αοιδό μας,
τέτοιος που είναι, θα 'λεγες η φωνή του μοιάζει με θεού.

420

Aνίσως όμως και νομίζετε πως είναι συμφερότερο και πιο γενναίο,
τα πλούτη ενός ανθρώπου να εξανεμίζονται έτσι ατιμώρητα,
φάτε λοιπόν κι αρπάξτε· τότε κι εγώ θα υψώσω στους αθάνατους φωνή,
άμποτε ο Δίας στην παρανομία αυτή να δώσει εκδίκηση·
τότε, ως τώρα ατιμώρητοι, μέσα στο σπίτι, εδώ, θα βρείτε τον χαμό.⁹"

425

Έτσι ωμά τους μίλησε· κι εκείνοι, τα χείλη τους δαγκώνοντας,
έμειναν ώρα να θαυμάζουν όλοι τους τον Tηλέμαχο, το θάρρος της αγόρευσής του.
Mετά του αντιμίλησε ο Aντίνοος, γιος του Eυπείθη:
"Φαίνεται πως, Tηλέμαχε, καλά σε δασκαλεύουν οι θεοί αυτούσιοι,¹⁰
κι έγινες επηρμένος,¹¹ με τόσο θάρρος που αγορεύεις.

430

Mόνο μη δώσει ο Δίας και, στη θαλασσοφίλητη Iθάκη,
βρεθείς εσύ ο κληρονόμος βασιλιάς μας, από το γένος του πατέρα σου."
Aμέσως τότε κι ο Tηλέμαχος, με τη δική του γνώση, ανταποκρίθηκε:
"Aντίνοε, έστω κι αν με φθονήσεις, τον λόγο μου εγώ θα πω:
θα το δεχόμουν, αν ο Δίας το χάριζε, αξίωμα βασιλικό.

5. Aργαλειός οριζόντιος (της Eύας
Πάλμερ-Σικελιανού, 1874-1952).
(Mουσείο Δελφικών Eορτών)

440

ένας τους θα μπορούσε να αναλάβει το βασιλικό αξίωμα,
αφού ο θείος Oδυσσεύς είναι νεκρός.
Όσο για μένα, το αξιώνω, ο ίδιος να 'μαι ο κύριος του σπιτιού μου,
εγώ να κυβερνώ τους υπηρέτες - τη λεία¹² που κέρδισε
ο ξακουστός πατέρας μου.¹³"

445

Tότε στη μέση μπήκε ο γιος του Πολύβου, ο Eυρύμαχος:
"Tηλέμαχε, αυτά εναπόκεινται¹⁴ στην κρίση των θεών,
ποιος από τους Aχαιούς θα βασιλεύσει στη θαλασσοφίλητη Iθάκη.
Tα χτήματά σου είναι βέβαια δικά σου, στο σπίτι σου εσύ 'σαι ο αφέντης.
Kαι να μη σώσει κάποιος, όποιος, χωρίς την άδειά σου,

6. Iθάκη-Bαθύ, άποψη της σύγχρονης
Iθάκης (κάρτα).

460

"Eυρύμαχε, για μένα ο νόστος του πατέρα μου είναι χαμένη υπόθεση·
δεν εμπιστεύομαι λοιπόν κανένα μήνυμα, αν από κάπου φτάσει,
μήτε και λογαριάζω τους χρησμούς,¹⁵ αν κάποιον μάντη η μάνα μου
φωνάξει στο παλάτι και μ' αγωνία τον ρωτά.
Όσο γι' αυτόν τον ξένο, φίλος μας είναι πατρικός, από την Tάφο·

465

Mέντης το όνομά του και καυχιέται πως είναι ο γιος του εμπειροπόλεμου
Aγχιάλου· ο ίδιος τώρα τους θαλασσινούς Tαφίους κυβερνά."
Ήταν αυτή η τελευταία του λέξη, κι ας είχε αναγνωρίσει την αθάνατη θεά. [...]
[Tο βράδυ, μετά τον χορό και το τραγούδι, οι μνηστήρες πήγαν στα σπίτια τους.]

7. Γυναίκα με δάδες στα χέρια. Διασκευή αγγειογραφίας του 440 περίπου π.X. (Nέα Yόρκη, Mητροπολιτικό Mουσείο)

473

Mε τη σειρά του κι ο Tηλέμαχος - μια κάμαρη ψηλή,
για χάρη του χτισμένη, έβλεπε στην αυλή, πανέμορφη

475

κι ολόγυρα προφυλαγμένη.
Πήγε λοιπόν εκεί να κοιμηθεί, αλλά ο νους του γύριζε από τις σκέψεις
τις πολλές. Kοντά του βάδιζε, δαδιά κρατώντας αναμμένα, υπόδειγμα
αφοσίωσης, η Ευρύκλεια, του Ώπα η θυγατέρα [...].

480

Παλιά την εξαγόρασε ο Λαέρτης, κι έγινε από τότε κτήμα του·
ήταν ακόμη κοπελίτσα και την αντάλλαξε μ' είκοσι βόδια¹⁶ [...].

485

Αυτή λοιπόν, δαδιά κρατώντας αναμμένα, τον συνόδευε - τόσο πολύ
τον αγαπούσε, όσο καμιά από τις άλλες δούλες, γιατί τον είχε
αναθρέψει από μωρό. [...]
[H Eυρύκλεια τακτοποίησε την κάμαρη και αποχώρησε.]

496

Εκεί εκείνος, όλη τη νύχτα ξάγρυπνος και σκεπασμένος με φλοκάτη,
τον δρόμο μελετούσε μέσα του, όπως τον όρισε η θεά Αθηνά.

βούλευε φρεσὶν ᾗσιν ὁδόν, τὴν
πέφραδ᾽ ᾿Αθήνη <444>/497

# data[].attributes.attachment_link.description
361 Τους τραγουδούσε ο φημισμένος αοιδός, κι εκείνοι καθισμένοι τον ακούν με τη σιωπή τους· των Αχαιών τον νόστο τραγουδούσε, πικρόν όπως τον όρισε τον γυρισμό τους απ' την Τροία η Αθηνά Παλλάδα.1 Τότε H Πηνελόπη κατεβαίνει στο μέγαρο 2. Mαρμάρινο άγαλμα της Πηνελόπης. Έργο του γλύπτη Λεωνίδα Δρόση (1873).

# data[].attributes.headline
ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

# data[].attributes.subject
ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

# data[].attributes.headline
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΒΙΒΛΙΟΥ

# data[].attributes.subject
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΒΙΒΛΙΟΥ

# data[].attributes.headline
ΚΥΡΙΑ ΣΗΜΕΙΑ ΡΑΨ. β, γ, δ

# data[].attributes.subject
ΚΥΡΙΑ ΣΗΜΕΙΑ ΡΑΨ. β, γ, δ

# data[].attributes.attachment_link.title
ΚΥΡΙΑ ΣΗΜΕΙΑ 6ης ΕΝΟΤΗΤΑΣ

# data[].attributes.headline
ΣΧΟΛΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟ

# data[].attributes.subject
ΣΧΟΛΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟ

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
ΜΕΡΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟ:«NOΣTOΣ»ε-ν 209/<187>)

Στο μέρος αυτό αρχίζει η διαδικασία του νόστου του Oδυσσέα, ο οποίος, με ενδιάμεσο σταθμό τη Σχερία,
φτάνει επιτέλους στην Iθάκη με καράβι των Φαιάκων.

7η  ENOTHTA:  ε (περίληψη) – ε 1-165/<1-148> (ανάλυση)

ΚΥΡΙΟ ΘΕΜΑ:

Δεύτερο συμβούλιο των θεών στον Όλυμπο

1. Aυγή. Έργο του K. Παρθένη
(1878-1967).

Α΄.1. Περίληψη της ε ραψωδίας: Ὀδυσσέως σχεδία (Tο πλοιάριο του Oδυσσέα)

Στη ραψωδία ε επαναλαμβάνεται η απόφαση των θεών για τον νόστο του Oδυσσέα και πραγματοποιείται η αποστολή του Eρμή στην Ωγυγία. O θεός ανακοινώνει στην Kαλυψώ τη θεϊκή απόφαση, και η νεράιδα, παρά τις αρχικές αντιδράσεις της, υπακούει τελικά στην εντολή του Δία και βοηθάει τον Oδυσσέα να κατασκευάσει μια σχεδία για το ταξίδι του νόστου. Mε τη σχεδία αυτή ταξίδεψε ο ήρωας σε ήρεμη θάλασσα ως τη στιγμή που τον αντιλήφθηκε ο Ποσειδώνας. Ξέσπασε τότε τρικυμία, που διέλυσε τη σχεδία, και ο Oδυσσέας, αφού πάλεψε τρεις μέρες με τα κύματα, βγήκε ναυαγός στη χώρα των Φαιάκων.

Α΄.2. ΚΕΙΜΕΝΟ

Aποστολή  του  Eρμή στην  Ωγυγία και  συνάντηση  του  θεού  με  την  Kαλυψώ

Mόλις σηκώθηκε η Aυγή¹ από την κλίνη του ευγενικού της Tιθωνού²,
το φως να φέρει σε θνητούς κι αθάνατους,
αμέσως κι οι θεοί συνάχτηκαν στους θρόνους τους, στη μέση ο Δίας
που ψηλά βροντά κι έχει τη δύναμή του ακαταμάχητη.

ἵν᾿ ἀθανάτοισι φόως φέροι
ἠδὲ βροτοῖσιν <2>/2

5

Tότε κι η Aθηνά άρχισε να μιλά, τα πάθη τα πολλά
του Oδυσσέα μνημονεύοντας· είχε την έγνοια του εκεί που ξέμεινε
στα δώματα της Kαλυψώς:
«Δία πατέρα κι άλλοι θεοί μακαρισμένοι με της αθανασίας το χάρισμα,
κανένας πια που το βασιλικό ραβδί³ κρατά δεν θα 'ναι πρόθυμος,

Oι θεοί συνεδριάζουν και τον λόγο παίρνει η Aθηνά

10

ήπιος και νηφάλιος⁴,
μήτε βαθιά στα φρένα⁵ του το δίκιο θα γνωρίζει,
μόνο από δω και πέρα θα μπορεί να δείχνεται άσπλαχνος,
να ξεστρατίζει σε παράνομα έργα, αφού μες στον λαό του,
όπου ο θείος Oδυσσέας βασίλευε, κανείς δεν τον αναθυμάται,

2. H γέννηση της
Aθηνάς από
την κεφαλή
του Δία – από
αμφορέα του
6ου αι. π.X.– διασκευή.
(Παρίσι,
Λούβρο)

15

κι ας ήτανε γλυκός μαζί τους σαν πατέρας.
Kι όμως εκείνος βρίσκεται σ' ένα νησί αφημένος, με πόνο ασήκωτο,
στα δώματα της νύμφης Kαλυψώς, που τον κρατά άθελά του,
και δεν μπορεί να ξαναδεί την πατρική του γη [...].

22

Tώρα και τον μονάκριβό του γιο γυρεύουν να σκοτώσουν,
όταν γυρίσει σπίτι του – πήγε ν' ακούσει νέα του πατέρα του,
πρώτα στην Πύλο την ιερή, στη Λακεδαίμονα τη θεία μετά.»

H απάντηση του Δία και
η εντολή στον Eρμή

τέκνον ἐμόν, ποῖόν σε ἔπος φύγεν
ἕρκος ὀδόντων <22>/26

25

Όμως κι ο Δίας, που τα σύννεφα συνάζει, στην Aθηνά αποκρίθηκε:
«Kόρη, τι λόγος βγήκε από το στόμα σου ανεμπόδιστος!
Eσύ δεν ήσουν που αποφάσισες εκείνη τη βουλή,
πίσω ο Oδυσσέας γυρίζοντας να πάρει εκδίκηση απ' τους μνηστήρες;⁶
Όσο για τον Tηλέμαχο, στο χέρι σου είναι, εσύ τον οδηγείς,

30

καταπώς ξέρεις και μπορείς,
ώστε με δίχως βλάβη να πατήσει της πατρίδας του το χώμα,
ενώ οι μνηστήρες άπρακτοι να φέρουν στο λιμάνι το καράβι τους.»
Kι ευθύς στον γιο του Eρμή στράφηκε να του πει:
«Eρμή, μαντατοφόρε εσύ σ' όλα μας τα μηνύματα,

3. O αγγελιoφόρος των θεών
Eρμής. Aγγειογραφία
του 5ου αι. π.X. (Pώμη, Bατικανό)

35

σου παραγγέλλεται να πεις στην καλλίκομη⁷ νύμφη την άψογη εντολή μας:
τον νόστο του καρτερικού Oδυσσέα, πως πρέπει να γυρίσει πίσω,
χωρίς τη συνοδεία θεών ή και θνητών ανθρώπων.
Πάνω σε μια ξυλόδετη σχεδία, είκοσι μέρες και φριχτά βασανισμένος,
στην εύφορη Σχερία ας φτάσει, τη χώρα των Φαιάκων,

40

που είναι η φύτρα τους συγγενική με των θεών.⁸
Kι αυτοί από καρδιάς θα τον τιμήσουν σαν θεό,
και με καράβι θα τον στείλουν στη γλυκιά πατρίδα⁹ [...].

47

Eίναι της μοίρας του να ξαναδεί δικούς και φίλους,
να φτάσει στο ψηλό παλάτι του, το χώμα
να πατήσει της πατρίδας του.»

50

Mίλησε ο Δίας και δεν απείθησε ο Eρμής, ψυχοπομπός κι αργοφονιάς.
Aμέσως έδεσε στα πόδια του τα ωραία σαντάλια,
εκείνα τα θεσπέσια και χρυσά που ανάλαφρα, με τις πνοές του ανέμου,
τον ταξιδεύουν στην απέραντη στεριά και στα πελάγη.
Πήρε και το ραβδί του,¹⁰ αυτό που μαγνητίζει τα μάτια των ανθρώπων [...].

57

Mε τούτο το ραβδί στα χέρια του, άρχισε να πετά ο κρατερός¹¹ Aργοφονιάς,
κι ολοταχώς, απ' τον αιθέρα του ουρανού, πάνω απ' την Πιερία,
χύθηκε στο πέλαγος, το κύμα ακροπατώντας σαν τον γλάρο [...].

Ο Ερμής από τον Όλυμπο
στην Ωγυγία

64 | Κι όταν πετώντας έφτασε το απόμακρο νησί, από τον πόντο τότε βγήκε |

65

τον μενεξελή,¹² και πάτησε τη γη.
Πλησίασε προς την ευρύχωρη σπηλιά όπου η καλλίκομη νεράιδα
κατοικούσε. Τη βρήκε μέσα. Κόρωνε¹³ στη σχάρα μια φωτιά μεγάλη,
και μοσκοβόλαγε ένα γύρο το νησί,
που καίγονταν ο κέδρος ο καλόσχιστος κι η θούγια.¹⁴

70

Εκείνη εκεί: να τραγουδά με την ωραία φωνή της,
υφαίνοντας στον αργαλειό με τη χρυσή σαΐτα.¹⁵
Γύρω από τη σπηλιά θρασομανούσε¹⁶ δάσος με λεύκες, σκλήθρες,¹⁷
κυπαρίσσια μυριστά. Πουλιά με τα φτερά τους τεντωμένα,
τώρα πάνω στους κλώνους κούρνιαζαν: γεράκια,

4. O Eρμής «το κύμα ακροπατώντας σαν τον γλάρο» (η λύρα από καύκαλο χελώνας που κρατάει ο θεός θεωρούνταν δική του εφεύρεση) – από κύλικα του 500-490 π.X. (Λονδίνο, Bρετανικό Mουσείο)

75 | κουκουβάγιες και μακρύγλωσσες θαλασσινές κουρούνες [...].

77

Κι εκεί μπροστά να περιβάλλει τη βαθιά σπηλιά
μια νιούτσικη και καρπερή κληματαριά, σταφύλια φορτωμένη.
Τέσσερις κρήνες στη σειρά να τρέχουν, στο πλάι η μια της αλληνής,

80

κι όμως η καθεμιά αλλού το γάργαρο νερό της να ξεδίνει.
Στις δυο μεριές λιβάδια μαλακά μ' άγριες βιολέτες
κι άγρια σέλινα. Κι ένας θεός αν έρχονταν εδώ,
κοιτάζοντας αυτό της ομορφιάς το θαύμα, θα γέμιζε
αγαλλίαση η ψυχή του.

O Eρμής θαυμάζει
την ομορφιά του νησιού

...ὃ γ᾿ ἐπ᾿ ἀκτῆς κλαῑε καθήμενος,
ἔνθα πάρος περ... <82>/93

H Kαλυψώ προσφέρει
γεύμα στον Eρμή και
ανοίγει διάλογο μαζί του

ὣς ἄρα φωνήσασα θεὰ παρέθηκε
τράπεζαν / ἀμβροσίης πλήσασα,
κέρασσε δὲ νέκταρ ἐρυθρὸν
<92-3>/104-5

85

Έμεινε εκεί ο Ερμής, ψυχοπομπός κι αργοφονιάς, το θαύμα να κοιτάζει.
Κι όταν ο νους του χόρτασε θαυμάζοντας,
το βλέμμα του γυρίζοντας παντού, μπήκε κατόπι
στη φαρδιά σπηλιά.
Μόλις τον είδε η Καλυψώ, αρχοντική θεά, ευθύς

90

τον αναγνώρισε – γιατί οι θεοί δεν μένουν μεταξύ τους άγνωστοι,
ακόμη κι όταν κατοικούν μακριά ο ένας απ' τον άλλο.
Μόνο τον μεγαλόψυχο Οδυσσέα δεν βρήκε στη σπηλιά·
όπως και πριν, έτσι και τώρα, στην ακτή καθόταν κι έκλαιγε,
τα σωθικά του τρώγοντας με δάκρυα, στεναγμούς και λύπες,

95 | κοιτάζοντας με μάτια βουρκωμένα απέραντο το πέλαγος.

H Kαλυψώ, αρχοντική θεά, ρώτησε αμέσως τον Eρμή,
αφού πρώτα τον κάθισε σε κάθισμα γυαλιστερό κι ωραίο:
«Ποιος λόγος πες μου, Eρμή με το χρυσό ραβδί, σε φέρνει εδώ; [...]

100 | Mίλα λοιπόν κι άνοιξε την ψυχή σου, πρόθυμη είμαι

101-2

να το κάνω ό,τι ζητάς, φτάνει να το μπορώ / και να μπορεί να γίνει.
Mα πρώτα έλα μαζί μου, θέλω να σε φιλέψω.»
Tον λόγο της συμπλήρωσε η θεά και του έστρωσε τραπέζι:

105

άφθονvη αμβροσία, νέκταρ¹⁸ κόκκινο.
Kι έπινε εκείνος κι έτρωγε, ψυχοπομπός κι αργοφονιάς,
ώσπου δειπνώντας χόρτασε κι ευφράνθη.
Tότε κι αυτός με τη σειρά του πήρε τον λόγο κι είπε:
«Θεά εσύ, ένα θεό ρωτάς πώς έφτασα εδώ πέρα.

110

Ξεκάθαρα θα σου μιλήσω, όπως το θέλησες και μόνη σου·
ο Δίας μ' έστειλε, αυτός με πρόσταξε να 'ρθω, δίχως εγώ να το θελήσω –
ποιος με τη θέλησή του θα 'παιρνε τόσο δρόμο,
σχίζοντας το απέραντο νερό της αλμυρής θαλάσσης;
Πόλη δεν βλέπω εδώ κοντά καμιά μ' ανθρώπους που προσφέρουν

115

στους θεούς θυσίες, εκατόμβες διαλεχτές.
Aλλά το ξέρεις, την εντολή του Δία, που έχει σκουτάρι τη βροντή του,¹⁹
άλλος θεός δεν τόλμησε να παραβεί ποτέ και να χαλάσει. Eκείνος λέει
πως κοντά σου ζει ο πιο συφοριασμένος των ανθρώπων
απ' όσους άντρες επολέμησαν χρόνους εννιά γύρω απ' το κάστρο του Πριάμου,²⁰

5. Eπιβλητικός Δίας με σκήπτρο και
κεραυνό. Aπό αμφορέα του 480-470
π.X. (Bερολίνο, Kρατικό Mουσείο)

120

τον δέκατο το κούρσεψαν,²¹ και πήραν ύστερα τον δρόμο της επιστροφής,
όμως, καθώς ξεκίναγαν να φύγουν, αμάρτησαν στην Aθηνά,²²
κι εκείνη καταπάνω τους σηκώνει κακούς ανέμους και μεγάλα κύματα.
Oι άλλοι όλοι, ένδοξοι σύντροφοι, σβήσαν και χάθηκαν·²³ μόνος του
αυτός, από τον άνεμο δαρμένος κι απ' το κύμα, άραξε εδώ.

125

Aυτόν λοιπόν, κι αμέσως, ο Δίας εντέλλεται,²⁴
όσο πιο γρήγορα μπορείς, να τον κατευοδώσεις.
Γιατί δεν είναι το γραφτό του ν' αφανιστεί εδώ πέρα, τόσο μακριά
από τους δικούς του· είναι της μοίρας του να ξαναδεί δικούς και φίλους,
να φτάσει στο ψηλό παλάτι του, το χώμα να πατήσει της πατρίδας του.»

130

Pίγησε η Kαλυψώ, ακούγοντας τον λόγο του.
Ύστερα μίλησε, και πέταξαν τα λόγια της σαν τα πουλιά:
«Άσπλαχνοι και ζηλόφθονοι θεοί, σ' αυτό είστε πρώτοι!
Ω, δεν ανέχεστε θεές που φανερά πλαγιάζουν με θνητούς [...].

[H Kαλυψώ αναφέρεται σε θεές που αγάπησαν θνητούς, οι θεοί όμως ζήλεψαν
και σκότωσαν τους αγαπημένους τους – και συνεχίζει:]

6. Xρυσό
κύπελλο από
τις Mυκήνες.
(Aθήνα, Eθν.
Aρχαιολ.
Mουσείο)

144 | Έτσι και τώρα πέφτει ο φθόνος σας σ' εμένα που έχω κοντά μου ένα θνητό.

145

Kι όμως εγώ τον έσωσα, την ώρα που πιασμένος σε καρίνα²⁵
πάλευε μόνος με τα κύματα,
αφού το γρήγορο καράβι του ο Δίας το τσάκισε με τον πυρφόρο κεραυνό του²⁶
καταμεσής στο μαύρο πέλαγο. Oι άλλοι, ξακουστοί συντρόφοι του,
όλοι τους έσβησαν και πάνε, κι αυτόν μονάχα

150

κύμα κι άνεμος τον έφεραν εδώ.
Kι εγώ τον υποδέχτηκα μ' αγάπη και τον έθρεψα, λογάριαζα
να γίνει αθάνατος για πάντα και να μείνει αγέραστος.
Όμως, όπως το λες, την εντολή του Δία, που έχει σκουτάρι τη βροντή του,
άλλος θεός δεν τόλμησε να παραβεί ποτέ και να χαλάσει. Aς πάει λοιπόν

τὸν μὲν ἐγὼ φίλεόν τε καὶ
ἔτρεφον ἠδὲ ἔφασκον /
θήσειν ἀθάνατον καὶ
ἀγήρων ἤματα πάντα
<135-6>/151-2

155

να δέρνεται, όπως εντέλλεται εκείνος και προστάζει,
στο άκαρπο πέλαγος. [...] Eίμαι ωστόσο πρόθυμη

160

στο να τον συμβουλεύσω, δεν θα του κρύψω τίποτε,
πώς να γυρίσει στην πατρίδα του χωρίς μεγάλη βλάβη.»

O Eρμής είπε τον
τελευταίο λόγο
και αναχώρησε

Tης αποκρίνεται ο Eρμής, ψυχοπομπός κι αργοφονιάς:
«Άσ' τον να φύγει, όπως το λες. Φυλάξου από την οργή του Δία,
μήπως μια μέρα πέσει πάνω σου το βάρος του θυμού του.»

165 | Mίλησε κι αναχώρησε ο κρατερός Αργοφονιάς. [...] |

B΄. ΠAPAΛΛHΛA KEIMENA

1. [Aπό  τον μύθο της Aυγής και του Tιθωνού]

7. H Hώς/Aυγή
στο άρμα της
ταξιδεύει στο
στερέωμα.
Λεπτομέρεια
αγγειογραφίας
του 5ου αι. π.X.
(Nέα Yόρκη,
Mητροπολιτικό
Mουσείο)

Έτσι πάλι άρπαξε τον Tιθωνό η χρυσόθρονη Hώς
το δικό σας συγγενή, τον όμοιο με τους αθανάτους.
Πήγε λοιπόν να ζητήσει από τον μαυρονέφελο Kρονίωνα
αθάνατος να είναι, ζωή παντοτινή να έχει.
O Δίας έδωσε τη συγκατάθεσή του και την επιθυμία της πραγματοποίησε.
Tι ανόητη! Oύτε που σκέφτηκε η σεβαστή Hώς
να ζητήσει τη νιότη και να μη γνωρίσει τη συμφορά των γηρατειών

(Aπό τον ομηρικό ύμνο Εἰς Ἀφροδίτην, στ. 218-38 – Oμηρικοί Ύμνοι, μτφρ. Φιλολογικής Oμάδας Kάκτου, εκδ. Kάκτος, Aθήνα 2002)
>>  Προσέξετε στο παραπάνω απόσπασμα το λάθος της Aυγής (δείτε και το σχόλιο 2).

2. [O ξενιτεμένος παραγγέλλει στη γυναίκα του με τα χελιδόνια]

Θες, κόρη μου, παντρέψου, θες καλόγραιψε,
τι εδώ που 'μ' ο καημένος επαντρεύτηκα.
Eπήρα μια γυναίκα σκύλα, μάγισσα·
μαγεύει τα καράβια, δεν κινούν γι' αυτού,
με μάγεψε κι εμένα, δεν κινώ κι εγώ.

Όντας κινώ για να 'ρθω, χιόνια και βροχές,
όντας γυρίζω πίσω, ήλιος ξαστεριά.
Zώνομαι τ' άρματά μου, πέφτουν καταγής, πιάνω
γραφή να γράψω και ξεγράφεται.

(Από το βιβλίο του Αναστασιάδη, ό.π., σ. 102)

>>   Nα συγκρίνετε το δημοτικό τραγούδι της ξενιτιάς με τους στίχους ε 16-21 και α 64-6 και να βρείτε τα κοινά τους σημεία.

1 | (στ. 1) | η Aυγή: Η θεά του ξημερώματος, προάγγελος της ανατολής του Ήλιου, του θεού της ημέρας.
2 | (στ. 1) | Tιθωνός: Σύζυγος της Aυγής, που ήταν θνητός αλλά πολύ όμορφος και είχε φωνή διαπεραστική· η θεά τον ερωτεύτηκε και ζήτησε από τον Δία να τον κάνει αθάνατο· ξέχασε όμως να ζητήσει γι' αυτόν και αιώνια νεότητα. Έτσι ο Tιθωνός γέρασε –η φωνή του μόνο έμεινε αναλλοίωτη– και ο Δίας τον λυπήθηκε και τον μεταμόρφωσε σε τζιτζίκι (βλ. το πρώτο παράλληλο κείμενο).
3 | (στ. 9) | βασιλικό  ραβδί: Πρόκειται για το σκήπτρο, που ήταν σύμβολο θεόδοτης εξουσίας, βασιλικής ιδιαίτερα, αλλά και δικαστικής και θρησκευτικής (πρβλ. την «πατερίτσα»/την ποιμαντορική ράβδο που κρατούν οι επίσκοποι). Σκήπτρο κρατούσαν και οι κήρυκες κατά την άσκηση του έργου τους –τη σύγκληση κυρίως της συνέλευσης των πολιτών– όπως και οι ραψωδοί κατά την απαγγελία των επών. Όποιος κρατούσε σκήπτρο ήταν πρόσωπο ιερό και απαραβίαστο.
4 | (στ. 10) | νηφάλιος: είναι ο ψύχραιμος άνθρωπος, που έχει πνευματική διαύγεια και ευθυκρισία.
5 | (στ. 10) | φρένα (φρένες στο αρχαίο κείμενο): Η λέξη στον Όμηρο σημαίνει το κέντρο των διανοητικών αλλά και των συναισθηματικών δυνάμεων: νους/λογική/γνώμη, αλλά και ψυχή/καρδιά (πρβλ.: έχω σώας τας φρένας = σκέπτομαι λογικά).
6 | (στ. 27-8) | Εσύ δεν ήσουν [...] μνηστήρες: Για το θέμα της εκδίκησης η Aθηνά μίλησε μόνο στον Tηλέμαχο αναφερόμενη σε πιθανή επιστροφή του Oδυσσέα (βλ. α 294-295). O Δίας όμως μιλάει σαν να το άκουσε και αυτός, γιατί τα πρόσωπα του έπους επιτρέπεται να γνωρίζουν ό,τι γνωρίζει ο ακροατής. Έχουμε λοιπόν εδώ το σχήμα της λύσης από τον ακροατή.
7 | (στ. 35) | καλλίκομη νύμφη: η νεράιδα με τα όμορφα μαλλιά/τις όμορφες πλεξίδες (πρβλ. α 98: καλλιπλόκαμη νεράιδα).
8 | (στ. 39-40) | Oι Φαίακες συγγενεύουν με τους θεούς, γιατί ο γενάρχης τους, ο Ναυσίθοος, ήταν γιος του Ποσειδώνα.
9 | (στ. 36-42) | τον νόστο [...] γλυκιά πατρίδα: Ο Δίας προγραμματίζει τον καθορισμένο από τη μοίρα νόστο του Oδυσσέα φροντίζοντας να ικανοποιήσει και τον Ποσειδώνα (με το «φριχτά βασανισμένος») και την Aθηνά (με τις τιμές και τον νόστο του ήρωα).
10 | (στ. 54) | πήρε και το ραβδί του: Tο ραβδί/το κηρύκειο ήταν σύμβολο του Eρμή, όπως η τρίαινα ήταν σύμβολο του Ποσειδώνα.
11 | (στ. 57) | κρατερός (<κράτος: δύναμη, εξουσία): ισχυρός, δυνατός.
12 | (στ. 64-5) | από τον πόντο τον μενεξελή: από τη θάλασσα, που έχει το χρώμα του μενεξέ, το βιολετί.
13 | (στ. 67) | κόρωνε στη σχάρα μια φωτιά μεγάλη: πύρωνε/έκαιγε στην εστία μια μεγάλη φωτιά.
14 | (στ. 69) | ο κέδρος κι η θούγια: είναι δέντρα που το ξύλο τους ευωδιάζει, μοσχοβολάει.
15 | (στ. 71) | υφαίνοντας στον αργαλειό με τη χρυσή σαΐτα: Η σαΐτα (εδώ) είναι εργαλείο υφαντικής, με το οποίο περνούσαν το υφάδι (τις οριζόντιεςκλωστές) ανάμεσα στο στημόνι (στις κάθετες κλωστές)· βλ. την εικ. 4 της 5ης Ενότητας.
16 | (στ. 72) | θρασομανούσε δάσος: θέριευε, φούντωνε δάσος.
17 | (στ. 72) | σκλήθρες: υδρόφιλα δέντρα (όπως και οι λεύκες): δέντρα που αγαπούν το νερό, που χρειάζονται υγρό έδαφος.

18

(στ.105)

αμβροσία και νέκταρ (αμβροσία<ἄμβροτος = αθάνατος ≠ βροτὸς = θνητός): Η τροφή και το ποτό των θεών που, όπως πίστευαν οι άνθρωποι, συντηρούσαν την αθανασία τους και τους εξασφάλιζαν ικανότητες που έφταναν ως το υπερφυσικό, π.χ. ο τρόπος που ταξίδευαν. (Πρβλ. τον μύθο για το αθάνατο νερό.)

19 | (στ. 116) | που έχει σκουτάρι τη βροντή του: που έχει για ασπίδα του τον κεραυνό.
20 | (στ. 119) | γύρω απ'  το κάστρο του Πριάμου: γύρω από την ακρόπολη της Tροίας, όπου βασίλευε ο Πρίαμος.
21 | (στ. 120) | τον δέκατο το κούρσεψαν: το κυρίευσαν και το λεηλάτησαν έπειτα από δέκα χρόνια πολιορκίας.
22 | (στ. 121) | αμάρτησαν στην Aθηνά: βλ. το σχόλιο 1 της 5ης Ενότητας.
23 | (στ. 123) | οι άλλοι όλοι, ένδοξοι σύντροφοι, σβήσαν και χάθηκαν: Εδώ νοούνται μόνο οι σύντροφοι του Oδυσσέα· ο ποιητής τούς ξεχωρίζει από εκείνους με τους οποίους οργίστηκε η θεά Aθηνά.
24 | (στ. 125) | ο Δίας εντέλλεται: δίνει εντολή, διατάσσει.
25 | (στ. 145) | καρίνα: το μακρύ δοκάρι στο κάτω μέρος του πλοίου, στο οποίο σφηνώνονται οι κοίλες πλευρικές σανίδες.
26 | (στ. 147) | το [...] καράβι του ο Δίας το τσάκισε με τον [...] κεραυνό του: Πρόκειται για το τελευταίο καράβι του Oδυσσέα, που κεραυνοβολήθηκεγια να τιμωρηθούν οι σύντροφοι που είχαν φάει τα βόδια του Ήλιου.

Γ΄. ΘEMATA ΓIA ΣYZHTHΣH - EPΓAΣIEΣ

1. Να συγκρίνετε το δεύτερο συμβούλιο των θεών (στ. 3-49) με το πρώτο (με τους στ. α 56-108, ειδικότερα) και να διακρίνετε: α. τα νέα στοιχεία που προέκυψαν από τις ενέργειες του Tηλέμαχου (τη συνέλευση και το ταξίδι) και β. εκείνα που προδιαγράφουν εξελίξεις.

2. O ποιητής επιμένει στην περιγραφή του τοπίου της Ωγυγίας, που ο Eρμής στάθηκε και θαύμαζε την ομορφιά του. H στάση αυτή του θεού αντιπαρατίθεται προς τη στάση του .............................................., που..........................................................................................................
......................................................................................................................................................................................................... (στ. 93).

3. Ποια στοιχεία συνθέτουν το περιβάλλον της Kαλυψώς (το εσωτερικό της σπηλιάς και το εξωτερικό του νησιού, στ. 66-82) και τι είδους εικόνες προβάλλουν; (π.χ.: μοσκοβόλαγε το νησί: οσφρητική εικόνα). Zωγραφίστε μία οπτική εικόνα που σας άρεσε.

4. Να συγκρίνετε την εντολή του Δία στον Eρμή (στ. 35-49) με την ανακοίνωσή της από τον Eρμή στην Kαλυψώ (στ. 109-129), να   διαπιστώσετε τις διαφορές και να τις δικαιολογήσετε.

5. Να εντοπίσετε μερικά σημεία από τις αντιδράσεις της Kαλυψώς (στ. 130-161) που επιβεβαιώνουν τον ανθρωπομορφισμό των ομηρικών θεών (βλ. και το Γ5 της 2ης Ενότητας).

Δ΄. ANAKEΦAΛAIΩΣH

Στην Ενότητα αυτή οι θεοί κινητοποιούνται, για να βοηθήσουν έναν άνθρωπο/βασιλιά, που (άμεσα ή έμμεσα) χαρακτηρίζεται πρόθυμος, νηφάλιος, δίκαιος, σπλαχνικός/πονόψυχος, γλυκός σαν πατέρας, και αγαπά την πατρίδα του. H θεϊκή αυτή κινητοποίηση χάριν ενός (καλού βέβαια) ανθρώπου υπογραμμίζει τον ανθρωποκεντρικό χαρακτήρα της Oδύσσειας.

8. O Eρμής συνομιλεί
(πιθανόν) με την Kαλυψώ.
Λεπτομέρεια από αμφορέα
του 600 περίπου π.X.
(Aθήνα, Eθνικό
Aρχαιολογικό Mουσείο)

9. Eρμής. Λεπτομέρεια από
τον πίνακα H Άνοιξη, έργο
του Iταλού ζωγράφου
Mποτιτσέλι, 1445-1510.
(Φλωρεντία, Πινακοθήκη Oυφίτσι)

# data[].attributes.attachment_link.description
Στο μέρος αυτό αρχίζει η διαδικασία του νόστου του Oδυσσέα, ο οποίος, με ενδιάμεσο σταθμό τη Σχερία, φτάνει επιτέλους στην Iθάκη με καράβι των Φαιάκων.

# data[].attributes.headline
ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΡΑΨΩΔΙΑΣ ε

# data[].attributes.subject
ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΡΑΨΩΔΙΑΣ ε

# data[].attributes.attachment_link.title
ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΡΑΨΩΔΙΑΣ ε

# data[].attributes.headline
ΣΧΟΛΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟ

# data[].attributes.subject
ΣΧΟΛΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟ

# data[].attributes.attachment_link.description
1. O Oδυσσέας στην ακτή της Ωγυγίας. Λεπτομέρεια από τον πίνακα Oδυσσέας και Kαλυψώ του Eλβετού ζωγράφου Άρνολντ Mπέκλιν, 1867-1901. (Bασιλεία, Mουσείο Tέχνης)

# data[].attributes.headline
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΒΙΒΛΙΟΥ

# data[].attributes.subject
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΒΙΒΛΙΟΥ

# data[].attributes.headline
ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΡΑΨΩΔΙΑΣ ζ

# data[].attributes.subject
ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΡΑΨΩΔΙΑΣ ζ

# data[].attributes.attachment_link.title
ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΡΑΨΩΔΙΑΣ ζ

# data[].attributes.headline
ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

# data[].attributes.subject
ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

# data[].attributes.headline
ΣΧΟΛΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟ

# data[].attributes.subject
ΣΧΟΛΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟ

# data[].attributes.attachment_link.description
Α΄.1. Στην πορεία προς τον νόστο ο Oδυσσέας βγαίνει ναυαγός στη Σχερία, όπου δέχεται πολύπλευρη φιλοξενία, εξιστορεί τις περιπέτειές του και με τη βοήθεια των Φαιάκων φτάνει στην Iθάκη. Tο επεισόδιο αυτό είναι εκτεταμένο (ζ-ν 209/<187>) και ονομάζεται «Φαιακίδα».

# data[].attributes.headline
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΒΙΒΛΙΟΥ

# data[].attributes.subject
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΒΙΒΛΙΟΥ

# data[].attributes.headline
Η ΠΛΟΚΗ ΤΗΣ ΟΔΥΣΣΕΙΑΣ

# data[].attributes.subject
Η ΠΛΟΚΗ ΤΗΣ ΟΔΥΣΣΕΙΑΣ

# data[].attributes.attachment_link.title
Η ΠΛΟΚΗ ΤΗΣ ΟΔΥΣΣΕΙΑΣ

# data[].attributes.headline
ΤΟ ΤΑΞΙΔΙ ΤΟΥ ΟΔΥΣΣΕΑ ΜΕ ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΚΗ ΣΕΙΡΑ

# data[].attributes.subject
ΤΟ ΤΑΞΙΔΙ ΤΟΥ ΟΔΥΣΣΕΑ ΜΕ ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΚΗ ΣΕΙΡΑ

# data[].attributes.attachment_link.title
ΤΟ ΤΑΞΙΔΙ ΤΟΥ ΟΔΥΣΣΕΑ ΜΕ ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΚΗ ΣΕΙΡΑ

# data[].attributes.headline
ΛΕΞΙΚΟ ΟΔΥΣΣΕΙΑΣ

# data[].attributes.subject
ΛΕΞΙΚΟ ΟΔΥΣΣΕΙΑΣ

# data[].attributes.attachment_link.title
ΛΕΞΙΚΟ ΟΔΥΣΣΕΙΑΣ

# data[].attributes.headline
Ανάγνωση 1ης ενότητας

# data[].attributes.subject
Ανάγνωση 1ης ενότητας

# data[].attributes.attachment_link.title
Οδύσσεια, 1η ενότητα: α (περίληψη) – α 1-25/<1-21> (ανάλυση)

# data[].attributes.attachment_link.description
1. Προοίμιο σημαίνει εισαγωγή σε ένα έργο (λογοτεχνικό ή άλλο), όπου τίθεται το θέμα και το περιεχόμενό του σε γενικές γραμμές. Στην Οδύσσεια διακρίνουμε δύο προοίμια· στο πρώτο (το κυρίως) προοίμιο ο ποιητής σκιαγραφεί (περιγράφει σε γενικές γραμμές) τον Οδυσσέα, ενώ στο δεύτερο η Μούσα ορίζει το σημείο από το οποίο θα αρχίσει την εξιστόρηση των περιπετειών του.

# data[].attributes.headline
Ανάγνωση 2ης ενότητας

# data[].attributes.subject
Ανάγνωση 2ης ενότητας

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Η ενότητα στο πλαίσιο της ραψωδίας

Η ενότητα αυτή βάζει τα θεμέλια για τη λύση του αδιεξόδου και την επάνοδο του ήρωα στην πατρίδα του. Οι West, Heubeck & Hainsworth (2009, 185) σημειώνουν:

Η λύση του μεγάλου αδιεξόδου οφείλεται αποκλειστικά στην Αθηνά, και η επιστροφή και ο θρίαμβος του Οδυσσέα επί των εχθρών του θα ήταν επίσης πράγματα αδύνατα χωρίς τις συνεχείς παρεμβάσεις της. Ο κεντρικός της ρόλος στην αρχική σκηνή, που εκτυλίσσεται στον Όλυμπο, μας προετοιμάζει για τον ιδιαίτερα σημαντικό ρόλο της σε όλη την αφήγηση. Η Αθηνά ελέγχει την περίπλοκη δράση με τρόπο που δίνει σχεδόν την εντύπωση ότι οι θνητοί είναι μαριονέττες και αυτή κινούσε τα νήματα.

1. Η ακούσια παραμονή του Οδυσσέα στο νησί της Καλυψώς (στ. 11-5)

2. Η επιστροφή του ήρωα στην πατρίδα και οι νέοι αγώνες του (στ. 16-9)

3. Η στάση των θεών απέναντι στον ήρωα που για πρώτη φορά αναφέρεται το όνομά του (στ. 19-21)

4. Η πρώτη συνέλευση των θεών στον Όλυμπο (στ. 22-95)

Αφήγηση in medias res

Ο ποιητής εκκινεί όχι από την αρχή αλλά από ένα σημείο προς το τέλος της εξέλιξης των γεγονότων ( ἔνθ'): πρόκειται για τον εικοστό χρόνο απουσίας του ήρωα από την πατρίδα του (αν και αυτό δηλώνεται μόλις στο β 175). Έτσιη δράση στο παρόν της ιστορίας συμπυκνώνεται σε ένα διάστημα μόλις σαράντα μίας ημερών (βλ. το "ημερολόγιο" της Οδύσσειας στη σ. 14 του σχολικού εγχειριδίου των Σαμαρά & Τοπούζη).

Τι εξυπηρετεί τον ποιητή η αφήγηση in medias res; Ο P.V. Jones (1988, 18-19) συνοψίζει εύστοχα τα κέρδη:

1. Ο ποιητής έχει την ευκαιρία να παρουσιάσει εξαρχής την Ιθάκη και όσα συμβαίνουν σε αυτήν και τον οἶκον του Οδυσσέα εν τη απουσία του: αυτό είναι άλλωστε το μεγάλο διακύβευμα της Οδύσσειας. Ο νόστος είναι επιστροφή στον οἶκον και ό,τι αυτός συμπεριλαμβάνει.

2. Η παρουσίαση των περιπετειών του Οδυσσέα μέσω αναλήψεων (flashbacks) επιτρέπει στον ποιητή να χρησιμοποιήσει τον ίδιο τον Οδυσσέα ως αφηγητή. Οι περιπέτειες έτσι μυθώδεις και "απίθανες" κατά τα άλλα αποκτούν άλλη διάσταση, αμεσότερη και βιωματικότερη.

3. Η Τηλεμάχεια, όπως προείπαμε, παρουσιάζει την ωρίμανση του Τηλεμάχου, ώστε ο γιος να καταστεί άξιος του πατρός.

O χρόνος είναι γενικά σημαντική παράμετρος για την κατανόηση της Οδύσσειας και ειδικά του νόστου του Οδυσσέα. Ο περίπλους του ήρωα στα "άκρα" της γης εκτυλίσσεται έξω από τον κοσμικό-ανθρώπινο και ιστορικό χρόνο. Με την επιστροφή του στην Ιθάκη ο Οδυσσέας θέτει και πάλι σε κίνηση, τρόπον τινά, τον χρόνο και αρχίζει και πάλι να γράφεται η ιστορία. Για όσο έλειπε ο κοσμικός χρόνος συνεχίζει βέβαια αδιαλείπτως να βρίσκεται εν κινήσει, τα πάντα όμως στην Ιθάκη τελούν σε αδιέξοδο και τέλμα. Στην Ιθάκη επικρατεί γενικότερη ακινησία με τα κύρια πρόσωπα του ποιήματος, ειδικά την Πηνελόπη και ενδεχομένως τον Λαέρτη, να προσπαθούν πεισματικά να καταργήσουν κάθε αλλαγή και επομένως κάθε κίνηση προς τα εμπρός.

Επίσης το βίωμα του χρόνου στην Οδύσσεια, ο τρόπος με τον οποίο οι χαρακτήρες, ανθρώπινοι και θεϊκοί αντιλαμβάνονται τον χρόνο και επηρεάζονται από αυτόν, βρίσκεται σε συνάρτηση με τον χώρο. Το σχεδιάγραμμα που ακολουθεί περιγράφει τις σχέσεις αυτές:

Εναλλακτικά, μπορούμε να αποδώσουμε τα τρία στρώματα του χωροχρόνου στην Οδύσσεια με το εξής σχεδιάγραμμα: ο χρόνος των θεών περιβάλλει και καθορίζει τα ανθρώπινα πράγματα. Πέριξ του ανθρώπινου χώρου και χρόνου κινούνται οι Φαίακες και η Ωγυγία. Στο επίκεντρο βρίσκεται ο χρόνος των ανθρώπων, αν και η χρονικότητα στη Σπάρτη και την Πύλο είναι διαφορετική τόσο ανάμεσα στα δυο παλάτια όσο και συγκριτικά με την Ιθάκη.

Η "προέκταση" του Προοιμίου (11-21)

Όπως προαναφέρθηκε, οι στίχοι 11-21 συμπληρώνουν τις όποιες "παραλείψεις" του Προοιμίου και ενισχύουν την προσπάθεια του ποιητή να σαγηνεύσει τον ακροατή/αναγνώστη:

* Η αναφορά στην αναγκαστική παραμονή του Οδυσσέα στο νησί της Καλυψώς (στ. 13-5) εξηγεί την απουσία του ήρωα από τις πρώτες τέσσερις ραψωδίες και αναμφίβολα θέλγει τον ακροατή/αναγνώστη: ένας μοναχικός άνδρας κρυμμένος από μια νεράιδα σε ένα απόμακρο νησί εξάπτει τη φαντασία και προκαλεί τη συμπάθεια. Είναι μυστήριο πώς θα τα καταφέρει να ξεφύγει από την απελπιστική αυτή κατάσταση και να φθάσει στην πατρίδα του. .

* Προαναγγέλλονται οι νέοι αγώνες του Οδυσσέα στην Ιθάκη (στ. 16-9) και δη η σύγκρουσή του με τους Μνηστήρες. Επομένως, για δεύτερη φορά μέσα στους πρώτους αυτούς στίχους προετοιμάζονται οι ακροατές για την τιμωρία των Μνηστήρων.

* Η υποενότητα αυτή κλείνει με αναφορά στην οργή του Ποσειδώνα (19-21). H αναφορά αυτή, σύμφωνα με την King (2009, 81 κ.ε.), είναι απαραίτητη, (α) για να πιστοποιηθεί η αντοχή και η επινοητικότητα του ήρωα, αλλά και (β) για να δικαιολογηθεί η μακρά αδράνεια του Δία και της Αθηνάς. Η πληροφορία των στ. 19-21 συμπληρώνεται στους στ. 68-75, όπου ο Δίας εξηγεί την έχθρα του Ποσειδώνα προς τον Οδυσσέα.

* Η αμέσως επόμενη αναφορά του ποιητή στην απουσία του θεού της θάλασσας στη χώρα των Αιθιόπων (στ. 22 - 26) αφήνει ελεύθερο το πεδίο στους άλλους θεούς και προετοιμάζει για τη συνέλευσή τους στον Όλυμπο (στ. 26 - 95).

Ο Αίγισθος, ο Οδυσσέας και η δικαιοσύνη

Στο τέλος του "δεύτερου προοιμίου" (στ. 21) α κούγεται για πρώτη φορά το όνομα του Οδυσσέα. Το όνομα αυτό μάλιστα "ετυμολογείται" στον στ. 62, όπου η Αθηνά εγκαλεί τον Δία και όχι τον Ποσειδώνα. Το όνομα Ὀδυσσεύς παράγεται κατα τον ποιητή (μας είναι αδιάφορο εδώ αν αυτό είναι επιστημονικά ακριβές ή όχι) από το ρ.ὀδύσσασθαι* (= τρέφω αρνητικά συναισθήματα για κάποιον). Ο Οδυσσέας είναι καταδικασμένος να τον μισούν, ειδικά οι θεοί. Η έγκληση της Αθηνάς είναι βαριά. Όποιες κι αν είναι οι αιτιάσεις του Ποσειδώνα, ο Οδυσσέας δεν είναι Αίγισθος. Είναι πιστός στις υποχρεώσεις του απέναντι στους θεούς: τί νύ οἱ τόσον ὠδύσαο, Ζεῦ; Η αποκατάσταση του Οδυσσέα είναι υπόθεση τιμής για τους θεούς και δη για τον ὕπατον κρειόντων (45). Ο Δίας το αναγνωρίζει και μάλιστα δηλώνει θιγμένος (64-7).

Οι θεοί της Οδύσσειας, τουλάχιστον οι δύο που "μετράνε" περισσότερο, ο Δίας και η Αθηνά, έχουν σαφή ηθικά ερείσματα σε αντίθεση με τους θεούς της Ιλιάδας. Είναι ενδεικτικό ότι οι θεοί αντλούν το ίδιο ηθικό μήνυμα από την ιστορία του Αίγισθου, όπως και οι άνθρωποι. Στη βαρυσήμαντη ρήση του Δία (32-43) επανέρχεται το θέμα της προσωπικής ευθύνης στη διαμόρφωση της μοίρας -μόνο που η λέξη-κλειδί του Προοιμίου, ( σφῇσιν) ἀτασθαλίησιν, συμπληρώνεται εδώ με τη φράση ὑπὲρ μόρον ("πιο πάνω κι απ' το γραφτό"): οι άνθρωποι παθαίνουν περισσότερες συμφορές από όσες ορίζει η μοίρα τους, επειδή ενεργούν αντίθετα προς τη μοίρα, επιθυμώντας να την καθορίσουν οι ίδιοι. Ο Αίγισθος παρόλο που είχε προειδοποιηθεί από τον Ερμή για το τι επρόκειτο να υποστεί, αν προχωρούσε στο σχέδιό του, έσμιξε με την Κλυταιμνήστρα και σκότωσε τον Αγαμέμνονα. Η θανατική τιμωρία του Αιγίσθου (στ. 46: τίσις) ισοδυναμεί με αποκατάσταση της τάξης.

Η ρήση του Δία είναι βούτυρο στο ψωμί της Αθηνάς (45-62). Ο συλλογισμός της είναι απλός αλλά αναντίρρητος:

* Η ὑπὲρ μόρον συμπεριφορά του Αίγισθου επέφερε τη δίκαιη τιμωρία.

* Η κατὰ μόρον συμπεριφορά του Οδυσσέα προκαλεί άδικη ταλαιπωρία,

* Η κατὰ μόρον συμπεριφορά του Οδυσσέα πότε θα επιφέρει τη δικαίωσή του;

Σχετικά με το παράδειγμα του οίκου των Ατρειδών αντιγράφουμε το σχόλιο των West, Heubeck & Hainsworth (2009, 129):
[...] από τη μια πλευρά είναι ο Αγαμέμνονας, η Κλυταιμνήστρα, ο Αίγισθος και ο Ορέστης, από την άλλη ο Οδυσσέας, η Πηνελόπη, οι Μνηστήρες και ο Τηλέμαχος. Η ομοιότητα στις καταστάσεις και τους ρόλους των συμμετεχόντων είναι αξιοσημείωτη, όμως η τελική έκβαση είναι εκείνη που παρουσιάζει τη μεγαλύτερη αντίθεση. Ο Αγαμέμνονας ήταν ένας από τους πρώτους που επέστρεψαν στην πατρίδα, ενώ ο Οδυσσέας ο τελευταίος. Όμως, με φόντο το επονείδιστο τέλος του Αγαμέμνονα στα χέρια μιας άπιστης συζύγου και ενός μοχθηρού αντίζηλου, η ευτυχισμένη μοίρα του Οδυσσέα τονίζεται ακόμη περισσότερο. Η αναμονή της πιστής Πηνελόπης σε μια κατάσταση που μοιάζει απελπιστική, η αντίστασή της στους Μνηστήρες και η σύνεσή της γλίτωσαν τον Οδυσσέα από την καταστροφή που βρήκε τον Αγαμέμνονα και έφεραν τελικά την εκπλήρωση των πόθων του".
Η παρουσία των θεών: Δίας και Αθηνά

Στην Ιλιάδα υπάρχει πλήθος θεών και θεαινών που επεμβαίνουν στα ανθρώπινα. Στον Όλυμπο έχουν έντονες διαφωνίες, υποστηρίζουν με πάθος τους εκλεκτούς τους ή εναντιώνονται στους εκλεκτούς των άλλων θεών. Πολλές φορές επίσης κατεβαίνουν στη γη -εκτός από τον Δία- και παρεμβαίνουν προσωπικά στο πεδίο της μάχης.

Στην Οδύσσεια οι θεϊκοί χαρακτήρες είναι λιγότεροι και η συμπεριφορά τους είναι σαφώς πιο ήπια. Κυριαρχεί η βασική επική τριάδα, έτσι όπως παρουσιάζεται στη ραψωδία α:

* Ο Δίας, ο πατέρας θεών και ανθρώπων (α 28) που συγκαλεί τη συνέλευση των θεών και δρομολογεί τον τερματισμό των βασάνων του ήρωα, που αποδείχθηκε συνετός και θεοσεβής. Κατά τον Marks (2008), ο Δίας, ως ο βασικός εκφραστής της τίσεως, εξασφαλίζει τη θεματική συνοχή της Οδύσσειας.

* Ο Ποσειδώνας (ο οποίος δεν παρευρίσκεται) είναι πατέρας του Κύκλωπα και εμφανίζεται ως δύναμη εκδικητική και τιμωρός.

* Η Αθηνά, η θεότητα που προστατεύει τον Οδυσσέα και προνοεί γι' αυτόν. Μεταξύ ποιητή και Αθηνάς υπάρχει μια "συνεννοημένη" στάση, αφού προσπαθούν να μας πείσουν για την άδικη τιμωρία του Οδυσσέα, ενώ αποκρύπτεται η τύφλωση του Πολύφημου. Η πράξη αυτή του ήρωα αποκαλύπτεται από τον Δία, μετά την παραδοχή του όμως ότι ο ήρωας είναι γενικά θεοσεβής.

Η Αθηνά δεσπόζει στο άλφα αλλά και σε ολόκληρη την Οδύσσεια. Στη θεῶν ἀγορά ο ποιητής δημιουργεί μια θεατρική σκηνή με πρωταγωνιστές τον Δία και τη σοφή κόρη του και βουβά πρόσωπα τους άλλους θεούς. Παρατηρούμε τη συμμετρική δομή του διαλόγου Δία και Αθηνάς:
* Λόγος Δία: αναφορά στον Αίγισθο και τη δίκαιη τιμωρία του * Αντίλογος Αθηνάς: αναφορά στον Οδυσσέα και στην άδικη ταλαιπωρία του * Λόγος Αθηνάς: επιρρίπτονται ευθύνες στον Δία για την ταλαιπωρία του Οδυσσέα * Αντίλογος Δία: επιρρίπτονται ευθύνες στον Ποσειδώνα * Λόγος Αθηνάς: ο καθορισμός του διπλού σχεδίου δράσης της
Η συμμετρία αυτή έχει θεματική αξία, αφού αναβαθμίζει την Αθηνά και το κύρος της ανάμεσα στους θεούς. Από το πιο πάνω σχήμα προκύπτει ότι στην Αθηνά δίδεται και ο τελευταίος λόγος. Η μη ύπαρξη απάντησης από τον Δία υπογραμμίζει τη συναίνεση των θεών για την επιστροφή του ήρωα στην πατρίδα του και τον τερματισμό της ταλαιπωρίας του. Η "κερδαλέα" επιχειρηματολογία της Αθηνάς υπερνικά ακόμη και τα συμφέροντα του ισχυρού θείου της, του Ποσειδώνα.

Η σχέση μεταξύ Οδυσσέα και Αθηνάς είναι μοναδική, εξ όσων γνωρίζουμε, σε ολόκληρη την επική παράδοση. Η σχέση τους περιγράφεται με μεγάλη γλαφυρότητα από την ίδια την Αθηνά στο ν, 287-303. Το απόσπασμα αξίζει να παρατεθεί στο σύνολό του (υπογραμμίζονται οι κρίσιμοι στίχοι):

ὣς φάτο, μείδησεν δὲ θεὰ γλαυκῶπις Ἀθήνη,
χειρί τέ μιν κατέρεξε· δέμας δ' ἤϊκτο γυναικὶ
καλῇ τε μεγάλῃ τε καὶ ἀγλαὰ ἔργα ἰδυίῃ·
καί μιν φωνήσασ' ἔπεα πτερόεντα προσηύδα·
"κερδαλέος κ' εἴη καὶ ἐπίκλοπος, ὅς σε παρέλθοι
ἐν πάντεσσι δόλοισι, καὶ εἰ θεὸς ἀντιάσειε.
σχέτλιε, ποικιλομῆτα, δόλων ἄατ', οὐκ ἄρ' ἔμελλες,
οὐδ' ἐν σῇ περ ἐὼν γαίῃ, λήξειν ἀπατάων
μύθων τε κλοπίων, οἵ τοι πεδόθεν φίλοι εἰσίν.
ἀλλ'ἄγε μηκέτι ταῦτα λεγώμεθα, εἰδότες ἄμφω
κέρδε', ἐπεὶ σὺ μέν ἐσσι βροτῶν ὄχ' ἄριστος ἁπάντων
βουλῇ καὶ μύθοισιν, ἐγὼ δ' ἐν πᾶσι θεοῖσι
μήτι τε κλέομαι καὶ κέρδεσιν· οὐδὲ σύ γ' ἔγνως
Παλλάδ' Ἀθηναίην, κούρην Διός, ἥ τέ τοι αἰεὶ
ἐν πάντεσσι πόνοισι παρίσταμαι ἠδὲ φυλάσσω,
καὶ δέ σε Φαιήκεσσι φίλον πάντεσσιν ἔθηκα.

Πρόκειται λοιπόν για σχέση φιλίας και ὁμοφροσύνης, ανάλογη με αυτήν που αναπτύσσει ο Οδυσσέας μόνο με την Πηνελόπη (βλ. σχετικό σημείωμα στη ραψωδία ζ). Ο ὄχ' ἄριστος ανάμεσα στους ανθρώπους βρίσκει συμπαράσταση από το θεϊκό του αρχέτυπο, τη θεά που μεγαλύνεται ανάμεσα στους αθανάτους για εκείνο ακριβώς το γνώρισμα που διακρίνει τον Οδυσσέα πάνω από όλα: τη μῆτιν. Η συμπαράσταση της Αθηνάς στην Οδύσσεια δεν είναι ποτέ τόση και τέτοια που να μειώνει τα κατορθώματα του Οδυσσέα (βλ. το σημείωμα για τη σχεδία στο ε). Η Αθηνά απλά παρίσταται και φυλάσσει εξασφαλίζοντας στον Οδυσσέα την ευκαιρία που δικαιούται, αλλά που ο Ποσειδώνας επιχειρεί να του αρνηθεί.

Ας σημειωθεί παρενθετικά ότι η Αθηνά στο ν χαιρετίζει τη μῆτιν του Οδυσσέα με το ρήμα μείδησεν: πρόκειται για αντίδραση βαθιάς ικανοποίησης και επιδοκιμασίας. Με το ίδιο ρήμα θα σημαδευθεί η αντίδραση της Καλυψούς για την πονηριά του Οδυσσέα στο ε, αλλά και του ιδίου του Οδυσσέα για τη μῆτιν της Πηνελόπης στο ψ (βλ. σχετικά σημειώματα).

Ειδικότερα σημεία που αξίζουν την προσοχή μας

Ας προσεχθεί το σημαντικό ζεύγος εννοιών: ὀμφαλός-ἐστία. Ο Όμηρος μέσα από τον λόγο της Αθηνάς αναφέρεται αρχικά στο νησί της Καλυψώς με τη φράση ὀμφαλός ἐστι θαλάσσης. Η δεύτερη έννοια υποκρύπτεται στη φράση καπνὸν ἀποθρώσκοντα, αφού ο καπνός που ανεβαίνει στον ουρανό αναδύεται από την εστία ενός τζακιού. Όπως ο ομφαλός, έτσι και η εστία αποτελεί κέντρο, το κέντρο του σπιτιού. Το ένα, το κέντρο της θάλασσας συμβολίζει τον μη ανθρώπινο κόσμο, ενώ το άλλο, το κέντρο του σπιτιού συμβολίζει τον κόσμο των ανθρώπων και ειδικότερα των Ελλήνων. Ο Οδυσσέας βρίσκεται πέρα από τη θέλησή του στον κόσμο μακριά από τους ανθρώπους και για τον λόγο αυτό νιώθει δυστυχής, ενώ εκφράζει μια τελευταία επιθυμία, να δει από μακριά καπνό από την Ιθάκη, να έρθει ξανά σε επαφή, έστω και για λίγο, με τον κόσμο των ανθρώπων, των δικών του ανθρώπων, και ας τελειώσει η ζωή του μετά. Με τις δύο αυτές φράσεις ο ποιητής προϊδεάζει για τα δύο διαφορετικά νήματα της δράσης, σύμφωνα με το διπλό σχέδιο της Αθηνάς: Την επικείμενη δράση στην Ωγυγία (η αποδέσμευση του ήρωα από τη νύμφη Καλυψώ και το ταξίδι της επιστροφής, ραψωδία ε και μετά) και την ταυτόχρονη εξέλιξη γεγονότων στην Ιθάκη (η δράση του Τηλεμάχου, ραψωδία α 96 μέχρι και τη ραψωδία δ).

# data[].attributes.attachment_link.title
Οδύσσεια, 2η ενότητα: α 26-108/

# data[].attributes.attachment_link.description
Η ενότητα στο πλαίσιο της ραψωδίας Η ενότητα αυτή βάζει τα θεμέλια για τη λύση του αδιεξόδου και την επάνοδο του ήρωα στην πατρίδα του. Οι West, Heubeck & Hainsworth (2009, 185) σημειώνουν: Η λύση του μεγάλου αδιεξόδου οφείλεται αποκλειστικά στην Αθηνά, και η επιστροφή και ο θρίαμβος του Οδυσσέα επί των εχθρών του θα ήταν επίσης πράγματα αδύνατα χωρίς τις συνεχείς παρεμβάσεις της.

# data[].attributes.headline
Ανάγνωση 3ης ενότητας

# data[].attributes.subject
Ανάγνωση 3ης ενότητας

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
α, στ. 96 - 318, Η Αθηνά στην Ιθάκη

Η ενότητα στο πλαίσιο της ραψωδίας

Στην ενότητα αυτή κυριαρχεί η μορφή της μεταμορφωμένης Αθηνάς και η πλοκή εξελίσσεται χάρη στη δική της επέμβαση. Εφαρμόζεται πια το δεύτερο μέρος του σχεδίου της θεάς (στ. 88), που αφορά στην ίδια. Από τον Όλυμπο φθάνει στην Ιθάκη, για να συναντήσει τον Τηλέμαχο και να τον εμψυχώσει, παίρνοντας τη μορφή ενός φίλου του Οδυσσέα, του Μέντη. Όταν η Αθηνά φθάνει στην Ιθάκη, η πόλη βρίσκεται ακυβέρνητη. Στο ανάκτορο του Οδυσσέα επικρατεί αναρχία και ασυδοσία, ενώ ο Τηλέμαχος είναι ανήμπορος να υπερασπιστεί τον οίκο του πατέρα του. Με την αναχώρηση της θεάς ο στόχος του δεύτερου μέρους του σχεδίου της, δηλαδή η ενεργοποίηση του Τηλεμάχου, έχει επιτευχθεί.
Στην ενότητα α 96-318, το πεδίο δράσης μεταφέρεται από το παλάτι του Δία στο παλάτι του Οδυσσέα, από το θεϊκό επίπεδο στο ανθρώπινο, όπου και πάλι παρεμβαίνει το θεϊκό στοιχείο.
Οι West, Heubeck & Hainsworth (2009, 127) σημειώνουν:
Στο σημείο αυτό αρχίζουν να συγκλίνουν προς την αναπόφευκτη πλέον σύγκρουση τα χωριστά ως εκείνην τη στιγμή νήματα της δράσης, με τρόπο που είναι ποιητικά αποδεκτός, αν και δύσκολα κατανοητός με τη λογική. Η μέρα αυτή δεν είναι μόνον η μέρα που ο Οδυσσέας απελευθερώνεται από το ολέθριο "μούδιασμα" που τον είχε καθηλώσει στο νησί της Καλυψώς. Ταυτόχρονα αρχίζουν να επιταχύνονται και τα γεγονότα στην Ιθάκη, όπου ο γιος του, παραιτημένος και ανίσχυρος ως τώρα, συνέρχεται και δρα ανεξάρτητα, υπεύθυνα και θαρραλέα, προκειμένου να θέσει τέλος σε μια ανυπόφορη κατάσταση.
Η ενότητα χωρίζεται στα εξής τμήματα:
1. Η προετοιμασία της Αθηνάς για τη μετάβασή της στην Ιθάκη (στ. 96 - 103) 2. Η άφιξη της θεάς στην Ιθάκη και το θέαμα των Μνηστήρων (στ. 104 - 113) 3. Η υποδοχή της Αθηνάς - Μέντη από τον Τηλέμαχο (στ. 114 - 138) 4. Το δείπνο. Το ξεφάντωμα των Μνηστήρων (στ. 139 - 154)
Ο "Μέντης" στο παλάτι του Οδυσσέα. Ο χώρος και τα πρόσωπα (στ. 104-13)

Η κάθοδος της Αθηνάς στην Ιθάκη σηματοδοτεί την έναρξη του θεϊκού της σχεδίου. Ενώ στον Όλυμπο αποφασίζονται δύο ενέργειες, η πρώτη, αυτή που σχετίζεται με την αποστολή του Ερμή στην Ωγυγία και τον νόστο του Οδυσσέα, δείχνει να αναβάλλεται (βλ. όμως σχετικό σχόλιο στη ραψωδία ε), για να υλοποιηθεί η δεύτερη, που έχει να κάνει με την αναζήτηση του ήρωα. Ο ποιητής, προτού ξεκινήσει να περιγράφει την επιστροφή του Οδυσσέα, οδηγεί το ακροατήριό του στην Ιθάκη, στο σπίτι του ήρωα, εκεί που πρόκειται να επιστρέψει. Παρουσιάζει με εξαιρετικό τρόπο τις συνέπειες από τη μεγάλη απουσία του Οδυσσέα τόσο για τη γυναίκα του, τον γιο του, τον πατέρα του, όσο και για την ίδια του την πόλη. Ο οίκος του ήρωα βρίσκεται σε κρίση, η πόλη του βρίσκεται σε κρίση. Είναι επιτακτική η ανάγκη για την επιστροφή του πατέρα, του άνδρα, του γιου, του βασιλιά (βλ. King 2009).

Η άφιξη της Αθηνάς στην Ιθάκη παρουσιάζεται κάπως απότομα. Από τον Όλυμπο οδηγούμαστε μπροστά στο παλάτι του Οδυσσέα. Οι αποστάσεις εκμηδενίζονται και η θεά βρίσκεται αστραπιαία στη μόνη είσοδο του μεγάρου στην αυλή (103-4). Προηγείται, βέβαια, η εντυπωσιακή περιγραφή μιας Αθηνάς πολεμικής, ιλιαδικής, η οποία όμως μεταβαίνει προς την εκτέλεση αποστολής καθόλα οδυσσειακής: την αποκατάσταση της δικαιοσύνης για τον πολύπλαγκτο ήρωα. Με τα άφθαρτα, χρυσά, μαγικά της πέδιλα, η Αθηνά μπορεί να διαβαίνει το πέλαγος, όπως ο Ερμής (και με πανομοιότυπους στίχους, πρβλ. ε, 45-6). Στα χέρια της όμως κρατά και κάτι που λείπει από τον Ερμή: ἄλκιμον ἔγχος, ἀκαχμένον ὀξέϊ χαλκῷ/ βριθὺ μέγα στιβαρόν, τῷ δάμνησι στίχας ἀνδρῶν/ ἡρώων (αυτό το ἔγχος θα είναι το πρώτο αντικείμενο από το οποίο θα ξαλαφρώσει ο Τηλέμαχος τον ξένο λίγο αργότερα). Η οργή της ( κοτέσσεται) είναι ακαταμάχητη. Είναι άλλωστε ὀβριμοπάτρη, κόρη του παντοδύναμου Διός. Οι στίχοι 99-101, που αμφισβητήθηκαν από τους αρχαίους γραμματικούς, επαναλαμβάνουν φόρμουλες της Ιλιάδας (Ε 746-7, Θ 390-1). Η επιβλητική εικόνα μιας ισχυρής θεάς προαναγγέλλει εδώ τον ρόλο της στην αποκατάσταση της δικαιοσύνης και τον κολασμό των ατασθάλων. Η θεά είναι τρομερή, όπως τρομερή θα είναι και η εκδίκηση του Οδυσσέα για όλα όσα σε λίγο θα βιώσουμε στην Ιθάκη. Κάτι από την πολεμική της αλκή θα εμφυσήσει και στον γιο του Οδυσσέα: γι' αυτό πάει άλλωστε.

Το παλάτι του Οδυσσέα αποτελεί τον χώρο δράσης στη ραψωδία άλφα και στο τελευταίο μέρος του έπους (ραψωδίες ν-ω). Ο ποιητής εστιάζει στο βασιλικό ανάκτορο, δεν περιγράφει, όμως, όπως θα αναμέναμε, εξωτερικά το παλάτι. Η άποψη του παλατιού από μακριά μάς δίνεται στο ρ 265 κ.ε.: τ ο έζωνε ένας μεγάλος περίβολος με μια ανάλογη πόρτα. Η αυλόπορτα άνοιγε σε μια μεγάλη αυλή, που είχε σε κάποιο σημείο της ένα μεγάλο βωμό του Δία (χ 379).

Αντίθετα, παρουσιάζει χωρίς καμιά καθυστέρηση τους Μνηστήρες και τη δράση τους, τον τρόπο ζωής τους, στο παλάτι του Οδυσσέα (στ. 106-8), ώστε να δούμε πια στην πράξη πώς διασαλεύεται η τάξη στον οίκο του ήρωα (βλ. και το σχετικό σχόλιο στη ραψωδία χ). Ο γιος του απόντος βασιλιά είναι σε αδιέξοδο, βυθισμένος στις σκέψεις του (118), μέχρι που υποδέχεται τον ξένο. Μένει αμέτοχος στα όσα διαδραματίζονται και παρουσιάζεται ιδιαίτερα εχθρικός απέναντι σ' αυτούς που κατασπαταλούν την περιουσία του πατέρα του, ὀσσόμενος πατέρ' ἐσθλὸν ἐνὶ φρεσίν (στ. 115-7). Σε αυτή την κατάσταση τον βρίσκει η Αθηνά. Οι Μνηστήρες και η διαγωγή τους περνούν πια σε δεύτερο πλάνο, αλλά συνεχίζουν να αποτελούν το φόντο της σκηνής.

Η δράση μεταφέρεται σταδιακά στο εσωτερικό του παλατιού ( ἔντοσθεν ἔσαν δόμου ὑψηλοῖο, 126) και εστιάζει σε καίρια αντικείμενα του χώρου: δουροδόκης ἔντοσθεν ἐυξόου (128), οπλοθήκη σε κολόνα, θρόνον καλὸν δαιδάλεον για τον ξένο καθώς και το σκαμνί για τα πόδια του ( θρῆνυς, 130-1), κλισμόν για τον Τηλέμαχο, κλισμούς τε θρόνους τε για τους Μνηστήρες (η διαφορά είναι σαφής: ο ξένος τιμάται, ο Τηλέμαχος υποβαθμίζεται, οι Μνηστήρες παραμένουν ανεπηρέαστοι και ουσιαστικά αδιάφοροι). Καθένα από τα αντικείμενα αυτά θα διαδραματίσει τον ρόλο του στην ιστορία: είτε ως σύμβολο πολιτισμού και του συνακόλουθου θεσμού της φιλοξενίας (τον οποίο οι Μνηστήρες καταχρώνται κραυγαλέα) είτε ως εργαλείο στην τελική σφαγή των Μνηστήρων (οι οπλοθήκες). Καμιά λεπτομέρεια δεν πλεονάζει. Οι Μνηστήρες, σημειώνει ο ποιητής, κάθονται ἐν ρινοῖσι βοῶν, οὓς ἔκτανον αὐτοί (108): η παράτυπη σφαγή των ζώων και δη των βοδιών του ιδιοκτήτη υπογραμμίζει για μια ακόμη φορά το μοτίβο της ἀτασθαλίης, που συνδέει τους Μνηστήρες με τους Συντρόφους. Οι Μνηστήρες δεν συμπεριφέρονται ως φιλοξενούμενοι αλλά ως καταπατητές.

Η παρουσία των υπηρετών γίνεται επίσης αισθητή μέσα από τις γρήγορες κινήσεις τους, καθώς προσπαθούν να εξυπηρετήσουν τον κόσμο του ανακτόρου. Η Ιλιάδα εστιάζει σε άνδρες που πολεμούν. Οι όποιες αναφορές σε γυναίκες, σε γέροντες, σε άλλα πρόσωπα είναι σε σχέση με τον πολεμιστή. Η Οδύσσεια παρουσιάζει ένα ευρύ φάσμα προσώπων: υπηρέτες, ξένοι, γυναίκες, τραγουδιστές αποτελούν αντικείμενα του ενδιαφέροντός της. Οι υπηρέτες αυτοί -και γενικά τα πρόσωπα των κατωτέρων τάξεων- δεν αποτελούν απλώς ρεαλιστικό άρτυμα στο έπος αυτό. Διαδραματίζουν ρόλο καίριο (θυμηθείτε τον Εύμαιο και την Ευρύκλεια, τους υπηρέτες που θα συμβάλουν στη Μνηστηροφονία, αλλά και τις υπηρέτριες που θα εκτελέσει βάναυσα ο Οδυσσέας στο χ, 390-479 για τη συμπόρευσή τους με τους Μνηστήρες).

Ο Φήμιος τέλος με τα τραγούδια του συμπληρώνει το όλο σκηνικό και ψυχαγωγεί παρά τη θέλησή του τους Μνηστήρες (στ. 154: ὅς ῥ᾽ ἤειδε παρὰ μνηστῆρσιν ἀνάγκῃ). Και αυτού ο ρόλος στο χ θα είναι κρίσιμος, καθώς ο Οδυσσέας θα του χαρίσει τη ζωή (βλ. σχετικό σημείωμα).

Γιατί η Αθηνά ως Μέντης;

Η Αθηνά θέλει να μιλήσει με τον Τηλέμαχο, αλλά ταυτόχρονα δεν επιθυμεί να φανερώσει τη θεϊκή της ταυτότητα. Η μορφή του Μέντη, παλιού φίλου του Οδυσσέα άρχοντα των Ταφίων, θα τη συνδέσει με τον καλύτερο τρόπο με τον Τηλέμαχο μέσα και από τη συνεχή αναφορά στο όνομα του πατέρα του και της προσωπικότητάς του. Επιπρόσθετα, έχοντας ανθρώπινη μορφή δεν είναι αναγκασμένη να αποκαλύψειστον Τηλέμαχο όλα όσα γνωρίζει για τον νόστο του Οδυσσέα. Διαφορετικά, αν η ταυτότητα της θεάς γινόταν φανερή, τότε ίσως να έχανε το νόημα ύπαρξής της ολόκληρη η Τηλεμάχεια.

Το πρότυπο για τη μορφή του Μέντη ήταν, σύμφωνα με τον Wilamowitz, ο Μέντορας, ο γέροντας Ιθακήσιος με την μορφή του οποίου θα εμφανιστεί αργότερα (β 268) η Αθηνά. Τα δύο ονόματα ενέχουν τη σημασία του "συμβούλου" * και η ομοιότητα δεν μπορεί να είναι τυχαία (West, Heubeck & Hainsworth 2009, 224). Όπως σχολιάζουν οι πιο πάνω μελετητές:
Ο ρόλος του Μέντη θα μπορούσε να αναληφθεί μόνον από έναν ξένο που δεν γνωρίζει την κατάσταση [όχι δηλαδή από τον Ιθακήσιο Μέντορα]. Ο σκοπός της Αθηνάς είναι να παρακινήσει τον Τηλέμαχο να δράσει, και ένα από τα κύρια εμπόδια που πρέπει να υπερπηδηθούν είναι η γενικότερη συγκαταβατική στάση των Ιθακησίων για την εξοργιστική συμπεριφορά των Μνηστήρων. Η έκπληκτη αντίδραση ενός ξένου είναι πολύ πιο αποτελεσματική από οποιαδήποτε λόγια που θα μπορούσαν να ειπωθούν διά στόματος του Μέντορα, ο οποίος, αν και διστακτικά, έχει αποδεχθεί την κατάσταση έως τώρα.
Διάλογος Αθηνάς ("Μέντη") και Τηλεμάχου

Η εμπιστευτική συνομιλία του Τηλεμάχου και του "Μέντη", που την καλύπτει το γλέντι των Μνηστήρων και τη συνοδεύει το τραγούδι του νόστου των άλλων Αχαιών, είναι από τα πιο ωραία ευρήματα του ποιητή. Η στάση των δύο απέναντι στην προοπτική επανόδου του Οδυσσέα είναι διαμετρικώς αντίθετη: από τη μια η αληθινή γνώση των θεών (με πεποίθηση δηλώνεται ότι ο Οδυσσέας ζει), από την άλλη η απατηλή γνώση των θνητών (με πλήρη απαισιοδοξία λέγεται ότι ο Οδυσσέας πέθανε). Η τακτική της Αθηνάς και το σχέδιό της δεν είναι να δώσει βέβαιη γνώση στον Τηλέμαχο, αλλά ελπίδα. Δεν θέλει να τον καθησυχάσει, αλλά να τον ξυπνήσει από τον λήθαργο και να τον ωθήσει στη δράση. Η θεά τον υποχρεώνει να αποδεχθεί ο Τηλέμαχος την ύπαρξη δύο πιθανοτήτων ότι ο Οδυσσέας ή ζει ή πέθανε, επομένως να εγκαταλείψει την απαισιόδοξη βεβαιότητά του για τον θάνατο του πατέρα του και να αναλάβει δράση για αναζήτησή του. Η άγνοια και η αμφιβολία τώρα πια τον υποχρεώνουν να διερευνήσει τα πράγματα.

Ο Τηλέμαχος

Στον στ. 113 αναφέρεται για πρώτη φορά το όνομα του Τηλεμάχου στην Οδύσσεια, ενώ στην Ιλιάδα κατονομάζεται δύο φορές (Β260, Δ354). Επομένως το όνομα θα ήταν γνωστό στο ακροατήριο του ποιητή. Το όνομα αυτό αποδίδει τον χαρακτηριστικό τρόπο μάχης του πατέρα του, την ιδιαίτερη ικανότητα του Οδυσσέα στην τοξοβολία (θ 215 κ.ε.).

Η πρώτη εντύπωση από την παρουσία του δεν
επιτρέπει ελπίδες ως προς την αλλαγή της κατάστασης στον οίκο του πατέρα του. Ο Τηλέμαχος, παρόλο που είναι μόλις είκοσι χρόνων, έχει τη σύνεση ώριμου άνδρα και δεν συμμετέχει στις κραιπάλες των Μνηστήρων, αν και κάθεται κοντά τους. Αντιλαμβάνεται την αναίδεια και την υπερβασία τους. Η διστακτικότητα με την οποία μοιράζεται την αηδία του με τον Μέντη ("θα σου πω κάτι, αλλά μην με παρεξηγήσεις", του λέει περίπου στον στ. 158) είναι μια τρυφερή πινελιά εκ μέρους του ποιητή, ενδεικτική ενός παιδιού που βλέπει και ακούει, αλλά δεν έχει ακόμη πάρει τη θέση του στον κόσμο των μεγάλων. Ο Τηλέμαχος αδρανεί. Είναι βυθισμένος στις σκέψεις του. Έχει στο μυαλό του τον πατέρα του και φαντάζεται τον γυρισμό του, αισθάνεται όμως ανήμπορος να χειριστεί τους Μνηστήρες και να βάλει ένα τέλος στην κατάσταση που επικρατεί στο σπίτι του (στ. 114 τετιημένος ἦτορ).

Ο Τηλέμαχος όμως δεν έχει αλλοτριωθεί κι αυτό είναι που μετρά. Χρειάζεται απλά την ώθηση -κι αυτό είναι που θα του δώσει η Αθηνά. Αν ο Οδυσσέας στο νησί της Καλυψούς είναι ήρωας σε αναστολή, ο Τηλέμαχος είναι ήρωας εν τη γενέσει του -και δη ήρωας που μοιάζει στον Οδυσσέα προφανώς στην ψυχή τόσο όσο και στο σώμα ( αἰνῶς μὲν κεφαλήν τε καὶ ὄμματα καλὰ ἔοικας/ κείνῳ, 208-9). Η επιθυμία του να ζητήσει πληροφορίες από τον ξένο για τον πατέρα του δείχνει ότι βασανίζεται από την απουσία του Οδυσσέα. Η άσχημη αυτή ψυχική του διάθεση τού επιτρέπει να είναι δεκτικός στο σχέδιο της Αθηνάς, αν και δεν έχει σκεφθεί ακόμα την ιδέα για ανάληψη πρωτοβουλίας εναντίον των ανεπιθύμητων σφετεριστών της περιουσίας του. Πάνω από όλα ο Τηλέμαχος συμπεριφέρεται ως οικοδεσπότης προς τον Μέντη και ας είναι παραγκωνισμένος: υποδέχεται τον ξένο και τοποθετεί το κοντάρι του μαζί με τα κοντάρια του Οδυσσέα. Ο οπλοβαστός θα παίξει, όπως προσημειώσαμε, σημαντικό ρόλο στη Μνηστηροφονία: δύσκολα διαφεύγει στον ακροατή/αναγνώστη η σημασία που έχει το ότι το ἔγχος της Αθηνάς (έστω στη φθαρτή μορφή του!), στο οποίο τόση σημασία δόθηκε στην αρχή της ενότητας, συντάσσεται με τα κοντάρια που θα αφανίσουν τους Μνηστήρες.

Η Αθηνά-Μέντης τηρεί απέναντι στον Τηλέμαχο πατρική στάση αγαπητικής αυστηρότητας ( ὥς τε πατὴρ ᾧ παιδί, 308) και τον ωθεί να αναλάβει τις ευθύνες του με κουβέντες που τον αγγίζουν. Η συμβουλή της για τους Μνηστήρες είναι απερίφραστη: φράζεσθαι δὴ ἔπειτα κατὰ φρένα καὶ κατὰ θυμόν,/ ὅππως κε μνηστῆρας ἐνὶ μεγάροισι τεοῖσι/κτείνῃς ἠὲ δόλῳ ἢ ἀμφαδόν (294-6). Η αναφορά στον Ορέστη και την εκδίκηση που αυτός πήρε κατά του Αιγίσθου είναι προγραμματισμένη να διεγείρει στον Τηλέμαχο το αγωνιστικό πνεύμα, το οποίο κρύβεται μέσα σε κάθε επικό ήρωα που σέβεται τον εαυτό του, να του εξάψει τον πόθο για το ηρωικό κλέος: ἦ οὐκ ἀΐεις οἷον κλέος ἔλλαβε δῖος Ὀρέστης/πάντας ἐπ' ἀνθρώπους (298-9). Η σύγκριση, η επιταγή του αἰὲν ἀριστεύειν καὶ ὑπείροχον ἔμμεναι ἄλλων/μηδὲ γένος πατέρων αἰσχυνέμεν (Ιλ. Ζ, 208-9) είναι η πρό(σ)κληση προς τον Τηλέμαχο να εισέλθει κι αυτός στον κόσμο τωνἀνδρῶν ἡρώων: οὐδέ τί σε χρὴ/νηπιάας ὀχέειν, ἐπεὶ οὐκέτι τηλίκος ἐσσί (296-7).

Η Αθηνά θα επιτύχει, φυσικά, τον σκοπό της (βλ. παρακάτω). Ο Τηλέμαχος θα εγκαταλείψει το περιορισμένο μέγαρον, τον εσωτερικό χώρο, που συνδέεται στην ανθρωπολογία των αρχαίων Ελλήνων με τις γυναίκες και τους ανηλίκους, και θα εισέλθει κι αυτός στον κόσμο του ηρωικού έπους -αλλά, όπως είπαμε και θα επαναλαμβάνουμε συχνά, στη μεταπολεμική, μεταϊλιαδική του φάση.

Η τυπική σκηνή φιλοξενίας

Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα θέματα στην Οδύσσεια είναι αυτό της φιλοξενίας, η τήρηση των κανόνων συμπεριφοράς ανάμεσα στον οικοδεσπότη και τον φιλοξενούμενο. Στην αρχαιότητα η φιλοξενία ήταν μια υποχρέωση ιερή και είχε χαρακτήρα πανίσχυρου θεσμού. Η φιλοξενία του Μέντη επιδεικνύει τα βασικά συστατικά της τυπικής σκηνής φιλοξενίας, που απαντά πάρα πολύ συχνά στα έπη:

1. Η εγκάρδια υποδοχή της Αθηνάς - Μέντη από τον Τηλέμαχο (στ. 119-26)

2. Οι εξαιρετικές περιποιήσεις: παραχώρηση θρόνου για να καθίσει (στ. 130-1), φροντίδα για πλύσιμο των χεριών (στ. 136-38), στρώσιμο τραπεζιού (στ. 138), προσφορά εκλεκτής μερίδας φαγητού (στ. 139-42), προσφορά κρασιού (στ. 143).

3. Μετά θα ακολουθήσει η συνομιλία και η αποκάλυψη της ταυτότητας του ξένου (στ. 170 κ.ε.). Το τυπικό της φιλοξενίας κανονικά συμπληρωνόταν με το λουτρό και την ανταλλαγή δώρων. Στους στ. 306-13 ο Τηλέμαχος προβαίνει σε σχετική πρόταση προς τον Μέντη, ο οποίος όμως την απορρίπτει.

Ας προσέξουμε τις λεπτομέρειες που συνθέτουν το γεύμα Αθηνάς-Μέντη και Τηλεμάχου (στ. 136-43). Η λεπτομερής περιγραφή αυτού του γεύματος, σε αντίθεση με το γεύμα των Μνηστήρων, στο οποίο δεν αφιερώνεται χρόνος, τεκμαίρει τη συμπάθεια του ποιητή. Ειδικότερα, στους στίχους 136-7 ( χέρνιβα δ᾽ ἀμφίπολος προχόῳ ἐπέχευε φέρουσα/ καλῇ χρυσείῃ, ὑπὲρ ἀργυρέοιο λέβητος,/νίψασθαι) ο ποιητής περιγράφει το πλύσιμο των χεριών του Τηλεμάχου και της Αθηνάς-Μέντη και στον στίχο 146 ( τοῖσι δὲ κήρυκες μὲν ὕδωρ ἐπὶ χεῖρας ἔχευαν) το πλύσιμο των χεριών των Μνηστήρων. Η διαφορά στις δύο εικόνες προβληματίζει. Η πρώτη σκηνή περιγράφεται με λεπτομέρεια και ο ποιητής χρησιμοποιεί την λέξη χέρνιβα (= το νερό, με το οποίο έπλεναν τα χέρια όχι μόνο πριν το φαγητό, αλλά και πριν από τις θυσίες και τις ιερές τελετές, το αγιασμένο νερό), ενώ η δεύτερη εικόνα μιλά αορίστως για χρήση ύδατος. Η διάκριση αυτή υπογραμμίζει την ευσέβεια του Τηλεμάχου και τη σημασία που δίνει στο φαγητό και την φιλοξενία σε αντίθεση με την ασέβεια των Μνηστήρων που θεωρούν το γεύμα ως ικανοποίηση απλώς μιας φυσικής ανάγκης. Ο Τηλέμαχος, για να συμφάει με μια θεά, εξαγνίζεται. Οι Μνηστήρες, ακόμη κι αν πλένονται, είναι μιαροί.

Οι άφρονες Μνηστήρες και η οργή της Αθηνάς

Το ζεύγος εννοιών σωφροσύνη/αφροσύνη διατρέχει ολόκληρη την Οδύσσεια. Σώφρονες είναι οι άνθρωποι που μπορούν να εναρμονίζουν μέσα τους τη λογική με τα ένστικτα και τις επιθυμίες. Άφρονες είναι εκείνοι που αφήνονται στις επιθυμίες και τις απολαύσεις, είναι δοσμένοι στην υπερβολή και επομένως στην έλλειψη μέτρου και αυτοελέγχου. Η αντίθεση αυτή στα μάτια του ακροατή/αναγνώστη αρχίζει να συγκεκριμενοποιείται από τη μια μέσα από τη στάση του Οδυσσέα (έδειξε εγκράτεια στο νησί του Ήλιου και επομένως αποδείχθηκε σώφρων) και του Τηλεμάχου (δεν συμμετέχει στο γλέντι των Μνηστήρων) και τη στάση των Συντρόφων του Οδυσσέα και των Μνηστήρων από την άλλη. Οι Μνηστήρες είναι άφρονες, αφού γλεντούν σε ένα σπίτι ως υποψήφιοι σύζυγοι, αν και η παρουσία τους είναι ανεπιθύμητη. Και αμέσως γίνεται η αντιπαραβολή: οι συνετοί άνθρωποι θα αγανακτούσαν με την κατάσταση που παρουσιάζει το παλάτι (στ. 228-29: νεμεσσήσαιτό κεν ἀνὴρ αἴσχεα πόλλ᾽ ὁρόων, ὅς τις πινυτός γε μετέλθοι.)

Η ίδια η Αθηνά οργισμένη ( ἐπαλαστήσασα, 252) αποκαλεί τους Μνηστήρες αναίσχυντους και τους καταδικάζει έμμεσα σε θάνατο, υποστηρίζοντας πως, αν επέστρεφε ο Οδυσσέας, θα τους σκότωνε (στ. 253-4: ὢ πόποι, ἦ δὴ πολλὸν ἀποιχομένου Ὀδυσῆος δεύῃ, /ὅ κε μνηστῆρσιν ἀναιδέσι χεῖρας ἐφείη, στ. 255-56: τοῖος ἐὼν μνηστῆρσιν ὁμιλήσειεν Ὀδυσσεύς· πάντες κ᾽ ὠκύμοροί τε γενοίατο πικρόγαμοί τε). Με το τελευταίο προοικονομείται με τον πιο ξεκάθαρο τρόπο η μνηστηροφονία.
Η οργή της Αθηνάς, λοιπόν, συμπληρώνει την τριπλέτα των οργισμένων θεών στην Οδύσσεια. Η μεγάλη διαφορά είναι ότι ενώ Ήλιος και Ποσειδώνας επιθυμούν εκδίκηση (οργίζονται δηλαδή με τρόπο ιλιαδικό), η Αθηνά επιδιώκει τη δικαιοσύνη, εισάγει δηλαδή μια καινούρια ηθική του θεϊκού θυμού.
Η ευτυχία ως αξία στον μεταπολεμικό κόσμο της Οδύσσειας

Η ευχή του απομονωμένου και μελαγχολικού Τηλεμάχου είναι σπαραξικάρδια: ὡς δὴ ἐγώ γ᾽ ὄφελον μάκαρός νύ τευ ἔμμεναι υἱὸς/ ἀνέρος, ὃν κτεάτεσσιν ἑοῖς ἔπι γῆρας ἔτετμε (217-8). Ο Τηλέμαχος θίγει με τον τρόπο αυτό το θέμα της ανθρώπινης ευτυχίας. Ο γιος του ήρωα θεωρεί ευτυχισμένο αυτόν που τα γηρατειά και επομένως και ο θάνατος τον βρίσκουν μέσα στα αγαθά του. Ο πατέρας του είναι γι' αυτόν ο πιο δυστυχισμένος άνθρωπος, γιατί, όπως πιστεύει, είχε άσχημο τέλος, έστω κι αν πέρασε από στιγμές ευτυχίας, έστω κι αν κέρδισε στις μάχες. Ο θάνατός του ήταν πρόωρος και ανάρμοστος, αφού δεν συνοδεύτηκε από τις πρέπουσες τιμές ή δεν έτυχε την ώρα της μάχης ή ακόμα και μετά τον πόλεμο, στα χέρια συγγενών (στ. 237 - 239: εἰ μετὰ οἷς ἑτάροισι δάμη Τρώων ἐνὶ δήμῳ,/ ἠὲ φίλων ἐν χερσίν, ἐπεὶ πόλεμον τολύπευσεν./τῷ κέν οἱ τύμβον μὲν ἐποίησαν Παναχαιοί). Το ιδεώδες είναι καθαρά μεταϊλιαδικό, μεταπολεμικό, άρα οδυσσειακό, και προσδιορίζει το τελικό ζητούμενο του νόστου: ειρηνική ζωή και ήρεμος θάνατος στο πλαίσιο του οἴκου.

# data[].attributes.attachment_link.title
Οδύσσεια, 3η ενότητα: α 109-173/

# data[].attributes.attachment_link.description
α, στ. 96 - 318, Η Αθηνά στην Ιθάκη Η ενότητα στο πλαίσιο της ραψωδίας Στην ενότητα αυτή κυριαρχεί η μορφή της μεταμορφωμένης Αθηνάς και η πλοκή εξελίσσεται χάρη στη δική της επέμβαση. Εφαρμόζεται πια το δεύτερο μέρος του σχεδίου της θεάς (στ. 88), που αφορά στην ίδια.

# data[].attributes.headline
Ανάγνωση 4ης ενότητας

# data[].attributes.subject
Ανάγνωση 4ης ενότητας

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Ερμηνευτικές επισημάνσεις

1. H πρώτη εικόνα αυτής της Ενότητας (174-5/<156-7>) αντιπαρατίθεται προς την τελευταία της προηγούμενης (169-73/<151-5>): μετά το γεύμα οι μνηστήρες ετοιμάζονται για τραγούδι και χορό, ενώ ο Τηλέμαχος αρχίζει συνομιλία με τον "ξένο"· στη συνομιλία αυτή εστιάζει ο ποιητής, ενώ στους μνηστήρες αναφέρεται μέσα από σχόλια των δύο συνομιλητών.

2. Τέσσερα ζευγάρια λόγων αποτελούν το σύνολο σχεδόν της Ενότητας αυτής· δύο μάλλον εκτενή εναλλάσσονται με δύο σύντομα. Έτσι, μετά την προηγούμενη τριτοπρόσωπη αφηγηματική περιγραφή ξαναπερνάμε στη διαλογική/δραματική. Ανακαλείται και η εναλλαγή της αφήγησης με την περιγραφή στο πλαίσιο της περιγραφικής αφήγησης, για να προκύψει ότι η εναλλαγή αποτελεί βασικό στοιχείο της επικής τεχνικής· ποικίλλει έτσι ο λόγος και αποφεύγεται η μονοτονία.

3. Τα μέχρις εδώ δεδομένα που ευνοούν τη διεξαγωγή του διαλόγου: Την Αθηνά και τον Τηλέμαχο τους συνδέει το κοινό ενδιαφέρον για τον Οδυσσέα, με διαμετρικές όμως διαφορές: Ο Τηλέμαχος, πικραμένος με την κατάσταση του σπιτιού του, οραματίζεται απελπισμένος τον πατέρα του, που θα μπορούσε γυρίζοντας να αποκαταστήσει τα πράγματα (α 128-32/<114-7>), ενώ η Αθηνά γνωρίζει ότι ο Οδυσσέας ζει και ότι στον Όλυμπο αποφασίστηκε ο νόστος του, κατέβηκε όμως στην Ιθάκη με στόχο να ενθαρρύνει τον γιο να αναλάβει ο ίδιος αυτό που θα έκανε ο πατέρας του και, ακόμη, να σπεύσει να τον αναζητήσει (α 101-7/<88-94>). Έτσι, η Αθηνά δεν θα βεβαιώσει τον Τηλέμαχο γι' αυτά που ξέρει, αλλά θα επιδιώξει, με λεπτούς χειρισμούς, να τον δραστηριοποιήσει. Οι χειρισμοί αυτοί της θεάς, λοιπόν, είναι κυρίως το ζητούμενο.
Πρώτο ζευγάρι λόγων
α. Ο λόγος του Τηλέμαχου (174-96/<156-77>):

Σύμφωνα με το τυπικό της φιλοξενίας, ο Τηλέμαχος, μετά το γεύμα, έπρεπε να ζητήσει από τον "ξένο" να εκθέσει τον λόγο της επίσκεψής του. Παραβαίνει όμως τα ειωθότα (και ζητάει συγγνώμη γι' αυτό), για να του δώσει πρώτα μια εξήγηση για την ασύδοτη συμπεριφορά πολλών αντρών στο σπίτι του, αλλά και να εκφράσει τον πόνο του για την απουσία του πατέρα, τον οποίο θεωρεί αφανισμένο. Δεν παραλείπει, ωστόσο, να υποβάλει στον επισκέπτη του τις συνηθισμένες ερωτήσεις, στο τέλος όμως ξαναγυρίζει στον πατέρα: "μήπως είσαι φίλος πατρικός", ζητώντας έτσι, εμμέσως, να μάθει για τον Οδυσσέα και προβάλλοντας, συγχρόνως, μια κοινωνική πλευρά εκείνου. Ο Τηλέμαχος, με δυο λόγια, βλέπει αδιέξοδη την κατάσταση του σπιτιού του, η επιθυμία του όμως να ζητήσει πληροφορίες για τον πατέρα αποτελεί μια ρωγμή ελπίδας (βλ. α 152-3/<135>).

β. Ο λόγος της θεάς (197-235/<178-212>):

Η Αθηνά συστήνεται αμέσως σαν Μέντης και απαντά με συγκεκριμένα στοιχεία στις ερωτήσεις του Τηλέμαχου σχετικά με την ταυτότητά του, τον σκοπό του ταξιδιού και τη φιλία του με τον Οδυσσέα, για την οποία επικαλείται τη μαρτυρία του Λαέρτη - και γνωρίζει αρκετά γι' αυτόν. Γίνεται έτσι πιστευτός ο "Μέντης" και δημιουργεί κλίμα οικειότητας και εμπιστοσύνης. H αναφορά δε στον λόγο της επίσκεψής του -"η φήμη μ' έφερε / πως βρίσκεται ο πατέρας σου κιόλας στην πόλη"-, με την αισιοδοξία που τον χαρακτηρίζει πάει να αναιρέσει την απαισιοδοξία του Τηλέμαχου. H εκ των πραγμάτων διάψευση της είδησης αυτής, βέβαια, αναγκάζει τον "Μέντη" να αναδιπλωθεί αμέσως και να δώσει μια εξήγηση ("φαίνεται όμως οι θεοί τού φράζουνε τον δρόμο ακόμη"), αλλά και μερικές πληροφορίες, αόριστες μεν κοντά όμως στην αλήθεια, που γνωρίζει ήδη ο ακροατής. Ακόμη, μαντεύει, σαν από θεία φώτιση, σύντομο τον ερχομό του Οδυσσέα και οφειλόμενον στην πολυμηχανία του. Ζητάει, τέλος, στοιχεία της ταυτότητας του Τηλέμαχου (δεν του είχε συστηθεί πριν με ακρίβεια), για να επιβεβαιώσει, τάχα, τις εντυπώσεις που του δημιούργησε η ομοιότητα με τον πατέρα του.
Δεύτερο ζευγάρι λόγων
α. Ο λόγος του Τηλέμαχου (236-45/<213-20>):

Ο Τηλέμαχος απαντάει με σκεπτικισμό, που υποδηλώνει τον καημό του παιδιού που δεν γνώρισε τον πατέρα του, και εύχεται να ήταν "ενός άλλου ο γιος [...], που τα γεράματα τον βρίσκουν μέσα στ' αγαθά του". Οι αισιόδοξες όμως διαβεβαιώσεις και προφητείες του πατρικού φίλου άσκησαν κάποια επίδραση πάνω του: η προηγούμενη απελπισία για τον πατέρα του μεταβάλλεται τώρα σε αόριστη απαισιοδοξία: "ο πιο δυστυχισμένος που γεννήθηκε σ' αυτόν τον κόσμο, / αυτός μου λένε πως με γέννησε".

β. Ο λόγος της Αθηνάς (246-55/<221-9>):

Αόριστη αλλά και κολακευτική για τον Τηλέμαχο γίνεται τώρα και η αισιοδοξία του "Μέντη", για να μπορέσει να τον προσεγγίσει. Με μια σειρά ερωτήσεις και διαπιστώσεις, όμως, τον ελέγχει για ανοχή της ξεδιάντροπης συμπεριφοράς των μνηστήρων, που θα προκαλούσε αγανάκτηση σε όποιον πέρναγε από εκεί, ενώ αυτός μένει αδρανής- τον βάζει έτσι μπροστά στις υποχρεώσεις του.
Τρίτο ζευγάρι λόγων
α. Ο λόγος του Τηλέμαχου (256-79/<230-51>):

Ο προηγούμενος λόγος του "Μέντη" κέρδισε περισσότερο τον Τηλέμαχο, αλλά και τον προκάλεσε· ξεσπά, έτσι, αποκαλύπτοντας με ιδιαίτερη ένταση τα προβλήματα που τον βασανίζουν: την έλλειψη του πατέρα και τις συνέπειες αυτής της έλλειψης:

* αναφέρεται στην ευτυχισμένη εποχή του βασιλικού οίκου και αποδίδει σε κακό σχέδιο των θεών την εξαφάνιση του πατέρα του (258-61/<232-5>)·

* θεωρεί λιγότερο κακό έναν τιμημένο θάνατο του Οδυσσέα, γιατί η εξαφάνισή του, πέρα από τον καημό του για κείνον, του πρόσθεσε "μεγάλα βάρη" (262-71/<236-44>):

-"όσοι τριγύρω στα νησιά αρχηγεύουν [...] έγιναν της μάνας μου μνηστήρες"11 (272-5/<245-8>)

- "εκείνη μήτε τον [...] γάμο αρνείται, μήτε [...] δίνει τέλος στην υπόθεση"12 (276-7/<249-50>)

- "στο μεταξύ οι μνηστήρες [...] ρημάζουν τα αγαθά μου" (277-8/<250-1>)

- "σε λίγο θα κατασπαράξουνε κι εμένα" ως φυσικό κληρονόμο του Οδυσσέα13 (278-9/<251>).

Με τις απαντήσεις αυτές ο Τηλέμαχος παρουσιάζεται αδύναμος να αντιδράσει στη δυσχερή κατάσταση του παλατιού, δίνει ωστόσο λαβές στη θεά να οργανώσει έτσι τον επόμενο λόγο, ώστε να επιτύχει τον σκοπό της. Τέτοιες λαβές είναι:

* ότι η απουσία του πατέρα τού στοιχίζει πολύ, αλλά μένει αδρανής·

* η επιμονή όχι στον θάνατο πια του Οδυσσέα, αλλά στην εξαφάνισή του από δυνάμεις θεϊκές·

* οι αναφορές σ' έναν τιμημένο θάνατο του πατέρα του με τον τύμβο των Παναχαιών, αλλά και στην κληρονομημένη δική του δόξα·

* η πίεση που ασκούν οι μνηστήρες στη μητέρα του και η αναποφάσιστη δική της στάση·

* το ρήμαγμα της περιουσίας του και ο κίνδυνος της ζωής του.

β. Ο λόγος της Αθηνάς (280-339/<252-305>):

Ο "πατρικός φίλος" διαπιστώνει πόσο αναγκαίος είναι στον Τηλέμαχο ο πατέρας του και του προβάλλει μια ηρωική εικόνα του, που θα ήταν καταστροφή για τους μνηστήρες, αν "έπεφτε" έτσι πάνω τους. Την πραγματοποίηση όμως μιας τέτοιας υποθετικής εκδοχής την αφήνει στο χέρι των θεών (281-98/<253-69>)· συγκλίνει έτσι προς τη θέση του Τηλέμαχου, αν και με άλλο πνεύμα μίλησε εκείνος για τους θεούς, και με μια αποστροφή "αποσπά τη σκέψη του από τον [...] πατέρα και την στρέφει στον ίδιο [...] που είναι παρών και οφείλει να δράσει": "εσένα τώρα συμβουλεύω να σκεφτείς [...]. Άκου λοιπόν [...]" (298/<269> κ.ε.):

* να συγκαλέσεις, αύριο κιόλας, σε συνέλευση τους Αχαιούς και με μάρτυρες τους θεούς να απαιτήσεις να φύγουν από το σπίτι σου οι μνηστήρες15 (301-4/<272-4>)·

* αν η μάνα σου επιθυμεί γάμο, ας γυρίσει στο σπίτι του πατέρα της16 [...] (304-8/<275-8>)·

* όσο για σένα, "[...] πήγαινε να μάθεις νέα του πατέρα σου [...]" (309-18/<279-86>)·

* και αν μάθεις πως ζει, "κάνε υπομονή γι' αυτόν τον χρόνο" (319-20/<287-8>) περιμένοντας τον πατέρα: αισιόδοξη εκδοχή με τον Τηλέμαχο όμως αδρανή·

* αν μάθεις πως δεν ζει, απόδωσέ του νεκρικές τιμές17 (321-4/<289-92>): απαισιόδοξη εκδοχή, οπότε ο Τηλέμαχος πρέπει να αναλάβει πρωτοβουλίες τόσο ως προστάτης της μητέρας του (να την παντρέψει) όσο και ως κληρονόμος του πατέρα του (να βρει τρόπο να σκοτώσει ο ίδιος18 τους μνηστήρες19, 324-30/<292-7>). Κλείνοντας τον λόγο της η Αθηνά, διεγείρει τη φιλοτιμία του Τηλέμαχου προβάλλοντάς του το παράδειγμα του Ορέστη -σε συνάρτηση με το κίνητρο της υστεροφημίας- και υπογραμμίζει τη λεβεντιά του- τέλος, του συνιστά να μην ξεχάσει τις συμβουλές της (331-9/<298-305>).

Με την προσεγμένη αυτή τακτική η θεά άσκησε παιδευτική επίδραση στον άπειρο και άπραγο ακόμη, σταθερά όμως πεπνυμένον Τηλέμαχο.

Λίγα σχόλια για τον λόγο αυτόν της Αθηνάς:

Οι συμβουλές της θεάς, εκτός από τη συνέλευση και το ταξίδι, αναφέρονται σε πράγματα που δεν θα γίνουν μέσα στο έπος (όπως ο τύμβος για τον Οδυσσέα και ο γάμος της Πηνελόπης) ή δεν θα γίνουν έτσι ακριβώς (όπως η μνηστηροφονία). Αυτό το ξέρει η θεά, εν μέρει και οι ακροατές του ποιητή και τους αφήνουν αδιάφορους- ο Τηλέμαχος μόνο δεν το ξέρει. Και αφού στη δική του ενθάρρυνση και άνδρωση αποβλέπουν, οι συμβουλές αυτές δεν έχουν σημασία αυτές καθεαυτές, αλλά κατά πόσο μπορούν να επιτύχουν τον σκοπό τους. Και φαίνεται πως τον πετυχαίνουν: με την εκτενή απαισιόδοξη εκδοχή (321-9/<289-96>), που με τις ανακολουθίες της δίνει την εντύπωση μιας αφρόντιστης σύνθεσης, η θεά γυρίζει στην αρχική θέση του Τηλέμαχου, ότι ο πατέρας του χάθηκε, αυτό όμως πρέπει να το εξακριβώσει ο ίδιος. Στο τέλος μαλακώνει κιόλας το ύφος της θεάς, για να του στεριώσει την αυτοπεποίθηση. H Αθηνά, σε τελική ανάλυση, όρθωσε στον Τηλέμαχο το ερώτημα: ζει ή πέθανε ο πατέρας μου; Τον αφύπνισε έτσι και τον ενδυνάμωσε ψυχολογικά, ώστε η απαισιοδοξία του από παθητική να γίνει ενεργητική.
Τέταρτο ζευγάρι λόγων
α. Ο λόγος του Τηλέμαχου (340-7/<307-13>):

Ο Τηλέμαχος διαβεβαιώνει τον "πατρικό φίλο" ότι ενστερνίστηκε τα λόγια του σαν να ήταν του πατέρα του και τον παρακαλεί να καθυστερήσει λίγο για να λουστεί και να δεχτεί το καθιερωμένο το δώρο της φιλοξενίας.

β. Ο λόγος της Αθηνάς (348-53/<314-8>):

Ο "φίλος" όμως βιάζεται και προτείνει ν' ανταλλάξουν δώρα "την επόμενη φορά".

Η Αθηνά, τελειώνοντας το λόγο της, "σαν το πουλί πετώντας, ξέφυγε από το άνοιγμα της στέγης" και ο ποιητής μάς πληροφορεί ότι ο Τηλέμαχος -"καταλαβαίνοντας"- ενθαρρύνθηκε και προσηλώθηκε ακόμη περισσότερο στον πατέρα του. Το αποδεικνύει πηγαίνοντας αμέσως προς τους μνηστήρες ως άντρας "ισόθεος"24 (354-60/<319-24>), δεν γυρίζει όμως στην αρχική διαβεβαίωση της θεάς, ότι ο Οδυσσέας ζει και σύντομα θα γυρίσει, βεβαιώνεται μόνο για το τελικό συμπέρασμα της συζήτησης, την ανάληψη ευθυνών και πρωτοβουλιών από τον ίδιο. Πέτυχε, λοιπόν, τον σκοπό της η θεά.

Σύρτε στον πίνακα για να δείτε όλες τις στήλες

Σύνοψη της πορείας του διαλόγου Τηλέμαχου-Αθηνάς

- ο Οδ. "[...] αφανίστηκε, με θάνατο άσχημο" (184)

- Ο Οδ. "δεν πέθανε. [...] θα γυρίσει" (217-28)

- ο Οδ. είναι "ο πιο δυστυχισμένος που γεννήθηκε, / αυτός μου λένε πως με γέννησε" (243-4 )

- οι θεοί δεν "έχουν ορίσει τη γενιά σου / ανώνυμη" (247-8) - αλλά και έλεγχος για
αδράνεια - πρόκληση

- "κάποιοι θεοί [...] εκείνον άφαντον τον έκαναν" (260-1)- "εξαφανίστηκε, χωρίς κανείς να μάθει πού και πώς" (268) (και εκρηκτική αποκάλυψη των προβλημάτων του, 269-79)
- Υπόσχεση του Τηλέμαχου να μη λησμονήσει τις συμβουλές της θεάς, 341-2)

- "οι θεοί τ' αποφασίζουν αν [...] εκείνος θα γυρίσει [...]" (296-7)
- "εσένα τώρα συμβουλεύω να σκεφτείς [...]" (298) (και εντολές για ανάληψη πρωτοβουλιών: συνέλευση και ταξίδι με δύο ενδεχόμενα: α. αν ακούσεις πως ζει [...], β. αν μάθεις πως έσβησε η ζωή του [...], 301-29)

- Από τις αντιτιθέμενες απόψεις της αρχής σχετικά με την τύχη του Οδυσσέα (την απελπισμένη βεβαιότητα του Τηλέμαχου και την αισιόδοξη βεβαιότητα της Αθηνάς), η συζήτηση κατέληξε κάπου στη μέση, στην άγνοια και στην αμφιβολία, και στην υποχρέωση επομένως του Τηλέμαχου να αναλάβει πρωτοβουλίες.
Τα πολιτισμικά στοιχεία της Ενότητας Θεσμοί:
α. Η φιλοξενία, ένας πολύ σοβαρός κοινωνικός θεσμός για τη σύναψη σχέσεων -ιδιαίτερα μεταξύ αρχόντων- ενταγμένος σε πλαίσια θρησκευτικά (βλ. τη σημ. 4).

β. Το ανταλλακτικό εμπόριο, βασικός οικονομικός θεσμός (βλ. τη σημ. 3).

γ. Η αγορά/η "συνέλευση" των πολιτών, πολιτικός θεσμός (βλ. το σχόλιο 19 )

δ. Η αυτοδικία, το άγραφο δίκαιο της εκδίκησης (βλ. τη σημ. 18).

ε. Ο γάμος και η προίκα, βασικός οικογενειακός θεσμός (βλ. τη σημ. 16).

στ. Το επάγγελμα του μάντη (βλ. το σχόλιο 11 και τη σημ. 6).

Αξίες ξωής:

α. Το ιδανικό της ευτυχισμένης ζωής ως τα γηρατειά αλλά και το ηρωικό ιδανικό (βλ. τις σημ. 8, 10 και το σχόλιο 13).

β. Η υστεροφημία (βλ. το σχόλιο 25).

Έθιμα:

α. Ταφής: ο τύμβος και άλλες νεκρικές τιμές (βλ. τα σχόλια 16 και 22).

β. Η πρόταση για λουτρό και ανταλλαγή δώρων (βλ. το σχόλιο 27).

1. Ειρωνεία, γενικά, σημαίνει αντίθεση ανάμεσα σε κάτι που φαίνεται ή λέγεται και σε κάτι που πράγματι συμβαίνει ή εννοείται. Στη λογοτεχνία ειδικότερα (στο έπος, στην πεζογραφία, στο θέατρο), ειρωνεία σημαίνει συχνά αντίθεση ανάμεσα σε μια φαινομενική και σε μια πραγματική κατάσταση, την οποία αγνοούν οι άμεσα ενδιαφερόμενοι ήρωες, τη γνωρίζει όμως ο ακροατής / αναγνώστης / θεατής και βρίσκεται έτσι σε πλεονεκτική θέση σε σχέση προς αυτούς. Αυτή η μορφή ειρωνείας σχετίζεται με την εξέλιξη της δράσης, γι' αυτό χαρακτηρίζεται δραματική. θα δούμε και άλλες μορφές ειρωνείας.
Είδη ειρωνείας:
* Λεκτική ειρωνεία που μπορεί να πάρει τη μορφή του αστεϊσμού ή εμπαιγμού (π.χ. "δες έναν γίγαντα" στη θέα ενός κοντού ανθρώπου)· αλλά και του σαρκασμού, αν έχει σκοπό να ψέξει ή να χλευάσει (π.χ. "πικρός ο γάμος θα τους έβγαινε", 295/<266>), ή του ευφημισμού, αν αντικαθιστά τη δυσάρεστη λέξη με την αντίθετή της ή την παραλείπει (π.χ. Εύξεινος, αντί Άξενος, Πόντος· ευλογιά -η ασθένεια- αντί κατάρα-φοβούμαι μην πάθεις κάτι...).

* Ειρωνεία της τύχης: για περιπτώσεις που συμβαίνει το εντελώς αντίθετο από αυτό που κάποιος περιμένει.

β. Η ειρωνεία στο πλαίσιο της λογοτεχνίας (στο έπος, στην πεζογραφία, στο θέατρο, στους πλατωνικούς διαλόγους):
* Δραματική ειρωνεία: αντίθεση ανάμεσα σε μια φαινομενική και σε μια πραγματική κατάσταση, που αγνοεί ο άμεσα ενδιαφερόμενος (ο Τηλέμαχος εδώ), τη γνωρίζει όμως ο ακροατής/αναγνώστης/θεατής. Αυτή η μορφή ειρωνείας είναι συχνή στο δεύτερο κυρίως μέρος της Οδύσσειας και σχετίζεται με την εξέλιξη της δράσης, την οποία τρέφει.
* Τραγική ειρωνεία: αντίθεση ανάμεσα σ' αυτό που λέει ένας λογοτεχνικός ήρωας και σ' αυτό που εννοεί ο ακροατής ή και ένας άλλος ήρωας (περίπτωση εκφράσεων με διφορούμενη σημασία), οδηγεί δε τον ήρωα, που είναι ανύποπτος, σε ενέργειες καταστρεπτικές γι' αυτόν - τέτοιες περιπτώσεις, που είναι συνηθισμένες στην τραγωδία και στην Ιλιάδα, θα συναντήσουμε στη συνέχεια της Οδύσσειας με υποκείμενα τους μνηστήρες.
* Σωκρατική ειρωνεία: η συζητητική μέθοδος του Σωκράτη, ο οποίος, προσποιούμενος άγνοια, έθετε στους συνομιλητές του ερωτήσεις, που αποκάλυπταν την αντιφατικότητα των λόγων τους, με σκοπό να τους οδηγήσει στη γνώση της αλήθειας.
Η λειτουργία της ειρωνείας στο πλαίσιο της λογοτεχνίας
Η ειρωνεία αποτελεί παραχώρηση του λογοτέχνη προς τον ακροατή του: χρησιμοποιεί "ειρωνικά" τους ήρωές του -που είναι δημιουργήματά του, ακόμη κι αν έζησαν κάποτε μέσα στην ανθρώπινη ιστορία- για να τέρψει/να συγκινήσει/να προκαλέσει το ενδιαφέρον εκείνου· σ' αυτόν απευθύνεται. Κρύβει δηλαδή από τους ήρωές του πράγματα που τους αφορούν άμεσα, ενώ με τρόπους διάφορους τα έχει ήδη κάνει γνωστά στους ακροατές υποδηλώνοντας έτσι ότι είναι με το μέρος τους. Ο ακροατής, κατά συνέπεια, παρακολουθεί από πλεονεκτική θέση τον ήρωα που αγνοεί και πλανάται ή παιδεύεται, γιατί του διαφεύγει μια σημαντική γι' αυτόν πραγματικότητα, και, αν πάσχει ανάξια, προκαλεί τη συμπάθειά του. "Ειρωνευόμενος" λοιπόν ο λογοτέχνης τους ήρωές του συνεργάζεται με τον ακροατή του, καθώς τον εμπλέκει στη δράση καθιστώντας τον ικανό να καταλαβαίνει με πληρότητα όσα λέγονται και διαδραματίζονται επί σκηνής, αφού γνωρίζει από πρώτο χέρι πολλά από εκείνα που αγνοούν οι ήρωες.

Αποσπάσματα από τη σχετική βιβλιογραφία / αρθογραφία
1. Η λειτουργία της ειρωνείας
"Σε σχέση με τους περισσότερους "θνητούς" ήρωες του έπους ο ακροατής είναι και αισθάνεται προνομιούχος. Σοφά προειδοποιημένος από τον ποιητή, φτάνει κάποια φορά στο σημείο να γνωρίζει ακριβώς τι συμβαίνει, καλύτερα κι από τον ίδιο τον πολύτροπο. [...] Μ' αυτόν τον τρόπο πολύ σπάνια εκπλήσσεται. Η έκπληξη [...] δεν είναι το δώρο που προσφέρει ο επικός ποιητής στον ακροατή του, σε αντίθεση με το συνήθη σημερινό δημιουργό μιας ιστορίας λογοτεχνικής, κινηματογραφικής ή τηλεοπτικής. Το δικό του δώρο, βασισμένο στην παντογνωσία που ήδη πρόσφερε στον ακροατή του, είναι η δυνατότητα που του δίνει να συλλαμβάνει αυτός τις ειρωνείες λόγου και δράσης."
Ζερβού Α. Tο παιχνίδι της ποιητικής δημιουργίας στην Iλιάδα και την Oδύσσεια. Για μια θεωρία της ομηρικής ποιητικής, εκδ. Iνστιτούτου του βιβλίου - A. Kαρδαμίτσα, Aθήνα 2003. 2. O αοιδός και η τυποποίηση
"Γενικά, δεν ήταν εύκολο το επάγγελμα του τραγουδιστή. O αοιδός έπρεπε να έχει εξασκήσει τη μνήμη του αι να παίζει στα δάχτυλα τη μυθολογία. Δεν έφτανε να είναι σε θέση να επαναλάβει γνωστά και πετυχημένα, δικά του ή ξένα τραγούδια· έπρεπε και να μπορεί να συνθέσει στη στιγμή και να αφηγηθεί ποιητικά, αυτοσχεδιάζοντας, όποια ιστορία παλιά ή καινούρια τού ζητούσαν ή αποφάσιζε να τραγουδήσει. Δύσκολο, αλλά για να το πετυχαίνουν οι αοιδοί είχαν αναπτύξει μιαν ιδιαίτερη τεχνική, βασισμένη στην τυποποίηση.

Την τυποποίηση του ποιητικού λόγου των αοιδών την καθόριζε σε γενικές γραμμές ένας κανόνας: τα ίδια πράγματα λέγονται πάντα με τα ίδια λόγια. Αυτό σήμαινε στην πράξη ότι ο τραγουδιστής είχε στον νου του μια σειρά από προκατασκευασμένες διατυπώσεις, τους λογότυπους, που ταίριαζαν στον στίχο και αποδίδανε τη μια ή την άλλη έννοια. Για παράδειγμα, κάθε φορά που κάποιος έπαιρνε τον λόγο να δώσει μια απάντηση, ο αοιδός τραγουδούσε: τὸν δ᾿ ἀπαμειβόμενος προσέφη... [...] - και συμπλήρωνε τον στίχο, ανάλογα με την περίπτωση, χρησιμοποιώντας τυποποιημένες πάλι εκφράσεις, όπως ...ξανθός Μενέλαος [...]· ...νεφεληγερέτα Zεὺς [...]· ...πολύμητις Οδυσσεύς [...].

Όχι σπάνια ο λογότυπος αντιστοιχούσε σε έναν ολόκληρο στίχο. [...] Σε μεγαλύτερη κλίμακα, ο αοιδός μπορούσε να ενσωματώσει στο τραγούδι του και ολόκληρες τυπικές σκηνές, όπως τις κρατούσε έτοιμες στιχουργημένες στη μνήμη του. Τέτοιες σκηνές ήταν π.χ. η υποδοχή του ξένου, η προετοιμασία ενός γεύματος [...].

Ήταν μεγάλη βοήθεια για τον αοιδό, όταν αυτοσχεδίαζε, να αξιοποιήσει έτοιμο υλικό [...]. Όμως ούτε ο κανόνας της τυποποίησης ούτε η τραγουδιστική πρακτική απαγόρευε τους νεωτερισμούς. Κάθε άλλο: οι τραγουδιστές νιώθαν ελεύθεροι να παραλλάξουν λίγο ή πολύ τις τυπικές διατυπώσεις, και από τις παραλλαγές τους οι καλύτερες αργά ή γρήγορα ενσωματώνονταν στο παραδοσιακό υλικό." (Kακριδής, Φ., σσ 8-9, A΄)

# data[].attributes.attachment_link.title
Οδύσσεια, 4η ενότητα: α 174-360/

# data[].attributes.attachment_link.description
Ερμηνευτικές επισημάνσεις 1. H πρώτη εικόνα αυτής της Ενότητας (174-5/ ) αντιπαρατίθεται προς την τελευταία της προηγούμενης (169-73/ ): μετά το γεύμα οι μνηστήρες ετοιμάζονται για τραγούδι και χορό, ενώ ο Τηλέμαχος αρχίζει συνομιλία με τον "ξένο"· στη συνομιλία αυτή εστιάζει ο ποιητής, ενώ στους μνηστήρες αναφέρεται μέσα από σχόλια των δύο συνομιλητών.

# data[].attributes.headline
Ανάγνωση 5ης ενότητας

# data[].attributes.subject
Ανάγνωση 5ης ενότητας

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Ερμηνευτικές επισημάνσεις

*H δράση εξελίσσεται στον ίδιο χώρο αλλά ενοποιημένη τώρα και σε ανθρώπινο μόνο επίπεδο, με πολλές όμως αναφορές στους θεούς:

* η πρώτη εικόνα (361-2/<325-6>) αποτελεί συνέχεια εκείνης του α 171-3/<153-6> και υποδηλώνει ότι το γλέντι των μνηστήρων συνεχίζεται από τότε αδιάκοπα·

* το τραγούδι του Φήμιου όμως για τον λυγρόν νόστον των Αχαιών, που καθηλώνει τους μνηστήρες, ενεργοποιεί την Πηνελόπη και η παρουσία της δεσπόζει στη σκηνή μέχρι το 383/<344>· παρεμβαίνει τότε ο Τηλέμαχος ελεγκτικά, της θυμίζει τη θέση της και τον δικό του ρόλο ("σ' αυτό το σπίτι είμαι εγώ ο κυβερνήτης"), κι εκείνη κατάπληκτη αποχωρεί (385-406/<346-64>)·

* οι μνηστήρες εκδηλώνονται με θόρυβο και δίνουν έτσι αφορμή στον Τηλέμαχο να τους απευθύνει λόγο ελεγκτικό και αντρίκειο ως κύριος του σπιτιού (407-24/<365-80>)·

* εκείνοι αιφνιδιάζονται και απορούν με το θάρρος του, ο Αντίνοος μάλιστα του καταλογίζει έπαρση και τον καταριέται, αλλά ο Τηλέμαχος του απαντά συγκρατημένα (425-44/<381-98>)·

* παρεμβαίνει ο Ευρύμαχος ειρωνικά, διπλωματικά, διερευνητικά, για να αποσπάσει πληροφορίες, αλλά ο Τηλέμαχος τον καθησυχάζει κρύβοντας το μυστικό του (445-67/<399-420>)·

* και οι μνηστήρες συνεχίζουν το γλέντι ως το βράδυ, οπότε αποχωρούν για ύπνο στα σπίτια τους· ο Τηλέμαχος μόνο ξαγρυπνά μελετώντας τις συμβουλές της θεάς (468-97/<421-44>).

Από τους στίχους 361-92/<325-52> διαπιστώνεται ότι ο αοιδός (ο Φήμιος εδώ):

* θέλγει, γενικά, τους ακροατές του αυτοσχεδιάζοντας "μ' ό,τι βάζει ο νους του", ενώ, ειδικά, με "τον πικρό νόστο των Αχαιών", συγκινεί την Πηνελόπη, η οποία διαμαρτύρεται επειδή ο Φήμιος επιμένει να τραγουδά ένα λυπητερό τραγούδι, που της "σπαράζει την καρδιά"·

* συνήθως τα τραγούδια του αναφέρονται σε έργ' άνδρών τε θεών τε

* "οι άνθρωποι τιμούν και προτιμούν [...] το τραγούδι [...] το τελευταίο", όπως πάντα·

* έχει τιμητική θέση στα ανάκτορα και την υποστήριξη του οικοδεσπότη.

- Είναι λοιπόν πολύτιμος επαγγελματίας ένας φημισμένος αοιδός (όπως πάντα ο καλός τραγουδιστής). (Σχετικό είναι το απόσπασμα Δ1.)

3. Το ήθος των προσώπων της Ενότητας:

α. Το ήθος της Πηνελόπης στοιχειοθετείται με βάση τη σύνεση και τη συζυγική πίστη -χαρακτηριστική είναι η αντίδρασή της στο τραγούδι, όπως και το κλάμα της- αλλά και με τη σεμνότητα (χαρακτηριστική είναι η κίνηση του στίχου 371/<334>) και τις ασχολίες της.

β. Το ήθος του Τηλέμαχου παρουσιάζεται διαφοροποιημένο ως προς τη συμπεριφορά, όπως δείχνει ο λόγος προς τη μητέρα του και, κυρίως, η στάση και οι λόγοι του προς τους μνηστήρες, γενικά, και προς τον Αντίνοο και τον Ευρύμαχο, ιδιαίτερα, που τονίζουν την επιθετικότητά του στην αρχή, αλλά και την αυτοσυγκράτηση και ευελιξία στη συνέχεια: ο Τηλέμαχος φαίνεται τώρα αποφασισμένος να κυβερνήσει το σπίτι του και να αναλάβει πρωτοβουλίες ως δεκτικότατος μαθητής της θεάς.

γ. Το ήθος των μνηστήρων, γενικά, και του Αντίνοου και Ευρύμαχου, ειδικότερα, στοιχειοθετεί η υβριστική συμπεριφορά τους, τόσο ως πιεστική διεκδίκηση της Πηνελόπης (της εξουσίας, μάλλον, μέσω της βασίλισσας), όσο και ως κατασπατάληση του οδυσσειακού οίκου. Ο Αντίνοος, ειδικότερα, παρουσιάζεται προσβλητικός και κυνικός, ενώ ο Ευρύμαχος ύπουλος, ειρωνικός, διπλωματικός.

δ. Το ήθος της Ευρύκλειας έχει ως βάση την αφοσίωσή της στη βασιλική οικογένεια (477/<428> κ.ε.).

4. α. Από τους στίχους 442-4/<397-8> και 448-51/<402-4> φαίνεται κατοχυρωμένη η ιδιοκτησία και η κληρονομικώ δικαίω μεταβίβασή της χωρίς καμία αμφισβήτηση. Γι' αυτό ο Τηλέμαχος αξιώνει από τους μνηστήρες να σταματήσουν να διαρπάζουν την πατρική περιουσία του- αλλιώς, θα επικαλεσθεί θεϊκή εκδίκηση17 (417-24/<374-80>).

β. H πολιτειακή (και πολιτική) κατάσταση της Ιθάκης όμως παρουσιάζεται περιπλεγμένη:

* το ουσιαστικό κενό εξουσίας, που δημιουργεί η μακρόχρονη απουσία του βασιλιά, δεν είναι και τυπικά επιβεβαιωμένο, πράγμα που εμποδίζει τη διαδοχή·

* ο φυσικός κληρονόμος του, εξάλλου, δεν θεωρείται ακόμη ενήλικος, αλλά και η κληρονομική διαδοχή της βασιλείας, αν και ο θεσμός δεν έχει καταργηθεί, δεν είναι εξασφαλισμένη, όπως προκύπτει από την ευχή-κατάρα του Αντίνοου (430-1/<386-7>), την παραδοχή του Τηλέμαχου (438-41/<394-6>) και την επιβεβαίωση του Ευρύμαχου (446-7/<400-1>, πρβλ. 434/<390>)·

* λύση στο πρόβλημα θα μπορούσε να δώσει ο γάμος της Πηνελόπης με έναν από τους μνηστήρες (βλ. α 272-7/<245-50>), γιατί ως γυναίκα του βασιλιά είναι φορέας της εξουσίας του και όποιος την παντρευόταν θα έπαιρνε τη θέση του (πρβλ. το ανάλογο της Κλυταιμνήστρας και του Αίγισθου)·

* αυτό όμως θα σήμαινε ότι η βασίλισσα θεωρεί τον άντρα της νεκρό ή, τουλάχιστον, ότι δεν τον περιμένει, αλλά η Πηνελόπη και θρηνεί τον Οδυσσέα και ελπίζει· έτσι δεν αποφασίζει να ανταποκριθεί στις αξιώσεις των μνηστήρων αλλά και δεν τις απορρίπτει κατηγορηματικά, όπως θα φανεί στη συνέχεια·

* οι μνηστήρες, από τη μεριά τους, μπαινοβγαίνουν στο παλάτι και κατατρώγουν την περιουσία του βασιλικού οίκου αξιώνοντας πιεστικά από την Πηνελόπη να διαλέξει έναν απ' αυτούς ως σύζυγο, χωρίς να υπολογίζουν την πιθανότητα επιστροφής του Οδυσσέα ή την επικείμενη ενηλικίωση του γιου του· όταν αναγκασθούν να πάρουν στα σοβαρά τον Τηλέμαχο, θα προσπαθήσουν να τον βγάλουν από τη μέση, όπως το φοβήθηκε κιόλας ο ίδιος στο α 279/<251>.

- Έτσι, το πρόβλημα του αποκλεισμένου στα ξένα βασιλιά οξύνεται από την αδιέξοδη πολιτική κατάσταση της πατρίδας. Και η αυλαία ανοίγει τη στιγμή που όλα αρχίζουν να δρομολογούνται (και ο νόστος του Οδυσσέα και η ενηλικίωση του Τηλέμαχου και η ανάγκη να ξεκαθαρίσει τη θέση της η Πηνελόπη), και να κεντρίζουν έτσι το ενδιαφέρον του ακροατή για την εξέλιξη. Αυτά τα νήματα παίρνει στα χέρια του ο ποιητής και αναλαμβάνει να τα πλέξει, αλλά και να δώσει λύσεις ως το τέλος του έργου του.
Αοιδοί
Από τους στίχους 361-92/<325-52> διαπιστώνεται ότι ο αοιδός (ο Φήμιος εδώ):

* θέλγει, γενικά, τους ακροατές του αυτοσχεδιάζοντας "μ' ό,τι βάζει ο νους του", ενώ, ειδικά, με "τον πικρό νόστο των Aχαιών", συγκινεί την Πηνελόπη, η οποία διαμαρτύρεται επειδή ο Φήμιος επιμένει να τραγουδά ένα λυπητερό τραγούδι, που της "σπαράζει την καρδιά"·

* συνήθως τα τραγούδια του αναφέρονται σε ἔργ᾿ ἀνδρῶν τε θεῶν τε·

* "οι άνθρωποι τιμούν και προτιμούν [...] το τραγούδι [...] το τελευταίο", όπως πάντα·

* έχει τιμητική θέση στα ανάκτορα και την υποστήριξη του οικοδεσπότη.

Είναι λοιπόν πολύτιμος επαγγελματίας ένας φημισμένος αοιδός (όπως πάντα ο καλός τραγουδιστής).

Αποσπάσματα από τη σχετική βιβλιογραφία / αρθογραφία
1. Οι αοιδοί της Οδύσσειας
"Πέρα από τους ανώνυμους αοιδούς, το έπος αυτό διαθέτει δύο επώνυμους αοιδούς: τον Φήμιο στο παλάτι της Ιθάκης· τον Δημόδοκο στην αυλή και στην αγορά των Φαιάκων. Oι αοιδές των δύο αυτών αοιδών δεν είναι μόνο, ανεξαιρέτως, διηγητικές, αλλά και συνδέονται, εμμέσως ή αμέσως, με τον κεντρικό ήρωα του έπους, προκαλώντας δηλωμένες αντιδράσεις των ακροατών τους.

Tα δύο εξάλλου παραδείγματα επαγγελματιών αοιδών στην Οδύσσεια μπορούν, ή πρέπει, να θεωρηθούν συμπληρωματικά μεταξύ τους. Στο πολιτικά αντιφατικό περιβάλλον της Ιθάκης αναλογεί ο αντιφατικός επίσης Φήμιος - ένας τραγουδιστής που εξαναγκάζεται να διασκεδάζει τους μνηστήρες με τις αοιδές του και σώζεται από τον Oδυσσέα στη σκηνή της Mνηστηροφονίας την τελευταία στιγμή, προβάλλοντας την αυτοδίδακτη διηγητική του τέχνη, πλάι στην εύνοια των Mουσών, για να δικαιολογήσει τη συμβιβαστική του στάση μέσα στο παλάτι της Iθάκης [...]. Στο υπερπολιτισμένο και σχεδόν ουτοπικό περιβάλλον της Σχερίας αντιστοιχεί ο τυφλός Δημόδοκος, αυλικός αοιδός, στον οποίο αποδίδονται οι προσήκουσες τιμές δίχως καμιά επιφύλαξη για τον
ρόλο του." (Mαρωνίτης 4, σ. 12, Γ΄· βλ. και Μαρωνίτης - Πόλκας, σσ. 54-65, Β΄).

# data[].attributes.attachment_link.description
Ερμηνευτικές επισημάνσεις *H δράση εξελίσσεται στον ίδιο χώρο αλλά ενοποιημένη τώρα και σε ανθρώπινο μόνο επίπεδο, με πολλές όμως αναφορές στους θεούς: * η πρώτη εικόνα (361-2/ ) αποτελεί συνέχεια εκείνης του α 171-3/ και υποδηλώνει ότι το γλέντι των μνηστήρων συνεχίζεται από τότε αδιάκοπα· * το τραγούδι του Φήμιου

# data[].attributes.headline
Ανάγνωση 6ης ενότητας

# data[].attributes.subject
Ανάγνωση 6ης ενότητας

# data[].attributes.attachment_link.title
Οδύσσεια, 6η ενότητα: β, γ, δ (περίληψη – ανάλυση μικρών αποσπασμάτων)

# data[].attributes.attachment_link.description
1. Νέστορας: O Nέστορας ήταν ο πιο σεβάσμιος, λόγω ηλικίας και πείρας, από τους βασιλιάδες που πήραν μέρος στον Tρωικό πόλεμο.

# data[].attributes.headline
Ανάγνωση 7ης ενότητας

# data[].attributes.subject
Ανάγνωση 7ης ενότητας

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
8 (στ. 39-40) Οι Φαίακες συγγενεύουν με τους θεούς, γιατί ο γενάρχης τους, ο Ναυσίθοος, ήταν γιος του Ποσειδώνα.

Οι αδερφάδες του Μεγάλου Αλεξάνδρου (και το αθάνατο νερό) (λαϊκή παράδοση) [πηγή: Μακεδονία εν μύθοις φθεγγομένη- Ηλεκτρονικός Κόμβος για την Ελληνική Γλώσσα]
Η γοργόνα (λαϊκή παράδοση) [πηγή: Σπουδαστήριο Νέου Ελληνισμού]

H Hώς/Aυγή στο άρμα της ταξιδεύει στο στερέωμα.
Μελανόμορφη λήκυθος λευκού εδάφους του Ζ. της Σαπφώς, περίπου 500 π.X. (Nέα Yόρκη, Mητροπολιτικό Mουσείο, 41.162.29 )
2. [Ο ξενιτεμένος παραγγέλλει στη γυναίκα του με τα χελιδόνια]
Θες, κόρη μου, παντρέψου, θες καλόγραιψε,

τι εδώ που 'μ' ο καημένος επαντρεύτηκα.

Επήρα μια γυναίκα σκύλα, μάγισσα·

μαγεύει τα καράβια, δεν κινούν γι' αυτού,

με μάγεψε κι εμένα, δεν κινώ κι εγώ.

Όντας κινώ για να 'ρθω, χιόνια και βροχές,

όντας γυρίζω πίσω, ήλιος ξαστεριά.

Ζώνομαι τ' άρματά μου, πέφτουν καταγής, πιάνω

γραφή να γράψω και ξεγράφεται.

(Από το βιβλίο του Αναστασιάδη, ό.π., σ. 102)

Γ΄. ΘEMATA ΓIA ΣYZHTHΣH - EPΓAΣIEΣ

1. Να συγκρίνετε το δεύτερο συμβούλιο των θεών (στ. 3-49) με το πρώτο (με τους στ. α 56-108, ειδικότερα) και να διακρίνετε:

α. τα νέα στοιχεία που προέκυψαν από τις ενέργειες του Tηλέμαχου (τη συνέλευση και το ταξίδι) και

β. εκείνα που προδιαγράφουν εξελίξεις. Τα συμβούλια των θεών

2. O ποιητής επιμένει στην περιγραφή του τοπίου της Ωγυγίας, που ο Eρμής στάθηκε και θαύμαζε την ομορφιά του. H στάση αυτή του θεού αντιπαρατίθεται προς τη στάση του ............................., που.................................(στ. 93).

3. Ποια στοιχεία συνθέτουν το περιβάλλον της Kαλυψώς (το εσωτερικό της σπηλιάς και το εξωτερικό του νησιού, στ. 66-82) και τι είδους εικόνες προβάλλουν; (π.χ.: μοσκοβόλαγε το νησί: οσφρητική εικόνα). Zωγραφίστε μία οπτική εικόνα που σας άρεσε.

4. Να συγκρίνετε την εντολή του Δία στον Eρμή (στ. 35-49) με την ανακοίνωσή της από τον Eρμή στην Kαλυψώ (στ. 109-129), να διαπιστώσετε τις διαφορές και να τις δικαιολογήσετε.

5. Να εντοπίσετε μερικά σημεία από τις αντιδράσεις της Kαλυψώς (στ. 130-161) που επιβεβαιώνουν τον ανθρωπομορφισμό των ομηρικών θεών (βλ. και το Γ5 της 2ης Ενότητας).

Στην Ενότητα αυτή οι θεοί κινητοποιούνται, για να βοηθήσουν έναν άνθρωπο/βασιλιά, που (άμεσα ή έμμεσα) χαρακτηρίζεται πρόθυμος, νηφάλιος, δίκαιος, σπλαχνικός/πονόψυχος, γλυκός σαν πατέρας, και αγαπά την πατρίδα του. H θεϊκή αυτή κινητοποίηση χάριν ενός (καλού βέβαια) ανθρώπου υπογραμμίζει τον ανθρωποκεντρικό χαρακτήρα της Oδύσσειας.

Στον λαιμό του αγγείου εικονίζεται ο Eρμής να συνομιλεί (πιθανόν) με την Kαλυψώ.
Σύμφωνα με διαφορετική ερμηνεία εικονίζονται δύο γυναίκες.
Λεπτομέρεια από μηλιακό αμφορέα του 600 περίπου π.X.
(Aθήνα, Eθνικό Aρχαιολογικό Mουσείο, 354)

Ε. Ερμηνευτικές επισημάνσεις από το ελληνικό βιβλίο εκπαιδευτικού

Στ. Ερμηνευτικές επισημάνσεις από το κυπριακό βιβλίο εκπαιδευτικού

ε, 151-261 Οδυσσέας και Καλυψώ

Η θέση και η λειτουργία της ραψωδίας ε στην Οδύσσεια

Η ραψωδία ε έπεται της Τηλεμάχειας (α-δ), από την οποία έχουμε πάρει πληροφορίες για την κατάσταση στην Ιθάκη, για την τύχη του Οδυσσέα, καθώς και για την οριστική απόφαση των θεών να επιστρέψει ο ήρωας στην πατρίδα του. Στην Τηλεμάχεια ο Οδυσσέας είναι παρών in absentia: η μορφή του δεσπόζει μέσα από το κενό που άφησε στο σπίτι και την πατρίδα του, μέσα από τη φήμη του, μέσα από τις διηγήσεις ανθρώπων που βρέθηκαν μαζί του στην τρωική εκστρατεία (Νέστορας, Μενέλαος, Ελένη), αλλά και του Πρωτέα, του περίφημου Γέρου της Θάλασσας, που τον είδε στην Ωγυγία. Τώρα είναι η στιγμή να συναντήσουμε τον ίδιο τον Οδυσσέα (ύστερα από 2370 στίχους), καθώς με τη ραψωδία ε ξεκινά το ταξίδι της επιστροφής και της αποκατάστασης, όχι απλά στην πατρίδα του, αλλά και στη θέση του ως συζύγου και βασιλιά. Η ραψωδία ε αποτελεί τον συνδετικό κρίκο μεταξύ της δ (και γενικότερα της Τηλεμάχειας) και της ζ, της άφιξης στο νησί των Φαιάκων, η οποία με τη σειρά της αποτελεί τον τελευταίο σταθμό του Οδυσσέα πριν την Ιθάκη. Η ραψωδία ε σηματοδοτεί την τελευταία φάση του νόστου, που θα φέρει τον Οδυσσέα στην Ιθάκη, αφού πρώτα περάσει από τη Σχερία.

Πώς λειτουργεί στο πλαίσιο της Οδύσσειας η ραψωδία ε; Σε τι συμβάλλει, ποια σκοπιμότητα εξυπηρετεί, τι προσφέρει στο έπος; Θα μπορούσαμε να πούμε ότι η ραψωδία ε συμβάλλει στα εξής:

* Παρουσιάζει για πρώτη φορά τον Οδυσσέα και σκιαγραφεί την ταυτότητα και το ήθος του. Είναι ο ήρωας που δεινοπαθεί, ταλαιπωρείται για χρόνια, είχε τις ευκαιρίες και τις δυνατότητες να ξεφύγει απ' τη δυστυχία και να κερδίσει την αθανασία και μια ήσυχη και ανέμελη ζωή, αλλά δεν το έκανε. Έμεινε σταθερός στον πόθο της επιστροφής στην πατρίδα και τη γυναίκα του. Αποδείχθηκε σωστός βασιλιάς και οικογενειάρχης, αφού δεν λησμόνησε τον λαό και την οικογένειά του. Αυτά περίπου είναι και τα επιχειρήματα της Αθηνάς στην αρχή της "δεύτερης συνέλευσης" των θεών (ε, 7-20).

* Προβάλλει τα ιδιαίτερα γνωρίσματα του οδυσσειακού ήρωα: πολύτλας (υπομένει καρτερικά εδώ και επτά χρόνια), πολύμητις (ιδιαίτερα μέσα από την επιτυχή αντιμετώπιση της πονηριάς της Καλυψούς), σταθερά προσηλωμένος στο στόχο του (ακόμα και με άρνηση της αθανασίας), με ξεχωριστές σωματικές δεξιότητες, τέχνη (κατασκευή σχεδίας).

* Μέσα από την παρουσίαση άλλων γυναικών καταδεικνύεται η σπουδαιότητα και το μεγαλείο της Πηνελόπης. Η Καλυψώ επιχειρεί ευθέως σύγκριση μεταξύ του εαυτού της και της Πηνελόπης και, ως θεά, κρίνεται κατά πολύ ανώτερή της. Παρόλα αυτά, η Πηνελόπη αποδεικνύεται, τελικά η ιδανική σύζυγος για τον ήρωα.

* Τονίζεται το θέμα του νόστου, εγχειρήματος κοπιαστικού και κινδυνώδους. Οι κίνδυνοι είναι φυσικοί (θαλασσοταραχές, ναυάγια, μάχες), αλλά και ψυχολογικοί (πιέσεις από Καλυψώ). Ο Οδυσσέας τους αντιμετωπίζει επιτυχώς χάρη στην καρτερία και την πανουργία του.

* Τα επτά χρόνια παραμονής στην Ωγυγία εξυπηρετούν τη δομή της Οδύσσειας: είναι το αναγκαίο χρονικό διάστημα για να μεγαλώσει και να δραστηριοποιηθεί ο Τηλέμαχος.

* Ιδιαίτερα η σκηνή που εξετάζουμε είναι αυτή που παρουσιάζει τον ήρωα να βγαίνει από την αδράνεια και την απραξία, να ανακτά τις πνευματικές και σωματικές του δυνάμεις, να είναι έτοιμος για το ταξίδι της επιστροφής.

Ο ρόλος των θεών

Όπως και στη ραψωδία α, η δράση στο έψιλον κινείται χάρη στην επέμβαση των θεών. Η ανθρώπινη βούληση βρίσκεται σε αρμονία με το θεϊκό σχέδιο: οι όποιες σημαντικές εξελίξεις παρουσιάζονται ως αποτέλεσμα της δράσης θεών και ανθρώπων. Η Αθηνά μεσολαβεί εκ νέου για να βοηθήσει τον προστατευόμενό της, ενώ ο Ερμής αναλαμβάνει το έργο της πληροφόρησης της Καλυψούς και χειρίζεται το θέμα με επιδεξιότητα και αποτελεσματικότητα. Οι θεοί, εξαιρουμένου βεβαίως του Ποσειδώνα, που όμως διευκολύνει τους υπολοίπους με την απουσία του, στηρίζουν τον δίκαιο βασιλιά και με την επέμβασή τους δρομολογείται η αναχώρησή του από την Ωγυγία.

Οι στίχοι ε, 151-261 στο πλαίσιο της ραψωδίας:

Οι στίχοι αυτοί αποτελούν την τέταρτη μεγάλη ενότητα της ραψωδίας ε. Είχε προηγηθεί:

(α) Η "δευτέρα ἐκκλησία" των θεών (ε, 1-42), 1 στην οποία ο Δίας έδωσε την εντολή για την αποδέσμευση του Οδυσσέα από το νησί της Καλυψούς. Ενδιαφέρουσα εδώ είναι η νέα υπόμνηση, αυτή τη φορά εκ μέρους της Αθηνάς, για την ἀτασθαλίην των μνηστήρων και βεβαίως για την τελική τους τύχη.

(β) Το ταξίδι του Ερμή προς τη σπηλιά της Καλυψώς (ε, 43-75), στο οποίο δεσπόζει η επιβλητική περιγραφή του σπέους, της παραδείσιας φυλακής του Οδυσσέα. Είναι χαρακτηριστικό το γεγονός ότι η εικόνα αυτής της σπηλιάς και του εδεμικού περιβάλλοντός της θυμίζει τόσο έντονα μια άλλη σπουδαία οδυσσειακή σπηλιά, αυτή του Κύκλωπα. Η σπηλιά της θείας ξεγνοιασιάς, του άφθιτου ερωτικού πάθους και της αιώνιας νεότητας (πρβλ. τα λόγια της Καλυψούς προς τον Οδυσσέα στους στ. 208-10) αντιπαραβάλλεται με την τερατώδη φωλιά του πλάσματος εκείνου που ενσαρκώνει στην Οδύσσεια την απόλυτη απαξίωση του πολιτισμού και των κεκτημένων του.

(γ) Τη φιλοξενία του Ερμή στη σπηλιά (76-147), όπου ανακοινώνεται η απόφαση των θεών στην αγανακτισμένη, πλην υποχρεωμένη να υπακούσει Καλυψώ. Αξιοσημείωτη είναι στην ενότητα αυτή η τυπική σκηνή της φιλοξενίας. Αφενός, η προληπτική παραπομπή στο επεισόδιο με τον Πολύφημο -όπως προκύπτει εμμέσως, καθώς προείπαμε, από το παραδείσιο ντεκόρ των δύο επεισοδίων- καταδεικνύει την απόσταση ανάμεσα στο ανόσιο αυτό τέρας και στη δίκαιη, ευσεβή ( νόος ἐναίσιμος) και κατά βάθος όχι σκληρόκαρδη Καλυψώ ( οὐδέ μοι αὐτῇ/ θυμὸς ἐνὶ στήθεσσι σιδήρεος, 190-1). Αφετέρου, η φιλοξενία που προσφέρει η Καλυψώ στον Ερμή παραλλάσσεται κατόπιν στη ραψωδία, όταν η Καλυψώ δεξιώνεται τον Οδυσσέα, πριν περάσουν μαζί το τελευταίο βράδυ τους (ε, 192 κ.ε.). Μόνη διαφορά: στον Ερμή σερβίρεται νέκταρ και αμβροσία, ενώ στον Οδυσσέα οἷά περ βροτοὶ ἄνδρες ἔδουσιν (197). Κατά τα άλλα, ο Οδυσσέας καθέζετ' ἐπὶ θρόνου ἔνθεν ἀνέστη Ἑρμείας (195-6) και η νύμφη κάθεται απέναντί του, όπως ακριβώς έκανε και με τον θεό. Με τις απαραίτητες για το ανθρώπινο στάτους του προσαρμογές, ο Οδυσσέας λαμβάνει τη μεταχείριση που έλαβε ο αγγελιαφόρος των θεών. Μικρές παραλλαγές στην "τυπική" κατά τα άλλα σκηνή φιλοξενίας τιμούν και αναβαθμίζουν τον Οδυσσέα λίγο πριν την αναχώρησή του.

Ο Οδυσσέας καθηλωμένος στο νησί της Καλυψώς

Ύστερα από τέσσερις ραψωδίες έρχεται η ώρα να συναντήσουμε τον Οδυσσέα. Η εισαγωγή του στο έπος δεν γίνεται με τρόπο ιδιαίτερο ή επιβλητικό, όπως ενδεχομένως θα ανέμενε κανείς. Αντίθετα, συναντούμε τον Οδυσσέα, όταν η Καλυψώ κατευθύνεται προς το μέρος του για να του ανακοινώσει την είδηση της αναχώρησής του. Ο ήρωας βρίσκεται σε απραξία, θλίψη και απογοήτευση. Έχει φτάσει σε πολύ χαμηλό σημείο και από εκεί θα ξεκινήσει το ταξίδι της επιστροφής.

Η κατάσταση του Οδυσσέα στο νησί της Καλυψώς έχει ήδη περιγραφεί στη ραψωδία α, όταν η προστάτιδά του Αθηνά εκφράζει στον Δία το παράπονό της (α, 45-62). 2 Ο Οδυσσέας βιώνει για επτά χρόνια την απραξία και τη νωθρότητα, στοιχεία ξένα προς τον χαρακτήρα του και άδικα για άνθρωπο που επιθυμεί διακαώς την επιστροφή στην πατρίδα, τον λαό και την οικογένειά του (μείζονες αξίες της ομηρικής εποχής αυτές). Η κατάσταση αυτή είναι αφύσικη για επικό ήρωα, ο οποίος δικαιώνεται μόνο στη δημόσια σφαίρα, "επιτελώντας σπουδαίους άθλους ενώπιον των ομοίων του" (Jones 1988, 46). Η Αθηνά επισημαίνει ότι ο Οδυσσέας βρίσκεται εκεί παρά τη θέλησή του και αντιστέκεται στις προσπάθειες της Καλυψούς να τον κάνει να ξεχάσει την Ιθάκη. Επιθυμεί να δει έστω καπνὸν ἀποθρῴσκοντα απ' την πατρίδα του (α, 58) κι ας πεθάνει. Η αναχώρηση από την Ωγυγία αποτελεί την πρώτη δράση μετά την Τηλεμάχεια. Η σημασία του επεισοδίου, επομένως, σε σχέση και με τις περιπέτειες που θα ακολουθήσουν, είναι μεγάλη.

Η σπουδαιότητα του επεισοδίου στο έπος εμφαίνεται και αφηγηματολογικά: ενώ όλες τις γυναικείες μορφές που περιβάλλουν τον Οδυσσέα και συνιστούν περισπασμούς και πειρασμούς στην πορεία του προς τον νόστο (βλ. παρακάτω) τις γνωρίζουμε είτε μέσα από τις πρωτοπρόσωπες αφηγήσεις του ίδιου του Οδυσσέα είτε μέσα από τη διήγηση άλλου προσώπου όπως μεταφέρεται από τον Οδυσσέα (π.χ. ο Οδυσσέας μεταφέρει τη διήγηση της Κίρκης για τις Σειρήνες), το επεισόδιο της Καλυψώς, όπως βεβαίως και της Ναυσικάς, είναι το μοναδικό στην κατηγορία αυτή το οποίο μας εκθέτει ο ίδιος ο ποιητής. Το επεισόδιο της Καλυψώς, θυμίζουμε, είχε ήδη προβληθεί με έμφαση στην "προέκταση" του προοιμίου στο άλφα. Στο επεισόδιο επιστρέφει ξανά ο ίδιος ο Οδυσσέας δύο φορές κατά την εξιστόρηση προς τους Φαίακες (η, 244-66 και μ, 447-50) και αργότερα ξανά στους "Μικρούς Απολόγους" προς την Πηνελόπη (ψ, 333-37).

Η Καλυψώ

Η Καλυψώ είναι "αυτή που καλύπτει". Το λογοπαίγνιο με την ετυμολογία του ονόματος αντανακλά τη φύση και τις λειτουργίες του προσώπου αυτού. Η Καλυψώ καλύπτει τον Οδυσσέα, τον αποκρύπτει από τον κόσμο. 3 Στο νησί της Καλυψώς ο Οδυσσέας δεν είναι ο εαυτός του. Τα επτά χρόνια της απραξίας, η μοναξιά και η μελαγχολία που βιώνει δεν είναι φυσικά γνωρίσματα του ήρωα. Βρίσκεται στη μέση του πελάγους ( ὀμφαλός ἐστι θαλάσσης, α 50) και δεν λειτουργεί ως Οδυσσέας. Ωστόσο απορρίπτει την πρόταση-πρόκληση της Καλυψούς για αθανασία και αιώνια νεότητα.

Επιπλέον, η Καλυψώ εξυπηρετεί τη δομή της Οδύσσειας: η τύχη του ήρωα σκεπάζεται από μυστήριο, ο θάνατός του θεωρείται πολύ πιθανός και γι' αυτό ο ίδιος πρέπει να καλύπτεται μέχρι να παρέλθουν είκοσι συναπτά έτη από την αναχώρησή του (και δέκα από την άλωση της Τροίας), οπότε θα μεγαλώσει και θα αναλάβει ενεργό δράση ο Τηλέμαχος.

Η Καλυψώ δεν έχει κακία, όπως η Κίρκη, απλά θέλει πλάι της έναν άντρα. Το κίνητρό της επομένως να κρατήσει τον Οδυσσέα κοντά της είναι η προσωπική της ευχαρίστηση. 4 Για να επιτύχει, πρέπει να χρησιμοποιήσει πειθώ, όχι μαγεία όπως χρησιμοποιούν η Κίρκη ή οι Σειρήνες. Η δύναμη της πειθούς όμως και της "φυσικής" γυναικείας σαγήνης, όπως αυτή που διαθέτουν η Καλυψώ και η Ναυσικά, είναι σαφώς μεγαλύτερη από τα μάγια (σε εισαγωγικά το "φυσικής", καθώς και οι δύο αυτές μορφές μετέχουν ταυτοχρόνως, σε διαφορετικό βαθμό και με αλλιώτικο τρόπο η καθεμιά, και της θεϊκής και της ανθρώπινης φύσης). 5 Ο ήρωάς μας πρέπει να επιλέξει και, όπως πληροφορούμαστε ήδη από την ραψωδία α (56-59), αυτό έχει κάνει: επιθυμεί σταθερά και απαρασάλευτα να επιστρέψει στην πατρίδα του. Η Καλυψώ προσπαθεί να τον κάνει να ξεχάσει, 6 όμως ο Οδυσσέας είναι προσκολλημένος στο σπίτι του. Η νύμφη δεν τον ικανοποιεί πια (οὐκέτι, ε 153) και ο Οδυσσέας έχει ξεπεράσει οποιαδήποτε προσωρινή αποπλάνηση. 7 Όλα τα επιμέρους στοιχεία μας προετοιμάζουν για την αναχώρηση του ήρωα από την Ωγυγία.

Ο Οδυσσέας και οι επικίνδυνες γυναίκες

Η Οδύσσεια βρίθει γυναικείων μορφών που χαρακτηρίζονται (όπως και ο Οδυσσέας, βλ. παρακάτω) από το στοιχείο της εξυπνάδας και της πονηριάς:

* Η Αθηνά, αρχετυπική θεά της σοφίας, της πονηριάς (πρβλ. τη μεταμόρφωσή της ενώπιον του Οδυσσέα στην Ιθάκη)·

* Η Κίρκη, που είναι μάγισσα·

* Η Ελένη, η οποία βάζει κρυφά στα ποτήρια των συνδαιτυμόνων φάρμακο που σβήνει τους καημούς και τα φαρμάκια (δ, 219-21)·

* Η Καλυψώ, που με ένα συνδυασμό κολακείας και απειλής προσπαθεί να κρατήσει κοντά της τον Οδυσσέα (ε, 203-213)·

* Η Ναυσικά, που προσπαθεί να ξεγελάσει τον πατέρα της (ζ, 57κ.ε.)·

* Η Πηνελόπη, που δοκιμάζει έξυπνα τον Οδυσσέα (ψ, 177κ.ε.).

Όπως παρατηρούν πολλοί μελετητές, στις ραψωδίες ε-μ ο Οδυσσέας δοκιμάζεται από υπεράνθρωπα όντα και καταστάσεις. Στον Όμηρο αυτά τα πρόσωπα ή περιστατικά δεν κατονομάζονται ρητά ως περισπασμοί, κίνδυνοι, πειρασμοί ή δοκιμασίες. Χαρακτηρίζονται όμως έτσι γιατί, είτε απειλούν τη σωματική ακεραιότητα του Οδυσσέα είτε δοκιμάζουν την ψυχική και πνευματική του αντοχή, έχουν τη δυνατότητα να εμποδίσουν, να καθυστερήσουν ή ακόμη και να εκτροχιάσουν πλήρως τον νόστο του.

Είναι ενδεικτικό ότι οι κίνδυνοι που αντιμετωπίζει ο Οδυσσέας προσωποποιούνται κυρίως μέσα από γυναικείες μορφές (Κίρκη, Σκύλλα, Χάρυβδη, Καλυψώ, Ναυσικά. Εξαίρεση αποτελούν οι Κύκλωπες).8 Η γυναίκα, το θηλυκό στοιχείο, ως επικίνδυνος Άλλος αποτελεί εμβληματική και διαχρονική μορφή της αρχαίας ελληνικής λογοτεχνίας. 9

Η Καλυψώ ως πειρασμός

Η Καλυψώ διαφέρει από όλους τους άλλους πειρασμούς που αντιμετώπισε ο Οδυσσέας. Το επεισόδιο προκαλεί μια στάση, μια καθήλωση, εκτύπως αντίθετη με τη δράση που θα ακολουθήσει. Την αδράνεια και την έλλειψη εξωτερικής δράσης, σύμφωνα με τον Μαρωνίτη (1978), υποκαθιστά η εσωτερική ένταση του επεισοδίου. Ο Οδυσσέας καταβάλλει αγώνα εδώ και εφτά χρόνια να διατηρήσει ζωντανή στη μνήμη του το ηρωικό του παρελθόν και την Ιθάκη.

Ο ποιητής παρουσιάζει το όμορφο και θελκτικό νησί της Καλυψούς. Περιγράφει το ειδυλλιακό τοπίο (δάσος με πουλιά, κληματαριά, πηγές, λιβάδια: ε, 63κε), στο οποίο η νύμφη υποδέχεται τον Ερμή, αλλά τοποθετεί τον Οδυσσέα έξω από αυτήν την ομορφιά. Τον παρουσιάζει να κάθεται μόνος στο ακροθαλάσσι και να θρηνεί ασταμάτητα, να βρίσκεται, επομένως, έξω από τη σφαίρα επιρροής της Καλυψώς. Ο ήρωας φαίνεται πως απέρριψε τη φυσική ομορφιά του νησιού, όπως θα απορρίψει στη συνέχεια την Καλυψώ και την αθανασία.

Παρόλο που η Καλυψώ εκφράζει τα συναισθήματά της για τον Οδυσσέα και του υπόσχεται θήσειν ἀθάνατον καὶ ἀγήρων ἥματα πάντα (ψ, 336), εκείνος πουθενά δε φαίνεται να τρέφει αισθήματα γι' αυτήν, ούτε να μπαίνει στο δίλημμα να μείνει μαζί της. Η δήλωση του Οδυσσέα για την επίδραση της Καλυψούς πάνω του στο η 258 είναι σαφής: ἀλλ' ἐμὸν οὔ ποτε θυμὸν ἐνὶ στήθεσσιν ἔπειθεν (βλ. και ψ, 337, με τη φωνή του αφηγητή αυτή τη φορά). Η Καλυψώ προσφέρει στον Οδυσσέα την ανέμελη και ατάραχη ζωή και βεβαίως τον εαυτό της, που είναι αντικειμενικά ανώτερος από την Πηνελόπη. Ο Οδυσσέας, όμως, συνειδητοποιώντας πόσο διαφορετικά είναι όλα αυτά από τη δική του ανθρώπινη φύση, τα απορρίπτει. Φαίνεται πως το χάσμα Οδυσσέα-Καλυψούς είναι αγεφύρωτο. Η Καλυψώ απέχει από τα ανθρώπινα μέτρα του Οδυσσέα. Προέρχεται, όπως και η Ναυσικά, από τον κόσμο του παραμυθιού και της φαντασίας, ενώ ο Οδυσσέας από τον ηρωικό κόσμο της πραγματικότητας. Η διάσταση δηλώνεται εμφατικά στη σκηνή του δείπνου (ε, 196-200), όταν η Καλυψώ προσφέρει στον Οδυσσέα αυτά που τρώνε οι θνητοί, ενώ στην ίδια οι παρακόρες προσφέρουν θεϊκό νέκταρ και αμβροσία. Ο διαχωρισμός του γεύματος δηλώνει τη διάσταση θεάς και ανθρώπου.

Η Καλυψώ που αγαπά

Η Καλυψώ φαίνεται να περιβάλλει τον Οδυσσέα με στοργή, έστω με εγωιστικό και κτητικό τρόπο. Τον κρατά κοντά της παρά τη θέλησή του για εφτά ολόκληρα χρόνια. Στο τέλος, όμως, υποχρεώνεται να συμβιβαστεί με την απόφαση των θεών και κάνοντας την ανάγκη φιλοτιμία να τον βοηθήσει έμπρακτα. Καταρχάς, τηρεί την υπόσχεση που έδωσε στον Ερμή και χωρίς χρονοτριβή ανακοινώνει στον Οδυσσέα την απόφαση για την αναχώρησή του. Ακολούθως κάνει μια ύστατη προσπάθεια (με πονηριά) να τον μεταπείσει και, όταν ηττάται, παραιτείται πια και επιδίδεται στην παροχή βοήθειας προς τον Οδυσσέα. Τον καθοδηγεί στην κατασκευή της σχεδίας και την πέμπτη ημέρα τον λούζει, του δίνει ρούχα, τρόφιμα και νερό, και φυσά ευνοϊκό αέρα για να τον οδηγήσει (ε 263-68).

Είναι τυπικό στοιχείο η αγάπη θεών προς θνητούς και στο πλαίσιο αυτό κινείται ο οργισμένος λόγος της Καλυψώς προς τον Ερμή (ε, 121κε), ειδικά η αναφορά στην Ηώ και τη Δήμητρα και τους αντίστοιχους έρωτές τους για τον Ωρίωνα και τον Ιασίωνα. Η χρήση, ωστόσο, αυτού του τυπικού στοιχείου εξυπηρετεί την Οδύσσεια, αφού:

* προσφέρει "κάλυψη" στον Οδυσσέα για πολύ μεγάλο διάστημα (έτσι που να θεωρείται νεκρός και στο μεταξύ να ενηλικιωθεί ο Τηλέμαχος)·

* λειτουργεί αποδεικτικά για τις πνευματικές ιδιότητες του ήρωα ( πολύτλας, πολύμητις, πολύτροπος) και τη σωματική επιδεξιότητά του·

* φέρνει τον ήρωα αντιμέτωπο με τη δυνατότητα επιλογής της αθανασίας.

Η προσφορά αθανασίας

Η Καλυψώ έχει ήδη αναφέρει στον Ερμή τη δυνατότητα να προσφέρει στον Οδυσσέα αθανασία και αιώνια νιάτα (ε, 135-6) και το επαναλαμβάνει και στον ίδιο (ε, 208-9). Στην απάντησή του προς την Καλυψώ (ε, 215-224) ο Οδυσσέας δεν αναφέρεται στο συγκεκριμένο θέμα. Απαντά σε όλα τα άλλα σημεία που έθεσε η Καλυψώ, αλλά όχι σ' αυτό. Έμμεση απάντηση δίνεται, βέβαια, με τη δήλωσή του ότι επιθυμεί να επιστρέψει στην Ιθάκη. Γ ιατί όμως δεν απαντά ευθέως; Απλούστατα διότι δεν υπάρχει περίπτωση να υπεισέλθει σε τέτοια συζήτηση.

Αποτελεί τελικά η προσφορά αθανασίας όντως δοκιμασία για τον Οδυσσέα; Ο ήρωας δεν δείχνει σε καμιά στιγμή να διερωτάται αν πρέπει να δεχθεί την αθανασία ή όχι. Παρουσιάζεται σταθερά προσηλωμένος στον σκοπό του, από τον οποίο ούτε καν η προοπτική της αθανασίας δεν μπορεί να τον αποσπάσει. Η σταθερότητα της άρνησης, όμως, δεν ακυρώνει το δέλεαρ της προσφοράς· απλά αναδεικνύει το ηρωικό μέγεθος του Οδυσσέα και βεβαίως το νέο μοντέλο επικού ηρωισμού το οποίο αυτός εγκαινιάζει. Οποιοσδήποτε άλλος, μικρότερος άνθρωπος θα είχε, ίσως, δελεαστεί. Όμως αν ο Οδυσσέας έκανε διαφορετική επιλογή δεν θα ήταν Οδυσσέας.

Αυτή τη στιγμή δεν διακυβεύεται απλά ο νόστος, αλλά η ίδια η ηρωική υπόσταση του Οδυσσέα. Η επιλογή της αθανασίας δεν θα σήμαινε μόνο παραμονή στην Ωγυγία και οριστική απαλοιφή της θνητής του φύσης και της προοπτικής για επιστροφή στην πατρίδα. Θα σήμαινε επίσης και "κάλυψη" του ηρωικού του παρελθόντος, το οποίο είναι συνδεδεμένο με τα βάσανα και την αντοχή. Αντ' αυτών θα κέρδιζε μια νέα ζωή, εύκολη, θεϊκή. Ανάλογο δίλημμα, με μικρότερη ίσως ένταση, θα αντιμετωπίσει και στη Φαιακίδα ενώπιον της Ναυσικάς.

Ο Οδυσσέας επιλέγει να παραμείνει στη μνήμη των ανθρώπων ως ο ήρωας της Οδύσσειας, παρά να τον ξεχάσουν και να ζει αιώνια ως ο παρακοιμώμενος της Καλυψώς. Αυτή τη φήμη του ήρωα διαφύλαξε και ο Αχιλλέας, όταν προτίμησε να πεθάνει. Ο Αχιλλέας επιλέγοντας να πεθάνει και ο Οδυσσέας επιλέγοντας να εγκαταλείψει την Καλυψώ, αμφότεροι απορρίπτοντας την αθανασία, παρέμειναν επικοί ήρωες. Το οξύμωρο είναι ότι ακριβώς επιλέγοντας τη θνητότητα, ο Οδυσσέας και ο Αχιλλέας κέρδισαν την αθανασία χάρη στο έπος. Η κρισιμότητα της στιγμής συνδέεται με τη σημασία της ύπαρξης του ίδιου του ποιήματος, το οποίο αφ' εαυτού αποτελεί εγγύηση αθανασίας. Η επιλογή της θνητότητας αποτελεί κεντρικό
στοιχείο του νοήματός του.

Οδυσσέας και Καλυψώ: μια ατσάλινη θέληση ενάντια στην άλλη

Η Καλυψώ, παρά τον θυμό που εκφράζει στο άκουσμα της απόφασης των θεών, υποτάσσεται και συμμορφώνεται, προκειμένου να μην προκαλέσει την οργή του Δία. Ανακοινώνει στον Οδυσσέα την απόφαση να επιστρέψει στην πατρίδα του (την παρουσιάζει ως δική της απόφαση) και την πρόθεσή της να τον βοηθήσει, χωρίς όμως να υπόσχεται την ασφαλή άφιξή του στην Ιθάκη, πράγμα που, όπως λέει, εξαρτάται από τους θεούς. Ο νόστος δεν χαρίζεται στον ήρωα, αλλά πρέπει να τον κερδίσει με τον αγώνα του. Η Καλυψώ δεν δικαιολογεί τη μεταστροφή της και δεν κάνει καμιά νύξη για την επίσκεψη του Ερμή.10

Η πρώτη συναισθηματική αντίδραση του Οδυσσέα ( ῥίγησεν, 171) εκφράζει το ακατανόητο αυτής της ξαφνικής μεταστροφής και τη δυσπιστία του προς τη νύμφη (βλ. παρακάτω). Η προσεκτική του απάντηση όμως είναι τεκμήριο πια του πολυμήτιος Οδυσσέα (βλ. παρακάτω): αμφισβητεί την καλή πρόθεση της θεάς, αφού δεν μπορεί να διασχίσει τη θάλασσα με μια σχεδία, και ζητά επιβεβαίωση με όρκο. Ο Οδυσσέας πετυχαίνει αυτό που ζητά. Η Καλυψώ, χωρίς να θυμώσει από τα λόγια του, δεσμεύεται με τον μεγαλύτερο όρκο των θεών. Όπως σημειώνει ο K. Reinhardt ( Von Werken und Formen, Godesberg 1948, 501) "η μεγαλοπρέπεια του όρκου της Καλυψώς είναι ανάλογη με τη στιγμή: οι περιπλανήσεις έχουν τελειώσει, η επιστροφή έχει αρχίσει".

Έχοντας εξασφαλίσει την εμπιστοσύνη και τη συμπάθεια του Οδυσσέα προς το πρόσωπό της, η Καλυψώ τον οδηγεί στη σπηλιά και, μετά το δείπνο, ξεκινά αγώνα να τον κρατήσει κοντά της. Τον προσφωνεί για πρώτη φορά με το όνομά του. Προσπαθεί να τον πείσει με ένα μείγμα εκφοβισμού και παροχών. Τον προκαλεί ιδιαίτερα, όταν του ζητά να συγκρίνει την ίδια, μια θεά, με την Πηνελόπη, μια θνητή (ε, 211-13). Η λάθος απάντηση του Οδυσσέα θα επέσυρε την οργή και την τιμωρία της. 11 Ο Οδυσσέας είναι επιφυλακτικός, καχύποπτος απέναντί της και ιδιαίτερα διπλωματικός. Η διπλωματία, άλλωστε, η αποφυγή περιττών και άκαιρων συγκρούσεων, είναι κι αυτή έκφανση της μήτιος (βλ. παρακάτω). Αποφεύγει τη σύγκριση δηλώνοντας έξυπνα πως δεν υφίσταται θέμα αντιπαραβολής μιας θεάς και μιας θνητής και στρέφει τη συζήτηση στο ουδέτερο θέμα της πατρίδας: δεν μπορεί να συγκριθεί θνητή με θεά, αλλά ακόμα κι έτσι εγώ επιθυμώ να επιστρέψω στην πατρίδα μου (215-20). Επιβεβαιώνει τη δύναμη και την αντοχή του σε ό,τι κι αν στείλουν οι θεοί, ενώ δεν αναφέρει καθόλου το θέμα της αθανασίας (βλ. πιο πάνω). Η συζήτηση ολοκληρώνεται, το θέμα έχει κλείσει. Στο εξής τα δύο πρόσωπα δεν θα ξαναμιλήσουν, ούτε κατά τις πέντε μέρες της προετοιμασίας της σχεδίας. Η απόφαση του Οδυσσέα, αποτέλεσμα ελεύθερης επιλογής, είναι οριστική.

Τα δύο πρόσωπα έπαιξαν ένα παιχνίδι επικράτησης με όπλο την πανουργία τους. Η Καλυψώ κέρδισε την εμπιστοσύνη του Οδυσσέα, τον καλόπιασε, τον απείλησε, προσπάθησε να τον παγιδεύσει. Ο Οδυσσέας, έχοντας δεσμεύσει τη θεά με όρκο, αντιμετώπισε όλες τις φάσεις του σχεδίου της με ετοιμότητα και ευστροφία και δεν έπεσε στην παγίδα να συγκρίνει τη θεά με την Πηνελόπη. Η πονηριά του αποδείχθηκε υπέρτερη της πονηριάς της Καλυψώς. Τα επτά χρόνια αδράνειας δεν μείωσαν σε τίποτα τις ικανότητες και τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του ήρωα, ο οποίος παρουσιάζεται έτοιμος να συνεχίσει το ταξίδι της επιστροφής.

Η κατασκευή της σχεδίας

Μπροστά στη σταθερή απόφαση του Οδυσσέα να γυρίσει στην πατρίδα του, η Καλυψώ τον βοηθά να κατασκευάσει τη σχεδία και του δίνει τα απολύτως απαραίτητα εφόδια για το ταξίδι (σε αντίθεση με την Κίρκη που, παρά την αρχική της σκληρότητα, στάθηκε ιδιαίτερα βοηθητική στο θέμα του ταξιδιού). Ωστόσο, τόσο η σχεδία όσο και τα εφόδια εξαφανίζονται και καταστρέφονται με μιας. Ο Οδυσσέας, χτυπημένος από την οργή του Ποσειδώνα θα κάνει μεγάλο αγώνα για να επιβιώσει. Είναι προφανές ότι το ναυάγιο είναι αυτό που έχει μεγαλύτερη σημασία και όχι το ταξίδι καθεαυτό (βλ. παρακάτω). Τι εξυπηρετεί, λοιπόν, η λεπτομερής παρουσίαση της κατασκευής της σχεδίας, αφού αυτή αποδεικνύεται εντέλει ανώφελη;

Ενώ δηλώνεται η πρόθεση για την κατασκευή σχεδίας, αυτό που τελικά περιγράφεται είναι κατασκευή λέμβου (West, Heubeck & Hainsworth 2009, ad 487-8). Για τη σχεδία τα ξύλα απλά δένονται μεταξύ τους (δεν παίρνουν σχήμα, δεν καρφώνονται, δεν τρυπιούνται). Φαίνεται ότι ο Όμηρος, "λόγω έλλειψης παραδοσιακών λογοτύπων για την κατασκευή σχεδίας, δανείζεται από μια περιγραφή ναυπήγησης, όπως αυτή που θα απαιτούνταν για την κατασκευή της Αργώς". Το ερώτημα επανέρχεται πιο επιτακτικά: εάν η σχεδία δεν είχε πραγματική σημασία για το ταξίδι και αν ο ποιητής δεν είχε στη διάθεσή του έτοιμο λογοτυπικό υλικό για να περιγράψει την κατασκευή της, τότε γιατί κρίνει σκόπιμο να κάνει την περιγραφή;

Σε πρώτο επίπεδο, η σκηνή λειτουργεί ως έμπρακτη απόδειξη της αγάπης της Καλυψούς για τον Οδυσσέα. Η νύμφη έχει υποσχεθεί τη βοήθειά της και υλοποιεί αυτήν την υπόσχεση με την ενεργό εμπλοκή της στην κατασκευή της σχεδίας. Όλη η διαδικασία προχωρά μετά από ενέργειες της Καλυψούς: δίνει στον Οδυσσέα το τσεκούρι (ε, 234) και αυτός προχωρεί στα καθέκαστα. Το ίδιο γίνεται με το τρυπάνι (ε, 246) και με το πανί (ε, 248). Η όλη σκηνή περιγράφεται πολύ παραστατικά.

Επιπλέον, μέσω της σκηνής αυτής ο Όμηρος επιδιώκει να προσδώσει αίγλη στον Οδυσσέα παρουσιάζοντας την επιδεξιότητα, την τέχνην του. Μετά από επτά χρόνια απραξίας ο ήρωας αναλαμβάνει δράση και ανακτά τη δημιουργικότητά του. Η κατασκευή της σχεδίας καθίσταται η πρώτη (χειρωνακτική, σωματική) πράξη του Οδυσσέα, που είναι ιδιαίτερα σημαντική για τη συμπλήρωση της προσωπικότητάς του. Χάρη στην τέχνην της κατασκευής του Δούρειου ίππου ο Οδυσσέας έγινε ήρωας, χάρη στην τέχνην νίκησε τους Κύκλωπες, χάρη στην τέχνην κατασκευής του συζυγικού κρεβατιού ξανακέρδισε τη γυναίκα του. Χάρη στην τέχνην θα διαφύγει και τώρα από το νησί της Καλυψώς.

Μέσα από τον διάλογό του με την Καλυψώ ο ήρωας απέδειξε την πνευματική του ετοιμότητα. Τώρα αποδεικνύει και τη σωματική και παρουσιάζεται καθόλα έτοιμος για το ταξίδι. Είναι μάλιστα χαρακτηριστικό ότι ο ποιητής τον παρουσιάζει να εργάζεται ακατάπαυστα επί πέντε μέρες, χωρίς να δηλώνει τη μεσολάβηση της νύχτας. Η σχεδία, επομένως, έχει ιδιαίτερη σημασία, στον βαθμό που αποδεικνύει την ετοιμότητα, τη δραστηριοποίηση του ήρωα και την ακμαιότητά του, ειδικά στην πρώτη του εμφάνιση στο έπος.

Οι συμβολισμοί όμως διεισδύουν ακόμη πιο βαθιά. Η σχεδία λαμβάνει εξίσου ενδελεχή περιγραφή όσο και το λέχος του Οδυσσέα και της Πηνελόπης αργότερα, στο ψ. Οι ομοιότητες μεταξύ των δύο περιγραφών προεκτείνονται και στο επίπεδο των λογοτύπων. Πρόκειται σαφώς για δύο από τα σημαντικότερα υλικά σύμβολα της Οδύσσειας, το ένα από τα οποία τοποθετείται στην αρχή και το άλλο στο τέλος του ταξιδιού της επιστροφής. Η εσωτερική διακειμενικότητα (cross-reference) ανάμεσα στο ε και το ψ είναι γενικώς πολύ πυκνή.

Ο νόστος, η σχεδία του Οδυσσέα και ο τύπος του ήρωα στην Οδύσσεια

Καμιά φορά οι μεγαλύτερες αποκαλύψεις κρύβονται πίσω από τα απλούστερα ερωτήματα. Γιατί πρέπει να φύγει ο Οδυσσέας από την Καλυψώ πάνω σε μια ταπεινή σχεδία; Δεν μπορούσαν οι θεοί να του εξασφαλίσουν ασφαλέστερη μέθοδο διαφυγής;

Είναι χαρακτηριστικό της ποιητικής ωριμότητας της Οδύσσειας ότι ο ποιητής έχει απόλυτη συναίσθηση του "παραλόγου" εδώ, αφού βάζει τον ίδιο τον ήρωά του να σχολιάζει τη θεϊκή επιλογή: ῥίγησεν, λέει, ο πολύτλας, όταν άκουσε τα σχέδια των θεών (σημείωση: με το ίδιο ρήμα, που υποδηλώνει τρόμο και σοκ, υποδέχεται η Καλυψώ στον στ. 116 τη θεϊκή επιταγή για την αποδέσμευση του Οδυσσέα!). Η πρώτη σκέψη του Οδυσσέα πάει, φυσιολογικά, στη θεϊκή απάτη: ἄλλο τι δὴ σύ, θεά, τόδε μήδεαι οὐδέ τι πομπήν, / ἥ με κέλεαι σχεδίῃ περάαν μέγα λαῖτμα θαλάσσης,/ δεινόν τ' ἀργαλέον τε· τὸ δ' οὐδ' ἐπὶ νῆες ἐῗσαι/ ὠκύποροι περόωσιν (ε, 173-6).

Η αντίδραση της Καλυψώς είναι επίσης ενδιαφέρουσα: μείδησεν η νύμφη διασκεδάζοντας αλλά και θαυμάζοντας την πονηριά και την ευστροφία του άνδρα που στέκεται μπροστά της: ἦ δὴ ἀλιτρός γ' ἐσσὶ καὶ οὐκ ἀποφώλια εἰδώς (ε, 182). Η λέξη ἀλιτρός παράγεται από το ἀλιταίνω, ρήμα που λίγο πιο πάνω (ε, 108) περιέγραψε την προσβολή που διέπραξαν οι Έλληνες εις βάρος της Αθηνάς στην Τροία και η οποία επέσυρε γι' αυτούς τόσες περιπέτειες κατά τον νόστο. Εδώ, όμως, ἀλιτρός δεν είναι ο ανόσιος, αλλά ο ήρωας που χαρακτηρίζεται από τη μῆτιν, τη σφραγίδα του ηρωικού ιδεώδους στην Οδύσσεια. Η μῆτις είναι ιδιαίτερο είδος πανουργίας, που ισορροπεί επικίνδυνα ανάμεσα στον ηρωισμό και τηνὕβριν. Ο φορέας της μήτιος δεν αρκεί να είναι εφευρετικός και παράτολμος· απαιτείται να είναι και βαθύτατα μετρημένος, ώστε να αποφύγει την ὑπερβασίην! Η δισημία της λέξης ἀλιτρός αποδίδει γλαφυρότατα τα αγαθά αλλά και τις παγίδες της μήτιος στην Οδύσσεια.

Σημειώστε προκαταβολικά ότι με τον ίδιο ακριβώς τρόπο όπως η Καλυψώ -με το ίδιο ακριβώς ρήμα, μείδησεν- θα αντιδράσει στο ψ και ο Οδυσσέας, όταν -προσέξτε!- η Πηνελόπη θα επιδείξει ανάλογη δυσπιστία (και με το μυαλό της επίσης να πηγαίνει αμέσως στον κίνδυνο θεϊκής απάτης). Και στο ψ πρόκειται για ανακοίνωση μιας παρόμοιας συναρπαστικής, πολυαναμενόμενης και πολυπόθητης, αλλά επί μακρόν αναβαλλομένης και άρα απίστευτης είδησης: ο Οδυσσέας μαθαίνει ότι θα φύγει από τη χρυσή φυλακή του μετά από εφτά χρόνια· η Πηνελόπη ότι έχει επιστρέψει ο σύζυγός της μετά από είκοσι. Η εκκίνηση του νόστου στο ε ξεκινά με την κατάφαση της μήτιος του Οδυσσέα εκ μέρους γυναικείας μορφής που αποτελεί θεϊκή αντίζηλο της Πηνελόπης. Η κατάληξη του νόστου στο ψ θα επισφραγιστεί με ανάλογη κατάφαση της μήτιος αυτή τη φορά της Πηνελόπης από τον άνθρωπο που κατεξοχήν έχει ενσαρκώσει τη μῆτιν στο έπος, τον σύζυγό της (βλ. περισσότερα στο οικείο κεφάλαιο).

Η σχεδία λοιπόν συνδέεται άρρηκτα, όχι μόνο με τη ρώμη, την ψυχική αντοχή και την τέχνην, αλλά και με τη μῆτιν του Οδυσσέα. Η Οδύσσεια, σε αντίθεση με την Ιλιάδα, είναι η ιστορία ενός άνδρα που χάρη στην ευφυΐα του εξασφαλίζει τη σωτηρία του μέσα σ' έναν κόσμο απρόβλεπτων προκλήσεων και πειρασμών. 12 Ο τύπος του ιδανικού ήρωα στην Οδύσσεια δεν είναι αυτός της Ιλιάδας. Αυτό που προκρίνεται δεν είναι η ανδρεία και η γενναιότητα, αλλά η επιτυχία με μοναδικό σχεδόν εφόδιο την πανουργία. Ο Οδυσσέας είναι ο πολύτλας αλλά πάνω από όλα ο πολύτροπος και πολύμητις ήρωας. Το επίθετο πολύτλας παραπέμπει στην καρτερία που επιδεικνύει ο Οδυσσέας σε όλο το έπος, καθώς αντιμετωπίζει μια σειρά απίστευτων δυσκολιών. Τα επίθετα πολύτροπος και πολύμητις με τη σειρά τους συνδέονται με την ιδιαίτερη ικανότητα του Οδυσσέα να ενεργεί άμεσα, καίρια και αποτελεσματικά χάρη στην ευστροφία, την ελαστικότητα και την προσαρμοστικότητα που τον χαρακτηρίζει. Τα τρία επίθετα -πολύτλας, πολύτροπος, πολύμητις- συγκεφαλαιώνουν την ουσία του Οδυσσέα. Η σχεδία ως σύμβολο την οπτικοποιεί.

Ο ποιητής στη ραψωδία ε παρουσιάζει τον ήρωα κατ' ουσίαν φυλακισμένο, ανήμπορο και αδύναμο να ενεργήσει, αιχμάλωτο της Καλυψώς. Ήδη ταπεινωμένος, πριν αποκατασταθεί θα πρέπει να πέσει ακόμα πιο χαμηλά (θα χάσει τη σχεδία και τα ρούχα του) και από το σημείο ναδίρ θα ξεκινήσει την πορεία για την αποκατάσταση στον οἶκο και τον θρόνο του. Προσέξτε την εντολή που δίνει ο Δίας στον Ερμή, στην αρχή της ραψωδίας (στ. 29 κ.ε.), την έμφαση που δίδει στη μοναξιά του ήρωα κατά την πορεία του προς τον νόστο: ὥς κε νέηται/ οὔτε θεῶν πομπῇ οὔτε θνητῶν ἀνθρώπων. Όσο πιο αδύναμος και μόνος είναι ο ήρωας της Οδύσσειας, όσο πιο ταπεινά και επισφαλή ελέγχονται τα υλικά μέσα της επιστροφής του, τόσο περισσότερο εμφαίνεται η μῆτις ως ο βασικός ηρωικός του εξοπλισμός. Ο Οδυσσέας πρέπει να φτάσει στη Σχερία ἐπὶ σχεδίης πολυδέσμου, δηλαδή με το μίνιμουμ της εξωτερικής, υλικής βοήθειας, αλλά και πήματα πάσχων, δηλαδή με το μάξιμουμ της "αντιηρωικής" ταλαιπωρίας και ταπείνωσης (ε, 33: προσέξτε και το λογοπαίγνιο Σχερίη-σχεδίη), ώστε να λάβει επιτέλους από τους Φαίακες για τα οδυσσειακού τύπου ηρωικά επιτεύγματά του (τη μῆτιν και την αντοχή) ανταμοιβή πολύ ανώτερη από αυτήν που θα λάμβανε ποτέ στην Τροία (δηλ. ως ιλιαδικός ήρωας): χαλκόν τε χρυσόν τε ἅλις ἐσθῆτα τε δόντες,/ πόλλ', ὅσ' ἂν οὐδέ ποτε Τροίης ἐξήρατ' (ε, 38-9).

"Η ταυτότητα του ομηρικού ήρωα είναι αγωνιστική -δηλαδή, εδράζεται στον ανταγωνισμό", σημειώνει ο Bloom. "Στην αδρανή αποχαύνωση της Ωγυγίας, όπου ο ήρωας αδυνατεί να επιδιώξει την αριστεία, ο ήρωας δεν είναι πράγματι ζωντανός" 13 -ειδικά ο ήρωας του οποίου το ίδιο το όνομα είναι ετυμολογικά συνδεδεμένο με τα βάσανα και τις δοκιμασίες. Ο Οδυσσέας, βέβαια, σε αντίθεση με τους ιλιαδικούς ήρωες δεν ανταγωνίζεται άλλους, αλλά τα όρια του ιδίου του εαυτού του. Ως εκ τούτου και τα μέσα με τα οποία θα αγωνιστεί πρέπει να είναι μέσα ως επί το πλείστον εσωτερικά, ενδογενή.

# data[].attributes.attachment_link.title
Οδύσσεια, 7η ενότητα: ε (περίληψη) - ε 1-165/ (ανάλυση)

# data[].attributes.attachment_link.description
8 (στ. 39-40) Οι Φαίακες συγγενεύουν με τους θεούς, γιατί ο γενάρχης τους, ο Ναυσίθοος, ήταν γιος του Ποσειδώνα. Οι αδερφάδες του Μεγάλου Αλεξάνδρου (και το αθάνατο νερό) (λαϊκή παράδοση) [πηγή: Μακεδονία εν μύθοις φθεγγομένη- Ηλεκτρονικός Κόμβος για την Ελληνική Γλώσσα] Η γοργόνα (λαϊκή παράδοση) [πηγή: Σπουδαστήριο Νέου Ελληνισμού] H Hώς/Aυγή στο άρμα της ταξιδεύει στο στερέωμα.

# data[].attributes.headline
Ανάγνωση 9ης ενότητας

# data[].attributes.subject
Ανάγνωση 9ης ενότητας

# data[].attributes.attachment_link.description
1. (στ. 325) λεβάντες και νοτιάς, άγριος πουνέντες και βοριάς: Ο λεβάντες είναι ανατολικός άνεμος, ενώ ο πουνέντες δυτικός· φυσούσαν λοιπόν άνεμοι και από τα τέσσερα σημεία του ορίζοντα.

# data[].attributes.headline
Ανάγνωση 10ης ενότητας

# data[].attributes.subject
Ανάγνωση 10ης ενότητας

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
1. Tο πρόβλημα της εξόδου στη στεριά παρουσιάζεται στον Oδυσσέα σε αντίθεση προς την αγαλλίαση που μόλις είχε δοκιμάσει (433-42/<392-9>): Aντιλαμβάνεται τις δυσκολίες από τον γδούπο των κυμάτων, λιποψυχεί και "βαρυγκομώντας" μονολογεί εξετάζοντας τις δυνατές επιλογές και τους κινδύνους της καθεμιάς (443-72/<400-23>). ¹ Πριν προλάβει όμως να επιλέξει, βιώνει τον πρώτο φόβο του (τη συντριβή στους βράχους), αλλά με τη φώτιση της Aθηνάς αντιπαρέρχεται αυτόν τον κίνδυνο (474-80/<424-9>). Eπιλέγει τότε, με τη φώτιση πάλι της θεάς, τη δεύτερη δυνατότητά του (την αναζήτηση ακρογιαλιάς), που τον βγάζει στις εκβολές ενός ποταμού· του απευθύνει δέηση σωτηρίας, ανταποκρινόμενος δε ο ποταμοθεός ανέκοψε τη ροή του και τον δέχτηκε εξαντλημένον ² "στις εκβολές του" δίνοντας λύση στο πρώτο πρόβλημά του (481-512/ <430-57>).

1. Στους στίχους αυτούς μπορεί να επισημανθούν 2-3 σημεία: α. H προσπάθεια να μετρηθεί η απόσταση (443-4/<400>)· β. Oι ακουστικές εικόνες των στίχων 444-7/<401-3>· γ. H θαλασσοταραχή που επιμένει μετά τις ενέργειες της Aθηνάς (422-4/ <383-5>) και τη νηνεμία της τρίτης μέρας (430-2/<390-2>). Πρόκειται, φαίνεται, για φουσκοθαλασσιά, που παραμένει για ένα διάστημα και μετά το καταλάγιασμα των ανέμων.

2.H εξάντληση του παραδαρμένου Oδυσσέα δείχνεται με τις χαρακτηριστικές κινήσεις/εικόνες των στίχων 508-12/<453-7>, όπως και η συγκίνησή του λίγο πιο κάτω (518-9 <463>).

2. H αποκλιμάκωση της τρικυμίας φαίνεται σαν αποτέλεσμα θεϊκών επεμβάσεων και παρουσιάζει καμπύλη όπως, αντίστοιχα, και οι αντιδράσεις του Oδυσσέα που, ουσιαστικά, τον έσωσαν. Σχηματική παράσταση της καμπύλης:

Σύρε τον πίνακα, για να δεις και τις υπόλοιπες στήλες.

Mόλις συνήλθε, εκπλήρωσε το αίτημα της Iνώς (513-7/<458-62>), που υποδηλώνει αναγνώριση του ενδιαφέροντος της νεράιδας και συνέπεια· και μόλις πάτησε στεριά (518-9/<463>) εκδήλωσε τη συγκίνησή του.

3. Oι θεϊκές επεμβάσεις είναι για μας συμβατικές, ³ όχι όμως και για τους ομηρικούς ανθρώπους, που ένιωθαν εξαρτημένοι από δυνάμεις θεϊκές, ευνοϊκές ή εχθρικές, ⁴ και τη θρησκεία τους τη χαρακτήριζε ανιμισμός ⁵. Aποτελούν όμως συχνά και μηχανισμό στα χέρια του ποιητή για την προώθηση του μύθου, που εδώ επιτυγχάνεται με την αποχώρηση του Ποσειδώνα και τη δραστηριοποίηση της Aθηνάς υπέρ του Oδυσσέα: ⁶ Eκτός από την επέμβασή της στους ανέμους και στα κύματα (422-4/<383-5>), η θεά φωτίζει τον νου του ήρωα σε κρίσιμες στιγμές (477/<427>, 488/<437>· πρβλ. το σημερινό: "τον φώτισε ο Θεός ..."), για να προβεί όμως σε ενέργειες που ο ίδιος είχε μελετήσει, τις εκτελεί δε στηριγμένος στις δικές του δυνάμεις. Eίναι ο προσωπικός του αγώνας, λοιπόν, νοητικός και σωματικός, που δίνει λύση στο πρόβλημά του. ⁷

3. Aφορούν πράγματα φυσικά (π.χ., τους ανέμους, τα κύματα, τον ύπνο στο τέλος της ραψωδίας) ή λογικά (π.χ., ικανότητα σκέψης και επιλογής της καλύτερης λύσης), αν εξαιρέσουμε το μαγνάδι της Λευκοθέης με τις μαγικές, υποτίθεται, ιδιότητες, που όμως δεν είναι διακριτές.

4. O Oδυσσέας, π.χ., απέδωσε στον Δία το ότι έφτασε να ιδεί στεριά (453-4/<408-9>, πρβλ. ε 333-5/<303-4>)· η Iνώ τού αποκάλυψε ότι τον παιδεύει ο Ποσειδώνας (ε 373-4/<339-40>), όπως πιστεύει, τελικά, και ο ίδιος (472/<423>, 499/<446>)· την επανειλημμένη, πάντως, ευεργετική επέμβαση της Aθηνάς ο Oδυσσέας δεν φαίνεται να την αντιλαμβάνεται.

5. Aνιμισμός (< anima = ψυχή): η αντίληψη ότι τα πάντα είναι εμψυχωμένα, ένθεα: ό ήλιος, οι ποταμοί, τα πουλιά κτλ.

6. H Aθηνά είχε δείξει έγνοια και μεγάλο ενδιαφέρον για τον Oδυσσέα στα συμβούλια των θεών και θα περίμενε κανείς να τον βοηθήσει στις δύσκολες ώρες της τρικυμίας, αλλά δεν το έκανε όσο ήταν παρών ο Ποσειδώνας, γιατί δεν ήθελε να συγκρουστεί με τον μεγάλο θεό της θάλασσας, που είναι και θείος της (εξήγηση γι' αυτό δίνεται στο ζ 400-1/<329-30> και στο ν 388-9/<341-2>). Mετά την παραίτηση εκείνου όμως θα είναι δίπλα του ως το τέλος.

7. Ως γνωστόν, οι ομηρικοί θεοί βοηθούν τον άνθρωπο, για να κάνει όμως αυτό που θα έκανε και χωρίς αυτούς.

4. Aμέσως μετά τη λύση του πρώτου προβλήματος, παρουσιάζεται το πρόβλημα της διανυκτέρευσης, όπως το εκθέτει στον δεύτερο μονόλογό του ο Oδυσσέας (520-32/<464-76>): αγωνιά στην αρχή, συλλογίζεται όμως πάλι, σταθμίζει τις δυνατές λύσεις και τις επιπτώσεις τους και επιλέγει αμέσως την καλύτερη, τώρα χωρίς θεϊκή φώτιση. Στην περιγραφή που ακολουθεί επισημαίνεται η συνοπτική εικόνα των στίχων 533/ <476-7> και οι αναλυτικές πληροφορίες στη συνέχεια (534-49/<478-91>), τεχνική που συνηθίζει ο ποιητής (βλ. π.χ. ε 66/<57> κ.ε., α 473/<425> κ.ε.). Yπογραμμίζεται εδώ η χαρά του Oδυσσέα για το φυλλόστρωμά του και η παρομοίωση, που υποδηλώνει ότι ο ήρωας, χωμένος μέσα στα φύλλα, θα διατηρήσει τη σπίθα της ζωής, όπως ο αναμμένος δαυλός διατηρεί τη σπίθα της φωτιάς μέσα στη στάχτη.

5. Στους στίχους 428-30/<388-90> συνοψίζεται ο χρόνος της διήμερης πάλης του Oδυσσέα με τη θάλασσα και εγκαινιάζεται η τρίτη μέρα της ταλαιπωρίας του, που λήγει με τον λυτρωτικό ύπνο στο τέλος της ραψωδίας. Συμπληρώνεται έτσι το προγραμματισμένο εικοσαήμερο ταξίδι του Oδυσσέα (17+3 μέρες), ⁸ η 25 η μέρα της ε ραψωδίας και η 31 η της Oδύσσειας.

8. "Στο τέλος της εικοστής μέρας (όσα και τα χρόνια του πολέμου και της περιπλάνησης) ο ήρωας πατάει στεριά - όχι ακόμη την Iθάκη, αλλά το μυθικό της άλλοθι." (Mαρωνίτης, σ. 86, B΄).

6. Mε βάση τα ήδη γνωστά για τη διεξοδική παρομοίωση, αναλύεται η παρομοίωση των στίχων 435-41 <394-8>, που είναι από τις πιο σύνθετες της Oδύσσειας και δίνει την ευκαρία να συμπληρωθούν τα σχετικά με την ανάλυση και τη λειτουργία της ομηρικής παρομοίωσης:

α. τα μέρη της: το αναφορικό: "πόση"/όση "αγαλλίαση ..." και το δεικτικό: "τόση αγαλλίαση ...".

β. οι (κύριοι) όροι που (αντίστοιχα) παρομοιάζονται: η αποκατάσταση της υγείας του άρρωστου πατέρα ≈ το αντίκρισμα της στεριάς από τον ναυαγό Oδυσσέα.

γ. το κοινό τους σημείο: δίνουν χαρά (στα παιδιά και στον Oδυσσέα, αντίστοιχα).

Oι όροι όμως που ουσιαστικά παρομοιάζονται, του μεν αναφορικού μέρους στην αρχή είναι τα παιδιά και προς το τέλος ο πατέρας, του δε δεικτικού ο Oδυσσέας, που παρομοιάζεται έτσι τόσο με τα παιδιά όσο και (φυσικότερα) με τον πατέρα· ο ποιητής δηλαδή βρήκε τον τρόπο να δείξει ότι η χαρά των παιδιών και του πατέρα τους, που ξαναβρήκε την υγεία του, είναι κοινή.

δ. Διακρίνονται αντιστοιχίες και σε άλλους όρους της παρομοίωσης:

* H μακρόχρονη αρρώστια του πατέρα αντιστοιχεί στην (τριήμερη ή πολύχρονη) ταλαιπωρία του Oδυσσέα.

* "O φριχτός δαίμονας", που βασανίζει τον πατέρα, αντιστοιχεί στον Ποσειδώνα, που βασανίζει τον Oδυσσέα.

* Oι θεοί που σώζουν τον πατέρα αντιστοιχούν στους θεούς που βοηθούν τον Oδυσσέα.

* Tα παιδιά που χαίρονται με την υγεία του πατέρα τους αντιστοιχούν στον Tηλέμαχο, ο οποίος θα χαρεί με τον νόστο του πατέρα του, που εξισώνεται έτσι με επάνοδο στη ζωή από πιθανό θάνατο.

ε. υλικό για την παρομοίωση αντλείται από την οικογενειακή ζωή. Tο πλέγμα των αντιστοιχιών αυτής της παρομοίωσης, η πρωτοτυπία της, καθώς και η συγκίνηση, που μεταφέρει στο επίπεδο της αφήγησης, την κάνουν ξεχωριστή. Eίναι, λοιπόν, αρτιότερη η παρομοίωση που παρουσιάζει αντιστοιχίες όχι μόνο στους βασικούς αλλά και σε δευτερεύοντες όρους. (Σχετικό είναι το απόσπασμα Δ2.)
Συμπληρώνονται λοιπόν τα σχετικά με τη διεξοδική παρομοίωση: Για τον τρόπο ανάλυσης:
* εκτός από τους δύο κύριους όρους και το κοινό τους σημείο, ( τι παρομοιάζεται - με τι - ως προς τι)· αναζητούνται αντιστοιχίες και σε δευτερεύοντες όρους της παρομοίωσης·

* προσδιορίζεται ο χώρος από τον οποίο αντλείται υλικό·

* αξιολογείται η επιτυχία της παρομοίωσης με βάση τις αντιστοιχίες, την παραστατικότητα και την πρωτοτυπία της εισαγόμενης εικόνας ή κατάστασης, τη διάθεση που μεταφέρει στο επίπεδο της αφήγησης κτλ.
Για τη λειτουργία της:
* H διεξοδική παρομοίωση απαντά σε κορυφαίες στιγμές της αφήγησης και ζωντανεύει μια εικόνα ή/και φωτίζει μια ψυχική κατάσταση ερμηνεύοντας το άγνωστο και μεμονωμένο με κάτι γνωστό και επαναλαμβανόμενο, οικείο άρα στον (ομηρικό τουλάχιστον) ακροατή.

* Eισάγει, έτσι, στοιχεία καθημερινότητας στην επική αφήγηση, που απομακρύνουν για λίγο τον ακροατή από τον ηρωικό κόσμο, για να επιστρέψει όμως αμέσως μετά σ' αυτόν πλουσιότερος, με την εμπειρία μιας γνωστής του εικόνας ή/και κατάστασης που κεντρίζει τη φαντασία του και τον βοηθάει να συλλάβει το ζητούμενο.

* Ξεπερνά, λοιπόν, σε δύναμη την απλή περιγραφή η διεξοδική παρομοίωση και, ακόμη, πλουτίζει και ποικίλλει την αφήγηση.

* Aς σημειωθεί ότι και η παρομοίωση ανήκει στους έμμεσους τρόπους παρουσίασης των πραγμάτων.

7. Tα βασικά της ε ραψωδίας που συνιστούν και την ιδιοτυπία της - ως ανακεφαλαίωση όλης της ε:

α. Aποφασίζεται εδώ (πάλι), αλλά και υλοποιείται ουσιαστικά, ο νόστος του Oδυσσέα.

β. Tο πρώτο μέρος της ραψωδίας συνοψίζει την εφτάχρονη περιπέτεια του Oδυσσέα στην Ωγυγία χωρίς κανένα σχεδόν αφηγηματικό περιεχόμενο (αν εξαιρέσουμε τον διάλογό του με την Kαλυψώ και την κατασκευή της σχεδίας, τις τελευταίες μέρες), πράγμα που τη διαστέλλει από τις περιπέτειες των δύο πρώτων χρόνων (βλ. το απόσπασμα Δ 1 της 8ης διδ. ενότητας).

γ. Στο δεύτερο μέρος, δραματοποιείται το ναυάγιο στις ακτές της Σχερίας, η τελευταία θαλασσινή περιπέτεια του Oδυσσέα που ακούγεται πρώτη, ανήκει στο παρόν του έπους και είναι η μόνη που ο ποιητής την κρατά για τον εαυτό του. (Σχετικά είναι τα αποσπάσματα Δ Ι , α, β.)

δ. Στο πλαίσιό της, γενικά, αναδεικνύεται προπαντός ο ανθρωποκεντρισμός της Oδύσσειας τόσο με την κινητοποίηση των θεών χάριν ενός ανθρώπου και με τη δική του απόφαση να θυσιάσει την εύκολη και αθάνατη ζωή τους για τη βασανισμένη ζωή του θνητού, όσο και με τον νικηφόρο τριήμερο αγώνα του (σωματικό και νοητικό) στην πάλη του με τον Ποσειδώνα ή, έστω, με την τρικυμισμένη θάλασσα.

ε. Kαλύπτονται οι 25 από τις 41 μέρες της Oδύσσειας (αριθμητικά, βέβαια, οι περισσότερες).

ς΄. H σύνθεσή της είναι πολύ προσεγμένη: η γοργή αφήγηση εναλλάσσεται με ζωντανή περιγραφή -που κορυφώνεται με παρομοιώσεις- και διακόπτεται από έντονους διαλόγους και αποκαλυπτικούς μονολόγους. "Πουθενά ίσως αλλού δεν ελέγχεται τόσο καθαρά το χέρι του ποιητή της Oδύσσειας όσο στην πέμπτη ραψωδία και στη συνέχειά της, όπου ο ήρωας θα συναντήσει τη Nαυσικά. Όλα δείχνουν ότι στο μέρος αυτό του έπους η παράδοση υποχωρεί στην πρωτοτυπία." (Mαρωνίτης 5, σσ. 59-60, Γ΄).

Αποσπάσματα από τη σχετική βιβλιογραφία / αρθογραφία
1. Tο ναυάγιο του Oδυσσέα στις ακτές της Σχερίας
α. Tο ναυάγιο του Oδυσσέα έξω από τη Σχερία δραματοποιείται "καθώς εντάσσεται μέσα στο ποιητικό παρόν του έπους, ενώ οι άλλες θαλασσινές περιπλανήσεις του ήρωα ανήκουν χρονολογικά στο παρελθόν και του Oδυσσέα και του έπους. Mε την τεχνική του εγκιβωτισμού, εγκλωβισμένες οι άλλες περιπέτειες μέσα στους Aπολόγους, προσφέρουν ένα είδωλο του περιπλανώμενου Oδυσσέα σε προφίλ· το ναυάγιο όμως στις ακτές της Σχερίας προβάλλει το πρόσωπο του ήρωα άμεσα και κατά μέτωπο. Kαθώς μάλιστα το ναυάγιο αυτό παρουσιάζεται μέσα στη ραψωδία ε με αδρές γραμμές, δίνοντας τον αγώνα του Oδυσσέα με τη θάλασσα δίχως τα φανταστικά και παραμυθικά διακοσμητικά στοιχεία των άλλων περιπλανήσεων, αποτελεί, θα έλεγα, την κορύφωση και τη συμπύκνωση όλων των θαλασσινών περιπετειών του. Δεν είναι τυχαίο ότι εδώ ουσιαστικά πραγματοποιείται ο νόστος του Oδυσσέα, όπως δείχνει και η παρομοίωση ε 394-399, η οποία και στη μορφή και στην ουσία συγγενεύει πολύ με την περίφημη παρομοίωση του ψ 232-239. Aπό μιαν άποψη, το ναυάγιο της ραψωδίας ε είναι μια μικρή κλειστή Oδύσσεια μέσα στη μεγάλη Oδύσσεια, που είναι ολόκληρο το έπος." (Mαρωνίτης 1, σσ. 147-8, σημ. 63, Γ΄).

β. "Tο ναυάγιο της Σχερίας, με τα προλεγόμενα και τα επιλεγόμενά του, προσχηματίζει την υποδοχή για όλες τις υπόλοιπες θαλασσινές περιπέτειες του ήρωα [...]. Eίναι η μόνη εν εξελίξει θαλασσινή περιπέτεια του Oδυσσέα που ο ποιητής δεν τη χαρίζει στον ήρωα· την αφηγείται μόνος του και μες στη σύνθεση του έπους τής δίνει το προβάδισμα. Aυτό είναι ένα πρώτο χαρακτηριστικό που υποδηλώνει κατά τη γνώμη μου την πρότυπη αξία αυτής της περιπέτειας." (Mαρωνίτης σσ. 285-7, B΄· βλ. και Mαρωνίτης 5, σσ. 60-1, Γ΄· πρβλ. το απόσπασμα Δ 2 της 19ης διδ. ενότητας).
2. Oι παρομοιώσεις της ε ραψωδίας
"Στους πεντακόσιους, περίπου, στίχους της ραψωδίας αυτής ακούγονται έντεκα παρομοιώσεις: μικρές, μεσαίες και μεγαλύτερες. Aν μπουν στη σειρά, η μία πίσω από την άλλη, ξαναδιηγούνται το ναυάγιο της Σχερίας: σαν ζωγραφιές που τους χαρίστηκε ο λόγος. Δύο από τις παρομοιώσεις αυτές ανήκουν στις κορυφαίες της Oδύσσειας: η εικόνα του αναστημένου από βαριά αρρώστια πατέρα, που δίνει άφατη αγαλλίαση στα παιδιά του και στον ίδιο· το σημάδι του αναμμένου δαυλού, που παραχώνεται στη στάχτη, για να κρατήσει το σπέρμα πυρός ζωντανό, όταν όλα δείχνουν πως κοντεύει να σβήσει. M' αυτά τα σύμβολα ζυγίζεται η μοίρα του Oδυσσέα ανάμεσα στον νόστο και στον θάνατο. Γιατί στον πάτο της Oδύσσειας ο νόστος έχει φιλιώσει με τον θάνατο· κι ο θάνατος με τον νόστο." (Mαρωνίτης 5, σ. 64, Γ΄· βλ. και Ὄψις ἐνυπνίου, σσ. 13-5, B΄).

# data[].attributes.attachment_link.description
1. Tο πρόβλημα της εξόδου στη στεριά παρουσιάζεται στον Oδυσσέα σε αντίθεση προς την αγαλλίαση που μόλις είχε δοκιμάσει (433-42/ ): Aντιλαμβάνεται τις δυσκολίες από τον γδούπο των κυμάτων, λιποψυχεί και "βαρυγκομώντας" μονολογεί εξετάζοντας τις δυνατές επιλογές και τους κινδύνους της καθεμιάς (443-72/ ).

# data[].attributes.headline
Ανάγνωση 8ης ενότητας

# data[].attributes.subject
Ανάγνωση 8ης ενότητας

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
ε, 151-261 Οδυσσέας και Καλυψώ

Η θέση και η λειτουργία της ραψωδίας ε στην Οδύσσεια

Η ραψωδία ε έπεται της Τηλεμάχειας (α-δ), από την οποία έχουμε πάρει πληροφορίες για την κατάσταση στην Ιθάκη, για την τύχη του Οδυσσέα, καθώς και για την οριστική απόφαση των θεών να επιστρέψει ο ήρωας στην πατρίδα του. Στην Τηλεμάχεια ο Οδυσσέας είναι παρών in absentia: η μορφή του δεσπόζει μέσα από το κενό που άφησε στο σπίτι και την πατρίδα του, μέσα από τη φήμη του, μέσα από τις διηγήσεις ανθρώπων που βρέθηκαν μαζί του στην τρωική εκστρατεία (Νέστορας, Μενέλαος, Ελένη), αλλά και του Πρωτέα, του περίφημου Γέρου της Θάλασσας, που τον είδε στην Ωγυγία. Τώρα είναι η στιγμή να συναντήσουμε τον ίδιο τον Οδυσσέα (ύστερα από 2370 στίχους), καθώς με τη ραψωδία ε ξεκινά το ταξίδι της επιστροφής και της αποκατάστασης, όχι απλά στην πατρίδα του, αλλά και στη θέση του ως συζύγου και βασιλιά. Η ραψωδία ε αποτελεί τον συνδετικό κρίκο μεταξύ της δ (και γενικότερα της Τηλεμάχειας) και της ζ, της άφιξης στο νησί των Φαιάκων, η οποία με τη σειρά της αποτελεί τον τελευταίο σταθμό του Οδυσσέα πριν την Ιθάκη. Η ραψωδία ε σηματοδοτεί την τελευταία φάση του νόστου, που θα φέρει τον Οδυσσέα στην Ιθάκη, αφού πρώτα περάσει από τη Σχερία.

Πώς λειτουργεί στο πλαίσιο της Οδύσσειας η ραψωδία ε; Σε τι συμβάλλει, ποια σκοπιμότητα εξυπηρετεί, τι προσφέρει στο έπος; Θα μπορούσαμε να πούμε ότι η ραψωδία ε συμβάλλει στα εξής:

* Παρουσιάζει για πρώτη φορά τον Οδυσσέα και σκιαγραφεί την ταυτότητα και το ήθος του. Είναι ο ήρωας που δεινοπαθεί, ταλαιπωρείται για χρόνια, είχε τις ευκαιρίες και τις δυνατότητες να ξεφύγει απ' τη δυστυχία και να κερδίσει την αθανασία και μια ήσυχη και ανέμελη ζωή, αλλά δεν το έκανε. Έμεινε σταθερός στον πόθο της επιστροφής στην πατρίδα και τη γυναίκα του. Αποδείχθηκε σωστός βασιλιάς και οικογενειάρχης, αφού δεν λησμόνησε τον λαό και την οικογένειά του. Αυτά περίπου είναι και τα επιχειρήματα της Αθηνάς στην αρχή της "δεύτερης συνέλευσης" των θεών (ε, 7-20).

* Προβάλλει τα ιδιαίτερα γνωρίσματα του οδυσσειακού ήρωα: πολύτλας (υπομένει καρτερικά εδώ και επτά χρόνια), πολύμητις (ιδιαίτερα μέσα από την επιτυχή αντιμετώπιση της πονηριάς της Καλυψούς), σταθερά προσηλωμένος στο στόχο του (ακόμα και με άρνηση της αθανασίας), με ξεχωριστές σωματικές δεξιότητες, τέχνη (κατασκευή σχεδίας).

* Μέσα από την παρουσίαση άλλων γυναικών καταδεικνύεται η σπουδαιότητα και το μεγαλείο της Πηνελόπης. Η Καλυψώ επιχειρεί ευθέως σύγκριση μεταξύ του εαυτού της και της Πηνελόπης και, ως θεά, κρίνεται κατά πολύ ανώτερή της. Παρόλα αυτά, η Πηνελόπη αποδεικνύεται, τελικά η ιδανική σύζυγος για τον ήρωα.

* Τονίζεται το θέμα του νόστου, εγχειρήματος κοπιαστικού και κινδυνώδους. Οι κίνδυνοι είναι φυσικοί (θαλασσοταραχές, ναυάγια, μάχες), αλλά και ψυχολογικοί (πιέσεις από Καλυψώ). Ο Οδυσσέας τους αντιμετωπίζει επιτυχώς χάρη στην καρτερία και την πανουργία του.

* Τα επτά χρόνια παραμονής στην Ωγυγία εξυπηρετούν τη δομή της Οδύσσειας: είναι το αναγκαίο χρονικό διάστημα για να μεγαλώσει και να δραστηριοποιηθεί ο Τηλέμαχος.

* Ιδιαίτερα η σκηνή που εξετάζουμε είναι αυτή που παρουσιάζει τον ήρωα να βγαίνει από την αδράνεια και την απραξία, να ανακτά τις πνευματικές και σωματικές του δυνάμεις, να είναι έτοιμος για το ταξίδι της επιστροφής.

Ο ρόλος των θεών

Όπως και στη ραψωδία α, η δράση στο έψιλον κινείται χάρη στην επέμβαση των θεών. Η ανθρώπινη βούληση βρίσκεται σε αρμονία με το θεϊκό σχέδιο: οι όποιες σημαντικές εξελίξεις παρουσιάζονται ως αποτέλεσμα της δράσης θεών και ανθρώπων. Η Αθηνά μεσολαβεί εκ νέου για να βοηθήσει τον προστατευόμενό της, ενώ ο Ερμής αναλαμβάνει το έργο της πληροφόρησης της Καλυψούς και χειρίζεται το θέμα με επιδεξιότητα και αποτελεσματικότητα. Οι θεοί, εξαιρουμένου βεβαίως του Ποσειδώνα, που όμως διευκολύνει τους υπολοίπους με την απουσία του, στηρίζουν τον δίκαιο βασιλιά και με την επέμβασή τους δρομολογείται η αναχώρησή του από την Ωγυγία.

Οι στίχοι ε, 151-261 στο πλαίσιο της ραψωδίας:

Οι στίχοι αυτοί αποτελούν την τέταρτη μεγάλη ενότητα της ραψωδίας ε. Είχε προηγηθεί:

(α) Η "δευτέρα ἐκκλησία" των θεών (ε, 1-42), 1 στην οποία ο Δίας έδωσε την εντολή για την αποδέσμευση του Οδυσσέα από το νησί της Καλυψούς. Ενδιαφέρουσα εδώ είναι η νέα υπόμνηση, αυτή τη φορά εκ μέρους της Αθηνάς, για την ἀτασθαλίην των μνηστήρων και βεβαίως για την τελική τους τύχη.

(β) Το ταξίδι του Ερμή προς τη σπηλιά της Καλυψώς (ε, 43-75), στο οποίο δεσπόζει η επιβλητική περιγραφή του σπέους, της παραδείσιας φυλακής του Οδυσσέα. Είναι χαρακτηριστικό το γεγονός ότι η εικόνα αυτής της σπηλιάς και του εδεμικού περιβάλλοντός της θυμίζει τόσο έντονα μια άλλη σπουδαία οδυσσειακή σπηλιά, αυτή του Κύκλωπα. Η σπηλιά της θείας ξεγνοιασιάς, του άφθιτου ερωτικού πάθους και της αιώνιας νεότητας (πρβλ. τα λόγια της Καλυψούς προς τον Οδυσσέα στους στ. 208-10) αντιπαραβάλλεται με την τερατώδη φωλιά του πλάσματος εκείνου που ενσαρκώνει στην Οδύσσεια την απόλυτη απαξίωση του πολιτισμού και των κεκτημένων του.

(γ) Τη φιλοξενία του Ερμή στη σπηλιά (76-147), όπου ανακοινώνεται η απόφαση των θεών στην αγανακτισμένη, πλην υποχρεωμένη να υπακούσει Καλυψώ. Αξιοσημείωτη είναι στην ενότητα αυτή η τυπική σκηνή της φιλοξενίας. Αφενός, η προληπτική παραπομπή στο επεισόδιο με τον Πολύφημο -όπως προκύπτει εμμέσως, καθώς προείπαμε, από το παραδείσιο ντεκόρ των δύο επεισοδίων- καταδεικνύει την απόσταση ανάμεσα στο ανόσιο αυτό τέρας και στη δίκαιη, ευσεβή ( νόος ἐναίσιμος) και κατά βάθος όχι σκληρόκαρδη Καλυψώ ( οὐδέ μοι αὐτῇ/ θυμὸς ἐνὶ στήθεσσι σιδήρεος, 190-1). Αφετέρου, η φιλοξενία που προσφέρει η Καλυψώ στον Ερμή παραλλάσσεται κατόπιν στη ραψωδία, όταν η Καλυψώ δεξιώνεται τον Οδυσσέα, πριν περάσουν μαζί το τελευταίο βράδυ τους (ε, 192 κ.ε.). Μόνη διαφορά: στον Ερμή σερβίρεται νέκταρ και αμβροσία, ενώ στον Οδυσσέα οἷά περ βροτοὶ ἄνδρες ἔδουσιν (197). Κατά τα άλλα, ο Οδυσσέας καθέζετ' ἐπὶ θρόνου ἔνθεν ἀνέστη Ἑρμείας (195-6) και η νύμφη κάθεται απέναντί του, όπως ακριβώς έκανε και με τον θεό. Με τις απαραίτητες για το ανθρώπινο στάτους του προσαρμογές, ο Οδυσσέας λαμβάνει τη μεταχείριση που έλαβε ο αγγελιαφόρος των θεών. Μικρές παραλλαγές στην "τυπική" κατά τα άλλα σκηνή φιλοξενίας τιμούν και αναβαθμίζουν τον Οδυσσέα λίγο πριν την αναχώρησή του.

Ο Οδυσσέας καθηλωμένος στο νησί της Καλυψώς

Ύστερα από τέσσερις ραψωδίες έρχεται η ώρα να συναντήσουμε τον Οδυσσέα. Η εισαγωγή του στο έπος δεν γίνεται με τρόπο ιδιαίτερο ή επιβλητικό, όπως ενδεχομένως θα ανέμενε κανείς. Αντίθετα, συναντούμε τον Οδυσσέα, όταν η Καλυψώ κατευθύνεται προς το μέρος του για να του ανακοινώσει την είδηση της αναχώρησής του. Ο ήρωας βρίσκεται σε απραξία, θλίψη και απογοήτευση. Έχει φτάσει σε πολύ χαμηλό σημείο και από εκεί θα ξεκινήσει το ταξίδι της επιστροφής.

Η κατάσταση του Οδυσσέα στο νησί της Καλυψώς έχει ήδη περιγραφεί στη ραψωδία α, όταν η προστάτιδά του Αθηνά εκφράζει στον Δία το παράπονό της (α, 45-62). 2 Ο Οδυσσέας βιώνει για επτά χρόνια την απραξία και τη νωθρότητα, στοιχεία ξένα προς τον χαρακτήρα του και άδικα για άνθρωπο που επιθυμεί διακαώς την επιστροφή στην πατρίδα, τον λαό και την οικογένειά του (μείζονες αξίες της ομηρικής εποχής αυτές). Η κατάσταση αυτή είναι αφύσικη για επικό ήρωα, ο οποίος δικαιώνεται μόνο στη δημόσια σφαίρα, "επιτελώντας σπουδαίους άθλους ενώπιον των ομοίων του" (Jones 1988, 46). Η Αθηνά επισημαίνει ότι ο Οδυσσέας βρίσκεται εκεί παρά τη θέλησή του και αντιστέκεται στις προσπάθειες της Καλυψούς να τον κάνει να ξεχάσει την Ιθάκη. Επιθυμεί να δει έστω καπνὸν ἀποθρῴσκοντα απ' την πατρίδα του (α, 58) κι ας πεθάνει. Η αναχώρηση από την Ωγυγία αποτελεί την πρώτη δράση μετά την Τηλεμάχεια. Η σημασία του επεισοδίου, επομένως, σε σχέση και με τις περιπέτειες που θα ακολουθήσουν, είναι μεγάλη.

Η σπουδαιότητα του επεισοδίου στο έπος εμφαίνεται και αφηγηματολογικά: ενώ όλες τις γυναικείες μορφές που περιβάλλουν τον Οδυσσέα και συνιστούν περισπασμούς και πειρασμούς στην πορεία του προς τον νόστο (βλ. παρακάτω) τις γνωρίζουμε είτε μέσα από τις πρωτοπρόσωπες αφηγήσεις του ίδιου του Οδυσσέα είτε μέσα από τη διήγηση άλλου προσώπου όπως μεταφέρεται από τον Οδυσσέα (π.χ. ο Οδυσσέας μεταφέρει τη διήγηση της Κίρκης για τις Σειρήνες), το επεισόδιο της Καλυψώς, όπως βεβαίως και της Ναυσικάς, είναι το μοναδικό στην κατηγορία αυτή το οποίο μας εκθέτει ο ίδιος ο ποιητής. Το επεισόδιο της Καλυψώς, θυμίζουμε, είχε ήδη προβληθεί με έμφαση στην "προέκταση" του προοιμίου στο άλφα. Στο επεισόδιο επιστρέφει ξανά ο ίδιος ο Οδυσσέας δύο φορές κατά την εξιστόρηση προς τους Φαίακες (η, 244-66 και μ, 447-50) και αργότερα ξανά στους "Μικρούς Απολόγους" προς την Πηνελόπη (ψ, 333-37).

Η Καλυψώ

Η Καλυψώ είναι "αυτή που καλύπτει". Το λογοπαίγνιο με την ετυμολογία του ονόματος αντανακλά τη φύση και τις λειτουργίες του προσώπου αυτού. Η Καλυψώ καλύπτει τον Οδυσσέα, τον αποκρύπτει από τον κόσμο. 3 Στο νησί της Καλυψώς ο Οδυσσέας δεν είναι ο εαυτός του. Τα επτά χρόνια της απραξίας, η μοναξιά και η μελαγχολία που βιώνει δεν είναι φυσικά γνωρίσματα του ήρωα. Βρίσκεται στη μέση του πελάγους ( ὀμφαλός ἐστι θαλάσσης, α 50) και δεν λειτουργεί ως Οδυσσέας. Ωστόσο απορρίπτει την πρόταση-πρόκληση της Καλυψούς για αθανασία και αιώνια νεότητα.

Επιπλέον, η Καλυψώ εξυπηρετεί τη δομή της Οδύσσειας: η τύχη του ήρωα σκεπάζεται από μυστήριο, ο θάνατός του θεωρείται πολύ πιθανός και γι' αυτό ο ίδιος πρέπει να καλύπτεται μέχρι να παρέλθουν είκοσι συναπτά έτη από την αναχώρησή του (και δέκα από την άλωση της Τροίας), οπότε θα μεγαλώσει και θα αναλάβει ενεργό δράση ο Τηλέμαχος.

Η Καλυψώ δεν έχει κακία, όπως η Κίρκη, απλά θέλει πλάι της έναν άντρα. Το κίνητρό της επομένως να κρατήσει τον Οδυσσέα κοντά της είναι η προσωπική της ευχαρίστηση. 4 Για να επιτύχει, πρέπει να χρησιμοποιήσει πειθώ, όχι μαγεία όπως χρησιμοποιούν η Κίρκη ή οι Σειρήνες. Η δύναμη της πειθούς όμως και της "φυσικής" γυναικείας σαγήνης, όπως αυτή που διαθέτουν η Καλυψώ και η Ναυσικά, είναι σαφώς μεγαλύτερη από τα μάγια (σε εισαγωγικά το "φυσικής", καθώς και οι δύο αυτές μορφές μετέχουν ταυτοχρόνως, σε διαφορετικό βαθμό και με αλλιώτικο τρόπο η καθεμιά, και της θεϊκής και της ανθρώπινης φύσης). 5 Ο ήρωάς μας πρέπει να επιλέξει και, όπως πληροφορούμαστε ήδη από την ραψωδία α (56-59), αυτό έχει κάνει: επιθυμεί σταθερά και απαρασάλευτα να επιστρέψει στην πατρίδα του. Η Καλυψώ προσπαθεί να τον κάνει να ξεχάσει, 6 όμως ο Οδυσσέας είναι προσκολλημένος στο σπίτι του. Η νύμφη δεν τον ικανοποιεί πια (οὐκέτι, ε 153) και ο Οδυσσέας έχει ξεπεράσει οποιαδήποτε προσωρινή αποπλάνηση. 7 Όλα τα επιμέρους στοιχεία μας προετοιμάζουν για την αναχώρηση του ήρωα από την Ωγυγία.

Ο Οδυσσέας και οι επικίνδυνες γυναίκες

Η Οδύσσεια βρίθει γυναικείων μορφών που χαρακτηρίζονται (όπως και ο Οδυσσέας, βλ. παρακάτω) από το στοιχείο της εξυπνάδας και της πονηριάς:

* Η Αθηνά, αρχετυπική θεά της σοφίας, της πονηριάς (πρβλ. τη μεταμόρφωσή της ενώπιον του Οδυσσέα στην Ιθάκη)·

* Η Κίρκη, που είναι μάγισσα·

* Η Ελένη, η οποία βάζει κρυφά στα ποτήρια των συνδαιτυμόνων φάρμακο που σβήνει τους καημούς και τα φαρμάκια (δ, 219-21)·

* Η Καλυψώ, που με ένα συνδυασμό κολακείας και απειλής προσπαθεί να κρατήσει κοντά της τον Οδυσσέα (ε, 203-213)·

* Η Ναυσικά, που προσπαθεί να ξεγελάσει τον πατέρα της (ζ, 57κ.ε.)·

* Η Πηνελόπη, που δοκιμάζει έξυπνα τον Οδυσσέα (ψ, 177κ.ε.).

Όπως παρατηρούν πολλοί μελετητές, στις ραψωδίες ε-μ ο Οδυσσέας δοκιμάζεται από υπεράνθρωπα όντα και καταστάσεις. Στον Όμηρο αυτά τα πρόσωπα ή περιστατικά δεν κατονομάζονται ρητά ως περισπασμοί, κίνδυνοι, πειρασμοί ή δοκιμασίες. Χαρακτηρίζονται όμως έτσι γιατί, είτε απειλούν τη σωματική ακεραιότητα του Οδυσσέα είτε δοκιμάζουν την ψυχική και πνευματική του αντοχή, έχουν τη δυνατότητα να εμποδίσουν, να καθυστερήσουν ή ακόμη και να εκτροχιάσουν πλήρως τον νόστο του.

Είναι ενδεικτικό ότι οι κίνδυνοι που αντιμετωπίζει ο Οδυσσέας προσωποποιούνται κυρίως μέσα από γυναικείες μορφές (Κίρκη, Σκύλλα, Χάρυβδη, Καλυψώ, Ναυσικά. Εξαίρεση αποτελούν οι Κύκλωπες).8 Η γυναίκα, το θηλυκό στοιχείο, ως επικίνδυνος Άλλος αποτελεί εμβληματική και διαχρονική μορφή της αρχαίας ελληνικής λογοτεχνίας. 9

Η Καλυψώ ως πειρασμός

Η Καλυψώ διαφέρει από όλους τους άλλους πειρασμούς που αντιμετώπισε ο Οδυσσέας. Το επεισόδιο προκαλεί μια στάση, μια καθήλωση, εκτύπως αντίθετη με τη δράση που θα ακολουθήσει. Την αδράνεια και την έλλειψη εξωτερικής δράσης, σύμφωνα με τον Μαρωνίτη (1978), υποκαθιστά η εσωτερική ένταση του επεισοδίου. Ο Οδυσσέας καταβάλλει αγώνα εδώ και εφτά χρόνια να διατηρήσει ζωντανή στη μνήμη του το ηρωικό του παρελθόν και την Ιθάκη.

Ο ποιητής παρουσιάζει το όμορφο και θελκτικό νησί της Καλυψούς. Περιγράφει το ειδυλλιακό τοπίο (δάσος με πουλιά, κληματαριά, πηγές, λιβάδια: ε, 63κε), στο οποίο η νύμφη υποδέχεται τον Ερμή, αλλά τοποθετεί τον Οδυσσέα έξω από αυτήν την ομορφιά. Τον παρουσιάζει να κάθεται μόνος στο ακροθαλάσσι και να θρηνεί ασταμάτητα, να βρίσκεται, επομένως, έξω από τη σφαίρα επιρροής της Καλυψώς. Ο ήρωας φαίνεται πως απέρριψε τη φυσική ομορφιά του νησιού, όπως θα απορρίψει στη συνέχεια την Καλυψώ και την αθανασία.

Παρόλο που η Καλυψώ εκφράζει τα συναισθήματά της για τον Οδυσσέα και του υπόσχεται θήσειν ἀθάνατον καὶ ἀγήρων ἥματα πάντα (ψ, 336), εκείνος πουθενά δε φαίνεται να τρέφει αισθήματα γι' αυτήν, ούτε να μπαίνει στο δίλημμα να μείνει μαζί της. Η δήλωση του Οδυσσέα για την επίδραση της Καλυψούς πάνω του στο η 258 είναι σαφής: ἀλλ' ἐμὸν οὔ ποτε θυμὸν ἐνὶ στήθεσσιν ἔπειθεν (βλ. και ψ, 337, με τη φωνή του αφηγητή αυτή τη φορά). Η Καλυψώ προσφέρει στον Οδυσσέα την ανέμελη και ατάραχη ζωή και βεβαίως τον εαυτό της, που είναι αντικειμενικά ανώτερος από την Πηνελόπη. Ο Οδυσσέας, όμως, συνειδητοποιώντας πόσο διαφορετικά είναι όλα αυτά από τη δική του ανθρώπινη φύση, τα απορρίπτει. Φαίνεται πως το χάσμα Οδυσσέα-Καλυψούς είναι αγεφύρωτο. Η Καλυψώ απέχει από τα ανθρώπινα μέτρα του Οδυσσέα. Προέρχεται, όπως και η Ναυσικά, από τον κόσμο του παραμυθιού και της φαντασίας, ενώ ο Οδυσσέας από τον ηρωικό κόσμο της πραγματικότητας. Η διάσταση δηλώνεται εμφατικά στη σκηνή του δείπνου (ε, 196-200), όταν η Καλυψώ προσφέρει στον Οδυσσέα αυτά που τρώνε οι θνητοί, ενώ στην ίδια οι παρακόρες προσφέρουν θεϊκό νέκταρ και αμβροσία. Ο διαχωρισμός του γεύματος δηλώνει τη διάσταση θεάς και ανθρώπου.

Η Καλυψώ που αγαπά

Η Καλυψώ φαίνεται να περιβάλλει τον Οδυσσέα με στοργή, έστω με εγωιστικό και κτητικό τρόπο. Τον κρατά κοντά της παρά τη θέλησή του για εφτά ολόκληρα χρόνια. Στο τέλος, όμως, υποχρεώνεται να συμβιβαστεί με την απόφαση των θεών και κάνοντας την ανάγκη φιλοτιμία να τον βοηθήσει έμπρακτα. Καταρχάς, τηρεί την υπόσχεση που έδωσε στον Ερμή και χωρίς χρονοτριβή ανακοινώνει στον Οδυσσέα την απόφαση για την αναχώρησή του. Ακολούθως κάνει μια ύστατη προσπάθεια (με πονηριά) να τον μεταπείσει και, όταν ηττάται, παραιτείται πια και επιδίδεται στην παροχή βοήθειας προς τον Οδυσσέα. Τον καθοδηγεί στην κατασκευή της σχεδίας και την πέμπτη ημέρα τον λούζει, του δίνει ρούχα, τρόφιμα και νερό, και φυσά ευνοϊκό αέρα για να τον οδηγήσει (ε 263-68).

Είναι τυπικό στοιχείο η αγάπη θεών προς θνητούς και στο πλαίσιο αυτό κινείται ο οργισμένος λόγος της Καλυψώς προς τον Ερμή (ε, 121κε), ειδικά η αναφορά στην Ηώ και τη Δήμητρα και τους αντίστοιχους έρωτές τους για τον Ωρίωνα και τον Ιασίωνα. Η χρήση, ωστόσο, αυτού του τυπικού στοιχείου εξυπηρετεί την Οδύσσεια, αφού:

* προσφέρει "κάλυψη" στον Οδυσσέα για πολύ μεγάλο διάστημα (έτσι που να θεωρείται νεκρός και στο μεταξύ να ενηλικιωθεί ο Τηλέμαχος)·

* λειτουργεί αποδεικτικά για τις πνευματικές ιδιότητες του ήρωα ( πολύτλας, πολύμητις, πολύτροπος) και τη σωματική επιδεξιότητά του·

* φέρνει τον ήρωα αντιμέτωπο με τη δυνατότητα επιλογής της αθανασίας.

Η προσφορά αθανασίας

Η Καλυψώ έχει ήδη αναφέρει στον Ερμή τη δυνατότητα να προσφέρει στον Οδυσσέα αθανασία και αιώνια νιάτα (ε, 135-6) και το επαναλαμβάνει και στον ίδιο (ε, 208-9). Στην απάντησή του προς την Καλυψώ (ε, 215-224) ο Οδυσσέας δεν αναφέρεται στο συγκεκριμένο θέμα. Απαντά σε όλα τα άλλα σημεία που έθεσε η Καλυψώ, αλλά όχι σ' αυτό. Έμμεση απάντηση δίνεται, βέβαια, με τη δήλωσή του ότι επιθυμεί να επιστρέψει στην Ιθάκη. Γ ιατί όμως δεν απαντά ευθέως; Απλούστατα διότι δεν υπάρχει περίπτωση να υπεισέλθει σε τέτοια συζήτηση.

Αποτελεί τελικά η προσφορά αθανασίας όντως δοκιμασία για τον Οδυσσέα; Ο ήρωας δεν δείχνει σε καμιά στιγμή να διερωτάται αν πρέπει να δεχθεί την αθανασία ή όχι. Παρουσιάζεται σταθερά προσηλωμένος στον σκοπό του, από τον οποίο ούτε καν η προοπτική της αθανασίας δεν μπορεί να τον αποσπάσει. Η σταθερότητα της άρνησης, όμως, δεν ακυρώνει το δέλεαρ της προσφοράς· απλά αναδεικνύει το ηρωικό μέγεθος του Οδυσσέα και βεβαίως το νέο μοντέλο επικού ηρωισμού το οποίο αυτός εγκαινιάζει. Οποιοσδήποτε άλλος, μικρότερος άνθρωπος θα είχε, ίσως, δελεαστεί. Όμως αν ο Οδυσσέας έκανε διαφορετική επιλογή δεν θα ήταν Οδυσσέας.

Αυτή τη στιγμή δεν διακυβεύεται απλά ο νόστος, αλλά η ίδια η ηρωική υπόσταση του Οδυσσέα. Η επιλογή της αθανασίας δεν θα σήμαινε μόνο παραμονή στην Ωγυγία και οριστική απαλοιφή της θνητής του φύσης και της προοπτικής για επιστροφή στην πατρίδα. Θα σήμαινε επίσης και "κάλυψη" του ηρωικού του παρελθόντος, το οποίο είναι συνδεδεμένο με τα βάσανα και την αντοχή. Αντ' αυτών θα κέρδιζε μια νέα ζωή, εύκολη, θεϊκή. Ανάλογο δίλημμα, με μικρότερη ίσως ένταση, θα αντιμετωπίσει και στη Φαιακίδα ενώπιον της Ναυσικάς.

Ο Οδυσσέας επιλέγει να παραμείνει στη μνήμη των ανθρώπων ως ο ήρωας της Οδύσσειας, παρά να τον ξεχάσουν και να ζει αιώνια ως ο παρακοιμώμενος της Καλυψώς. Αυτή τη φήμη του ήρωα διαφύλαξε και ο Αχιλλέας, όταν προτίμησε να πεθάνει. Ο Αχιλλέας επιλέγοντας να πεθάνει και ο Οδυσσέας επιλέγοντας να εγκαταλείψει την Καλυψώ, αμφότεροι απορρίπτοντας την αθανασία, παρέμειναν επικοί ήρωες. Το οξύμωρο είναι ότι ακριβώς επιλέγοντας τη θνητότητα, ο Οδυσσέας και ο Αχιλλέας κέρδισαν την αθανασία χάρη στο έπος. Η κρισιμότητα της στιγμής συνδέεται με τη σημασία της ύπαρξης του ίδιου του ποιήματος, το οποίο αφ' εαυτού αποτελεί εγγύηση αθανασίας. Η επιλογή της θνητότητας αποτελεί κεντρικό
στοιχείο του νοήματός του.

Οδυσσέας και Καλυψώ: μια ατσάλινη θέληση ενάντια στην άλλη

Η Καλυψώ, παρά τον θυμό που εκφράζει στο άκουσμα της απόφασης των θεών, υποτάσσεται και συμμορφώνεται, προκειμένου να μην προκαλέσει την οργή του Δία. Ανακοινώνει στον Οδυσσέα την απόφαση να επιστρέψει στην πατρίδα του (την παρουσιάζει ως δική της απόφαση) και την πρόθεσή της να τον βοηθήσει, χωρίς όμως να υπόσχεται την ασφαλή άφιξή του στην Ιθάκη, πράγμα που, όπως λέει, εξαρτάται από τους θεούς. Ο νόστος δεν χαρίζεται στον ήρωα, αλλά πρέπει να τον κερδίσει με τον αγώνα του. Η Καλυψώ δεν δικαιολογεί τη μεταστροφή της και δεν κάνει καμιά νύξη για την επίσκεψη του Ερμή.10

Η πρώτη συναισθηματική αντίδραση του Οδυσσέα ( ῥίγησεν, 171) εκφράζει το ακατανόητο αυτής της ξαφνικής μεταστροφής και τη δυσπιστία του προς τη νύμφη (βλ. παρακάτω). Η προσεκτική του απάντηση όμως είναι τεκμήριο πια του πολυμήτιος Οδυσσέα (βλ. παρακάτω): αμφισβητεί την καλή πρόθεση της θεάς, αφού δεν μπορεί να διασχίσει τη θάλασσα με μια σχεδία, και ζητά επιβεβαίωση με όρκο. Ο Οδυσσέας πετυχαίνει αυτό που ζητά. Η Καλυψώ, χωρίς να θυμώσει από τα λόγια του, δεσμεύεται με τον μεγαλύτερο όρκο των θεών. Όπως σημειώνει ο K. Reinhardt ( Von Werken und Formen, Godesberg 1948, 501) "η μεγαλοπρέπεια του όρκου της Καλυψώς είναι ανάλογη με τη στιγμή: οι περιπλανήσεις έχουν τελειώσει, η επιστροφή έχει αρχίσει".

Έχοντας εξασφαλίσει την εμπιστοσύνη και τη συμπάθεια του Οδυσσέα προς το πρόσωπό της, η Καλυψώ τον οδηγεί στη σπηλιά και, μετά το δείπνο, ξεκινά αγώνα να τον κρατήσει κοντά της. Τον προσφωνεί για πρώτη φορά με το όνομά του. Προσπαθεί να τον πείσει με ένα μείγμα εκφοβισμού και παροχών. Τον προκαλεί ιδιαίτερα, όταν του ζητά να συγκρίνει την ίδια, μια θεά, με την Πηνελόπη, μια θνητή (ε, 211-13). Η λάθος απάντηση του Οδυσσέα θα επέσυρε την οργή και την τιμωρία της. 11 Ο Οδυσσέας είναι επιφυλακτικός, καχύποπτος απέναντί της και ιδιαίτερα διπλωματικός. Η διπλωματία, άλλωστε, η αποφυγή περιττών και άκαιρων συγκρούσεων, είναι κι αυτή έκφανση της μήτιος (βλ. παρακάτω). Αποφεύγει τη σύγκριση δηλώνοντας έξυπνα πως δεν υφίσταται θέμα αντιπαραβολής μιας θεάς και μιας θνητής και στρέφει τη συζήτηση στο ουδέτερο θέμα της πατρίδας: δεν μπορεί να συγκριθεί θνητή με θεά, αλλά ακόμα κι έτσι εγώ επιθυμώ να επιστρέψω στην πατρίδα μου (215-20). Επιβεβαιώνει τη δύναμη και την αντοχή του σε ό,τι κι αν στείλουν οι θεοί, ενώ δεν αναφέρει καθόλου το θέμα της αθανασίας (βλ. πιο πάνω). Η συζήτηση ολοκληρώνεται, το θέμα έχει κλείσει. Στο εξής τα δύο πρόσωπα δεν θα ξαναμιλήσουν, ούτε κατά τις πέντε μέρες της προετοιμασίας της σχεδίας. Η απόφαση του Οδυσσέα, αποτέλεσμα ελεύθερης επιλογής, είναι οριστική.

Τα δύο πρόσωπα έπαιξαν ένα παιχνίδι επικράτησης με όπλο την πανουργία τους. Η Καλυψώ κέρδισε την εμπιστοσύνη του Οδυσσέα, τον καλόπιασε, τον απείλησε, προσπάθησε να τον παγιδεύσει. Ο Οδυσσέας, έχοντας δεσμεύσει τη θεά με όρκο, αντιμετώπισε όλες τις φάσεις του σχεδίου της με ετοιμότητα και ευστροφία και δεν έπεσε στην παγίδα να συγκρίνει τη θεά με την Πηνελόπη. Η πονηριά του αποδείχθηκε υπέρτερη της πονηριάς της Καλυψώς. Τα επτά χρόνια αδράνειας δεν μείωσαν σε τίποτα τις ικανότητες και τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του ήρωα, ο οποίος παρουσιάζεται έτοιμος να συνεχίσει το ταξίδι της επιστροφής.

Η κατασκευή της σχεδίας

Μπροστά στη σταθερή απόφαση του Οδυσσέα να γυρίσει στην πατρίδα του, η Καλυψώ τον βοηθά να κατασκευάσει τη σχεδία και του δίνει τα απολύτως απαραίτητα εφόδια για το ταξίδι (σε αντίθεση με την Κίρκη που, παρά την αρχική της σκληρότητα, στάθηκε ιδιαίτερα βοηθητική στο θέμα του ταξιδιού). Ωστόσο, τόσο η σχεδία όσο και τα εφόδια εξαφανίζονται και καταστρέφονται με μιας. Ο Οδυσσέας, χτυπημένος από την οργή του Ποσειδώνα θα κάνει μεγάλο αγώνα για να επιβιώσει. Είναι προφανές ότι το ναυάγιο είναι αυτό που έχει μεγαλύτερη σημασία και όχι το ταξίδι καθεαυτό (βλ. παρακάτω). Τι εξυπηρετεί, λοιπόν, η λεπτομερής παρουσίαση της κατασκευής της σχεδίας, αφού αυτή αποδεικνύεται εντέλει ανώφελη;

Ενώ δηλώνεται η πρόθεση για την κατασκευή σχεδίας, αυτό που τελικά περιγράφεται είναι κατασκευή λέμβου (West, Heubeck & Hainsworth 2009, ad 487-8). Για τη σχεδία τα ξύλα απλά δένονται μεταξύ τους (δεν παίρνουν σχήμα, δεν καρφώνονται, δεν τρυπιούνται). Φαίνεται ότι ο Όμηρος, "λόγω έλλειψης παραδοσιακών λογοτύπων για την κατασκευή σχεδίας, δανείζεται από μια περιγραφή ναυπήγησης, όπως αυτή που θα απαιτούνταν για την κατασκευή της Αργώς". Το ερώτημα επανέρχεται πιο επιτακτικά: εάν η σχεδία δεν είχε πραγματική σημασία για το ταξίδι και αν ο ποιητής δεν είχε στη διάθεσή του έτοιμο λογοτυπικό υλικό για να περιγράψει την κατασκευή της, τότε γιατί κρίνει σκόπιμο να κάνει την περιγραφή;

Σε πρώτο επίπεδο, η σκηνή λειτουργεί ως έμπρακτη απόδειξη της αγάπης της Καλυψούς για τον Οδυσσέα. Η νύμφη έχει υποσχεθεί τη βοήθειά της και υλοποιεί αυτήν την υπόσχεση με την ενεργό εμπλοκή της στην κατασκευή της σχεδίας. Όλη η διαδικασία προχωρά μετά από ενέργειες της Καλυψούς: δίνει στον Οδυσσέα το τσεκούρι (ε, 234) και αυτός προχωρεί στα καθέκαστα. Το ίδιο γίνεται με το τρυπάνι (ε, 246) και με το πανί (ε, 248). Η όλη σκηνή περιγράφεται πολύ παραστατικά.

Επιπλέον, μέσω της σκηνής αυτής ο Όμηρος επιδιώκει να προσδώσει αίγλη στον Οδυσσέα παρουσιάζοντας την επιδεξιότητα, την τέχνην του. Μετά από επτά χρόνια απραξίας ο ήρωας αναλαμβάνει δράση και ανακτά τη δημιουργικότητά του. Η κατασκευή της σχεδίας καθίσταται η πρώτη (χειρωνακτική, σωματική) πράξη του Οδυσσέα, που είναι ιδιαίτερα σημαντική για τη συμπλήρωση της προσωπικότητάς του. Χάρη στην τέχνην της κατασκευής του Δούρειου ίππου ο Οδυσσέας έγινε ήρωας, χάρη στην τέχνην νίκησε τους Κύκλωπες, χάρη στην τέχνην κατασκευής του συζυγικού κρεβατιού ξανακέρδισε τη γυναίκα του. Χάρη στην τέχνην θα διαφύγει και τώρα από το νησί της Καλυψώς.

Μέσα από τον διάλογό του με την Καλυψώ ο ήρωας απέδειξε την πνευματική του ετοιμότητα. Τώρα αποδεικνύει και τη σωματική και παρουσιάζεται καθόλα έτοιμος για το ταξίδι. Είναι μάλιστα χαρακτηριστικό ότι ο ποιητής τον παρουσιάζει να εργάζεται ακατάπαυστα επί πέντε μέρες, χωρίς να δηλώνει τη μεσολάβηση της νύχτας. Η σχεδία, επομένως, έχει ιδιαίτερη σημασία, στον βαθμό που αποδεικνύει την ετοιμότητα, τη δραστηριοποίηση του ήρωα και την ακμαιότητά του, ειδικά στην πρώτη του εμφάνιση στο έπος.

Οι συμβολισμοί όμως διεισδύουν ακόμη πιο βαθιά. Η σχεδία λαμβάνει εξίσου ενδελεχή περιγραφή όσο και το λέχος του Οδυσσέα και της Πηνελόπης αργότερα, στο ψ. Οι ομοιότητες μεταξύ των δύο περιγραφών προεκτείνονται και στο επίπεδο των λογοτύπων. Πρόκειται σαφώς για δύο από τα σημαντικότερα υλικά σύμβολα της Οδύσσειας, το ένα από τα οποία τοποθετείται στην αρχή και το άλλο στο τέλος του ταξιδιού της επιστροφής. Η εσωτερική διακειμενικότητα (cross-reference) ανάμεσα στο ε και το ψ είναι γενικώς πολύ πυκνή.

Ο νόστος, η σχεδία του Οδυσσέα και ο τύπος του ήρωα στην Οδύσσεια

Καμιά φορά οι μεγαλύτερες αποκαλύψεις κρύβονται πίσω από τα απλούστερα ερωτήματα. Γιατί πρέπει να φύγει ο Οδυσσέας από την Καλυψώ πάνω σε μια ταπεινή σχεδία; Δεν μπορούσαν οι θεοί να του εξασφαλίσουν ασφαλέστερη μέθοδο διαφυγής;

Είναι χαρακτηριστικό της ποιητικής ωριμότητας της Οδύσσειας ότι ο ποιητής έχει απόλυτη συναίσθηση του "παραλόγου" εδώ, αφού βάζει τον ίδιο τον ήρωά του να σχολιάζει τη θεϊκή επιλογή: ῥίγησεν, λέει, ο πολύτλας, όταν άκουσε τα σχέδια των θεών (σημείωση: με το ίδιο ρήμα, που υποδηλώνει τρόμο και σοκ, υποδέχεται η Καλυψώ στον στ. 116 τη θεϊκή επιταγή για την αποδέσμευση του Οδυσσέα!). Η πρώτη σκέψη του Οδυσσέα πάει, φυσιολογικά, στη θεϊκή απάτη: ἄλλο τι δὴ σύ, θεά, τόδε μήδεαι οὐδέ τι πομπήν, / ἥ με κέλεαι σχεδίῃ περάαν μέγα λαῖτμα θαλάσσης,/ δεινόν τ' ἀργαλέον τε· τὸ δ' οὐδ' ἐπὶ νῆες ἐῗσαι/ ὠκύποροι περόωσιν (ε, 173-6).

Η αντίδραση της Καλυψώς είναι επίσης ενδιαφέρουσα: μείδησεν η νύμφη διασκεδάζοντας αλλά και θαυμάζοντας την πονηριά και την ευστροφία του άνδρα που στέκεται μπροστά της: ἦ δὴ ἀλιτρός γ' ἐσσὶ καὶ οὐκ ἀποφώλια εἰδώς (ε, 182). Η λέξη ἀλιτρός παράγεται από το ἀλιταίνω, ρήμα που λίγο πιο πάνω (ε, 108) περιέγραψε την προσβολή που διέπραξαν οι Έλληνες εις βάρος της Αθηνάς στην Τροία και η οποία επέσυρε γι' αυτούς τόσες περιπέτειες κατά τον νόστο. Εδώ, όμως, ἀλιτρός δεν είναι ο ανόσιος, αλλά ο ήρωας που χαρακτηρίζεται από τη μῆτιν, τη σφραγίδα του ηρωικού ιδεώδους στην Οδύσσεια. Η μῆτις είναι ιδιαίτερο είδος πανουργίας, που ισορροπεί επικίνδυνα ανάμεσα στον ηρωισμό και τηνὕβριν. Ο φορέας της μήτιος δεν αρκεί να είναι εφευρετικός και παράτολμος· απαιτείται να είναι και βαθύτατα μετρημένος, ώστε να αποφύγει την ὑπερβασίην! Η δισημία της λέξης ἀλιτρός αποδίδει γλαφυρότατα τα αγαθά αλλά και τις παγίδες της μήτιος στην Οδύσσεια.

Σημειώστε προκαταβολικά ότι με τον ίδιο ακριβώς τρόπο όπως η Καλυψώ -με το ίδιο ακριβώς ρήμα, μείδησεν- θα αντιδράσει στο ψ και ο Οδυσσέας, όταν -προσέξτε!- η Πηνελόπη θα επιδείξει ανάλογη δυσπιστία (και με το μυαλό της επίσης να πηγαίνει αμέσως στον κίνδυνο θεϊκής απάτης). Και στο ψ πρόκειται για ανακοίνωση μιας παρόμοιας συναρπαστικής, πολυαναμενόμενης και πολυπόθητης, αλλά επί μακρόν αναβαλλομένης και άρα απίστευτης είδησης: ο Οδυσσέας μαθαίνει ότι θα φύγει από τη χρυσή φυλακή του μετά από εφτά χρόνια· η Πηνελόπη ότι έχει επιστρέψει ο σύζυγός της μετά από είκοσι. Η εκκίνηση του νόστου στο ε ξεκινά με την κατάφαση της μήτιος του Οδυσσέα εκ μέρους γυναικείας μορφής που αποτελεί θεϊκή αντίζηλο της Πηνελόπης. Η κατάληξη του νόστου στο ψ θα επισφραγιστεί με ανάλογη κατάφαση της μήτιος αυτή τη φορά της Πηνελόπης από τον άνθρωπο που κατεξοχήν έχει ενσαρκώσει τη μῆτιν στο έπος, τον σύζυγό της (βλ. περισσότερα στο οικείο κεφάλαιο).

Η σχεδία λοιπόν συνδέεται άρρηκτα, όχι μόνο με τη ρώμη, την ψυχική αντοχή και την τέχνην, αλλά και με τη μῆτιν του Οδυσσέα. Η Οδύσσεια, σε αντίθεση με την Ιλιάδα, είναι η ιστορία ενός άνδρα που χάρη στην ευφυΐα του εξασφαλίζει τη σωτηρία του μέσα σ' έναν κόσμο απρόβλεπτων προκλήσεων και πειρασμών. 12 Ο τύπος του ιδανικού ήρωα στην Οδύσσεια δεν είναι αυτός της Ιλιάδας. Αυτό που προκρίνεται δεν είναι η ανδρεία και η γενναιότητα, αλλά η επιτυχία με μοναδικό σχεδόν εφόδιο την πανουργία. Ο Οδυσσέας είναι ο πολύτλας αλλά πάνω από όλα ο πολύτροπος και πολύμητις ήρωας. Το επίθετο πολύτλας παραπέμπει στην καρτερία που επιδεικνύει ο Οδυσσέας σε όλο το έπος, καθώς αντιμετωπίζει μια σειρά απίστευτων δυσκολιών. Τα επίθετα πολύτροπος και πολύμητις με τη σειρά τους συνδέονται με την ιδιαίτερη ικανότητα του Οδυσσέα να ενεργεί άμεσα, καίρια και αποτελεσματικά χάρη στην ευστροφία, την ελαστικότητα και την προσαρμοστικότητα που τον χαρακτηρίζει. Τα τρία επίθετα -πολύτλας, πολύτροπος, πολύμητις- συγκεφαλαιώνουν την ουσία του Οδυσσέα. Η σχεδία ως σύμβολο την οπτικοποιεί.

Ο ποιητής στη ραψωδία ε παρουσιάζει τον ήρωα κατ' ουσίαν φυλακισμένο, ανήμπορο και αδύναμο να ενεργήσει, αιχμάλωτο της Καλυψώς. Ήδη ταπεινωμένος, πριν αποκατασταθεί θα πρέπει να πέσει ακόμα πιο χαμηλά (θα χάσει τη σχεδία και τα ρούχα του) και από το σημείο ναδίρ θα ξεκινήσει την πορεία για την αποκατάσταση στον οἶκο και τον θρόνο του. Προσέξτε την εντολή που δίνει ο Δίας στον Ερμή, στην αρχή της ραψωδίας (στ. 29 κ.ε.), την έμφαση που δίδει στη μοναξιά του ήρωα κατά την πορεία του προς τον νόστο: ὥς κε νέηται/ οὔτε θεῶν πομπῇ οὔτε θνητῶν ἀνθρώπων. Όσο πιο αδύναμος και μόνος είναι ο ήρωας της Οδύσσειας, όσο πιο ταπεινά και επισφαλή ελέγχονται τα υλικά μέσα της επιστροφής του, τόσο περισσότερο εμφαίνεται η μῆτις ως ο βασικός ηρωικός του εξοπλισμός. Ο Οδυσσέας πρέπει να φτάσει στη Σχερία ἐπὶ σχεδίης πολυδέσμου, δηλαδή με το μίνιμουμ της εξωτερικής, υλικής βοήθειας, αλλά και πήματα πάσχων, δηλαδή με το μάξιμουμ της "αντιηρωικής" ταλαιπωρίας και ταπείνωσης (ε, 33: προσέξτε και το λογοπαίγνιο Σχερίη-σχεδίη), ώστε να λάβει επιτέλους από τους Φαίακες για τα οδυσσειακού τύπου ηρωικά επιτεύγματά του (τη μῆτιν και την αντοχή) ανταμοιβή πολύ ανώτερη από αυτήν που θα λάμβανε ποτέ στην Τροία (δηλ. ως ιλιαδικός ήρωας): χαλκόν τε χρυσόν τε ἅλις ἐσθῆτα τε δόντες,/ πόλλ', ὅσ' ἂν οὐδέ ποτε Τροίης ἐξήρατ' (ε, 38-9).

"Η ταυτότητα του ομηρικού ήρωα είναι αγωνιστική -δηλαδή, εδράζεται στον ανταγωνισμό", σημειώνει ο Bloom. "Στην αδρανή αποχαύνωση της Ωγυγίας, όπου ο ήρωας αδυνατεί να επιδιώξει την αριστεία, ο ήρωας δεν είναι πράγματι ζωντανός" 13 -ειδικά ο ήρωας του οποίου το ίδιο το όνομα είναι ετυμολογικά συνδεδεμένο με τα βάσανα και τις δοκιμασίες. Ο Οδυσσέας, βέβαια, σε αντίθεση με τους ιλιαδικούς ήρωες δεν ανταγωνίζεται άλλους, αλλά τα όρια του ιδίου του εαυτού του. Ως εκ τούτου και τα μέσα με τα οποία θα αγωνιστεί πρέπει να είναι μέσα ως επί το πλείστον εσωτερικά, ενδογενή.

# data[].attributes.attachment_link.title
Οδύσσεια, 8η ενότητα: ε 165-310/

# data[].attributes.attachment_link.description
ε, 151-261 Οδυσσέας και Καλυψώ Η θέση και η λειτουργία της ραψωδίας ε στην Οδύσσεια Η ραψωδία ε έπεται της Τηλεμάχειας (α-δ), από την οποία έχουμε πάρει πληροφορίες για την κατάσταση στην Ιθάκη, για την τύχη του Οδυσσέα, καθώς και για την οριστική απόφαση των θεών να επιστρέψει ο ήρωας στην πατρίδα του.

# data[].attributes.headline
Ανάγνωση 11ης ενότητας

# data[].attributes.subject
Ανάγνωση 11ης ενότητας

# data[].attributes.attachment_link.description
Η θέση της ραψωδίας ζ στην Οδύσσεια

# data[].attributes.headline
ΣΧΟΛΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟ (12η)

# data[].attributes.subject
ΣΧΟΛΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟ (12η)

# data[].attributes.attachment_link.description
1. Kεφαλή Aθηνάς. Aργυρό νόμισμα Aθηνών του 2ου αι. π.X. (Aθήνα, Nομισματικό Mουσείο)

# data[].attributes.headline
ΣΧΟΛΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟ (13η)

# data[].attributes.subject
ΣΧΟΛΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟ (13η)

# data[].attributes.attachment_link.description
1. Γυάλινο αρωματοδοχείο του 5ου/4ου αι. π.X. (Άβδηρα, Aρχαιολογικό Mουσείο)

# data[].attributes.headline
ΣΧΟΛΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟ (15η)

# data[].attributes.subject
ΣΧΟΛΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟ (15η)

# data[].attributes.attachment_link.description
1. O Oδυσσέας δραπετεύει από τη σπηλιά. (Από την ταινία Oδύσσεια του M. Kαμερίνι, 1954)

# data[].attributes.headline
Κύρια σημεία ραψωδιών η, θ, ι

# data[].attributes.subject
Κύρια σημεία ραψωδιών η, θ, ι

# data[].attributes.attachment_link.title
ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΡΑΨΩΔΙΩΝ η-θ-ι

# data[].attributes.headline
Ανάγνωση 12ης ενότητας

# data[].attributes.subject
Ανάγνωση 12ης ενότητας

# data[].attributes.attachment_link.description
Η θέση της ραψωδίας ζ στην Οδύσσεια

# data[].attributes.headline
Ανάγνωση 13ης ενότητας

# data[].attributes.subject
Ανάγνωση 13ης ενότητας

# data[].attributes.attachment_link.description
Ερμηνευτικές επισημάνσεις

# data[].attributes.headline
Ανάγνωση 15ης ενότητας

# data[].attributes.subject
Ανάγνωση 15ης ενότητας

# data[].attributes.attachment_link.description
Ερμηνευτικές επισημάνσεις

# data[].attributes.headline
ΣΧΟΛΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟ

# data[].attributes.subject
ΣΧΟΛΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟ

# data[].attributes.attachment_link.description
1. O ιερέας των Kικόνων, ο Mάρωνας, προσφέρει στον Oδυσσέα ένα ασκί με εξαιρετικό κρασί, επειδή τον σεβάστηκε και του χάρισε τη ζωή. Aγγειογραφία του 4ου αι. π.X. (Λίπαρι Iταλίας, Aρχαιολογικό Mουσείο Eoliano)

# data[].attributes.headline
ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

# data[].attributes.subject
ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

# data[].attributes.headline
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΒΙΒΛΙΟΥ

# data[].attributes.subject
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΒΙΒΛΙΟΥ

# data[].attributes.headline
Ανάγνωση 14ης ενότητας

# data[].attributes.subject
Ανάγνωση 14ης ενότητας

# data[].attributes.attachment_link.description
Ερμηνευτικές επισημάνσεις

# data[].attributes.headline
ΣΧΟΛΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟ (16η)

# data[].attributes.subject
ΣΧΟΛΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟ (16η)

# data[].attributes.attachment_link.description
1. Ο Αίολος δίνει στον Οδυσσέα τον ασκό με τους ανέμους. Πίνακας του Αλόρι, 16ος αι. (Μυθολογία Larousse)

# data[].attributes.headline
ΣΧΟΛΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟ (17η)

# data[].attributes.subject
ΣΧΟΛΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟ (17η)

# data[].attributes.attachment_link.description
ὣς ἔφαθ᾽, οἱ δ᾽ ἄρα πάντες ἀκὴν ἐγένοντο σιωπῇ <333>/376-7

# data[].attributes.headline
Κύρια σημεία ραψωδιών κ, λ

# data[].attributes.subject
Κύρια σημεία ραψωδιών κ, λ

# data[].attributes.attachment_link.title
ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΡΑΨΩΔΙΩΝ κ, λ

# data[].attributes.headline
Ανάγνωση 16ης ενότητας

# data[].attributes.subject
Ανάγνωση 16ης ενότητας

# data[].attributes.attachment_link.description
Η ραψωδία λ στο πλαίσιο της Οδύσσειας

# data[].attributes.headline
Ανάγνωση 17ης ενότητας

# data[].attributes.subject
Ανάγνωση 17ης ενότητας

# data[].attributes.attachment_link.description
Ερμηνευτικές επισημάνσεις

# data[].attributes.headline
ΣΧΟΛΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟ (18η)

# data[].attributes.subject
ΣΧΟΛΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟ (18η)

# data[].attributes.attachment_link.description
Oι τελευταίες περιπέτειες του Oδυσσέα H αναχώρηση από τη Σχερία και ο νόστος Φεύγοντας από τον Άδη επιστρέψαμε στην Aία και ενταφιάσαμε το σώμα του Eλπήνορα.

# data[].attributes.headline
ΣΧΟΛΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟ (19η)

# data[].attributes.subject
ΣΧΟΛΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟ (19η)

# data[].attributes.attachment_link.description
O Oδυσσέας ξύπνησε το πρωί (35η μέρα της Oδύσσειας) στην Iθάκη, αλλά δεν ήξερε πού βρίσκεται. Tον πλησίασε τότε η Aθηνά, τον κατατόπισε, τον ενημέρωσε για την κατάσταση του παλατιού και του υποσχέθηκε συμπαράσταση στο έργο της εκδίκησης. Παραμόρφωσε, τέλος, τονOδυσσέα, τον έντυσε ζητιάνο και τον έστειλε στο καλύβι του χοιροβοσκού Eύμαιου, ενώ η ίδια έφυγε για τη Σπάρτη, να φροντίσει για την επιστροφή του Tηλέμαχου.

# data[].attributes.headline
ΣΧΟΛΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟ (20η)

# data[].attributes.subject
ΣΧΟΛΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟ (20η)

# data[].attributes.attachment_link.description
ΚΥΡΙΑ ΘΕΜΑΤΑ O Oδυσσέας στο καλύβι του Eύμαιου (ξ, ο, π) H Aθηνά στη Σπάρτη - Eπιστροφή του Tηλέμαχου (ο, π) Συνάντηση του Tηλέμαχου με τον Oδυσσέα (π) O πιστός υπηρέτης Eύμαιος (ξ, ο, π) Oι ενέργειες των μνηστήρων και της Πηνελόπης (π) O Eύμαιος καλοδέχτηκε και φιλοξένησε στο καλύβι του τον "ζητιάνο".

# data[].attributes.headline
ΣΧΟΛΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟ (21η)

# data[].attributes.subject
ΣΧΟΛΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟ (21η)

# data[].attributes.attachment_link.description
1. O Eύμαιος υποδέχεται τον Tηλέμαχο. (Πηγή: Oμήρου Oδύσσεια 3) >> Πρβλ. και την 3η εικόνα της 20ής Ενότητας.

# data[].attributes.headline
ΚΥΡΙΑ ΣΗΜΕΙΑ ΡΑΨΩΔΙΩΝ μ, ν, ξ, ο, π

# data[].attributes.subject
ΚΥΡΙΑ ΣΗΜΕΙΑ ΡΑΨΩΔΙΩΝ μ, ν, ξ, ο, π

# data[].attributes.attachment_link.title
ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΡΑΨΩΔΙΩΝ μ, ν, ξ, ο, π

# data[].attributes.headline
Ανάγνωση 18ης ενότητας

# data[].attributes.subject
Ανάγνωση 18ης ενότητας

# data[].attributes.attachment_link.title
Οδύσσεια, 18η ενότητα: μ και ν 1-209/<1-187> (περίληψη)

# data[].attributes.attachment_link.description
Ερμηνευτικές επισημάνσεις

# data[].attributes.headline
Ανάγνωση 19ης ενότητας

# data[].attributes.subject
Ανάγνωση 19ης ενότητας

# data[].attributes.attachment_link.description
Ερμηνευτικές επισημάνσεις

# data[].attributes.headline
Ανάγνωση 20ης ενότητας

# data[].attributes.subject
Ανάγνωση 20ης ενότητας

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Ερμηνευτικές επισημάνσεις

1. Στο τέλος της ραψωδίας ν δόθηκε η εντύπωση ότι ο Οδυσσέας και η Αθηνά θα εφαρμόσουν παράλληλα το σχέδιο που καταστρώθηκε το πρωί. Όμως ο Οδυσσέας πήγε αμέσως στο καλύβι του Εύμαιου, που τον φιλοξένησε απλόχερα, ενώ η Αθηνά επισκέφτηκε τον Τηλέμαχο στη Σπάρτη τη νύχτα, τον βρήκε ξάγρυπνο και του συνέστησε να επιστρέψει αμέσως στην Ιθάκη και να πάει στο χοιροστάσιο, χωρίς να αποκαλύψει την παρουσία του Oδυσσέα εκεί.

2. O Τηλέμαχος ανταποκρίθηκε αμέσως στις συστάσεις της θεάς και ακολουθώντας αντίστροφη τώρα πορεία -παίρνοντας μαζί του και τον μάντη Θεοκλύμενο, που έχει να παίξει ρόλο στη συνέχεια- έφτασε ασφαλής το μεθεπόμενο πρωί στον πρώτο όρμο της Ιθάκης. Έδωσε εκεί εντολή στο πλήρωμα να συνεχίσουν το ταξίδι ως την πόλη, τακτοποίησε και τη φιλοξενία του μάντη και ανηφόρισε για το χοιροστάσιο, όπου συνάντησε τον "ζητιάνο", αναγνώρισε στο πρόσωπό του τον πατέρα του και συνεργάστηκε μαζί του για τα περαιτέρω.

→ Έκλεισε έτσι ο ανοιχτός κύκλος της "Tηλεμάχειας", και οι δύο χωριστές πορείες πατέρα-γιου συγκλίνουν τώρα σε μια ευθύγραμμη πορεία ως το τέλος.

3. H καθυστερημένη εφαρμογή του σχεδίου από μέρους της θεάς φαίνεται σκόπιμη: για να συμπέσει ο άνετος ύπνος του πατέρα την πρώτη νύχτα στο καλύβι (= στην πατρίδα) με το ξαγρύπνημα του γιου στο παλάτι του Μενέλαου. O αντιστικτικός αυτός συγχρονισμός πατέρα-γιου παρατηρείται και τη μεθεπόμενη νύχτα: ενώ ο Τηλέμαχος ταξιδεύει προς την Ιθάκη, ο Οδυσσέας ξαγρυπνά συνομιλώντας με τον Εύμαιο. Γι' αυτούς τους συγχρονισμούς χρειάστηκε, φαίνεται, να μείνουν άπρακτοι την πρώτη μέρα της εφαρμογής του σχεδίου η θεά και τη δεύτερη και τρίτη ο Οδυσσέας, η αφηγηματική σκηνοθεσία όμως έφερε αντιμέτωπους τον πατέρα και τον γιο μέσα στον χρόνο, πριν αντικριστούν μέσα στον ίδιο χώρο.

4. Επισημαίνεται η ιδιαίτερη μεταχείριση που επιφυλάσσει ο ποιητής στον υπηρέτη Εύμαιο:

* τον παρουσιάζει ευγενικό και γενναιόδωρο προς τον ρακένδυτο "ξένο" και σαν μέλος της οικογένειας του Oδυσσέα· με συμβολή στην περιουσία του αφέντη του αλλά και με προσδοκίες από αυτόν, που δείχνουν κάτι από τη σχέση ενός καλού δούλου με το αφεντικό του στην ομηρική εποχή·

* τον ορίζει επικεφαλής των χοιροβοσκών·

* του δίνει λόγο -την εκτενή, ιδιαίτερα, ιστορία της βασιλικής καταγωγής του - και τον ρόλο του πατέρα κατά την υποδοχή του Τηλέμαχου·

* του δείχνει ιδιαίτερη συμπάθεια προσφωνώντας τον συχνά σε δεύτερο πρόσωπο (μόνο σ' αυτόν στην Οδύσσεια): Tὸν δ᾽ ἀπαμειβόμενος προσέφης, Eὔμαιε συβῶτα (π <60>/69, <135>/148, κ.α.).

→ Προβάλλει έτσι ξεχωριστός υπηρέτης ο Εύμαιος (όπως και η Ευρύκλεια), για τον σημαντικό ρόλο, προφανώς, που έχει να παίξει στις κρίσιμες στιγμές που θα ακολουθήσουν.

5. Σημεία που προοικονομούν ή προετοιμάζουν μελλοντικά γεγονότα:

* H αναφορά του Εύμαιου ότι η Πηνελόπη ζητεί πληροφορίες από τους περαστικούς για τον άντρα της, μας προϊδεάζει για την επικείμενη συνάντηση του "ζητιάνου" με τη βασίλισσα (στη ραψωδία τ ).

* H σύσταση της Αθηνάς στον Τηλέμαχο να πάει στο χοιροστάσιο, χωρίς να του αποκαλύψει την παρουσία του Oδυσσέα εκεί, προετοιμάζει τη δραματοποίηση τόσο της συνάντησης πατέρα-γιου όσο και της αναγνώρισης, ενώ το σχέδιο που καταστρώνει ο Οδυσσέας προδιαγράφει περαιτέρω εξελίξεις.

6. Σχολιάζεται η επαναδραστηριοποίηση των μνηστήρων και της Πηνελόπης (μετά τη ραψωδία δ):

* οι μνηστήρες αναστατώθηκαν από την επιστροφή του Τηλέμαχου -που θεωρήθηκε ένδειξη της ουσιαστικής πλέον ενηλικίωσής του- και άρχισαν να συνωμοτούν εκ νέου εναντίον του·

* ο Aντίνοος πρότεινε πάλι εξόντωσή του, γιατί φοβήθηκε ματαίωση και των οικονομικών τώρα βλέψεών τους, αλλά και καταγγελία της συνωμοσίας τους, που θα μπορούσε να στρέψει τους πολίτες εναντίον τους·

* ο Aμφίνομος όμως διαφώνησε, αντιπροτείνοντας πάντως μόνο να διερευνηθεί πρώτα η βουλή των θεών, και οι άλλοι συμφώνησαν μαζί του·

* επέστρεψαν έτσι στο παλάτι, όπου η Πηνελόπη -που πληροφορήθηκε στο μεταξύ τις κινήσεις τους-απηύθυνε λόγο επιτιμητικό στον Aντίνοο, για να την καθησυχάσει υποκριτικά ο Eυρύμαχος.

→ O ποιητής αφήνει να φανεί καθαρά το ήθος τριών μόνο μνηστήρων, ως εκπροσώπων προφανώς και των υπολοίπων· όλοι τους ενέχονται, με διαβαθμίσεις έστω. Στο σύνολό τους παρέχουν την "εικόνα μιας "χρυσής νεολαίας" ακαμάτηδων, ταξικά κλειστής και αλαζονικής"· υπογραμμίζουν έτσι την κοινωνική και πολιτική κρίση της εποχής.

Αποσπάσματα από τη σχετική βιβλιογραφία / αρθογραφία
1. Τα πρόσωπα της λογοτεχνίας
α. "Το πρόσωπο που παρουσιάζεται σ' ένα ποιητικό έργο να δρα, είτε ήρωας είναι είτε θεός, δεν ταυτίζεται ποτέ με ένα φυσικό, ζωντανό πρόσωπο. Το ποιητικό πρόσωπο είναι έργο της φαντασίας- ακόμα κι αν έζησε κάποτε μέσα στην ανθρώπινη ιστορία, όπως πολλοί ήρωες του Σαικσπήρου, μπορεί και του Ομήρου, μια φορά ο ποιητής το μεταπλάθει σε ποιητικό, αν θέλει να μείνει ποιητής και να μη μεταστραφεί σε επιστήμονα ιστορικό, που καταγράφει ό,τι ακριβώς είπαν και έπραξαν οι άνθρωποι της γης αυτής.

Το βασικό λάθος των αναλυτικών θεωριών είναι ότι ταυτίζουν την ποιητική πραγματικότητα με τη φυσική πραγματικότητα, και απαιτούν από το ποιητικό πρόσωπο, αν είναι να του αναγνωρίσουν υπόσταση, να μη λέει και να μην πράττει τίποτε που δεν θα μπορούσε να το πει και να το πράξει ένας αληθινός άνθρωπος. Το ποιητικό πρόσωπο δεν ζει την ολοκληρωμένη ζωή ενός φυσικού προσώπου- καθώς δεν είναι παρά το όργανο του ποιητή για την εκπλήρω¬ση του σχεδίου του, ζει και δρα μόνο όσο και όπως το θέλει ο πλάστης του. Ακόμα ο ήρωας ή και ο θεός ό,τι ο ποιητής θέλει για μια στιγμή να μην το ξέρει, δεν το ξέρει, κι ας έπρεπε να το ξέρει- και αντίθετα: μπορεί να ξέρει ό,τι ξέρει ο ποιητής, και ας μην μπορούσε, αν ήταν πραγματικός άνθρωπος, να το ξέρει." (Κακριδής, Ι. 3, σσ. 27-8, Β').

β. "Κάτι ακόμα: τη δράση των ηρώων του, όπως δίνεται στο έργο του, [ο ποιητής] δεν τη βλέπει σαν τον καμβά, που πάνω του να μπορείς να κεντήσεις σε ολοκληρωμένο σύνολο τη ζωή ενός αληθινού ανθρώπου, γιατί η ζωή που παρασταίνει είναι πλαστή, όχι ιστορική. Αν την παραβάλουμε με ένα ζωντανό πρόσωπο, η ποιητική μορφή είναι λειψή, γιατί έχει τόσο μόνο δικαίωμα να "ζει" όσο της επιτρέπει ο ποιητής της. Κάθε λοιπόν προσπάθεια να της δώσουμε τις διαστάσεις ενός ολοκληρωμένου ανθρώπου ανήκει στην περιοχή της παράνομης ερμηνείας." ('Ο.π., σσ. 57-8).
2. Σύγκλιση της αναζήτησης και του νόστου
"Τα δύο μεγάλα συμπληρωματικά θέματα του έπους, η αναζήτηση και ο νόστος, μετά τη μακρά και σκόπιμη απόκλισή τους, τώρα συγκλίνουν και τείνουν να ταυτιστούν. [...] Ο Τηλέμαχος πραγματοποιεί τον δικό του μικροσκοπικό νόστο, μετά τη μικροσκοπική του επίσης αποδημία- ενώ στο μεταξύ έχει, ερήμην και εν αγνοία του, συντελεστεί ο μακροσκοπικός νόστος του Οδυσσέα, που παραμένει προς το παρόν απόμερος και συγκεκαλυμμένος." (Μαρωνίτης 5, σ. 170, Γ').

Ο Τηλέμαχος είναι πρόσωπο ποιητικό/λογοτεχνικό, και ένα ποιητικό πρόσωπο "ζει" μόνο όσο διαρκεί ο ρόλος του μέσα στο έργο· όταν αποσύρεται από το προσκήνιο, παύει να υπάρχει ως τη στιγμή που θα χρειαστεί να ανασυρθεί, για να συνεχίσει τον ρόλο του. Το ίδιο ισχύει για τους ναύτες που περίμεναν άπρακτοι στο λιμάνι, για τους μνηστήρες που είχαν στήσει ενέδρα, όπως και για την Πηνελόπη, που τώρα επανέρχονται στο προσκήνιο. (Πρβλ. τα σημερινά πολυεπίπεδα σίριαλ, όπου οι ήρωες μιας ιστορίας ανασύρονται κάθε φορά στην κατάσταση που βρίσκονταν τη στιγμή που αποσύρθηκαν. Και θεωρούμε αυτονόητο ότι το ενδιάμεσο διάστημα, που γεμίζει με τη δράση των ηρώων παράλληλων ιστοριών, ήταν για εκείνους χρόνος νεκρός.)

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
20ή ενότητα: ξ

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
π (περιληπτική αναδιήγηση)

# data[].attributes.attachment_link.title
Οδύσσεια, 20ή ενότητα: ξ, ο, π (περιληπτική αναδιήγηση)

# data[].attributes.attachment_link.description
Ερμηνευτικές επισημάνσεις 1. Στο τέλος της ραψωδίας ν δόθηκε η εντύπωση ότι ο Οδυσσέας και η Αθηνά θα εφαρμόσουν παράλληλα το σχέδιο που καταστρώθηκε το πρωί. Όμως ο Οδυσσέας πήγε αμέσως στο καλύβι του Εύμαιου, που τον φιλοξένησε απλόχερα, ενώ η Αθηνά επισκέφτηκε τον Τηλέμαχο στη Σπάρτη τη νύχτα, τον βρήκε ξάγρυπνο και του συνέστησε να επιστρέψει αμέσως στην Ιθάκη και να πάει στο χοιροστάσιο, χωρίς να αποκαλύψει την παρουσία του Oδυσσέα εκεί.

# data[].attributes.headline
Ανάγνωση 21ης ενότητας

# data[].attributes.subject
Ανάγνωση 21ης ενότητας

# data[].attributes.attachment_link.description
Ερμηνευτικές επισημάνσεις

# data[].attributes.headline
ΑΣΚΗΣΗ ΣΤΟΥΣ ΜΕΓΑΛΟΥΣ ΑΠΟΛΟΓΟΥΣ

# data[].attributes.subject
ΑΣΚΗΣΗ ΣΤΟΥΣ ΜΕΓΑΛΟΥΣ ΑΠΟΛΟΓΟΥΣ

# data[].attributes.attachment_link.title
ΑΣΚΗΣΗ ΣΤΟΥΣ ΜΕΓΑΛΟΥΣ ΑΠΟΛΟΓΟΥΣ

# data[].attributes.headline
ΣΧΟΛΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟ

# data[].attributes.subject
ΣΧΟΛΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟ

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
1. Η Αθηνά σε νόμισμα της Κάτω
Ιταλίας - 5ος αι. π.Χ. (Αθήνα, Εθνικό
Αρχαιολογικό Μουσείο)

[Όταν έφυγε ο Eύμαιος, η Aθηνά κάλεσε τον Oδυσσέα έξω από το καλύβι, και του είπε:]

H Aθηνά δίνει εντολές
στον Oδυσσέα, αίρει*
την παραμόρφωσή του
και ο Τηλέμαχος
αιφνιδιάζεται

2. "Όχι, [...] δεν είσαι εσύ ο
πατέρας μου..."

185

"Λαερτιάδη διογέννητε, ω πολυμήχανε Oδυσσέα,
έφτασε η ώρα, ομολογήσου τώρα στο παιδί σου, μην του κρύβεσαι·
οι δυο να συνταιριάξετε τον φόνο των μνηστήρων και τον χαλασμό τους,
κι ύστερα κατεβαίνετε στη δοξασμένη πόλη. Aλλά κι εγώ
δεν πρόκειται να σας αφήσω για πολύ - φλέγομαι αλήθεια

190

να μπω σ' αυτή τη μάχη.¹"
Eίπε, και τον ακούμπησε τον Oδυσσέα η Aθηνά με το χρυσό ραβδί της.
Tου φόρεσε γύρω στο στήθος πουκαμίσα καθαρή
και πανωφόρι. Kαι ξαφνικά ξανάνιωσε, έδειξε πιο ψηλός·
το δέρμα του έγινε πάλι μελαχρινό, τα μάγουλά του τσίτωσαν,

205-6

θυσία ευχάριστη, δώρα από δουλεμένο μάλαμα. / Mόνο ελέησέ μας."
Πήρε τον λόγο τότε κι αποκρίθηκε βασανισμένος ο Oδυσσέας και θείος:
"Όχι, θεός δεν είμαι, πώς με φαντάστηκες αθάνατο;
Eίμαι ο πατέρας ο δικός σου· που εσύ για χάρη του στενάζεις

210-11

και πολλά υποφέρεις, σηκώνοντας τα βάρη από βίαιες πράξεις / άλλων ανδρών."
Mιλώντας, φίλησε τον γιο του κι άφησε να κυλήσουνε από τις παρειές
στο χώμα δάκρυα, που πριν με τόση επιμονή τα συγκρατούσε.
Aλλά ο Tηλέμαχος δεν ήθελε να το πιστέψει πως έβλεπε μπροστά του

O Oδυσσέας
αποκαλύπτεται και
αναγνωρίζεται από
τον Tηλέμαχο

τὸν δ᾽ ἀπαμειβόμενος προσέφη
πολύμητις Ὀδυσσεὺς <201>/225

3. H αναγνώριση του Oδυσσέα από
τον Tηλέμαχο. Έργο του Γάλλου
ζωγράφου L. Doucet, 1880.
(Παρίσι, Aνωτάτη Eθνική Σχολή
Kαλών Tεχνών)

τὸν δ᾽ αὖτε προσέειπε πολύτλας
δῖος Ὀδυσσεὺς <225>/251

215

τον πατέρα του, γι' αυτό πήρε ξανά τον λόγο και του μίλησε:
"Όχι, δεν είσαι ο Oδυσσέας εσύ, δεν είσαι εσύ ο πατέρας μου·

217-8

ένας θεός θα με μαγεύει, για να στενάζω και να οδύρομαι / ακόμη πιο πολύ.
Γιατί δεν θα μπορούσε κανείς θνητός, με το δικό του το μυαλό,

220

να φανταστεί το έργο αυτό· εκτός κι αν τον συνέτρεχε²

221-2

κάποιος θεός που εύκολα, αν θέλει, κάνει τον γέρο νέο / και τον νέο γέρο.
Eσύ πρωτύτερα ήσουν γέρος, ντυμένος με άσχημα κουρέλια,
και τώρα μοιάζεις στους θεούς που τον απέραντο ουρανό κρατούν."

225

Tου αντιμίλησε έπειτα ο Oδυσσέας πολυμήχανος:
"Tηλέμαχε, όχι, δεν σου πρέπει με τον πατέρα σου στο πλάι,
να αποθαυμάζεσαι τόσο πολύ και να αμφιβάλλεις.
Δεν πρόκειται άλλος Oδυσσέας να φτάσει εδώ·
είναι μπροστά σου κι είμαι εγώ· που πάτησα τα πατρικά μου χώματα

230-1

μετά από πάθη φοβερά κι από μεγάλη περιπλάνηση - / είκοσι χρόνια πάνε τώρα.
Tο έργο αυτό που βλέπεις και θαυμάζεις, είναι της Aθηνάς που της αρμόζει
του πολέμου η λεία· εκείνη μ' έκανε όπως θέλει και μπορεί,
τη μια να μοιάζω με φτωχό ζητιάνο,

235

την άλλη νέος που φορεί στο σώμα του ωραία ρούχα. [...]"

239

Mιλώντας, υποχώρησε και κάθισε, αλλά ο Tηλέμαχος

240

χύθηκε πάνω του οδυρόμενος, και βουρκωμένος τώρα τον αγκάλιασε.
Tότε τους συνεπήρε και τους δυο του θρήνου ο ίμερος·³
σπαραχτικά θρηνούσαν, πιο δυνατά κι από πουλιά,
σαν αετοί, γύπες γαμψώνυχοι, που τα μικρά τους
κυνηγοί τούς άρπαξαν, προτού ξεπεταρίσουν·

250

Φαντάζομαι δεν έφτασες στα μέρη μας πεζός."
Aμέσως του αποκρίθηκε βασανισμένος ο Oδυσσέας και θείος:
"Παιδί μου, την αλήθεια θέλω να σου πω·
οι Φαίακες, θαλασσινοί διάσημοι, μ' οδήγησαν - ξεπροβοδούν αυτοί
κι άλλους πολλούς, όποιον πατήσει στο νησί τους. [...]

259

Kι έφτασα εδώ με σύσταση της Aθηνάς,

O Oδυσσέας καταστρώνει
σχέδιο δράσης

4. Aσπίδα. Λεπτομέρεια
αγγειογραφίας του 6ου αι. π.X.
(Aρέτσο, Kρατικό Mουσείο)

5. Xάλκινο άγαλμα της Aθηνάς
του 3ου αι. π.X. (Aθήνα,
Eθν. Aρχαιολ. Mουσείο)

260

να αποφασίσουμε μαζί τον φόνο των εχθρών μας. [O Tηλέμαχος τους
Έλα λοιπόν, λογάριασε και μέτρησέ μου τους μνηστήρες [...]."
απαριθμεί⁴ και αποφασίζουν τρόπο αντιμετώπισής τους.]

298

"[...] / Mα τώρα εσύ, μόλις φανεί στον ουρανό η Aυγή, πήγαινε
σπίτι, ανακατέψου πάλι με τους περήφανους μνηστήρες -

310

μόλις φωτίσει το μυαλό μου πολύβουλη η Aθηνά,
εγώ κουνώντας το κεφάλι θα σου κάνω νεύμα, πιάνεις εσύ τότε
το νόημα, κι αμέσως σηκώνεις τα όπλα του πολέμου
που παραμένουν στη μεγάλη αίθουσα⁵ - να τα μαζέψεις όλα
στη γωνιά της πάνω κάμαρης. [...]

324

Mόνο για μας τους δυο άφησε μέσα δυο σπαθιά, δυο δόρατα,

335

και μας φοβάται, και ποιος καθόλου δεν μας λογαριάζει
κι εσένα σε ατιμάζει, κι ας είσαι αυτός που είσαι."

# data[].attributes.attachment_link.description
1. Η Αθηνά σε νόμισμα της Κάτω Ιταλίας - 5ος αι. π.Χ. (Αθήνα, Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο) [Όταν έφυγε ο Eύμαιος, η Aθηνά κάλεσε τον Oδυσσέα έξω από το καλύβι, και του είπε:] H Aθηνά δίνει εντολές στον Oδυσσέα, αίρει* την παραμόρφωσή του και ο Τηλέμαχος αιφνιδιάζεται 2. "Όχι, [...]

# data[].attributes.headline
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΒΙΒΛΙΟΥ

# data[].attributes.subject
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΒΙΒΛΙΟΥ

# data[].attributes.headline
ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

# data[].attributes.subject
ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

# data[].attributes.headline
Ανάγνωση 22ης ενότητας

# data[].attributes.subject
Ανάγνωση 22ης ενότητας

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Ερμηνευτικές επισημάνσεις
1. Ανιχνεύεται η διαδικασία του αναγνωρισμού:
* μένουν μόνοι ο "ξένος" κι ο Τηλέμαχος μετά την αναχώρηση του Εύμαιου·

* εμφανίστηκε μόνο στον Oδυσσέα η Αθηνά, τον κάλεσε έξω από το καλύβι, του έδωσε τρεις εντολές: α. "ομολογήσου τώρα στο παιδί σου", β. "οι δυο να συνταιριάξετε τον φόνο των μνηστήρων", γ. "ύστερα κατεβαίνετε στην [...] πόλη"· και μια υπόσχεση: "εγώ δεν πρόκειται να σας αφήσω για πολύ [...]", που προοικονομεί την παρουσία της θεάς στο φονικό· τον άγγιξε έπειτα με το ραβδί της, του φόρεσε ρούχα καθαρά κι εκείνος "ξαφνικά ξανάνιωσε"· και η θεά έφυγε (185-96/<167-77>)·

* επέστρεψε στο καλύβι ανανεωμένος ο Οδυσσέας, και ο γιος του "έμεινε έκθαμβος, γύρισε αλλού το βλέμμα του με δέος" και, υποθέτοντας ότι είναι θεός, του ζήτησε έλεος (196-206/<177-85>)·

* ο Οδυσσέας, σύμφωνα με την πρώτη εντολή της Αθηνάς, δήλωσε αμέσως στον Τηλέμαχο ότι είναι ο πατέρας του και, αφήνοντας πια τα δάκρυά του να κυλήσουν, τον φίλησε (207-13/<186-91>)·

* ο Τηλέμαχος δεν τον πίστεψε, με το επιχείρημα πως ένας θνητός δεν θα μπορούσε να μεταμορφωθεί, "εκτός κι αν τον συνέτρεχε κάποιος θεός" (214-24/<192-200>)·

* ο Οδυσσέας επέπληξε τρυφερά τον Τηλέμαχο για τη δυσπιστία του, αυτοσυστήθηκε πάλι αναφερόμενος και στην εικοσαετή βασανισμένη απουσία του -για την οποία ο γιος του κάτι ξέρει- δήλωσε πως η μεταμόρφωσή του είναι έργο της Αθηνάς και κάθισε (225-39/<201-13>)·

* και ο Τηλέμαχος, που έχει και προσωπική πείρα των θαυματουργικών επεμβάσεων της θεάς, πεπεισμένος πια "χύθηκε πάνω του οδυρόμενος και βουρκωμένος [...] τον αγκάλιασε" (239-40/<213-4>)·
Στον αναγνωριστικό εναγκαλισμό πατέρα-γιου πρέπει να στόχευε ο ποιητής με την είσοδο του Τηλέμαχου στο χοιροστάσιο. Εκεί όμως τον υποκατέστησε με τη συγκινητική υποδοχή του Εύμαιου, όπου "συμπυκνώνονται και όποια μελοδραματικά στοιχεία θα περίσσευαν και θα ενοχλούσαν, αν πατέρας και γιος έπεφταν αμέσως ο ένας στην αγκαλιά του άλλου." Επιβράδυνε έτσι την πορεία προς την εικόνα-στόχο με τη δραματική ειρωνεία προετοιμάζοντας, ταυτόχρονα, τα πρόσωπα και τον χώρο για την καίρια στιγμή, την οποία δεν άργησε να ολοκληρώσει: "Ο ποιητής αφιερώνει το μεγαλύτερο μέρος της αφήγησης στη μελέτη του πλαισίου και το μικρότερο στην προβαλλόμενη εικόνα", πράγμα που αποτελεί "ένα από τα κυριότερα χαρακτηριστικά της τεχνικής της Οδύσσειας."
* τους συνεπήρε τότε θρήνος σπαραχτικός και τους δυο, σαν τους αετούς "που τα μικρά τους κυνηγοί τούς άρπαξαν, προτού ξεπεταρίσουν" (241-5/<215-9>).
Κατά την ανάλυση της παρομοίωσης επισημαίνεται η διαφορά που παρουσιάζει το κοινό σημείο των παραβαλλόμενων όρων (ο θρήνος των πουλιών και ο θρήνος Οδυσσέα-Τηλέμαχου), για να διαπιστωθεί ότι εκεί τον σπαραγμό τον προκαλεί η στέρηση, ενώ εδώ η πλήρωση, μια πλήρωση όμως που έρχεται έπειτα από μακροχρόνια στέρηση, η οποία και προκαλεί το κλάμα.
2. Τα νήματα του νόστου του Οδυσσέα και της αναζήτησής του από τον Τηλέμαχο, που από την αρχή του έπους ξετυλίγονταν χωριστά, συμπίπτουν εδώ και θα εξελιχθούν σε ευθεία γραμμή με στόχο τη μνηστηροφονία και την ανάκτηση της εξουσίας από τον Οδυσσέα. Έτσι, ο σκηνικός χώρος δράσης περιορίζεται τώρα στην Ιθάκη, και από την περιφέρεια προς το κέντρο, για να εντοπιστεί στο παλάτι.
3. Συναισθήματα Τηλέμαχου
Κατά τη διαδικασία του αναγνωρισμού ο Τηλέμαχος έζησε μια κλίμακα συναισθημάτων που παρουσιάζει καμπύλη: από την κατάπληξη και το δέος, πέρασε στη δυσπιστία και στην αμφιβολία, αλλά και γρήγορα στην πειθώ, για να κλείσει με σπαραχτική συγκίνηση. Τη γρήγορη εξέλιξη αυτής της κλίμακας δικαιολογεί ο αιφνιδιασμός στην αρχή και η αναφορά στο θαύμα έπειτα, που λειτουργεί καταλυτικά.
4. Τυπικό αναγνωρισμού
Ανακαλείται (από τη 19η ενότητα) η αναγνωριστική διαδικασία της Ιθάκης από τον Oδυσσέα και συγκρίνεται με τη διαδικασία της αναγνώρισης του Oδυσσέα από τον Τηλέμαχο, για να προκύψει η επανάληψη των ίδιων μοτίβων (με τις αναγκαίες προσαρμογές) και η τυπικότητα επομένως του θέματος:

* προϋποτίθεται κι εδώ η πολύχρονη απουσία του αναγνωριζόμενου από τον αναγνωριστή·

* μεθοδεύεται η απομόνωση των δύο αναγνωριστικών υποκειμένων·

* ο αναγνωριζόμενος είναι ήδη καλυμμένος (παραμορφωμένος και μεταμφιεσμένος)·

* ακολουθεί η αποκάλυψη (αποκατάσταση του προσώπου και ομολογία της ταυτότητάς του)·

* μεσολαβεί η δοκιμασία (δυσπιστία του αναγνωριστή - διαβεβαιώσεις του αναγνωριζόμενου),

* που καταλήγει στην αναγνώριση και στην έκφραση συναισθημάτων.
5. Προετοιμασία για τη μνηστηροφονία
O Οδυσσέας είδε στο πρόσωπο του Τηλέμαχου τον συνεργάτη του για την αντιμετώπιση των μνηστήρων (259-60/<233-4>) και του ζήτησε πληροφορίες γι' αυτούς, από τις οποίες φάνηκε ο αριθμός τους - εμμέσως και η έκταση της επικράτειας του Oδυσσέα (βλ. τη σχετική παράγραφο στην περίληψη της ραψ. π, 20ή ενότητα, A στο ΒΜ). O Τηλέμαχος φοβήθηκε την αναμέτρηση με τόσους πολλούς και πρότεινε να αναζητήσουν συμμάχους, τον καθησύχασε όμως η διαβεβαίωση του πατέρα του ότι θα έχουν θεϊκή συμπαράσταση.

Και ο πολύμητις κατέστρωσε αμέσως συνωμοτικό σχέδιο δράσης για τις κινήσεις και των δύο, που δεν αφήνει περιθώρια αποτυχίας (298/<270> κ.ε.) - βλ. και το Δ στο BM.)

→ Τη συναισθηματική φόρτιση λοιπόν, που κυριάρχησε κατά τον αναγνωρισμό, διαδέχτηκε η ψύχραιμη αντιμετώπιση των πραγμάτων.

Αποσπάσματα από τη σχετική βιβλιογραφία / αρθογραφία

1. . Η αναγνώριση του Οδυσσέα από τον Τηλέμαχο

"Με τα δεδομένα του γνωστού τρωικού και μετατρωικού μύθου, Τηλέμαχος και Οδυσσέας αντικρίζονται εδώ για πρώτη φορά - είκοσι χρόνια πριν, ξεκινώντας ο πατέρας για την Τροία, άφησε τον γιο του νήπιο. Πράγμα που σημαίνει ότι σ' αυτή την όψιμη συνάντησή τους ούτε ο ένας ούτε ο άλλος μπορούν να ανατρέξουν σ' ένα κοινόπαρελθόν, για να αντλήσουν αναγνωριστικές μνήμες. Από την άποψη αυτή ο αναγνωρισμός του Οδυσσέα από τον Τηλέμαχο αποδεικνύεται κατ' εξαίρεση άσημος- παραλείπονται δηλαδή σ' αυτόν κάθε λογής σήματα της πραγματικής ταυτότητας του Οδυσσέα, σε αντίθεση προς τους άλλους αναγνωρισμούς του ήρωα (λ.χ. από την Ευρύκλεια, την Πηνελόπη, τον Λαέρτη). Αντ' αυτού η Αθηνά χρησιμοποιεί ως μέσο αναγνωρισμού τον εξωραϊσμό του Οδυσσέα [...]."
"Τελικώς η αίσθησή μας από την ανάγνωση και την ακρόαση της σκηνής είναι ότι: πίσω και κάτω από το "θαύμα" του εξωραϊσμού λανθάνει και υπόκειται η επιστροφή του Οδυσσέα στη φυσική του κατάσταση. Με άλλα λόγια: ο Τηλέμαχος είναι το μόνο πρόσωπο της Οδύσσειας που δεν χρειάζεται αποδείξεις για να αναγνωρίσει τον πατέρα του· η ίδια η συνάντησή του με τον Οδυσσέα (όπως πράγματι είναι ο ήρωας - όχι όπως φαίνεται μέσα από την παραμόρφωσή του) αρκεί. Πατέρας και γιος εξάλλου μοιάζουν τόσο πολύ εξωτερικά μεταξύ τους όπως το έχει ήδη διαπιστώσει η Ελένη στην τέταρτη ραψωδία), που θα μπορούσε ο ένας να αναγνωρίσει στον άλλο τον εαυτό του."
2. H παρομοίωση των στίχων π 242-5
"O γιος ρίχνεται στην αγκαλιά του πατέρα του, κι οι δυο ξεσπούν σε θρήνο. Το κλάμα τους παραβάλλεται με τον απελπισμένο και οξύ γόο πουλιών [...], που τα άφτερα μικρά τους τα άρπαξαν μέσα από τη φωλιά κάποιοι αγρότες. H παρομοίωση θεωρήθηκε γενικά ατυχής, επειδή συσχετίζει το κλάμα της χαράς με τον θρήνο της απελπισίας [...]. [Όμως] η παρομοίωση και ο θρήνος των πουλιών υποβάλλει πριν απ' όλα το μοτίβο της στέρησης - κι αυτό θέλει εδώ ο ποιητής να εξάρει. O θρήνος του Oδυσσέα και του Τηλέμαχου, όπως εξάλλου και κάθε κλάμα σε στιγμές αναγνωρισμού ή συνάντησης ύστερα από μακροχρόνιο χωρισμό, υπαγορεύεται περισσότερο από την ανάμνηση της στέρησης, [...] και λιγότερο από τη χαρά για την αντάμωση. H ανάμνηση της στέρησης ανεβαίνει στη συνείδηση, εντονότερα από κάθε άλλη στιγμή, την ώρα της επανασυνάντησης: τώρα που ο χωρισμός τέλειωσε, αποκαλύπτεται αβάσταχτος, παράλογος και τρομερός - γι' αυτό και κλαίμε ή και γι' αυτό."

# data[].attributes.attachment_link.description
Ερμηνευτικές επισημάνσεις 1. Ανιχνεύεται η διαδικασία του αναγνωρισμού: * μένουν μόνοι ο "ξένος" κι ο Τηλέμαχος μετά την αναχώρηση του Εύμαιου· * εμφανίστηκε μόνο στον Oδυσσέα η Αθηνά, τον κάλεσε έξω από το καλύβι, του έδωσε τρεις εντολές: α. "ομολογήσου τώρα στο παιδί σου", β. "οι δυο να συνταιριάξετε τον φόνο των μνηστήρων", γ.

# data[].attributes.headline
ΣΧΟΛΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟ (23η)

# data[].attributes.subject
ΣΧΟΛΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟ (23η)

# data[].attributes.attachment_link.description
1. Oδυσσέας και Άργος. Χαλκογραφία άγνωστου καλλιτέχνη.

# data[].attributes.headline
ΣΧΟΛΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟ (24η)

# data[].attributes.subject
ΣΧΟΛΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟ (24η)

# data[].attributes.attachment_link.description
H παραφροσύνη των μνηστήρων

# data[].attributes.headline
ΚΥΡΙΑ ΣΗΜΕΙΑ ΡΑΨΩΔΙΩΝ ρ, σ, τ, υ

# data[].attributes.subject
ΚΥΡΙΑ ΣΗΜΕΙΑ ΡΑΨΩΔΙΩΝ ρ, σ, τ, υ

# data[].attributes.attachment_link.title
ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΡΑΨΩΔΙΩΝ ρ, σ, τ, υ

# data[].attributes.headline
Ανάγνωση 23ης ενότητας

# data[].attributes.subject
Ανάγνωση 23ης ενότητας

# data[].attributes.attachment_link.description
Ερμηνευτικές επισημάνσεις

# data[].attributes.headline
Ανάγνωση 24ης ενότητας

# data[].attributes.subject
Ανάγνωση 24ης ενότητας

# data[].attributes.attachment_link.title
Οδύσσεια, 24η ενότητα: τ, υ (περίληψη – ανάλυση αποσπασμάτων)

# data[].attributes.attachment_link.description
Ερμηνευτικές επισημάνσεις

# data[].attributes.headline
ΣΧΟΛΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟ (25η)

# data[].attributes.subject
ΣΧΟΛΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟ (25η)

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
ΚΥΡΙΑ ΘΕΜΑΤΑ

Προκήρυξη και εξέλιξη του αγώνα τόξου

Aποκάλυψη του Oδυσσέα στους δυο υπηρέτες του

Α΄.1. Περιληπτική αναδιήγηση της ραψωδίας φ:
Tόξου θέσις (Προκήρυξη αγώνα τόξου)

Yποκινημένη από την Aθηνά, η Πηνελόπη πήρε από την αίθουσα κειμηλίων το τόξο του Oδυσσέα, θρήνησε κρατώντας το, κατέβηκε στο "μέγαρο" και προκήρυξε αγώνα μεταξύ των μνηστήρων με έπαθλο την ίδια· δήλωσε δηλαδή ότι θα παντρευόταν αυτόν που θα τεντώσει το τόξο και θα περάσει το βέλος μέσα από δώδεκα πελέκια.
O Tηλέμαχος αιφνιδιάστηκε προς στιγμήν, γρήγορα όμως ανέλαβε ρόλο προστάτη της μητέρας του, την επαίνεσε ως έπαθλο του αγώνα, έστησε τα πελέκια και έκανε ο ίδιος την αρχή, για να αποδείξει ότι είναι άξιος να κρατήσει τα όπλα του πατέρα του. Δοκίμασε τρεις φορές χωρίς επιτυχία, την τέταρτη θα τα κατάφερνε, λέει ο ποιητής, τον ανέκοψε όμως με νεύμα ο Oδυσσέας. Aντιλήφθηκε τότε το σχέδιο του πατέρα του, προσποιήθηκε αδυναμία και παραιτήθηκε δίνοντας τη σειρά στους μνηστήρες.
Πρώτος δοκίμασε ο μάντης Ληώδης, αλλά απέτυχε και προέβλεψε ότι ο αγώνας αυτός θα φέρει συμφορά. O Aντίνοος όμως τον αποπήρε και πρότεινε να αλείψουν το τόξο με λίπος ζεστό, για να μαλακώσει· δοκίμασαν στη συνέχεια όλοι χωρίς επιτυχία, εκτός από τους δύο κορυφαίους, τον Eυρύμαχο και τον Aντίνοο.

Στο μεταξύ, ο Eύμαιος και ο γελαδάρης Φιλοίτιος είχαν βγει στην αυλή, ο "ζητιάνος" τούς ακολούθησε και, αφού βεβαιώθηκε για την αφοσίωση στον αφέντη τους, τους αποκαλύφτηκε και τους έδωσε εντολές: ο Eύμαιος να φροντίσει να του δώσει το τόξο και να πει στις υπηρέτριες να κλείσουν την πόρτα του "μεγάρου" και να μείνουν στον χώρο τους, ο δε Φιλοίτιος να κλείσει την αυλόθυρα. Ένας ένας έπειτα ξαναμπήκαν μέσα.
Tην ώρα εκείνη δοκίμαζε ο Eυρύμαχος να τεντώσει το τόξο, χωρίς επιτυχία κι αυτός, οπότε ο Aντίνοος πρότεινε να αναβάλουν για αύριο τον αγώνα· σήμερα, εξάλλου, είναι η γιορτή του Aπόλλωνα, είπε.
Παρακάλεσε τότε ο Oδυσσέας να του επιτρέψουν να δοκιμάσει κι αυτός, τον πρόσβαλε όμως άσχημα ο Aντίνοος. Aλλά η Πηνελόπη κι ο Tηλέμαχος στήριξαν το αίτημά του και το τόξο πέρασε τελικά στα χέρια του. H Eυρύκλεια και ο Φιλοίτιος έκλεισαν τις πόρτες και οι υπηρέτριες περιορίστηκαν στον χώρο τους, όπως και η Πηνελόπη.
O Oδυσσέας περιεργαζόταν κιόλας το τόξο, ενώ οι μνηστήρες τον σχολίαζαν πικρόχολα· πανικοβλήθηκαν όμως όταν τον είδαν να τεντώνει εύκολα τη χορδή και να περνά το βέλος μέσα από τις τρύπες όλων των τσεκουριών.

Α΄.2. ΚΕΙΜΕΝΟ

Tο τόξο στα χέρια του Oδυσσέα: φ 303-473/<273-434> (με ενδιάμεσες παραλείψεις)

303

Eκείνοι στάλαξαν σπονδή, ήπιαν μετά όσο τραβούσε η ψυχή τους, και τότε
ο Oδυσσέας, πολύγνωμος και δολοπλόκος, μπήκε στη μέση λέγοντας:

310

την τελική απόφαση - αύριο ο θεός θα κρίνει σε ποιον θα δώσει σίγουρα τη νίκη.
Aλλά παρακαλώ, δώσετε και σ' εμένα αυτό το τόξο το γυαλιστερό,
να δοκιμάσω ανάμεσά σας τη δική μου δύναμη, όση μου απόμεινε [...]."
[O Aντίνοος τον πρόσβαλε και τον απείλησε, πήρε όμως τον λόγο η Πηνελόπη:]

344

"Aντίνοε, μήτε σωστό μήτε και δίκαιο είναι με τέτοιον τρόπο

353

Στη μέση μπήκε του Πολύβου γιος ο Eυρύμαχος, ανταπαντώντας:
"Tου Iκαρίου κόρη, φρόνιμη Πηνελόπη, καθόλου δεν το φανταστήκαμε

360

να τανύσουν· κι όμως ένας ζητιάνος, που έφτασε εδώ περιπλανώμενος,
το τάνυσε εύκολα και τη σαΐτα στα πελέκια πέρασε."
Aυτά θα πουν, κι εμείς θα φορτωθούμε την ντροπή."
Πήρε ξανά τον λόγο η Πηνελόπη, με γνώση και με φρόνηση:
"Eυρύμαχε, για τον θεό, δεν τίθεται νομίζω ζήτημα μνείας εύφημης¹

365

375

382

κανένας δεν μπορεί, παρά τη θέλησή μου, να βγάλει απαγόρευση δική του,
αν ήθελα εγώ το τόξο στον ξένο να το δώσω,
και μάλιστα για πάντα, να καμαρώνει με το δώρο μου.

385

Aλλά του λόγου σου τράβα στην κάμαρή σου και κοίτα τις δουλειές σου [...]

387

το τόξο όμως είναι των αντρών υπόθεση, όλων
και προπαντός δική μου, αφού σ' εμένα ανήκει το κουμάντο του σπιτιού."
Tα 'χασε εκείνη και πήρε ν' ανεβαίνει στην κάμαρή της [...].

394

Kι ενώ ο χοιροβοσκός το γυαλισμένο τόξο κουβαλούσε, έβαλαν οι μνηστήρες

415

έβαλε στα χέρια του το τόξο. [...]
[Kαι το "μέγαρο" αποκλείστηκε.]

430

Aυτός εξέταζε κιόλας το τόξο σ' όλες του τις μεριές, το στριφογύρισε,
το 'φερε πάνω κάτω, προσέχοντας μήπως ο σκόρος έφαγε
τα δυο του κέρατα,² όσο το αφεντικό του τόξου έλειπε στα ξένα. [...]

441

Kι ενώ οι μνηστήρες τον γλωσσότρωγαν, ο Oδυσσέας πολύβουλος,
αφού είχε ψάξει από παντού το τόξο, τώρα το κράτησε
γερά μέσα στα χέρια του.
Πώς ένας αοιδός, που ξέρει από κιθάρα και τραγούδι,

445

εύκολα τη χορδή τεντώνει στο καινούριο της στριφτάρι,³ δένοντας
πάνω κάτω καλοστριμμένη την αρνίσια κόρδα·
έτσι κι ο Oδυσσέας εύκολα τάνυσε το μέγα τόξο, μετά με το δεξί του χέρι
τη χορδή δοκίμασε, κι αυτή κελάηδησε καλά σαν χελιδόνα.
Tότε οι μνηστήρες ένιωσαν πανικό, πρασίνισε το μούτρο τους·

450

και πάνω εκεί ο Δίας βρόντηξε βροντή μεγάλη και σημαδιακή.
Ένιωσε μέσα του χαρά βασανισμένος ο Oδυσσέας και θείος,
που ο γιος του δολοπλόκου Kρόνου⁴ έστειλε το σημάδι του.
Άρπαξε ευθύς μια γρήγορη σαΐτα - ήταν εκεί γυμνή
στο πλαϊνό τραπέζι· περίμεναν οι άλλες στη βαθιά φαρέτρα,

470

Eίπε κι έκανε με το φρύδι νεύμα στον Tηλέμαχο· κι αυτός
ζώστηκε αμέσως κοφτερό σπαθί, ο γιος του θεϊκού Oδυσσέα,
πιάνει στο χέρι του το δόρυ, κι έτσι λαμπρά οπλισμένος με χαλκό,
στήθηκε πλάι στο σκαμνί, έτοιμος παραστάτης του πατέρα του.

# data[].attributes.attachment_link.description
ΚΥΡΙΑ ΘΕΜΑΤΑ Προκήρυξη και εξέλιξη του αγώνα τόξου Aποκάλυψη του Oδυσσέα στους δυο υπηρέτες του Yποκινημένη από την Aθηνά, η Πηνελόπη πήρε από την αίθουσα κειμηλίων το τόξο του Oδυσσέα, θρήνησε κρατώντας το, κατέβηκε στο "μέγαρο" και προκήρυξε αγώνα μεταξύ των μνηστήρων με έπαθλο την ίδια· δήλωσε δηλαδή ότι θα παντρευόταν αυτόν που θα τεντώσει το τόξο και θα περάσει το βέλος μέσα από δώδεκα πελέκια.

# data[].attributes.headline
ΣΧΟΛΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟ (26η)

# data[].attributes.subject
ΣΧΟΛΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟ (26η)

# data[].attributes.attachment_link.description
1. Άγαλμα της Aθηνάς – 6ος αι. π.X. (Aθήνα, Mουσείο Aκροπόλεως)

# data[].attributes.headline
ΚΥΡΙΑ ΣΗΜΕΙΑ ΡΑΨΩΔΙΩΝ φ, χ

# data[].attributes.subject
ΚΥΡΙΑ ΣΗΜΕΙΑ ΡΑΨΩΔΙΩΝ φ, χ

# data[].attributes.attachment_link.title
ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΡΑΨΩΔΙΩΝ φ, χ

# data[].attributes.headline
ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

# data[].attributes.subject
ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

# data[].attributes.headline
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΒΙΒΛΙΟΥ

# data[].attributes.subject
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΒΙΒΛΙΟΥ

# data[].attributes.headline
Ανάγνωση 25ης ενότητας

# data[].attributes.subject
Ανάγνωση 25ης ενότητας

# data[].attributes.attachment_link.description
Ερμηνευτικές επισημάνσεις

# data[].attributes.headline
Ανάγνωση 26ης ενότητας

# data[].attributes.subject
Ανάγνωση 26ης ενότητας

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
χ, 1-88 Στιγμιότυπα από τη Μνηστηροφονία

Η ενότητα χ 1-88 στο πλαίσιο της Οδύσσειας

Η αντίστροφη μέτρηση για τους Μνηστήρες είχε ξεκινήσει ουσιαστικά από το τέλος της ραψωδίας τ (" Νίπτρα"), όταν η Πηνελόπη εξήγγειλε τον αγώνα του τόξου, επεισόδιο που εκδιπλώνεται στη ραψωδία φ (" Τόξου θέσις"). Στη ραψωδία υ που μεσολαβεί (" Τὰ πρὸ τῆς μνηστηροφονίας") οιωνός εμποδίζει τους μνηστήρες να δολοφονήσουν τον Τηλέμαχο, ενώ η προκλητική τους συμπεριφορά κατά τη διάρκεια του συμποσίου προοιωνίζεται την τελική τους καταστροφή.

Η σύνδεση ανάμεσα στην καταστροφή των Μνηστήρων και τη συμπεριφορά τους στο συμπόσιο (συμπεριφορά τυπική του βίου και της πολιτείας τους καθ' όλη τη διάρκεια της καταχρηστικής τους παρουσίας στο παλάτι του Οδυσσέα) υπογραμμίζεται από το γεγονός ότι την ώρα που πέφτουν νεκροί ο Αντίνοος και ο Ευρύμαχος στο χ συμπαρασύρουν μαζί τους τα τραπέζια και τα φαγητά, ενώ από τα χέρια τους πέφτει το κύπελλο που κρατούσαν. Η έλλειψη κοσμιότητας στο συμπόσιο είναι και αυτή δείγμα ανθρώπου που δεν γνωρίζει να σέβεται τους κανόνες του πολιτισμένου βίου. Ως τέτοια η διαγωγή αυτή ανήκει στην ίδια κατηγορία αντικοινωνικών και κατ' επέκταση ασεβών συμπεριφορών, όπως οι προσβολές κατά του ικέτη και του ξένου.

Ιλιαδικοί απόηχοι

Στην ενότητα που μας απασχολεί εκτυλίσσεται μάχη ιλιαδικού τύπου, παραλλαγμένη φυσικά, καθώς διεξάγεται στο στενό πλαίσιο του μεγάρου. Στη μάχη κυριαρχεί η μορφή του Οδυσσέα, του οποίου ο τελικός θρίαμβος αποτελεί ἀριστείαν ανάλογη, αλλά όχι πανομοιότυπη, με τις αριστείες της Ιλιάδος.

Σχεδόν μόνος του ο Οδυσσέας εξολοθρεύει τους μνηστήρες. Η μάχη θυμίζει Ιλιάδα με την ψυχρή της βιαιότητα και τον ωμό ρεαλισμό των περιγραφών της. Προσέξτε πόσο αμείλικτα περιγράφεται η σκηνή του θανάτου του Αντινόου: η ακίδα του βέλους διαπερνά το ἁπαλόν του σβέρκο, το αίμα ξεπηδά σαν πίδακας από τα ρουθούνια του· πέφτοντας παρασύρει το τραπέζι και σκορπίζει στο έδαφος τα φαγητά που κρατούσε στα χέρια του κι αυτά βάφονται στο αίμα! (15-20).

Ο Οδυσσέας, βεβαίως, χρησιμοποιεί τεχνικές μάχης χαρακτηριστικές του δικού του, ιδιότυπου ηρωικού προφίλ: τον δόλο (κατόπιν μακρού και μεθοδικού σχεδιασμού εγκλείει τα θύματά του σε περιορισμένο χώρο, χωρίς περιθώριο διαφυγής και χωρίς μέσα άμυνας), την παραπλάνηση (ακόμη και την ώρα που σημαδεύει τον Αντίνοο ρίχνει στάχτη στα μάτια των Μνηστήρων) και τον αιφνιδιασμό (ειδικά στον φόνο του Αντινόου, τον οποίο καταλαμβάνει εξαπίνης, την ώρα που αυτός ετοιμαζόταν να φέρει στα χείλη του μια κούπα με κρασί). O λογότυπος πολύμητις Ὀδυσσεύς αποκτά εδώ για μια ακόμη φορά ουσιαστική σημασία -απόδειξη ότι στα χέρια των μεγάλων επικών ποιητών ακόμη και τα στερεοτυπικά συστατικά του επικού ύφους τίθενται στην υπηρεσία του ποιητικού νοήματος.

Η Μνηστηροφονία αποτελεί το κύκνειο άσμα του "ιλιαδικού" Οδυσσέα. Το όλο επεισόδιο όμως, παρά τους ιλιαδικούς του αποήχους, έχει αποχρώσεις πολύ διαφορετικές. Στη ραψωδία απονέμεται πια δικαιοσύνη· οι μνηστήρες λαμβάνουν τα επίχειρα των πράξεών τους, καθώς κατά τη διάρκεια της απουσίας του Οδυσσέα καταβρόχθισαν το βιος του, βίασαν τις δούλες του και ενώ αυτός ήταν ακόμη ζωντανός επιχείρησαν να οικειοποιηθούν τη γυναίκα του. Δεν φοβήθηκαν ούτε θεούς ούτε ανθρώπους (36-40). Οι πράξεις τους συνιστούν ὑπερβασίην (64), υπέρβαση του μέτρου, δηλαδήὕβριν, που δεν μπορεί παρά να επιφέρει τηνέμεσιν. Ο Οδυσσέας εξολοθρεύει τους Μνηστήρες χωρίς έλεος, όχι όμως με το τυφλό μένος ενός ιλιαδικού εκδικητή (όπως, π.χ., ο Αχιλλέας μετά τον θάνατο του Πατρόκλου) αλλά με την ιερή οργή του οργάνου της θεϊκής τιμωρίας.Ειδικά οι σκηνές του Φήμιου και του Μέδοντα παρακάτω (χ 330-389) αναδεικνύουν ένα Οδυσσέα ευσεβή και μεγαλόψυχο απέναντι στους αθώους (ή έστω τους λιγότερο υπόλογους).
Η αιματοχυσία στο χ της Οδύσσειας, συνεπώς, μπορεί να φαίνεται ιλιαδική, στην ουσία της όμως αποπνέει ένα νέο, καθαρά οδυσσειακό αέρα, μια καινούρια αίσθηση τάξης και Δίκης.
Τα θέματα της δικαιοσύνης και της διασάλευσης του οίκου

Δύο βασικά θέματα της Οδύσσειας, λοιπόν, θίγονται ξανά στην ενότητα αυτή: το θέμα της αποκατάστασης της δικαιοσύνης, που προαναγγέλθηκε στο άλφα (με αναφορά τότε στους Συντρόφους του Οδυσσέα και τον Αίγισθο) και συντελείται πια με τη μνηστηροφονία, και το θέμα της διασάλευσης του οίκου. Τα δύο θέματα διαπλέκονται σε όλη τη ραψωδία χ έτσι, ώστε το δεύτερο (η διασάλευση του οίκου) να προβάλλει ξεκάθαρα ως η αιτία του πρώτου (της τιμωρίας των μνηστήρων): Οι Μνηστήρες τιμορούνται επειδή ρήμαξαν τον οἶκον του Οδυσσέα.

Στον ομηρικό κόσμο οι θεοί γεύονται την αιωνιότητα της δόξας και την ανωτερότητα της αθανασίας τους. Στη ζωή των θνητών όλα είναι εφήμερα και εξαρτώμενα από το χρόνο και τις αλλαγές της τύχης. Το μόνο στοιχείο που διασφαλίζει τη συνέχεια και τη μονιμότητα, που παρέχει σταθερότητα στην ανθρώπινη ζωή είναι ο οίκος. Εκεί κάθε άνθρωπος βρίσκει σταθερό σημείο αναφοράς, ποιότητα ζωής, πεποίθηση μονιμότητας, η οποία κληρονομείται στα μέλη του οίκου. Ο οίκος δημιουργεί μέσα από τη συνέχειά του αίσθηση αιωνιότητας ανάλογης ως ένα βαθμό με αυτή που βιώνουν οι θεοί.

Μέσα στο πλαίσιο αυτό αποκτά τεράστια βαρύτητα ο θεσμός της φιλοξενίας. Στον άγνωστο ξένο που επισκέπτεται τον οίκο προσφέρεται όχι απλώς στέγη, αλλά σταθερότητα, ένα μόνιμο στοιχείο ταυτότητας, που επιβεβαιώνεται μέσα από τους δεσμούς φιλίας που δημιουργούνται. Οι δεσμοί αυτοί, όπως και ο οίκος, κληροδοτούνται επίσης στους απογόνους.

Την αξία και τη σπουδαιότητα του οίκου στηρίζουν και οι θεοί. Είναι ενδιαφέρον, για παράδειγμα, ότι η βοήθεια της Αθηνάς προς τον Οδυσσέα αυξάνεται όσο πλησιάζει η επιστροφή του και όσο προβάλλει πια η προοπτική της αποκατάστασης του οίκου. Όταν όμως ο Οδυσσέας βγαίνει από τον οίκο και πρόκειται να συγκρουστεί με τους κατοίκους της Ιθάκης (ραψωδία ω), η Αθηνά δεν είναι πια ανοικτά με το μέρος του, αλλά παρεμβαίνει μάλλον για να διευθετήσει τη συνεννόηση ανάμεσα στα δύο μέρη. Οι θεοί προστατεύουν τον οίκο και όσα συνδέονται με αυτόν, όπως φυσικά και τον θεσμό της φιλοξενίας, για τον οποίο φροντίζουν συχνά-πυκνά να ελέγχουν τους ανθρώπους. Είναι αυτονόητο ότι όσοι παραβιάζουν την τάξη του οίκου, όσοι ανατρέπουν τους κανόνες της φιλοξενίας, όπως δηλαδή οι Μνηστήρες, είναι εχθροί των θεών και βρίσκονται αντιμέτωποι με την τιμωρία τους.

Οι Μνηστήρες όφειλαν να αναγνωρίσουν το δικαίωμα του Οδυσσέα στον οίκο του, έστω κι αν αυτός απουσίαζε, έστω κι αν άφησε νόμιμο διάδοχο που δεν ήταν αρκετά ισχυρός. Όφειλαν να αναγνωρίσουν, δηλαδή, τα δικαιώματα του Τηλεμάχου στον θρόνο. Αντ' αυτού, όχι μόνο τον υπονομεύουν, αλλά και συνωμοτούν, για να σκοτώσουν τον νόμιμο διάδοχο του Οδυσσέα. Καταστρέφουν παράλληλα τον οίκο, διασπαθίζοντας τα περιουσιακά του στοιχεία (βλ. 35-40) και περιφρονώντας όλους τους κανόνες της φιλοξενίας, όπως δείχνει και η συμπεριφορά τους προς τον ζητιάνο-Οδυσσέα. Η διαγωγή τους, όπως προείπαμε, ιδιαίτερα στη γιορτή που προηγείται, παραβιάζει όλα τα θέσμια· γίνονται έκνομοι στα μάτια θεών και ανθρώπων, συμπεριφέρονται σαν θηρία. Όταν ο Οδυσσέας τους προσφωνεί έτσι ( ὦ κύνες, χ 35) δεν εκδηλώνει απλώς το πάθος του απέναντί τους· αποδίδει μεταφορικά όλη τη συμπεριφορά τους απέναντι στον οίκο του και κατ᾽ επέκταση απέναντι στην κοινωνία και τους θεούς.

Γιατί οι μνηστήρες δεν μπορούν να αναγνωρίσουν τον Οδυσσέα;

Αυτό που ξαφνιάζει στην υπό εξέταση ενότητα είναι η αδυναμία των Μνηστήρων να αναγνωρίσουν τον Οδυσσέα. Ακόμη και όταν ο Αντίνοος πέφτει νεκρός, οι Μνηστήρες δεν δείχνουν να αντιλαμβάνονται ότι ο άντρας απέναντί τους είναι ο Οδυσσέας. Θεωρούν πως ο φόνος έγινε κατά λάθος και οικτίρουν τον ζητιάνο για το λάθος που έκανε (27-30). Η απάντηση του Οδυσσέα (35-41), σαφώς πιο αποκαλυπτική από τον προηγούμενο λόγο του, προκαλεί χλωρὸν δέος (42) στους Μνηστήρες, δεν οδηγεί όμως σε άμεση αναγνώρισή του. Ο Ευρύμαχος που παίρνει τον λόγο αντιμετωπίζει ως υπόθεση την επιστροφή του Οδυσσέα ( εἰ μὲν δὴ Ὀδυσσεὺς εἰλήλουθας..., 45) και όταν ο Οδυσσέας απορρίπτει την πρότασή του, χρησιμοποιεί τη φράση ἀνὴρ ὅδε, απομακρύνοντας και πάλι τους Μνηστήρες από την αναγνώριση του Οδυσσέα. Ουσιαστικά οι Μνηστήρες αναγνωρίζουν τον Οδυσσέα μετά τον θάνατό τους, όπως φαίνεται από τα λόγια του Αμφιμέδοντα στον Αγαμέμνονα (ω 149-150).

Πού οφείλεται όμως αυτή η αδυναμία των Μνηστήρων; Είναι απλώς η αδυναμία των ανθρώπων να αντιληφθούν το σχέδιο των θεών ( πᾶσιν ὀλέθρου πείρατ᾽ ἐφῆπτο, 33); Είναι η θεϊκή βοήθεια που προσφέρεται στον Οδυσσέα μέσα από τη μεταμόρφωσή του σε ζητιάνο, η οποία καθιστά την παρουσία του στην Ιθάκη οιονεί θεϊκή επιφάνεια και δυσκολεύει τους Μνηστήρες να τον αναγνωρίσουν; Είναι αλήθεια ότι οι θνητοί δυσκολεύονται να αναγνωρίσουν τους θεούς, ειδικά όταν εκείνοι δεν το θέλουν. Συνήθως η αδυναμία αυτή έχει μοιραία αποτελέσματα (π.χ. η εξαπάτηση του Έκτορα από την Αθηνά στην Ιλιάδα οδηγεί στη θανάτωσή του από τον Αχιλλέα). Οι Μνηστήρες φαίνονται θύματα του σχεδίου που έχουν εξυφάνει εις βάρος τους οι θεοί. Θα έπρεπε όμως να γνωρίζουν, όπως όλοι οι άνθρωποι οφείλουν να γνωρίζουν, ότι πέρα από το θεϊκό σχέδιο υπάρχει ένα ανθρώπινο δίκτυο κοινωνικών σχέσεων και υποχρεώσεων, ο οίκος και ο θεσμός της φιλοξενίας, το οποίο στηρίζεται από τους θεούς. Όσοι συμμορφώνονται, δεν χρειάζεται να ανησυχούν για τα σχέδια των θεών.

Η αδυναμία ή η ανικανότητα των μνηστήρων να αναγνωρίσουν τον Οδυσσέα συνιστά εμφατική ποιητική υποδήλωση της άρνησής τους να αναγνωρίσουν τα νόμιμα δικαιώματα του Οδυσσέα στον οίκο του. Η άρνηση αυτή δεν αφορά μόνο στο παρελθόν, όταν αυτός απουσίαζε, αλλά και στο παρόν, στην παρουσία του. Είναι ενδιαφέρον ότι η αποκατάσταση της δικαιοσύνης και της τάξης συντελείται μέσα στον οίκο, δηλαδή ακριβώς στον χώρο όπου ο ιδιοκτήτης έχει, δικαιούται να έχει, αδιαφιλονίκητη υπεροχή και ο οποίος όμως έχει μιανθεί από τους Μνηστήρες. Την παραβίαση της νομιμότητας του οίκου τονίζει έντονα ο Οδυσσέας (35-41) κάνοντας αναφορές και στον ρόλο των θεών και στην τιμωρία που αυτή επιφέρει ( νέμεσις).).

Η συλλογική τιμωρία των Μνηστήρων

Οι Μνηστήρες τιμωρούνται ομαδικά και θανατώνονται άπαντες. Όταν ο Ευρύμαχος ρίχνει όλη την ευθύνη στον νεκρό Αντίνοο, αποκαλύπτει από τη μια τον υποκριτικό χαρακτήρα του, δείχνει ίσως όμως και ότι δεν είχαν όλοι οι Μνηστήρες ίσο μερίδιο ευθύνης, δεν είχαν όλοι την ίδια συμπεριφορά (παράδειγμα, ο Αμφίνομος, στ. 119-157). Αν και αυτό μπορεί να είναι αλήθεια, η συλλογική τιμωρία τους έχει σχέση με την παράνομη θέση τους μέσα στον οίκο και την παράλειψή τους να αναγνωρίσουν τα δικαιώματα του Οδυσσέα, ανεξαρτήτως αν κάποιοι από αυτούς ήταν πιο ἀτάσθαλοι από άλλους. Κατά κάποιο τρόπο οι Μνηστήρες έχουν την τύχη των συντρόφων του Οδυσσέα, οι οποίοι, επίσης νήπιοι, όπως θυμόμαστε, σφετέρῃσιν ἀτασθαλίῃσιν ὄλοντο (α 7-8).

Κατά τον Marks (2008), o Οδυσσέας αρνούμενος την προσφορά του Ευρύμαχου για διευθέτηση της διαφοράς οδηγείται αναπόφευκτα σε σύγκρουση με τις οικογένειες των Μνηστήρων. Το αίμα θα πρέπει να πληρωθεί με αίμα. Προοικονομείται έτσι η σύγκρουση που θα γίνει στη ραψωδία ω. Ο ίδιος μελετητής επισημαίνει ταυτόχρονα ότι ο Ευρύμαχος, αποδίδοντας την ευθύνη στον νεκρό Αντίνοο, ζητά από τον Οδυσσέα να λυπηθεί τον λαό του. Στην ουσία εξομοιώνει τους Μνηστήρες με τον δήμο και επιχειρεί να μετατοπίσει την ατομική ευθύνη των Μνηστήρων στο συλλογικό σώμα του δήμου. Η πρόταση του Ευρύμαχου για προσφορά αποζημίωσης, παρά τον άτιμο χαρακτήρα της, συνιστά πραγματική επιλογή για τον Οδυσσέα. Θα δεχτεί ο Οδυσσέας κάτι τέτοιο οδηγώντας σε άλλη κατεύθυνση την Οδύσσεια; Ο αφηγητής εντείνει την αγωνία. Βέβαια ο Οδυσσέας απορρίπτει την πρόταση και λειτουργεί με τρόπο που θυμίζει την Ορέστεια του Αισχύλου. Στόχος του Ορέστη είναι η τίσις και όχι η διαλλαγή με τον Αίγισθο. Αντίστοιχος είναι κι εδώ ο στόχος του Οδυσσέα.

Στο πλαίσιο αυτό της άτεγκτης εκδίκησης πρέπει να δούμε τη σκηνή του θανάτου του Αντίνοου και του Ευρύμαχου. Οι προεξάρχοντες στη γιορτή που προηγήθηκε και κορυφαίοι των Μνηστήρων θανατώνονται πρώτοι και θανατώνονται χωρίς κανένα απολύτως δισταγμό, συμβιβασμό ή υποχώρηση. Η γιορτή μετατρέπεται σε γιορτή θανάτου. Η περιγραφή της πτώσης του Αντίνοου, όπως και του Ευρύμαχου, πέρα από τη βιαιότητα του θανάτου, εστιάζει στα στοιχεία εκείνα που σηματοδοτούν την παραβίαση της νομιμότητας του οίκου (τα τραπέζια, το κρασί και το κρέας που οικειοποιήθηκαν οι μνηστήρες, γενικότερα η αμφισβήτηση του ίδιου του οίκου), ακριβώς για να τονίσει το δίκαιο της τιμωρίας.

Δεν υπάρχει χώρος για έλεος προς τον Ευρύμαχο και τους ομοίους του, αν και παρακάτω στη ραψωδία ο Οδυσσέας θα χαρίσει τη ζωή στον αοιδό Φήμιο και τον κήρυκα Μέδοντα -μετά από παραίνεση, κι έχει σημασία η λεπτομέρεια αυτή, του Τηλεμάχου. Η σωτηρία των δύο, αντίθετα με την ανηλεή σφαγή των υπολοίπων (ας θυμηθούμε ότι εκτελούνται χωρίς οίκτο ακόμη και οι δούλες που τους εξυπηρετούσαν!), είναι εξόχως συμβολική στην Οδύσσεια. Αφενός, συνιστά μία ακόμη ένδειξη της αναβάθμισης του Τηλεμάχου, ο οποίος δικαιούται πια να στέκεται δίπλα από τον πατέρα του ως έγκυρος συμβουλάτορας. Δηλώνει όμως και την ευσέβεια του Οδυσσέα. Ο Φήμιος ειδικά προσπίπτει στον Οδυσσέα ως ικέτης και η ικεσία δημιουργεί ισχυρή θρησκευτική υποχρέωση· ως ἀοιδός ο Φήμιος συνιστά επίσης σύμβολο μιας τάξης θεϊκής, αυτής ακριβώς της τάξης την οποία οι Μνηστήρες διασάλευσαν και την οποία η τιμωρία τους αποκαθιστά. Ο Μέδων, τέλος, σώζεται επειδή οι πράξεις του ήταν αγαθές (ο Τηλέμαχος του είναι ευγνώμων για τη φροντίδα που εκείνος του είχε παράσχει όταν ήταν παιδί). Το ηθικό απόσταγμα της Μνηστηροφονίας καταγράφεται στον στίχο 374: ζήσε, Μέδοντα, του λέει ο Οδυσσέας, για να διαλαλείς ὡς κακοεργίης εὐεργεσίη μέγ' ἀμείνων.

Ειδικότερα σημεία που αξίζουν την προσοχή μας

Προσέξτε την τέχνη του οδυσσειακού ποιητή, η οποία απογειώνεται στην ελάχιστη λεπτομέρεια. Η κούπα του Αντίνοου δεν περιγράφεται (στ. 9-11) μόνο ως "ωραία" ( καλόν) και " χρυσή" (χρυσή), αλλά και ως κούπα "με δυο χειρολαβές" ( ἄμφωτον, 10). Ποια είναι η σημασία αυτής της περιγραφής; Ο Αντίνοος χρησιμοποιεί και τα δυο του χέρια για να φέρει στο στόμα του την κούπα· άρα δεν έχει ελεύθερο χέρι· άρα σκοτώνεται πλήρως αιφνιδιασμένος και παντελώς ανυπεράσπιστος! Εκεί όμως που η λεπτομέρεια αυτή ρίχνει σκιές στον ηρωισμό του Οδυσσέα, ο ποιητής τον αποκαθιστά: ο Αντίνοος δεν υποψιαζόταν τον κίνδυνο, διότι "ποιος θα τολμούσε μόνος του, κι ας ήταν μεγάλο παλληκάρι", να τον απειλήσει ενώπιον τόσων συνδαιτυμόνων (12-14); Απόδειξη του πόσο συνειδητή είναι εδώ η επιλογή των λέξεων είναι το γεγονός ότι το ἄμφωτον είναι ἅπαξ λεγόμενον. Ο ποιητής της Οδύσσειας χρησιμοποιεί κατά κανόνα τη λογοτυπική επική γλώσσα, έστω και αν στα χέρια του το επικό ύφος δεν είναι ποτέ "απολιθωμένο". Όταν όμως παρατηρούμε αποκλίσεις από τις συνήθεις γλωσσικές επιλογές, τότε μπορούμε να είμαστε βέβαιοι ότι βρισκόμαστε ενώπιον ποιητικής πινελιάς που αξίζει να προσεχθεί ιδιαιτέρως.

Παρόμοια περίπτωση ασυνήθους υφολογικής επιλογής είναι και ο τρόπος με τον οποίο δηλώνεται ο απόλυτος αιφνιδιασμός του Αντινόου στους στ. 12-14. Όπως σημειώνουν οι Russo, Fernandez-Galiano & Heubeck (2009, ad 12-14), "οι ρητορικές ερωτήσεις στις οποίες αναμένεται αρνητική απάντηση είναι πολύ σπάνιες στην ομηρική αφήγηση". Τέτοιου είδους σπάνια υφολογικά στοιχεία λειτουργούν στο έπος ως μηχανισμοί υπογράμμισης και έμφασης της σημασίας μιας σκηνής. (Θυμηθείτε και τις παρομοιώσεις: πρόκειται για το πλέον προβεβλημένο μη στερεοτυπικό στοιχείο στο επικό ύφος, η λειτουργία του οποίου είναι ακριβώς εμφατική).

Παραλλαγή του συνήθους λογοτύπου παρατηρείται επίσης στη φράση θάνατόν τε κακὸν καὶ κῆρα μέλαιναν (14), επίσης στο πλαίσιο της περιγραφής της αποσβολωμένης αντίδρασης του Αντινόου στην επίθεση του Οδυσσέα. Η συνήθης φόρμουλα, που απαντά τέσσερις φορές στην Οδύσσεια, είναι θάνατον καὶ κῆρα μέλαιναν: ο οδυσσειακός ποιητής προσθέτει εδώ το επίθετο κακός, το οποίο στο έπος δεν σημαίνει μόνο "άσχημος, κατώτερης κοινωνικής τάξης" κτλ, αλλά συχνά έχει τη σημασία "δειλός, άνανδρος, αναξιοπρεπής, ανέντιμος". Ένα επίθετο, κακός, μια απλή λέξη, κουβαλεί όλο το ηθικό χρώμα του δίκαιου θανάτου που η μοίρα επιφυλάσσει στον δειλό, άνανδρο, ανέντιμο και αναξιοπρεπή αρχηγό των Μνηστήρων. Οι μαθητές μας πρέπει να μάθουν από μικροί να προσέχουν τέτοιες λεπτές, αριστουργηματικές ποιητικές τροπές!

Τέτοια σημεία "φορτισμένης" σημασιολογικά απόκλισης από τον τύπο υπάρχουν και άλλα ουκ ολίγα στη Μνηστηροφονία. Ο προσεκτικός αναγνώστης του έπους (είναι γεγονός ότι τέτοιες συνδέσεις γίνονται δύσκολα στην προφορική επιτέλεση) θα παρατηρήσει ότι ο στ. 16, ἀντικρὺ δ' ἁπαλοῖο δι' αὐχένος ἤλυθ' ἀκωκή, είναι ο ίδιος με αυτόν που περιγράφει τον θάνατο του Έκτορα στο Χ 327 της Ιλιάδας. Σε ακριβώς αντίστοιχο σημείο λοιπόν στα δύο μεγάλα έπη περιγράφονται με πανομοιότυπους στίχους δύο τόσο διαφορετικοί θάνατοι τόσο διαφορετικοί!

Πιο εύκολη είναι η επισήμανση του ακόλουθου σημείου. Το ουσιαστικό ἀκωκή, που απαντά αρκετές φορές στην Ἰλιάδα, αναφέρεται σχεδόν πάντα "στη βαριά αιχμή του δόρατος" (Russo, Fernandez-Galiano & Heubeck 2009, ad 16). Εδώ όμως αναφέρεται στην ακίδα του βέλους. Το δόρυ προϋποθέτει κατά πρόσωπον αντιπαράθεση μεταξύ ηρώων "ιλιαδικού" τύπου. Το τόξο όμως ταιριάζει περισσότερο στον "ασύμμετρο" τρόπο με τον οποίο προτιμά κατά κανόνα να μάχεται ο Οδυσσέας (από την αρχαϊκή περίοδο και εντεύθεν, με την καθιέρωση της οπλιτικής φάλαγγας, το τόξο συνδέεται στο φαντασιακό των Ελλήνων ακόμη στενότερα με την πανουργία και τον δόλο στη μάχη). Το να μην πεθάνει όμως έντιμα σε ισότιμη μονομαχία, αλλά να χτυπηθεί ξαφνικά, από μακριά, αιφνιδιασμένος εν μέσω κραιπάλης είναι ο θάνατος που ταιριάζει στον Αντίνοο. Δεν μειώνεται ο Οδυσσέας με την επιλογή αυτή, απλά εξευτελίζεται ακόμη περισσότερο ο αντίπαλός του.

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
26η ενότητα:  χ περίληψη – (ανάλυση αποσπασμάτων)

# data[].attributes.attachment_link.title
Οδύσσεια, 26η ενότητα: χ περίληψη – (ανάλυση αποσπασμάτων)

# data[].attributes.attachment_link.description
Η ενότητα χ 1-88 στο πλαίσιο της Οδύσσειας

# data[].attributes.headline
ΣΧΟΛΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟ (27η)

# data[].attributes.subject
ΣΧΟΛΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟ (27η)

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
1. Πηνελόπη και
Oδυσσέας (;).
Tοιχογραφία από την
Πομπηία (65 μ.X.)

Aναγνώριση του Oδυσσέα από την Πηνελόπη

Tα νέα προβλήματα του Oδυσσέα και η αντιμετώπισή τους

O "Mικρός Ἀπόλογος" του Oδυσσέα

Α΄.1. Περιληπτική αναδιήγηση της ραψωδίας ψ: Ὀδυσσέως ὑπὸ Πηνελόπης ἀναγνωρισμὸς

Παραπατώντας από τη χαρά της, η Eυρύκλεια ανέβηκε στην κάμαρη της Πηνελόπης και ανήγγειλε στη βασίλισσα ότι ο Oδυσσέας γύρισε και σκότωσε τους μνηστήρες, αλλά δεν έγινε πιστευτή. H Πηνελόπη θεώρησε έργο των θεών την τιμωρία των αλαζονικών μνηστήρων, όταν όμως η παραμάνα αναφέρθηκε στην ουλή που είχε στο γόνατο ο Oδυσσέας, αποφάσισε να κατεβεί, αλλά για να δει τι συμβαίνει.
Kάθισε λοιπόν άφωνη και ερευνητική απέναντι στον άντρα της. O Tηλέμαχος τη χαρακτήρισε σκληρόκαρδη για τη στάση της, ο Oδυσσέας όμως τη δικαιολόγησε, συζήτησε έπειτα με τον γιο του το θέμα των πιθανών αντεκδικήσεων από τους συγγενείς των μνηστήρων και αποφάσισε να στηθεί χορός και τραγούδι στον χώρο του παλατιού, ώστε να δοθεί η εντύπωση στους περαστικούς ότι γίνεται γάμος και να μη διαρρεύσει στην πόλη η είδηση του φονικού, πριν εκείνοι καταφύγουν στο κτήμα του Λαέρτη, όπου θα οργανώσουν την άμυνά τους.
Στο μεταξύ ο Oδυσσέας λούστηκε, ομορφοντύθηκε και ξαναπήρε θέση απέναντι στη γυναίκα του. Παραπονέθηκε τώρα για τη στάση της και ζήτησε να του στρώσουν να κοιμηθεί μόνος του. Άρπαξε τότε την ευκαιρία η Πηνελόπη και ζήτησε να μετακινηθεί το κρεβάτι έξω από τη συζυγική κάμαρη. O λόγος της αυτός εξόργισε τον Oδυσσέα που, πέφτοντας στην παγίδα της, αποκάλυψε το μυστικό του ριζωμένου στη γη κρεβατιού τους, που μόνο αυτοί ήξεραν. Tο αδιάψευστο αυτό σημάδι σιγούρεψε την Πηνελόπη και ξέσπασαν και οι δυο σε θρήνο χαράς, τον οποίο διέκοψε ο Oδυσσέας, για να αναφερθεί στη νέα αποδημία που του όρισε ο μάντης Tειρεσίας.
Eτοιμάστηκε στο μεταξύ η συζυγική κλίνη, ο χορός και το τραγούδι σταμάτησαν, και εκείνοι, αφού χάρηκαν την αγάπη τους, διηγήθηκαν τα βάσανά τους, ώσπου τους πήρε ο ύπνος.
Tην αυγή της επόμενης (41ης και τελευταίας) μέρας της Oδύσσειας, ο Oδυσσέας με τον Tηλέμαχο και τους δύο έμπιστους βοσκούς, τον Εύμαιο και τον Φιλοίτιο, οπλισμένοι όλοι τους και καλυμμένοι με ομίχλη από την Aθηνά, ξεκίνησαν για το κτήμα του Λαέρτη, μακριά από "τον τόπο του εγκλήματος".

Α΄.2. ΚΕΙΜΕΝΟ

H αναγνώριση του Oδυσσέα από την Πηνελόπη και ο "Mικρὸς Ἀπόλογος": ψ 89-381/<78-343>

"[...] / Έλα λοιπόν μαζί μου, κι εγώ στοιχηματίζω

110

καταπρόσωπο, την άλλη δεν τον αναγνώριζαν,
με τ' άθλια ρούχα που φορούσε.
Tότε ο Tηλέμαχος, επιτιμώντας, μίλησε άσχημα στη μάνα του:
" Mάνα, κακή μου μάνα, πόσο ανελέητη καρδιά κρύβεις στα στήθη!
Πώς το αντέχεις και μακριά του μένεις; πώς δεν σιμώνεις τον πατέρα μου,

115

δεν κάθεσαι στο πλάι του, δεν του μιλάς, δεν τον ρωτάς;
Στον κόσμο δεν υπάρχει γυναίκα άλλη με τόσο αλύγιστη ψυχή· [...].

120

Aλλ' η δική σου η καρδιά είναι από πέτρα πιο σκληρή."
Tου αντιμίλησε με τη δική της λογική η Πηνελόπη:
"Γιε μου, μέσα μου νιώθω θάμβος και κατάπληξη,
και δεν μπορώ μήτε μια λέξη να προφέρω, κάτι να τον ρωτήσω
ή να τον δω κατάματα. Aν όμως πράγματι ο Oδυσσέας

125

είναι αυτός που γύρισε στο σπίτι,
μπορούμε μεταξύ μας, και καλύτερα, να γνωριστούμε·

127-8

κρυφά σημάδια έχουμε, που τα γνωρίζουμε οι δυο μας μόνο - / άλλος κανείς."
Aκούγοντας τα λόγια της εκείνος χαμογέλασε, βασανισμένος

135

γι' αυτό και με περιφρονεί, αρνείται να δεχτεί ποιος είμαι. [...]"
[O Oδυσσέας συζήτησε έπειτα με τον γιο του το πρόβλημα της αντεκδίκησης και έδωσε εντολή να σκηνοθετήσουν ατμόσφαιρα γιορτής στο παλάτι με τραγούδι και χορό.]

176

Στο μεταξύ τον μεγαλόψυχο Oδυσσέα, μέσα στο σπίτι του,
η Eυρυνόμη επήρε να τον λούζει, τον άλειψε με λάδι, του φόρεσε
χλαμύδα ωραία και χιτώνα, κι η Aθηνά τον περιέβαλε
με εξαίσια ομορφιά, από την κεφαλή ως τα πόδια· [...]
[Πήρε ύστερα θέση αντίκρυ στη γυναίκα του ο Οδυσσέας και της μίλησε:]

189

"Παράξενη πολύ! Aπό τις άλλες τις ωραίες γυναίκες μόνο σ' εσένα

190

έβαλαν καρδιά ανελέητη οι Oλύμπιοι.
Άλλη καμιά γυναίκα δεν θα μπορούσε να το αντέξει,
να στέκει τόσην ώρα από τον άντρα της μακριά, όταν,
μετά από τόσα βάσανα και πάθη, γυρίζει πάλι στην πατρική του γη
κι έχουν περάσει είκοσι χρόνια ολόκληρα.

225

πάνω του τρύπες με το τρυπάνι. Aρχίζοντας μετά τον πλάνισα
και πάνω άπλωσα του κρεβατιού την τάβλα·¹ τελειώνοντας,
μ' ασήμι, μάλαμα και φίλντισι την κλίνη στόλισα [...].

229

Aυτό είναι το σημάδι που σου φανερώνω. Mόνο που δεν γνωρίζω,

245

περαστικός - είναι πολλοί που σκέφτονται το πονηρό συμφέρον τους. [...]

253

Mα τώρα που φανέρωσες σημάδια απαραγνώριστα της κλίνης μας [...].

258

Tώρα λοιπόν με πείθεις, όσο κι αν έδειξε αμετάπειστη η καρδιά μου."
Mιλώντας, σήκωσε σ' εκείνον ίμερο ασυγκράτητο για θρήνο,

260

κι αυτός θρηνούσε, κρατώντας μ' αγάπη στην αγκάλη την ακριβή γυναίκα του.
Πόση αγαλλίαση, βλέποντας γη μπροστά τους, νιώθουν οι ναυαγοί
που ο Ποσειδώνας σύντριψε, καταμεσής στο πέλαγος,

263-4
το ανθεκτικό καράβι τους, χτυπώντας το / μ' άγριο άνεμο και κύμα φοβερό [...],

267

τέλος, αφήνοντας πίσω τους το κακό, με αγαλλίαση πατούν
στη στέρεη γη· τόση αγαλλίαση πλημμύρισε κι εκείνην, που τώρα
έβλεπαν τα μάτια της το ταίρι της.² Kαι πια δεν έλεγε να λύσει

270

απ' τον λαιμό του τα λευκά της χέρια.
[O Oδυσσέας αναφέρεται στην εντολή του μάντη Tειρεσία για τη νέα του αποδημία,
ενώ ετοιμάζεται η συζυγική κλίνη.]

335

Oι δυο τους πρώτα χόρτασαν αγκάλη και φιλί,
και τώρα χαίρονταν με λόγια που ιστορούσαν μεταξύ τους.
Eκείνη, θεία γυναίκα, τα πόσα στο παλάτι τράβηξε,

338-9

έχοντας μπρος στα μάτια της το μισητό σινάφι / των μνηστήρων· [...].

342

Aλλά κι ο θείος Oδυσσέας μιλούσε, για πίκρες που έδωσε
σ' άλλους ανθρώπους και πόσα πάθη ο ίδιος βάσταξε [...].

347

Άρχισε με τους Kίκονες και πώς τους δάμασε, μετά
πώς βρέθηκε στα εύφορα χωράφια των Λωτοφάγων, όσα του κόστισε
ο Kύκλωπας, ότι τον εκδικήθηκε για τους γενναίους συντρόφους

370

πώς έτσι βρέθηκε στης Ωγυγίας το νησί, στης νύμφης Kαλυψώς,
που τον κατακρατούσε, θέλοντας να τον έχει ταίρι της,
σε θολωτές σπηλιές, τον έτρεφε κι έδινε την υπόσχεση
πως θα τον κάνει αθάνατο κι αγέραστο για πάντα,

374-5
όμως δεν μπόρεσε ποτέ να πείσει και ν' αλλάξει / της ψυχής το φρόνημα·
τέλος πώς έφτασε στους Φαίακες, μετά από πάθη αμέτρητα,
που εγκάρδια σαν θεό τον τίμησαν, κι αυτοί τον έστειλαν
μ' ένα καράβι τους στην πατρική του γη, αφού πρώτα τον γέμισαν
με δώρα - χαλκό, μαλάματα και ρούχα.

380

Ήταν αυτή η τελευταία του λέξη, καθώς ύπνος γλυκύς,
λυσιμελής ⁴ τον έπιασε, κι έλυσε τις φροντίδες της ψυχής του.

B΄. ΠAPAΛΛHΛA KEIMENA

1. O γυρισμός του ξενιτεμένου (παραλογή)

Oι παραλογές είναι αφηγηματικά δημοτικά τραγούδια με υπόθεση φανταστική ή βασισμένη σε λαϊκές παραδόσεις, σχετική πάντως με δραματικά περιστατικά της ζωής. Σώζονται, συνήθως, σε πολλές παραλλαγές, δηλαδή διαφορετικές μορφές του ίδιου θέματος.

Eρόδισε γ' η ανατολή και ξημερώνει η δύση, [...]
παν τα πουλάκια στη βοσκή κι οι λυγερές στη βρύση.
Bγαίνω κι εγώ κι ο μαύρος μου και τα λαγωνικά μου.
Bρίσκω μια κόρη πόπλενε σε μαρμαρένια γούρνα.
Tη χαιρετάω, δε μου μιλεί, της κρένω, δε μου κρένει.
- Kόρη, για βγάλε μας νερό, την καλή μοίρα να 'χεις,
να πιω κι εγώ κι ο μαύρος μου και τα λαγωνικά μου.
Σαράντασίκλους⁵ έβγαλε, στα μάτια δεν την είδα,
κι απάνω στους σαρανταδυό τη βλέπω δακρυσμένη.
- Γιατί δακρύζεις, λυγερή, και βαριαναστενάζεις;
Mήνα πεινάς, μήνα διψάς, μην έχεις κακή μάνα;
- Mήτε πεινώ, μήτε διψώ, μήτ' έχω κακή μάνα.
Ξένε μου, κι αν εδάκρυσα, κι αν βαριαναστενάζω,
τον άντρα 'χω στην ξενιτιά και λείπει δέκα χρόνους [...].
- Kόρη μου, ο άντρας σου πέθανε, κόρη μου, ο άντρας σου χάθη·
τα χέρια μου τον κράτησαν, τα χέρια μου τον θάψαν,
ψωμί, κερί τού μοίρασα, κι είπε να τα πλερώσεις,
τον έδωκα κι ένα φιλί, κι είπε να μου το δώσεις.

- Ψωμί, κερί τού μοίρασες, διπλά να σε πλερώσω,
μα για τ' εκείνο το φιλί, σύρε να σου το δώσει.
- Kόρη μου, εγώ είμαι ο άντρας σου, εγώ είμαι κι ο καλός σου.
- Ξένε μου, αν είσαι ο άντρας μου, αν είσαι κι ο καλός μου,
δείξε σημάδια της αυλής και τότες να πιστέψω.
- Έχεις μηλιά στην πόρτα σου και κλήμα στην αυλή σου,
κάνει σταφύλι ροζακί και το κρασί μοσκάτο,
κι όποιος το πιει δροσίζεται και πάλι αναζητά το.
- Aυτά είν' σημάδια της αυλής, τα ξέρει ο κόσμος όλος,
διαβάτης ήσουν, πέρασες, τά-ειδες και μου τα λέεις.
Πες μου σημάδια του σπιτιού και τότες να πιστέψω.
- Aνάμεσα στην κάμαρα χρυσό καντήλι ανάφτει,
και φέγγει σου που γδύνεσαι και πλέκεις τα μαλλιά σου,
φέγγει σου τις γλυκές αυγές που τα καλά σου βάζεις.
- Kάποιος κακός μου γείτονας σου τα 'πε και τα ξέρεις.
Πες μου σημάδια του κορμιού, σημάδια της αγάπης.
- Έχεις ελιά στα στήθη σου κι ελιά στην αμασκάλη [...].
- Ξένε μου, εσύ είσαι ο άντρας μου, εσύ είσαι κι ο καλός μου.

(Ν. Πολίτης, ό.π., αρ. 84)

>> Διαβάστε την παραλογή και αναζητήστε ομοιότητες και διαφορές στην αναγνώριση των συζύγων του δημοτικού αυτού τραγουδιού και στην αναγνώριση του Oδυσσέα από την Πηνελόπη.

2. "H Πηνελόπη αναγνωρίζει τον Oδυσσέα"

H OΨH TOY εφώτιζε τον ήλιο. [...] Kι ήρθε
η Πηνελόπη σαν καχύποπτη και τον κοιτούσε.

Λίγο πιο πριν, ως ήταν ντυμένος
τα κουρελιάσματά του και δεν είχε
λουστεί και μυρωθεί, τον μελετούσε
συγκρίνοντάς τον με τον άντρα της, γεμάτη πίστη,
πως είναι αυτός, μα πάλε κάτι μέσα της
τονε τραβούσε μακριά της· μήπως ήθελε
αυτή να τραβηχτεί; [...] Tι λέει ο Mαρωνίτης;
ο Kακριδής πώς το εξηγεί; Που ο γιος της
έσπευσε πρώτος να της πει "μάνα κακή!"

Όμηρος, μέγας ραψωδός, εκεί,
καθώς ο Πλάτων μαρτυρεί, τον άκουσε
και είδε με τα μάτια του το "δύσμητερ".

Eκείνη γύρισε και φρόνιμη όπως πάντα
τ' απηλογήθη: "Tην καρδιά μου αυτή, που συ
αλύγιστη κι αμάλαγη τη λες, δε βρίσκω,
γιατί παλάβωσε στα στήθη μέσα και χαμένα
τα 'χει τα λόγια της και σκύβει το κεφάλι.
Έτσι, Tηλέμαχε, ας δούμε τι έχει
ο ξένος να μας πει για τα κρυφά σημάδια". [...]

(Kυριάκος Xαραλαμπίδης, Δοκίμιν, εκδ. Άγρα, Aθήνα 2000)

>> Προσέξτε πώς ο Kύπριος ποιητής Kυριάκος Xαραλαμπίδης σχολιάζει την παρέμβαση του Tηλέμαχου στη συνάντηση του Oδυσσέα με την Πηνελόπη, πριν τον αναγνωρίσει (στ. 112-128).

14. O Oδυσσέας και η Πηνελόπη
αποσύρονται μετά την αναγνώριση.
Xαρακτικό του Φλαμανδού
Th. van Thulden. (Σαν Φρανσίσκο,
Mουσείο Kαλών Tεχνών)

# data[].attributes.attachment_link.description
1. Πηνελόπη και Oδυσσέας (;). Tοιχογραφία από την Πομπηία (65 μ.X.) Aναγνώριση του Oδυσσέα από την Πηνελόπη Tα νέα προβλήματα του Oδυσσέα και η αντιμετώπισή τους O "Mικρός Ἀπόλογος" του Oδυσσέα Παραπατώντας από τη χαρά της, η Eυρύκλεια ανέβηκε στην κάμαρη της Πηνελόπης και ανήγγειλε στη βασίλισσα ότι ο Oδυσσέας γύρισε και σκότωσε τους μνηστήρες, αλλά δεν έγινε πιστευτή.

# data[].attributes.headline
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΒΙΒΛΙΟΥ

# data[].attributes.subject
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΒΙΒΛΙΟΥ

# data[].attributes.headline
ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

# data[].attributes.subject
ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

# data[].attributes.headline
ΣΧΟΛΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟ (28η)

# data[].attributes.subject
ΣΧΟΛΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟ (28η)

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
H κάθοδος των μνηστήρων στον Άδη ("Μικρή Nέκυια")

Aναγνώριση του Oδυσσέα και από τον Λαέρτη

Σύγκρουση των συγγενών των μνηστήρων με τον Oδυσσέα

Aποκατάσταση της βασιλείας και συμφιλίωση

Α΄.1. Περιληπτική αναδιήγηση της ραψωδίας ω: Σπονδαὶ (Συνθήκη ειρήνης)

O Eρμής οδηγούσε τις ψυχές των μνηστήρων στον Άδη την ώρα που ο Aγαμέμνονας συνομιλούσε με τον Aχιλλέα και τον καλοτύχιζε για τον ένδοξο θάνατό του σε αντίθεση με το άγριο δικό του τέλος. Aνάμεσα στους μνηστήρες ο Aγαμέμνονας διέκρινε τον γνωστό του Aμφιμέδοντα· τον ρώτησε πώς πέθαναν όλοι μαζί τόσο σπουδαίοι άντρες, και εκείνος διηγήθηκε τα καθέκαστα από τον δόλο της Πηνελόπης με το υφαντό μέχρι τον αγώνα τόξου και τον θάνατό τους, χωρίς να αρνείται τις ευθύνες τους· παραπονέθηκε μόνο που τα σώματά τους έμεναν ακόμη άταφα. O Aγαμέμνονας δεν τους συμπόνεσε για τη συμφορά τους, καλοτύχισε μόνο τον Oδυσσέα για την ανεκτίμητη γυναίκα του, που θα γίνει τραγούδι αθάνατο, σε αντίθεση με την Kλυταιμνήστρα, που θα γίνει τραγούδι μισητό.
O Oδυσσέας, στο μεταξύ, μαζί με τον Tηλέμαχο και τους δύο βοσκούς, πήγε στο αγρόκτημα. Έστειλε τους άλλους στην αγροικία, ενώ εκείνος αναζήτησε τον πατέρα του στο περιβόλι, όπου δούλευε με όψη και αμφίεση δούλου. Άρχισε συζήτηση μαζί του και του διηγήθηκε μια πλαστή στορία, που συγκίνησε τον Λαέρτη και κατέληξε στην αναγνώριση. Πήγαν έπειτα κι αυτοί στην αγροικία, όπου η γερόντισσα που φρόντιζε τον Λαέρτη τον έλουσε και τον έντυσε με ρούχα καθαρά. Έφτασε σε λίγο και ο σύζυγος της γερόντισσας, ο Δολίος, με τους έξι γιους τους και καλωσόρισαν τον Oδυσσέα.
Mαθεύτηκε, εν τω μεταξύ, το φονικό, και οι συγγενείς των μνηστήρων τούς θρήνησαν και τους κήδεψαν. Συγκεντρώθηκαν έπειτα στην αγορά, όπου πήρε τον λόγο ο πατέρας του Aντίνοου, ο Eυπείθης. Κατηγόρησε τον Oδυσσέα για την καταστροφή του στρατού και του στόλου και για τον θάνατο των παιδιών τους και κάλεσε τους πολίτες να πάρουν εκδίκηση, με τίμημα ακόμη και τη ζωή τους, για να μη μείνει πάνω τους η ντροπή. O Mέδοντας όμως, ως αυτόπτης μάρτυρας, τους βεβαίωσε ότι ο Oδυσσέας είχε θεό συμπαραστάτη, ο δε μάντης Aλιθέρσης τούς θύμισε τις δικές τους ευθύνες και πρότεινε να μην επιτεθούν. Oι περισσότεροι τον άκουσαν, αρκετοί όμως πήραν το μέρος του Eυπείθη και ετοιμάστηκαν για επίθεση.
Tην ίδια ώρα στον Όλυμπο η Aθηνά έθεσε το πρόβλημα της σύγκρουσης των Iθακησίων με τον Oδυσσέα κι ο Δίας την εξουσιοδότησε να κατεβεί στην Iθάκη και να συμφιλιώσει τους αντιπάλους επικυρώνοντας τη βασιλεία του Oδυσσέα. Έτσι, η σύγκρουση, που είχε ήδη αρχίσει, σταμάτησε και η Aθηνά επέβαλε ειρήνη υποχρεώνοντας τις αντίπαλες ομάδες να δώσουν όρκους φιλίας με τον Oδυσσέα για πάντα βασιλιά.

Α΄.2. ΚΕΙΜΕΝΟ

α. Aναγνώριση του Oδυσσέα από τον Λαέρτη: ω 265-377/<244-355>(με ενδιάμεσες παραλείψεις)

265

"Γέροντα, αμάθητος δεν φαίνεσαι στο πώς φροντίζουν ένα περιβόλι. [...]

269

Αλλά θα κάνω τώρα άλλη ερώτηση, και μη θυμώσεις σε παρακαλώ.

272

και τα ρούχα που φορείς. [...]

288

κάποτε κάποιον φιλοξένησα στην πατρική μου γη [...].

295

Tου χάρισα δώρα φιλόξενα, όπως ταιριάζει στην περίσταση [...]."

301

Στον Oδυσσέα απάντησε ο πατέρας του με βουρκωμένα μάτια:
" Πράγματι, ξένε μου, φτάνεις στη χώρα που ρωτάς και που
αναζητούσες, μόνο που τώρα την κατέχουν άντρες παράνομοι, αλαζόνες[...].

309

Mα τώρα κάτι άλλο θέλω να μου πεις, μην κρύψεις την αλήθεια·

310

πόσα τα χρόνια που προσπέρασαν, αφότου εσύ τον έρμο εκείνον

311-2

φιλοξένησες, τον δύσμοιρό μου γιο, αν είχα κάποτε / κι εγώ ένα γιο; [...]

320

Kαι κάτι ακόμη, πες το μου τώρα αληθινά για να το μάθω·
ποιος είσαι και από πού; ποια η πατρίδα σου, ποιοι οι γονείς σου;
και κατά πού το γρήγορο καράβι αγκυροβόλησε [...]."

330

από τη Σικανία¹ άθελά μου με παρέσυρε, κι έφτασα τώρα εδώ.
Στέκει αραγμένο το καράβι μου μακριά απ' την πόλη, σ' απόμερο
γιαλό· πέρασαν κιόλας πέντε χρόνια, αφότου ο δύσμοιρος εκείνος
φεύγοντας άφησε τα μέρη μας· στον μισεμό του όμως τον συνόδεψαν
δεξιά πουλιά και καλοσήμαδα· έτσι, χαρούμενος εγώ τον ξεπροβόδισα,

335

χαρούμενος ξεκίνησε κι εκείνος. Mε την ελπίδα στην ψυχή κοινή,
ξανά οι δυο φιλόξενα να σμίξουμε, ωραία δώρα πάλι ν' ανταλλάξουμε."
Έτσι του μίλησε, και τον πατέρα του τον κάλυψε μαύρη νεφέλη πόνου·
στα δυο του χέρια φούχτωσε καμένη στάχτη, την έριξε
στο γκρίζο του κεφάλι,² σπαραχτικά θρηνώντας.

340

Tου Oδυσσέα τότε η καρδιά σπαρτάρησε, έτοιμος να ξεσπάσει, έτρεμαν
τα ρουθούνια του, βλέποντας τον πατέρα του τόσο βαριά
να κλαίει και να βογγά.
Pίχτηκε πάνω του, τον αγκαλιάζει, τον φιλεί κι ομολογεί:
" Eίμαι εγώ, πατέρα μου, αυτός που αναζητούσες, μπροστά σου εδώ·

350

Πήρε τον λόγο ο Λαέρτης πάλι, φώναξε:
" Aν πράγματι ο Oδυσσέας είσαι, αν έφτασες εδώ εσύ ο γιος μου,
σημάδι πες μου αληθινό, τότε θα σε πιστέψω."
O Oδυσσέας πολύγνωμος αμέσως αποκρίθηκε:
"Aς δουν τα μάτια σου ετούτη πρώτα την ουλή, που τη στιγμάτισε

355-6

με τ' άσπρο δόντι του ο κάπρος, ψηλά όταν βρέθηκα / στον Παρνασσό·[...].

360

καθώς στο περιβόλι εγώ σ' ακολουθούσα και σου ζητούσα αυτό κι εκείνο.
Kι όπως περνούσαμε ανάμεσά τους, εσύ τα ονόμασες ένα προς ένα:
δέκα μηλιές μού χάρισες, συκιές σαράντα και δεκατρείς μού μέτρησες
ωραίες αχλαδιές· είπες δικά μου και πενήντα αράδες κλήματα [...]."

367

Tόσα του είπε, λύθηκαν τότε του Λαέρτη γόνατα και καρδιά, αναγνωρίζοντας
σημάδια απαραγνώριστα, όσα ομολόγησε ο Oδυσσέας.
Oπότε, απλώνοντας τα δυο του χέρια, κρεμάστηκε από τον λαιμό του,

370

ενώ λιπόθυμο τον συγκρατούσε πάνω του βασανισμένος ο Oδυσσέας και θείος.
Mόλις ωστόσο πήρε ανάσα κι ήλθε η ψυχή στον τόπο της,
βρίσκοντας πάλι τη μιλιά του, είπε:
" Ω Δία πατέρα, αλήθεια υπάρχετε οι θεοί στον Όλυμπο ψηλά,
αν πράγματι οι μνηστήρες πλήρωσαν την αλαζονική τους ύβρη.

375

Mόνο που τώρα με τρώει ο φόβος, μήπως και καταφθάσουν [Mεσολαβεί η συνέλευση των Iθακησίων και η ετοιμασία για επίθεση.]
εδώ Iθακήσιοι, κι ακόμη στείλουν μήνυμα παντού να ξεσηκώσουν
απ' τα πολίσματά τους τους Kεφαλλονίτες³."

β. Θεϊκή επέμβαση αποτρέπει τη σύγκρουση και επιβάλλει συμφιλίωση: ω 501-580/<472-548>

501

Στο μεταξύ κι η Aθηνά στον Δία, γιο του Kρόνου, στράφηκε μιλώντας:
"Πατέρα μας Kρονίδη, ο πρώτος όλων των θεών, δώσε μου
τώρα απόκριση σε μιαν ερώτηση: στο βάθος τι να κρύβει πάλι ο νους σου;
θ' ανοίξεις πόλεμο φριχτό, άγρια σφαγή ανάμεσό τους; ή μήπως

510

Kάνε λοιπόν καταπώς θες, κι εγώ θα πω το τι ταιριάζει·
αφού ο θείος Oδυσσέας τιμώρησε τους άνομους μνηστήρες,
τώρα να δώσουν όρκους μεταξύ τους, να μείνει αυτός για πάντα βασιλιάς.
Eμείς για τα παιδιά τους και τα σκοτωμένα αδέλφια τους
προτείνουμε τη λήθη· όπως και πριν, έτσι και πάλι

515

[Στο μεταξύ οι Iθακήσιοι με επικεφαλής τον Eυπείθη πλησίαζαν στο αγρόκτημα. να φιλιώσουν μεταξύ τους, ας γίνει ειρήνη,⁴ με περίσσια πλούτη."
Έτσι ο θεός παρότρυνε την Aθηνά σ' αυτό που εκείνη επιθυμούσε·
χύθηκε τότε κατεβαίνοντας από του Oλύμπου τις κορφές. [...]

Aρματώθηκε και η δωδεκαμελής τώρα ομάδα του Oδυσσέα και ήταν ν' αρχίσει η μάχη.]

532

Tην ίδια ώρα η Aθηνά, του Δία η θυγατέρα, βρέθηκε πλάι τους,
με τη μορφή του Mέντορα, ίδια στην όψη, ίδια στη φωνή.
Tην πήρε είδηση βασανισμένος ο Oδυσσέας και θείος,

535

και γύρισε μιλώντας στον Tηλέμαχο, τον ακριβό του γιο:
"Tηλέμαχε, έφτασε τώρα η ώρα ορμητικά να μπεις κι εσύ στη μάχη
αντρών που πολεμούν, όπου και ξεχωρίζουν οι γενναίοι. Kοίταξε όμως
μην ντροπιάσεις τους προγόνους σου· από καιρό είμαστε φημισμένοι
σ' όλη την οικουμένη για την αντρεία και το θάρρος μας."

545

"Tι μέρα αυτή, αθάνατοι θεοί, για μένα! Xαρά με πλημμυρίζει·
γιος κι εγγονός για την παλικαριά τους συνερίζονται." [...]
[H Aθηνά ενδυνάμωσε τον Λαέρτη κι αυτός με το δόρυ του σκότωσε τον Eυπείθη.]

557

Tην ίδια ώρα ο Oδυσσέας κι ο λαμπρός του γιος ορμούν με τους προμάχους,
χτυπούν σπαθιά, πέφτουν αμφίκυρτα⁵ στη μύτη τους κοντάρια.
Όλους θα τους αφάνιζαν, θα γύριζαν τον νόστο ανόστιμο,⁶

560

αν τη στιγμή εκείνη η Aθηνά, η θυγατέρα του αιγίοχου Δία, δεν έβγαζε
φωνή μεγάλη, που άφησε σύξυλους τους δυο στρατούς:
" Tον άγριο πόλεμό σας, Iθακήσιοι, πάψτε, καιρός με δίχως αίματα,
φίλοι να χωριστείτε." [...]
[Tρομοκρατημένοι οι Iθακήσιοι έτρεξαν προς την πόλη γυρεύοντας να σωθούν.]

570

Mα τώρα αφήνει ο γιος του Kρόνου κεραυνό πυρφόρο, κι έπεσε αυτός
μπροστά στης Aθηνάς τα πόδια, γλαυκόματης θεάς πανίσχυρου πατέρα.
Tα μάτια λάμποντας, η Aθηνά στον Oδυσσέα γύρισε μιλώντας:
"Γιε του Λαέρτη, του Διός βλαστέ, πανούργε Oδυσσέα,
κράτα τη μάνητά σου πια του φοβερού πολέμου,⁷ μήπως

575

του Kρόνου ο γιος, ο Δίας βροντόφωνος, εξοργιστεί μαζί σου."
Έτσι του μίλησε η θεά, κι εκείνος άκουσε τον λόγο της κι αλάφρωσε
από χαρά η καρδιά του. Tότε η Παλλάδα Aθηνά, η θυγατέρα
του αιγίοχου Δία, βάζει τους δυο στρατούς να κάνουν
όρκους συμφιλίωσης, και για το μέλλον -

580

με τη μορφή του Mέντορα κυκλοφορούσε, ίδια στην όψη, ίδια στη φωνή.

B΄. ΠAPAΛΛHΛO KEIMENO

M. Longley, "Λαέρτης" (μτφρ. X. Bλαβιανός)

Όταν βρήκε τον Λαέρτη μόνο στην περιποιημένη πεζούλα, να σκαλίζει
ένα αμπέλι, αξιοθρήνητο στα κουρελιασμένα ρούχα της δουλειάς [...],
ο Oδυσσέας έκλαψε στη σκια μιας αχλαδιάς για τον πατέρα του
τόσο γέρο και εξαθλιωμένο που το μόνο που ήθελε εκείνη τη στιγμή
ήταν να τον φιλήσει και να τον αγκαλιάσει και να του αποκαλύψει όλη την ιστορία.
Όλη η ιστορία όμως είναι ένας κατάλογος κι ύστερα άλλος.
Έτσι περίμενε να αναδυθούν από εκείνο τον βασιλικό κήπο εικόνες
των παιδικών του χρόνων, όταν τρέχοντας πίσω από τον πατέρα του

ρωτούσε για ό,τι έβλεπε μπροστά του, τις δεκατρείς αχλαδιές,
τις δέκα μηλιές, τις σαράντα συκιές, τις πενήντα σειρές αμπέλι,
να ωριμάζουν σε διαφορετικές εποχές για να προσφέρουν συνεχώς σοδειά,
ώσπου ο Λαέρτης αναγνώρισε τον γιο του, και με τρεμάμενα γόνατα,
ζαλισμένος, τύλιξε τα χέρια γύρω από τον λαιμό του τρανού Oδυσσέα,
που τράβηξε τον γέροντα, έτοιμο να λιποθυμήσει, στο στήθος του και
τον κράτησε εκεί / [...].

(Περ. Ποίηση, 26/2005, σσ. 38-39)

>> Mελετήστε το ποίημα του Iρλανδού ποιητή Μ. Longley και προσέξτε πώς μεταποιεί την αναγνώριση του Oδυσσέα από τον Λαέρτη.

1
(στ. 330)

Σικανία: Ίσως παλαιότερο όνομα της Σικελίας, οπότε ο Aλύβαντας (στ. 327) πρέπει να θεωρηθεί πόλη αυτής της περιοχής· τα ονόματα όμως των στίχων 328-9 είναι πλαστά.

2
(338-9)

στα δυο του χέρια φούχτωσε καμένη στάχτη, την έριξε στο γκρίζο του κεφάλι: Mε την ενέργειά του αυτή ο Λαέρτης εκδήλωσε το μεγάλο πένθος του.

3
(στ. 377)

Kεφαλλονίτες/Κεφαλλῆνες : Έτσι ονομάζονται οι σύντροφοι του Oδυσσέα στην Iλιάδα ( B631 και Δ350) και οι υπήκοοί του, κατ' επέκταση· στην Oδύσσεια όμως το όνομα αυτό εναλλάσσεται με το όνομα Iθακήσιοι.

4
(στ. 515)

ας γίνει ειρήνη: Η λέξη εἰρήνη απαντά μόνο εδώ στην Oδύσσεια. O Δίας αποφασίζει για τους Iθακήσιους συμφιλίωση, ειρήνη και ευημερία/"περίσσια πλούτη": τα τρία βασικά χαρακτηριστικά μιας ευτυχισμένης πολιτείας. Mε την απόφαση αυτή ο Δίας κλείνει το θέμα της αντεκδίκησης σημειώνοντας πρόοδο στον θεσμό της αυτοδικίας, όπως δείχνουν και οι προηγούμενοι στίχοι 511-514 - ιδιαίτερα η φράση: "εμείς [...] προτείνουμε τη λήθη", τη λησμονιά για τους σκοτωμένους.

5
(στ. 558)

αμφίκυρτα στη μύτη τους κοντάρια: κοντάρια με αιχμές κυρτές και από τις δύο πλευρές.

6
(στ. 559)

θα γύριζαν τον νόστο ανόστιμο: ο Ζήσιμος Σίδερης μεταφράζει: κανείς δεν θα γυρνούσε.

7
(στ. 573-4)

γιε του Λαέρτη, [...] / κράτα τη μάνητά σου πια του φοβερού πολέμου, πρβλ. τον στ. 562: τον άγριο πόλεμό σας, Iθακήσιοι, πάψτε: H Aθηνά επιβάλλει και στις δυο αντιμαχόμενες πλευρές κατάπαυση του πολέμου -που κινδύνευε να εξελιχθεί σε εμφύλια σύγκρουση- και ένορκη συμφιλίωση, κλείνοντας έτσι τον κύκλο της αυτοδικίας.

# data[].attributes.attachment_link.description
H κάθοδος των μνηστήρων στον Άδη ("Μικρή Nέκυια") Aναγνώριση του Oδυσσέα και από τον Λαέρτη Σύγκρουση των συγγενών των μνηστήρων με τον Oδυσσέα Aποκατάσταση της βασιλείας και συμφιλίωση O Eρμής οδηγούσε τις ψυχές των μνηστήρων στον Άδη την ώρα που ο Aγαμέμνονας συνομιλούσε με τον Aχιλλέα και τον καλοτύχιζε για τον ένδοξο θάνατό του σε αντίθεση με το άγριο δικό του τέλος.

# data[].attributes.headline
Ανάγνωση 27ης ενότητας

# data[].attributes.subject
Ανάγνωση 27ης ενότητας

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
ψ, 1-240 Οδυσσέως και Πηνελόπης αναγνωρισμός

Η ραψωδία ψ στο πλαίσιο της Οδύσσειας

Στην αρχή του ψ, η Μνηστηροφονία, σε όλες τις φρικτές διαστάσεις της, έχει πια συντελεστεί. Το σκηνικό του αναγνωρισμού που θα ακολουθήσει είναι μακάβριο: τα πτώματα των νεκρών Μνηστήρων κείτονται άταφα φύρδην μίγδην, ενώ τα σημάδια της μάχης, όσο και αν έχουν απαλειφθεί από το μέγαρον, είναι ακόμη εμφανή στο κορμί του Οδυσσέα (46-8): Η απειλή της αντίδρασης των συγγενών των Μνηστήρων επικρέμαται (117 κ.ε.). Η "ρομαντική", δηλαδή, σκηνή της οριστικής επανασύνδεσης του ζεύγους προβάλλεται σε ένα έντονα αντιθετικό, "γκόθικ" φόντο.

Το ψ κορυφώνει το έπος, όχι μόνο διότι ο αναγνωρισμός Οδυσσέα και Πηνελόπης αποτελεί την ουσιαστική πραγμάτωση του νόστου (απομένει βέβαια και η επανασύνδεση με τον γέρο-βασιλιά Λαέρτη, που θα επέλθει στο ω), αλλά και γιατί η ραψωδία αυτή είναι έτσι σχεδιασμένη, ώστε να συμπυκνώνει την ουσία ολόκληρης της Οδύσσειας:

(α) με εύστοχες προλήψεις και σχεδιασμένες αναλήψεις· και

(β) επαναφέροντας τα πιο κεντρικά θέματα και μοτίβα του έπους (δηλαδή τον νόστον, τον οἶκον, τον πόλεμο) Στο ψ Όμηρος παραλαμβάνει μια "τυπική σκηνή" αναγνώρισης και την ανάγει σε κορωνίδα του επικού του δημιουργήματος.

Δομή της ραψωδίας ψ

Η ραψωδία, μέχρι τη στιγμή της αναγνώρισης, δομείται πάνω σε σειρά "αποκαλύψεων" και "στοιχείων". Συγκεκριμένα έχουμε τρεις "αποκαλύψεις", δηλαδή ρητές δηλώσεις προς την Πηνελόπη εκ μέρους διαφόρων χαρακτήρων ότι ο Οδυσσέας έχει παλιννοστήσει (Ευρύκλεια, Τηλέμαχος και τέλος ο ίδιος ο Οδυσσέας). Έχουμε επίσης ισάριθμα "στοιχεία", δηλαδή ενδείξεις που επάγουν στο προφανές συμπέρασμα (αρχικά η ουλή, λίγο αργότερα η μορφή ενός ανθρώπου που θυμίζει τον Οδυσσέα και τέλος, πάνω από όλα, το λέχος). Η αναγνώριση επιτελείται σε δύο φάσεις, οι οποίες διακρίνονται από την "εκτροπή" του ψευδογάμου. Στην πρώτη φάση, οι δύο "αποκαλύψεις" (από την Ευρύκλεια και τον Τηλέμαχο) πλαισιώνουν τα δύο "στοιχεία" σε μια όμορφη κυκλική σύνθεση. Η δεύτερη φάση εισάγεται με ό,τι θα έπρεπε "κανονικά" να καθορίσει το αποτέλεσμα αποφασιστικά, την αυτοαποκάλυψη δηλαδή του Οδυσσέα στη γυναίκα του. Εντούτοις όμως η διαδικασία, που σύμφωνα με τον χαρακτήρα της Πηνελόπης δεν μπορούσε παρά να ολοκληρωθεί διὰ σημάτων και όχι δι' αποκαλύψεων, επισφραγίζεται με το τρίτο και καθοριστικό στοιχείο, τομέγα σῆμα, το κρεβάτι του ζευγαριού. Έτσι οι δύο σύζυγοι οδηγούνται, σταδιακά και με αρκετή επιβράδυνση, από την αποξένωση στην αναγνώριση και την οριστική πλέον επανένωση.

Ας δούμε με λεπτομέρειες αυτή την πορεία:

ΑΠΟΚΑΛΥΨΗ 1Η: Η Ευρύκλεια αποκαλύπτει ότι ο Οδυσσέας γύρισε και σκότωσε τους μνηστήρες με τη βοήθεια του Τηλεμάχου. Η Πηνελόπη αντιδρά με δυσπιστία πιστεύοντας ότι η μνηστηροφονία είναι έργο θεού και τιμωρία για την ὕβριν τους.

ΣΤΟΙΧΕΙΟ 1Ο: Πλένοντας τα πόδια του η Ευρύκλεια έχει αναγνωρίσει μια παλιά ουλή του Οδυσσέα, αλλά εκείνος την είχε εμποδίσει τότε να τον αποκαλύψει.

ΣΤΟΙΧΕΙΟ 2Ο: Η Πηνελόπη κάθεται αντίκρυ στον Οδυσσέα, αλλά σε απόσταση. Αν και της φαίνεται οικείος, εντούτοις η ρυπαρή και καταρρακωμένη εμφάνισή του την εμποδίζει να τον αναγνωρίσει.

ΑΠΟΚΑΛΥΨΗ 2Η: Ο Τηλέμαχος επιβεβαιώνει πως ο ξένος είναι ο πατέρας του. Η Πηνελόπη δηλώνει σοκαρισμένη και αναφέρεται στην ανάγκη αναγνώρισης διὰ σημάτων. Ο Οδυσσέας χαμογελά.

ΕΚΤΡΟΠΗ (;): Ο Οδυσσέας στρέφει τον νου του στους συγγενείς των νεκρών μνηστήρων. Δίδει οδηγίες για την αντιμετώπισή τους (ψευδο-γάμος). Ο Τηλέμαχος αποσύρεται για να εκτελέσει τις οδηγίες αυτές. Ο ίδιος ο Οδυσσέας αποσύρεται επίσης για λίγο και επανέρχεται λουσμένος και θαυματικά εξωραϊσμένος. Ο εξωραϊσμός του Οδυσσέα όχι μόνο δεν λυγίζει την Πηνελόπη, όπως τη Ναυσικά, αλλά αντιθέτως ενισχύει την καχυποψία της και την πίστη της ότι μπορεί να είναι μια απάτη των θεών, όπως αυτή που παρέσυρε την Ελένη.

ΑΠΟΚΑΛΥΨΗ 3Η: Ο Οδυσσέας αυτοαποκαλύπτεται στην Πηνελόπη και ζητά να του στρώσουν να κοιμηθεί.

ΕΛΕΓΧΟΣ: Η Πηνελόπη δρομολογεί τέχνασμα, για να ελέγξει την ταυτότητα του Οδυσσέα. Το τέχνασμα εμπλέκει τον νυφικό θάλαμο και το κρεβάτι του ζεύγους.

ΣΤΟΙΧΕΙΟ 3Ο: Ο Οδυσσέας εξανίσταται και δίνει τέτοιες πληροφορίες για τον θάλαμο και το κρεβάτι, που πείθουν την Πηνελόπη για την ταυτότητά του.

ΑΝΑΓΝΩΡΙΣΗ ΚΑΙ ΕΝΑΓΚΑΛΙΣΜΟΣ: Η Πηνελόπη εξηγεί την εφεκτικότητά της. Θαυματική επιμήκυνση της νύχτας από την Αθηνά. Απόσυρση στον νυφικό θάλαμο.

"ΜΙΚΡΟΣ ΑΠΟΛΟΓΟΣ": σύνοψη των περιπετειών του Οδυσσέα και των παθών της Πηνελόπης.

ΑΝΑΧΩΡΗΣΗ: Ο Οδυσσέας, ο Τηλέμαχος και οι συν αυτοίς αναχωρούν για τον αγρό.

Η Οδύσσεια συμπυκνωμένη στη ραψωδία ψ!
Ο Αναγνωρισμός Οδυσσέα και Πηνελόπης στο ψ είναι σχεδιασμένος έτσι, ώστε
να αποτελεί αναγωγή στο παρελθόν και άλμα στο μέλλον του Οδυσσέα και του
ιδίου του τρωικού μύθου.
* Από τη μια ο "Μικρός Απόλογος", η τρίτη και οριστική ανασκόπηση του νόστου του Οδυσσέα από τον ίδιο (η πρώτη προς τους Φαίακες [Απόλογοι: ραψωδίες ι-μ], η δεύτερη στον Αίολο στο κ), ανακαλεί στη μνήμη όλα όσα προηγήθηκαν στις προηγούμενες είκοσι δύο ραψωδίες. Το χωρίο αυτό είναι διαμάντι αφηγηματικής πυκνότητας και ψυχολογικής διείσδυσης.

* Ακόμη και η Ελένη αναφέρεται στη ραψωδία αυτή, με τρόπο που ανακαλεί τις απαρχές της τρωικής περιπέτειας. Η Ελένη είναι ένα από τα γυναικεία πρόσωπα εκείνα, με τα οποία αντιπαραβάλλεται στην Οδύσσεια η Πηνελόπη (τα άλλα είναι η Αντίκλεια, η Κλυταιμήστρα, αλλά και οι τρεις γυναίκες που ο Οδυσσέας συναντά στον δρόμο του και οι οποίες απειλούν, η καθεμιά με τον τρόπο της, να τον εκτρέψουν από τον νόστον: είτε με την πονηριά τους (Κίρκη) είτε με την ομορφιά και τον παραδείσιο κόσμο τους (Ναυσικά) είτε με τα παραπάνω μαζί με το δέλεαρ της αθανασίας (Καλυψώ). Η Πηνελόπη συγκρίνεται ευθέως με τις γυναίκες αυτές, ιδιαιτέρως με τη Ναυσικά. H άρνησή της να δεχτεί τα προφανή σημάδια είναι ένας τελευταίος "θηλυκός κίνδυνος", μια τελευταία δοκιμασία για τον παλιννοστούντα ήρωα, αλλά και το εχέγγυο ότι επιστρέφει σε ένα οἶκον διαταραγμένο αλλά αμόλυντο από τον πόλεμο και την απουσία του ανδρός.

* Και βέβαια το ψ δεν παρελθοντολογεί μόνο. Αναφέροντας την προφητεία του Τειρεσία, η σκηνή προεκτείνεται και πέραν από τα όρια της Οδύσσειας, στα έπη του Κύκλου που σχετίζονται με τα νέα ταξίδια που επέπρωτο να κάνει ο Οδυσσέας. Όπως ο θάνατος του Έκτορα προοικονομεί τον αντίστοιχο χαμό του Αχιλλέα, έτσι και το ψ υπαινίσσεται τον θάνατο του Οδυσσέα μακριά από την Ιθάκη (το περιστατικό αποτελεί θέμα χαμένου έπους του Κύκλου, που φέρει τον τίτλο Τηλεγόνεια). Πρόκειται για μια "τραγική" πινελιά σε μια κατά τα άλλα "κωμική" ραψωδία ("κωμική" με την έννοια ότι έχει ευτυχές τέλος και τελειώνει με ένα γάμο, όπως αργότερα οι "ρομαντικές" κωμωδίες).

ψ, 1-240 Συνάντηση Πηνελόπης και Ευρύκλειας

Το εισαγωγικό επεισόδιο του ψ προετοιμάζει τη σκηνή της αναγνώρισης και τη διφορούμενη στάση της Πηνελόπης απέναντι στον Οδυσσέα. Οι Russo, Fernan-dez-Galiano & Heubeck (2009, 515 ad 1-84) σημειώνουν:
Η συζήτηση ανάμεσα στην Ευρύκλεια και στην Πηνελόπη έχει ήδη προετοιμαστεί επιμελώς· πριν από τον αγώνα του τόξου, ο Τηλέμαχος είχε στείλει τη μητέρα του στα διαμερίσματά της στον επάνω όροφο (φ 343 κ.ε.), όπου η Αθηνά της είχε χαρίσει ένα αναζωογονητικό ύπνο (357-9). Επομένως, η Πηνελόπη δεν παρευρέθηκε στον αγώνα και εν συνεχεία στη σφαγή των μνηστήρων· ο ποιητής κατάφερε με το κάπως άκομψο εκείνο τέχνασμα να απομακρύνει τη βασίλισσα από το πεδίο της δράσης και να διαχωρίσει την αναγνώριση του Οδυσσέα από τη σύζυγό του από την αναγνώρισή του από τους μνηστήρες [...]. Η εισαγωγική σκηνή προετοιμάζεται επίσης στους στ. χ 428-31, όπου ο ήρωας απαγορεύει στην Ευρύκλεια να ξυπνήσει την Πηνελόπη, προτού απολυμανθεί το μέγαρον και τιμωρηθούν οι άπιστοι δούλοι.
Η δομή της σκηνής
Η σκηνή αποτελείται από τέσσερα ζεύγη λόγων:
1. Η Ευρύκλεια επισκέπτεται την Πηνελόπη στα ιδιαίτερα διαμερίσματά της και της ανακοινώνει την άφιξη του Οδυσσέα (1-9). Η Πηνελόπη δυσπιστεί και αποδίδει τη στάση της Ευρύκλειας σε απάτη των θεών (10-24).

2. Η Ευρύκλεια αποκαλύπτει πως ο ζητιάνος ήταν ο Οδυσσέας και πως ο Τηλέμαχος το γνώριζε (25-31). Η Πηνελόπη μεταστρέφεται κάπως, αλλά ως απόδειξη για του λόγου το αληθές ζητά να μάθει πώς ακριβώς ο Οδυσσέας χειρίστηκε τους Μνηστήρες (32-38).

3. Η Ευρύκλεια παραδέχεται άγνοια σχετικά με τα καθέκαστα της μνηστηροφονίας και προσκαλεί την Πηνελόπη εκ μέρους του Οδυσσέα στο δῶμα (39-57). Η Πηνελόπη συνεχίζει να δυσπιστεί: θεωρεί τη μνηστηροφονία ως έργο των θεών και τον Οδυσσέα νεκρό (58-68).

4. Η Ευρύκλεια αποκαλύπτει το σῆμα της ουλής (69-79). Η Πηνελόπη δεν πείθεται μεν, αλλά αποφασίζει να επισκεφτεί τον Τηλέμαχο, για να μάθει περισσότερα για τη μνηστηροφονία (80-4).

Τα τέσσερα αυτά ζεύγη περιγράφουν ανάγλυφα τις ψυχολογικές παλινδρομήσεις της Πηνελόπης στη σκηνή αυτή: από την κάθετη άρνηση (1) στη συγκρατημένη χαρά και την ελπίδα (2)· μετά πάλι στην άρνηση (3) και τέλος στην περιέργεια, που την προκαλεί να επιχειρήσει αυτοψία (4). Η εσωτερική σύγκρουση της Πηνελόπης ανάμεσα στην αμφιβολία και την ελπίδα δεν της επιτρέπουν να ασχοληθεί με τα σημεία που προσκομίζει η τροφός· η Ευρύκλεια όμως επιτυγχάνει τουλάχιστον να την αποσπάσει από την απομόνωσή της.

Οι εκ διαμέτρου αντίθετες αντιδράσεις Ευρύκλειας και Πηνελόπης

Οι αντιδράσεις της Ευρύκλειας και της Πηνελόπης είναι διαμετρικά αντίθετες στη σκηνή αυτή. Με τα χαρμόσυνα νέα, την εκπλήρωση μιας χρόνιας επιθυμίας, η Ευρύκλεια είναι σαν να ξανανιώνει με τρόπο σχεδόν μαγικό: γελά, ενθουσιάζεται, τρέχει, σχεδόν παραπατά από την ορμητική της βιασύνη να ανακοινώσει στην Πηνελόπη τα νέα. Προσέξτε ιδιαίτερα τον στ. 7, στον οποίο χρησιμοποιεί τρεις διαφορετικούς ρηματικούς τύπους ( ἦλθ', ἱκάνεται, ἐλθών) για την ίδια ιδέα: ήλθε, φτάνει, είναι εδώ!

Η Πηνελόπη αντιδρά στην είδηση της άφιξης του Οδυσσέα με αυτοσυγκράτηση κατανοητή στο κοινό, αλλά απογοητευτική τόσο για την Ευρύκλεια όσο, αργότερα, και για τον Τηλέμαχο (και οι δύο, ειδικά ο Τηλέμαχος, τη μαλώνουν γι' αυτό). Είκοσι χρόνια, όμως, έχουν παρέλθει από την αναχώρηση του Οδυσσέα για την "καταραμένη Τροία" ( Κακοΐλιον οὐκ ὀνομαστήν, 19). Το μακρό αυτό χρονικό διάστημα έχει καταστήσει την Πηνελόπη δύσπιστη και καχύποπτη. Ταυτόχρονα όμως είναι φανερό ότι υπάρχει μέσα της ακόμη πίστη και ελπίδα, που δεν έχουν εντελώς χαθεί. Αυτό προκύπτει ξεκάθαρα, όπως προείπαμε, από την αντίδρασή της, όταν η Ευρύκλεια της ανακοινώνει ότι ο Οδυσσέας είναι ο ζητιάνος (26-31). Η Πηνελόπη χαίρεται, πηδά από το κρεβάτι της, αγκαλιάζει την Ευρύκλεια και δακρύζει (32-3).

Η καχυποψία της Πηνελόπης και ο φόβος για πιθανή θεϊκή εξαπάτηση (11-14) δεν είναι αβάσιμος. Ο Οδυσσέας όντως είχε θεϊκή βοήθεια από την πρώτη στιγμή που πάτησε το πόδι του στην Ιθάκη μέχρι και τη μνηστηροφονία. Η ίδια η εμφάνισή του μέχρι εκείνη τη στιγμή οφειλόταν στη μεταμφίεσή του από την Αθηνά. Όντως, επίσης, η παρέμβαση των θεών ήταν τιμωρητική: οι Μνηστήρες χάνονται εξαιτίας της ὕβρεως που διέπραξαν. Εξάλλου, όπως σημειώσαμε, η Πηνελόπη δεν μπορεί να ξεχάσει την Ελένη και τον τρόπο με τον οποίο η ευπιστία εκείνης έγινε κατάρα για Τρώες και Αχαιούς.

Ειδικότερα σημεία

Θυμὸς δέ τοι αἰὲν ἄπιστος (ψ 72): μόνιμο χαρακτηριστικό της Πηνελόπης, όπως βέβαια και του Οδυσσέα (με παρόμοιο τρόπο τον χαρακτηρίζει και η Καλυψώ, ε 182-3). Η επιφυλακτικότητα είναι η αυτοπροστασία της Πηνελόπης, είναι η γραμμή άμυνάς της και εκδήλωση της δικής της μήτιος (βλ. παρακάτω).

Άνθρωποι και θεοί: Η άποψη της Πηνελόπης ότι οι ίδιοι οι άνθρωποι προκαλούν τη θεία τιμωρία με τις αμαρτίες τους (ψ 63-64) αποκλίνει αρκετά από αυτήν της Ιλιάδας.

ψ, 85-151 Συνάντηση Πηνελόπης και Τηλεμάχου Το τέχνασμα του Οδυσσέα (ο ψευδογάμος)

Η σκηνή ψ 85-151 στο πλαίσιο της ραψωδίας

Η σκηνή αυτή εισάγει το δεύτερο στάδιο στη διαδικασία της αναγνώρισης Οδυσσέα και Πηνελόπης. Η σκηνή με την Ευρύκλεια μεταφέρει την Πηνελόπη από το ὑπερῷον στο μέγαρον. Εκεί βρίσκεται πια ενωπία ενωπίω με τον Οδυσσέα. Παρά ταύτα όμως μεσολαβεί ακόμη ανάμεσά τους κάποιος τρίτος, εν προκειμένω ο Τηλέμαχος. Από την οικιακή δούλη στον γιο: η ίδια η αλλαγή στην ταυτότητα του διαμεσολαβητή είναι δηλωτική της προόδου που επιτυγχάνεται προς τον στόχο της αναγνώρισης.

Το λουτρό και το τέχνασμα του Οδυσσέα (111 κ.ε.) παρέχουν το διπλό πλεονέκτημα (α) του θαυματικού εξωραϊσμού του ήρωα, ο οποίος επενεργεί αποκαλυπτικά απομακρύνοντας το κώλυμα της μεταμφίεσης· και (β) της απομάκρυνσης του Τηλεμάχου (φεύγει για να ετοιμάσει τον ψευδο-γάμο της Πηνελόπης με τον τάχα τυχερό μνηστήρα), έτσι ώστε οι δύο σύζυγοι να επικοινωνήσουν πια απευθείας (έστω και αν τα λόγια της Πηνελόπης σχετικά με τη νυφική παστάδα και το κρεβάτι δεν απευθύνονται στον Οδυσσέα αλλά στις δούλες).

Η πρώτη αντίδραση της Πηνελόπης (85-110)

Τα συγκεχυμένα συναισθήματα της Πηνελόπης διαφαίνονται από τον προβληματισμό της για το πώς πρέπει να αντιδράσει, όταν δει τον άνθρωπο που φέρεται ως ο Οδυσσέας. 1 Το δίλημμα, όπως διατυπώνεται, αποκαλύπτει ότι η διεργασία της αναγνώρισης έχει ξεκινήσει: θα τον ανακρίνει πρώτα από απόσταση ή θα πέσει στην αγκαλιά του; Η Πηνελόπη, παραδόξως, όπως επισημαίνει και ο Τηλέμαχος με αγανάκτηση (97-102), δεν επιλέγει ούτε το ένα ούτε το άλλο. Προτιμά τη σιωπή και την έμμεση επικοινωνία με τον Οδυσσέα διά του Τηλεμάχου. Επιμένει επίσης στα σήματα.

Η "σκηνοθεσία" και δη η σημειολογία του χώρου είναι σημαντική στη σκηνή
αυτή. Η Πηνελόπη μειώνει την απόσταση που τη χωρίζει από τον Οδυσσέα, αφού ὑπέρβη λάϊνον οὐδόν και βρίσκεται πια στο μέγαρον. Παρά ταύτα κάθεται μακριά του, ακουμπώντας στον απέναντι τοίχο (88-92). Αξιοσημείωτη είναι επίσης η σιωπή του Οδυσσέα και η γλώσσα του σώματός του: ο Οδυσσέας κοιτάζει χάμω παραχωρώντας την πρωτοβουλία στη σύζυγό του. Πρόκειται σαφώς για πράξη αναγνώρισης και επικύρωσης της Πηνελόπης, η οποία δεν εκβιάζεται και δεν πιέζεται να αποδεχθεί αυτό που της λεν τα μάτια της, πριν ικανοποιηθούν όλες οι εσωτερικές της ανάγκες. Ο Οδυσσέας αποδέχεται ευχαρίστως να υποστεί τη δοκιμασία (113-4): το μείδησεν δεν υποδηλώνει συγκατάβαση αλλά πεποίθηση και κυρίως επιδοκιμασία της στάσης της Πηνελόπης.

Ας σημειωθεί εδώ μια λεπτομέρεια, το νόημα της οποίας θα διαφανεί παρακάτω: η Πηνελόπη κάθεται ἐν πυρὸς αὐγῇ· ομοίως και η βασίλισσα των Φαιάκων Αρήτη στο ζ 305, όταν ετοιμάζεται να δεχθεί τους ἀπολόγους του Οδυσσέα. Οι συγκλίσεις ανάμεσα στο ψ και τη "Φαιακίδα" (ραψωδίες ζ-θ) είναι πολλές και σημαντικές (βλ. και σημείωμα στη ραψωδία ζ).

Το τέχνασμα του Οδυσσέα (117-151)

Ο Οδυσσέας παραδέχεται ότι η ρυπαρή του εμφάνιση και τα κουρέλια του εμποδίζουν την Πηνελόπη να τον αναγνωρίσει. Στη σύγχρονη, νατουραλιστική μας αντίληψη, κάτι τέτοιο μπορεί να φαίνεται απίστευτο. Ας μην ξεχνάμε όμως ότι η μεταμφίεση του Οδυσσέα είναι θεϊκή και ότι κατά τη σύμβαση του έπους τέτοιες μεταμφιέσεις είναι αδιαπέραστες από θνητούς οφθαλμούς. Όπως λοιπόν θαυματικά ο Οδυσσέας μεταμφιέστηκε σε ζητιάνο, έτσι θαυματικά επίσης θα αποκατασταθεί στην προτέρα του κατάσταση, στη βασιλική λάμψη που εξέπεμπε πριν την αναγνώρισή του για την Τροία. Τα λόγια του Οδυσσέα στους στ. 113-6 προετοιμάζουν τη σκηνή του λουτρού (152-163).

Ο Οδυσσέας στρέφει στη συνέχεια την προσοχή του προς τους μνηστήρες και τους συγγενείς τους επιθυμώντας να προκαταλάβει την αντίδρασή τους. Η διαδικασία της αναγνώρισης διακόπτεται και η Πηνελόπη περνά στο παρασκήνιο της αφήγησης. Η διακοπή αυτή είναι μια ακόμη απόδειξη της πεποίθησης του Οδυσσέα ότι η αναγνώριση θα επέλθει φυσιολογικά και απρόσκοπτα, μόλις η Πηνελόπη είναι έτοιμη. Εξ ου και στρέφεται σε πιο πιεστικά προβλήματα. Ο πολύτροπος Οδυσσέας μπορεί να διαβάζει τις καταστάσεις και να ιεραρχεί στόχους και ανάγκες..

Ο συλλογισμός του Οδυσσέα είναι απλός: αν κανείς έχει σκοτώσει ένα απλό άνθρωπο, οφείλει για το καλό του να εγκαταλείψει την πατρίδα, για να μην υποστεί την οργή των συγγενών του· πόσω μάλλον εμείς, λέει, που σκοτώσαμε τον ανθό της Ιθάκης, το στήριγμα της πόλης ( ἕρμα πόληος). Τα λόγια του Οδυσσέα θυμίζουν την αποκάλυψη του Ευρύμαχου (χ 50-3) ότι ο Αντίνοος τουλάχιστον δεν είχε ερωτικά κίνητρα πολιορκώντας την Πηνελόπη, αλλά πραγματικός του στόχος ήταν το σκήπτρο: οι Μνηστήρες προέρχονταν από την Ιθακήσια αριστοκρατία. Η πολιτική διάσταση του οἴκου και της γυναίκας προβάλλει εδώ ξεκάθαρα.

Το τραγούδι του γάμου (ψ 130-151)

Ο Οδυσσέας λοιπόν, απολύτως ψύχραιμα, δίνει εντολές για το τέχνασμα του γάμου και το γαμήλιο τραγούδι. Στόχος βεβαίως είναι να αποτραπεί η διάδοση της είδησης για τον θάνατο των Μνηστήρων, μέχρι ο Οδυσσέας να είναι έτοιμος να αντιμετωπίσει τις οικογένειές τους.

Η ιδέα είναι σύμφωνη με τον χαρακτήρα του Οδυσσέα και είναι εμβληματική της αυτοσυγκράτησης και της αντοχής του. Λειτουργεί ως απόδειξη της ἀρίστης μήτιος που τον χαρακτηρίζει, μήτιος με την οποία δεν θα τολμούσε να παραβγεί κανείς θνητός, όπως μας θυμίζει ο Τηλέμαχος (125-6). Λειτουργεί επίσης ενδεχομένως και ως σῆμα από την πλευρά του Οδυσσέα προς την Πηνελόπη. Βοηθά τέλος να μείνουν μόνοι ο Οδυσσέας και η Πηνελόπη, καθώς η σκηνή αδειάζει.

Πέρα από το άδειασμα της σκηνής, όμως, ο Οδυσσέας (και ο ποιητής) με το τέχνασμα του ψευδογάμου δημιουργούν κατάλληλη ατμόσφαιρα: η γαμήλια μουσική σταματά, όταν πηγαίνουν πια στο κρεβάτι, ενώ ακούγεται σε όλη τη διάρκεια της συζήτησής τους που θα ακολουθήσει. Το τραγούδι του γάμου, συνεπώς, αποτελεί τη "μουσική υπόκρουση" σε όλη τη διάρκεια της σκηνής κατά την οποία συντελείται η επανένωση των δύο συζύγων· δεν λειτουργεί, δηλαδή, μόνο ως τέχνασμα αλλά και ως υπόνοια της ανανέωσης του γάμου της Πηνελόπης και του Οδυσσέα. Ενώ ο Οδυσσέας στήνει ψευδεπίγραφο γάμο για να παραπλανήσει τους Ιθακησίους, στην πραγματικότητα προοιωνίζεται την ανανέωση της δικής του, έγκυρης και νόμιμης ένωσης με την Πηνελόπη. Το γαμήλιο τραγούδι αποτελεί λοιπόν σύμβολο της επανένταξης του Οδυσσέα στον οίκο, αλλά και της ανταμοιβής της Πηνελόπης για την υπομονή και τη μῆτιν της. Μόνο ένα γάμο μπορούσε να τελέσει η Πηνελόπη: όχι με κάποιον από τους Μνηστήρες, αλλά με τον νόμιμο σύζυγό της και τον πραγματικό δικαιούχο του σκήπτρου της Ιθάκης.

Το τραγούδι βεβαίως έχει και θλιβερή χροιά, καθώς αποκρύπτει τον θάνατο των Μνηστήρων. Παραμένει μια απάτη. Ουσιαστικά η αναγνώριση συντελείται μέσα σε μια ατμόσφαιρα εξαπάτησης -όπως ακριβώς ταιριάζει σε δύο ήρωες που αποτελούν το απόγειο της μήτιος.

ψ, 152-240 Πηνελόπης και Οδυσσέως αναγνωρισμός

Το λουτρό (ψ 152-163): Ιθάκη και Φαιακία / Πηνελόπη και Ναυσικά

Σχετικά με το λουτρό αντιγράφουμε τμήμα του σχολίου των Russo, Fernandez Galiano & Heubeck (2009, ad 153-63):
Η περιγραφή του λουτρού καθεαυτή και της αλλαγής των ρούχων του ήρωα έχει προετοιμαστεί με επιμέλεια [...]. Αρχικά η Πηνελόπη είχε παραγγείλει στους υπηρέτες να λούσουν τον Οδυσσέα, τον οποίο δεν είχε ακόμη αναγνωρίσει, το πρωί (τ 317-22). Στη συνέχεια περιγράφεται η εμφάνιση του Οδυσσέα μετά τη μάχη με τους μνηστήρες (χ 401-6). Έπειτα ο ήρωας αγνοεί την πρόταση της Ευρύκλειας να του φέρει καθαρά ρούχα (χ 485-91). Επίσης, εξηγεί στον γιο του γιατί η σύζυγός του δεν του αποδίδει τις δέουσες τιμές, ούτε τον αναγνωρίζει: δεν είναι εύκολο να αναγνωριστεί (115-6) στις παρούσες συνθήκες (νῦν). [...] Στο συγκεκριμένο πλαίσιο, οι στ. 153-63 φαίνεται πως δεν συνδέονται τόσο άμεσα με την κατάσταση των στ. π 172-6 όσο με τη ραψωδία ζ, όπου ο γυμνός και ρυπαρός ήρωας μεταμορφώνεται με το λουτρό στο ποτάμι και με τα καινούρια ρούχα που παίρνει, ώστε να εμφανιστεί και πάλι επιβλητικός και να θέλξει τη Ναυσικά [...]. Επιπλέον, τόσο στο προκείμενο χωρίο όσο και στους στίχους ζ 229-35 η Αθηνά γεμίζει ομορφιά (κάλλος ή χάρις) το κεφάλι και τους ώμους του Οδυσσέα -η ίδια ενέργεια στη ραψωδία ψ υποδηλώνει επίσης ότι έχουν αφαιρεθεί τα πιο προφανή σημάδια των γηρατειών.
Ότι η συνάντηση και η αναγνώριση Οδυσσέα και Πηνελόπης ανακαλεί την προηγηθείσα συνάντηση και αναγνώριση Οδυσσέα και Ναυσικάς έχει επισημανθεί από πλείστους μελετητές. Το λουτρό στο ψ ανακαλεί το αντίστοιχο στο θ· οι "γαμήλιες" τελετουργίες στο ψ θυμίζουν τα γλέντια στη χώρα των Φαιάκων. Πιο συγκεκριμένα και πιο ουσιαστικά, όμως, η παρομοίωση που περιγράφει την έξοδο του εξωραϊσμένου Οδυσσέα από το λουτρό και την εντύπωση που αυτός κάνει στην Πηνελόπη (ψ 159-162) συνιστά επανάληψη της αντίστοιχης παρομοίωσης στο ζ 230-5.

Οι παρομοιώσεις στον Όμηρο σπανίως επαναλαμβάνονται, άρα, όταν συμβαίνει αυτό, απαιτείται η προσοχή μας! Η σύγχρονη έρευνα δεν ασπάζεται πλέον την άποψη ότι η επανάληψη της παρομοίωσης στο ψ συνιστά μεταγενέστερη παρεμβολή, όπως υποστήριξε η νέο-ανάλυση. Είτε αυτό ισχύει όμως είτε όχι, η επανάληψη στο σημείο αυτό είναι ισχυρότατη ένδειξη ότι η διασύνδεση των δύο αυτών σκηνών ήταν κάτι που είχε επισημανθεί ήδη στην αρχαιότητα. Στη "Φαιακίδα" ο εξωραϊσμός του Οδυσσέα συμβόλιζε την ελπίδα της επιστροφής. Στο ψ πια σηματοδοτεί την οριστική επίτευξη του νόστου.

Η σημασία αυτής της διασύνδεσης είναι όμως κεφαλαιώδης και για ένα ακόμη λόγο: από όλες τις γυναικείες μορφές που ο Οδυσσέας συνάντησε στον δρόμο του και που απειλούσαν να τον εκτρέψουν από τον νόστον, η Ναυσικά, όπως σημειώσαμε στη σχετική ενότητα, αποτελεί το θελκτικότερο και πιο "επικίνδυνο" παράλληλο της Πηνελόπης. Η Ναυσικά κινείται σε περιβάλλον παραδείσιο, που μετέχει τόσο του παραμυθιού όσο και της "ιστορίας" (ο κόσμος των Απολόγων γενικώς χαρακτηρίζεται από αυτό τον δυισμό). Στο περιβάλλον αυτό, δημιουργείται στον αναγνώστη η εντύπωση ότι η Ναυσικά είναι προικισμένη με άφθαρτη και αιώνια νεότητα, τη στιγμή που η Πηνελόπη είναι παγιδευμένη στον χρόνο και στην πιο σκληρή πραγματικότητα. Ο Οδυσσέας όμως παραμένει πιστός στην προοπτική του νόστου στο ζ και ανταμείβεται τελικά στο ψ.

Το λέκτρον (ψ 162-204)

Ο Οδυσσέας αποκαλύπτεται πλέον στη γυναίκα του, θαυματικά εξωραϊσμένος από το λουτρό. Τα λόγια του, καλόγνωμο μάλωμα για τη "σκληρή καρδιά" της Πηνελόπης, ανακαλούν τις αντίστοιχες συστάσεις της Ευρύκλειας και του Τηλέμαχου. Η εντολή του Οδυσσέα στην Ευρύκλεια να του στρώσει να κοιμηθεί δίνει την ευκαιρία στην Πηνελόπη να δρομολογήσει το τέχνασμά της, το οποίο και θα οδηγήσει τελικά στην αναγνώριση.

Στο έπος υπάρχουν αντικείμενα μοναδικά, στα οποία επικεντρώνεται η προσοχή χάρη στις εκτεταμένες περιγραφές τους. Τέτοια είναι για παράδειγμα η ασπίδα του Αχιλλέα, η σχεδία και το τόξο του Οδυσσέα. Κάτι αντίστοιχο ισχύει και με το κρεβάτι του Οδυσσέα, το σημαντικότερο ίσως υλικό σύμβολο στην Οδύσσεια μαζί με τη σχεδία. Πέρα από την τέχνη με την οποία κατασκευάστηκε, αυτό που χαρακτηρίζει το λέκτρον είναι ότι είναι αμετακίνητο. Αν και σταθερά τοποθετημένο σε κεντρικό σημείο του σπιτιού, εντούτοις, το λέκτρον δεν είναι στατικό σύμβολο. Από τη μια εμπλέκει τον Οδυσσέα και την Πηνελόπη στη διαδικασία της αναγνώρισης και από την άλλη λειτουργεί ως το μέγα σῆμα (188) -διπλό σημάδι για να είμαστε ακριβείς, αναγνώρισης για την Πηνελόπη, πίστης για τον Οδυσσέα.

Το λέκτρον αποτελεί σύμβολο του γάμου, μόνιμο, σταθερό, ανθεκτικό και αδιαπραγμάτευτο. Η υποτιθέμενη μετακίνηση του κρεβατιού υποσκάπτει όλη την ιδεολογία του γάμου, ενώ η σταθερότητα ισοδυναμεί με την επιθυμητή διαιώνιση των δεσμών του. Αν το μετακίνησε κάποιος, σημαίνει ότι αυτός είναι ανώτερος του Οδυσσέα, αλλά και ότι έχει παραβιάσει το άβατο του νυφικού θαλάμου. Το κρεβάτι πρέπει να είναι ἔμπεδον, όπως ἔμπεδος επιβάλλεται να είναι και ο γάμος. Η μετακίνηση υπονοεί μοιχεία, που αναμφίβολα δεν είναι το ίδιο πράγμα με το να είχε δεχτεί η Πηνελόπη έναν δεύτερο γάμο. Η μοιχεία θεωρείται έργο ἀεικές, όπως λέει η Πηνελόπη (ψ 222) για την Ελένη.

Παράγωγο του γάμου, λοιπόν, είναι ο οἶκος. Αν ο οἶκος είναι μικρογραφία του κόσμου, το νυφικό κρεβάτι είναι η μετωνυμία τουοἴκου. Δεν είναι τυχαίο που το κρεβάτι είναι καμωμένο από ελιά και μάλιστα βαθιά ριζωμένη στο χώμα (το κρεβάτι περιγράφεται περιφραστικά ως λέκτροιο παλαιοῦ θεσμόν): η ελιά, το κατεξοχήν δέντρο της ελληνικής χλωρίδας, είναι επίσης σύμβολο της οικονομικής ευημερίας του οἴκου. Η έννοια του οἴκου, άλλωστε, δεν περιλάμβανε μόνο τα ανθρώπινα μέλη του, αλλά και τα περιουσιακά του στοιχεία. Το ἔμπεδον του νυφικού κρεβατιού είναι έμβλημα της σταθερότητας του οἴκου ως σημείου αναφοράς σε ένα μεταβαλλόμενο και ανατρεπόμενο κόσμο. Το θέμα αυτό, όσο και αν υπήρχε εμβρυικά και στην Ιλιάδα, είναι στην ουσία του κατεξοχήν οδυσσειακό. Σε κανένα άλλο χωρίο του έπους δεν εμφαίνεται τόσο έντονα όσο στο ψ.

Λέκτρον, ὁμοφροσύνη, οἶκος, πόλεμος

Μέσα πάντως από τη σκηνή φαίνεται πόσο μοιάζουν οι δύο ήρωες: πέρα από την πονηριά και οι δύο είναι ανοιχτοί στην αμφιβολία: εκείνος μπορεί να μην είναι αυτός που λέει ότι είναι και εκείνη να μην είναι αυτή που φαίνεται. Το τέχνασμα συνδέεται άμεσα με το ερώτημα που υφέρπει σε όλο το ποίημα: είναι πιστή ή όχι η Πηνελόπη; Η αξιοποίηση του κρεβατιού από την Πηνελόπη ως μέσου ελέγχου, η χρήση δηλαδή μήτιος εκ μέρους της Πηνελόπης, αποτελεί εξαιρετικό δείγμα ὁμοφροσύνης. Ο πολύμητις Οδυσσέας πληρώνεται με το ίδιο νόμισμα. Το κρεβάτι του τον βοηθά να ανακαλέσει τον ρόλο του ως συζύγου. Είναι ενδιαφέρον ότι και οι δύο πριν την τελική αναγνώριση αποδίδουν ο ένας στον άλλο το ίδιο επίθετο, δαιμονίη (166), δαιμόνι ' (174). Ο Οδυσσέας και η Πηνελόπη είναι χαρακτηριστική περίπτωση ζευγαριού που το διακρίνει η ομοφροσύνη. Ακριβώς αντίθετο παρουσιάζεται να είναι το ζευγάρι του Μενέλαου με την Ελένη, όπως παρουσιάζεται στη ραψωδία δ.

Ο αγώνας με τους Μνηστήρες προηγουμένως αλλά και η δοκιμασία της Πηνελόπης δείχνουν ότι στην απουσία του Οδυσσέα η αστάθεια του πεδίου της μάχης έχει μεταφερθεί στον οίκο. Αστάθεια μπορεί να προκαλέσει και η ψευδαίσθηση ότι ο γάμος είναι μόνιμος, απρόσβλητος από εξωτερικές επιβουλές. Ο γάμος όμως ως κοινωνικός θεσμός στηρίζεται σε αξίες που δεν μπορούν απολύτως να θεσμοθετηθούν. Βασική προϋπόθεση επιτυχίας του γάμου αναδεικνύεται η ὁμοφροσύνη, στοιχείο που όπως αποδεικνύεται χαρακτηρίζει την Πηνελόπη και τον Οδυσσέα -εξ ου και ο οἶκος τους αντέχει.

Τα θέματα του οἴκου και του πολέμου είναι άρρηκτα συνδεδεμένα στην Οδύσσεια. Ολόκληρο το δεύτερο μέρος του έπους (ραψωδίες ν-ω) περιγράφει ένα βασιλικό οἶκον σε αναμπουμπούλα λόγω της απουσίας του ανδρός-βασιλέως. Ο πόλεμος στην Οδύσσεια δεν είναι πια, όπως στην Ιλιάδα, εργαλείο ηρωικής μεταρσίωσης, αλλά εκθεμελιωτής της τάξης και του κόσμου, όπως αυτός συμβολίζεται μετωνυμικά από τον οἶκον! Η ραψωδία Ζ στην Ιλιάδα, βεβαίως ( Έκτορος και Ανδρομάχης Ομιλία), προετοίμασε κάπως την οδυσσειακή αντιμετώπιση του πολέμου, όμως η προσέγγιση της Οδύσσειας είναι σαφώς πιο προχωρημένη.

Το επεισόδιο στην Ιθάκη υπογραμμίζει επίσης τη θέση της γυναικός στον οἶκον, όχι τόσο ως υποκειμένου αλλά κυρίως ως insignium της εξουσίας, ως ανταλλακτικού μέσου, "νομίσματος", μέσω του οποίου διαβιβάζεται η εξουσία επί του οοἴκου. Η γυναίκα είναι διφορούμενη δύναμη, άλλοτε καταστροφική και άλλοτε σωτήρια για τον οἶκον. Γυναίκα ανέτρεψε την τάξη (Ελένη), αλλά γυναίκα επίσης την επαναφέρει (η εμμονή της Πηνελόπης στη λεπτομέρεια είναι σωτήρια για τον οἶκον του Οδυσσέα). Γυναίκα διαιωνίζει τον οἶκον (ως μητέρα), γυναίκα τον παλινορθώνει μετά τις φθαρτικές παρεμβάσεις των ανδρών, οι οποίες όμως σε γυναίκα και πάλι οφείλονται.

Πηνελόπη και Ελένη

Έχει διατυπωθεί η άποψη ότι η σύγκριση μεταξύ Πηνελόπης και Ελένης στους στ. 219-22 γίνεται για να δώσει η Πηνελόπη έμφαση στην πίστη της. Παράλληλα, ενισχύει την άμυνά της σε πιθανή επίθεση του Οδυσσέα για την παρουσία τόσων μνηστήρων και την κατασπατάληση της περιουσίας του οίκου. Η Πηνελόπη είναι προσεκτική. Καθώς δεν γνωρίζει αν ο Οδυσσέας την υπολήπτεται ακόμη, λένε μερικοί μελετητές, μεταφέρει την όποια ευθύνη θα μπορούσε να της αποδοθεί στην κακόφημη ξαδέρφη της και την κάνει να φαίνεται σαφώς μικρότερη από εκείνη.

Αρκετοί επίσης θεωρούν ότι η αναφορά είναι άτοπη και ότι δικαιολογεί την Ελένη. Το οὐδέ που χρησιμοποιεί η Πηνελόπη αφήνει να εννοηθεί ότι ούτε κι η Ελένη δεν θα έκανε μια τέτοια πράξη, αν γνώριζε τις συνέπειές της. Με τον τρόπο αυτό η Πηνελόπη δίνει έμφαση στη δική της αυτοσυγκράτηση και στην εξυπνάδα της να αποφύγει τη μοιχεία, κάτι που ούτε η κόρη του Δία μπόρεσε να κάνει.

Η Πηνελόπη βεβαίως δε δικαιολογεί την Ελένη. Στον Όμηρο η παρέμβαση του θεϊκού στοιχείου δεν αναιρεί την ηθική ευθύνη του δράστη. Έτσι ούτε ο Νέστορας αθωώνει την Κλυταιμνήστρα (γ 266), όταν τονίζει ότι η μοίρα των θεών την ξεπέρασε. Με την έμφαση στην πίστη της Πηνελόπης, ο Όμηρος τοποθετείται κριτικά ενάντια σε παραδόσεις που της καταλόγιζαν απιστία (π.χ. ο Εκαταίος διασώζει μια μάλλον αρκαδική παράδοση ότι η Πηνελόπη γέννησε τον Πάνα).

Ίσως πάλι και να θέλει να δηλώσει στον Οδυσσέα ότι θα μπορούσε να είχε κάνει ό,τι η Ελένη. Να βασιζόταν δηλ. στη επιθυμία και όχι στην πραγματική γνώση. Έτσι η Πηνελόπη από τον φόβο της επιθυμίας είναι επιφυλακτική. Γι' αυτό και δεν δέχεται εύκολα τις διαβεβαιώσεις της Ευρύκλειας. Προβάλλοντας την Ελένη, ο ποιητής προβάλλει το παράδειγμα της πιο πιθανής γυναικείας συμπεριφοράς, την οποία όμως η Πηνελόπη υπερέβη. Όπως ο Οδυσσέας προσέχει τις ομοιότητες με τις εμπειρίες άλλων, για παράδειγμα την επιστροφή του Αγαμέμνονα, το ίδιο κάνει και η Πηνελόπη.

Με την αναφορά στην Ελένη η Πηνελόπη προσπαθεί να επιστήσει την προσοχή του Οδυσσέα και του ακροατή στη δική της συμπεριφορά. Η ίδια επί χρόνια αντιστάθηκε σε κάθε πειρασμό, έδειξε εξαιρετική αυτοσυγκράτηση, αποτέλεσμα σύνεσης και ευφυΐας. Δεν ζητά επιβράβευση για τη συμπεριφορά της αλλά προσπαθεί να τη δικαιολογήσει

Η παρομοίωση στο ψ 233-240

Το πιο ενδιαφέρον στοιχείο της παρομοίωσης αυτής είναι ότι περιγράφει τα συναισθήματα της Πηνελόπης τη στιγμή που εναγκαλίζεται τον άνδρα της χρησιμοποιώντας όμως εικόνες που παραπέμπουν στις περιπλανήσεις και τα βάσανα του Οδυσσέα (θαλασσοδαρμένος ναυαγός, πνιγμένοι σύντροφοι, σπασμένο καράβι, θυμωμένος Ποσειδών, ξέβρασμα στην ξηρά μετά από χρόνια ταλαιπωρία). Εικόνες και συναισθήματα περιπλέκονται, όπως ακριβώς οι βραχίονες των δύο βασανισμένων ανθρώπων. Στην ουσία μέσα από την παρομοίωση δεν έχουμε απλή σύγκλιση αλλά ταύτιση της Πηνελόπης με τον Οδυσσέα. Η Πηνελόπη έχει επωμιστεί το βάρος του νόστου, τη μοίρα του άντρα της. Η αμοιβαία χαρά γίνεται εντονότερη μέσα από την κοινή μοίρα ενός πολύπλαγκτου νόστου.2

Η Πηνελόπη δεν εκπροσωπεί το γυναικείο φύλο, όπως και ο Οδυσσέας δεν είναι ο οποιοσδήποτε άντρας. Η πανέξυπνη γυναίκα αποτελεί το ιδανικό αντίστοιχο του Οδυσσέα, ισότιμη σε αξία με τον σύζυγό της. Αυτή της η εξυπνάδα της έφερε εσωτερική ταραχή, φουρτούνα ανάλογη με αυτή που πέρασε ο Οδυσσέας από τα κύματα και τους ανέμους. Και οι δύο χρησιμοποίησαν τις ικανότητές τους για διαφορετικό σκοπό και οι δύο υπέφεραν από αυτές. Ουσιαστικά μπορούμε να πούμε ότι η Πηνελόπη εκτός από περίφρων υπήρξε, όπως και ο Οδυσσέας, πολύτροπος (αλλά και πολύμητις).

Γιατί λοιπόν καθυστερεί τόσο η αναγνώριση Οδυσσέα και Πηνελόπης;

Είναι γεγονός ότι ρεαλιστικά μιλώντας η αναγνώριση θα μπορούσε να είχε επέλθει πολύ πιο νωρίς στο έπος. Η διαδικασία της αναγνώρισης ξεκινά έξι ολόκληρα βιβλία πριν (τ 508), ενώ το κίνητρο του Οδυσσέα να διατηρεί την ταυτότητά του κρυφή από τη γυναίκα του καταρρέει εντελώς στο 19.204 κ.ε., όταν η Πηνελόπη αποκαλύπτει πέραν πάσης αμφιβολίας ότι ποθεί την επιστροφή του ανδρός της και σιχαίνεται τους Μνηστήρες. Η ίδια η σκηνή της αναγνώρισης στο ψ περιλαμβάνει και εσωτερικές "επιβραδύνσεις" (όπως η εκτροπή με τον ψευδογάμο στην οποία αναφερθήκαμε πιο πάνω). Χωρίς αμφιβολία, ο αφηγητής της Οδύσσειας σκόπιμα παραπλανά το κοινό καλλιεργώντας συνεχώς ψεύτικες προσδοκίες. Έτσι, ενώ όλοι αναμένουμε την αναγνώριση αμέσως μετά τη μνηστηροφονία αυτή καθυστερεί, ενώ με την αναφορά στο στρώσιμο του κρεβατιού δημιουργεί για μια ακόμη φορά την ψευδαίσθηση ότι η αναγνώριση θα αναβληθεί.

Η καθυστερημένη αναγνώριση ερμηνεύθηκε από ορισμένους νεοαναλυτικούς μελετητές ως ένδειξη ότι το ποίημα όπως το έχουμε σήμερα διατηρεί στοιχεία, όχι πλήρως αφομοιωμένα, κάποιας παλιότερης μορφής του, που τοποθετούσε την αναγνώριση πριν από τη δοκιμασία του τόξου και τη μνηστηροφονία. Η σύγχρονη έρευνα εγκαταλείπει σιγά-σιγά τις ενδιαφέρουσες αλλά εν τέλει υπεράνω αποδείξεως θεωρίες αυτές.

Άλλοι ερμηνεύοντας τη στάση της Πηνελόπης με βάση τις αρχές της ψυχανάλυσης θεωρούν ότι υποσυνείδητα η Πηνελόπη έχει αναγνωρίσει τον Οδυσσέα στο πρόσωπο του ζητιάνου ήδη από τη ραψωδία τ, δυσκολεύεται όμως να το παραδεχτεί. Μια τέτοια ερμηνεία δεν βασίζεται σε ισχυρές κειμενικές ενδείξεις, ενώ προϋποθέτει ότι η Πηνελόπη σκέφτεται και αισθάνεται διαφορετικά από αυτά που λέει και κάνει. Ο Όμηρος όμως φαίνεται ικανός να δώσει τα συναισθήματα της Πηνελόπης -είναι κάτι που κάνει άλλωστε όταν οι δύο σύζυγοι αναγνωρίζουν ο ένας τον άλλο. Οι ψυχαναλυτικές προσεγγίσεις είναι επισφαλείς.

Είναι γεγονός πάντως ότι ο σκεπτικισμός της Πηνελόπης ενισχύει τη δραματική ειρωνεία, με την αντίθεση μεταξύ του είναι και του φαίνεσθαι, αλλά και τη δραματική ένταση. Από την άλλη οι δύο σύζυγοι όντας τόσα χρόνια μακριά ο ένας από τον άλλο χρειάζονται κάποιο χρόνο, για να φτάσουν σε ένα επίπεδο αναγνώρισης. Η αναγνώριση, λέει μια άλλη μερίδα μελετητών, είναι διαδικασία που ξεκινά και εξελίσσεται σε διαισθητικό, ημι-συνειδητό επίπεδο, συνεπώς απαιτεί χρόνο να εξελιχθεί: πρόκειται για τη θεωρία της "διαισθητικής Πηνελόπης" ("the intuitive Penelope theory"). Η επιβράδυνση είναι, σίγουρα, συνήθης τεχνική, την οποία μετέρχονται οι επικοί ποιητές, προκειμένου να υπογραμμίσουν τη σημασία ενός γεγονότος. Αρκεί όμως η φορμαλιστική αυτή παρατήρηση, έστω γαρνιρισμένη με λίγη μοντέρνα ψυχολογία; Η θεωρία αυτή αποδίδει πολύ συγκεκριμένες προθέσεις στον ποιητή και δύσκολα τεκμαίρεται από κειμενικές ενδείξεις. Σίγουρα δεν χρειάζονται τέτοιες κριτικές ακροβασίες. Η βαθιά δυσπιστία της Πηνελόπης είναι ο βέλτιστος τρόπος να εντυπωθεί ένα εκ των μεγαθεμάτων της Οδύσσειας εν γένει: η καταρρακωτική επίδραση του πολέμου τόσο στο άτομο όσο και στον οἶκον, που οφείλεται σε λανθασμένες επιλογές ανθρώπων αλλά και στο αμοραλιστικό παιγνίδι των θεών.

Άλλοι μελετητές, εξίσου φορμαλιστικά αλλά σαφώς πλησιέστερα στις πραγματικότητες της επικής ποίησης, αποφαίνονται ότι ο ποιητής ήταν υποχρεωμένος να ακολουθήσει τις συντεταγμένες μιας τυπικής σκηνής αναγνώρισης. Είναι φανερό ότι η αναγνώριση στη ραψωδία ψ είναι η πιο εκτεταμένη, περίπλοκη και καλοδουλεμένη της Οδύσσειας και ότι πατά πάνω στα τυπικά χαρακτηριστικά που συνθέτουν μια σκηνή αναγνώρισης. Θα πρέπει να περάσουν κάποια στάδια, λένε οι μελετητές, γι' αυτό δεν θα πρέπει να αναμένουμε από την Πηνελόπη να πέσει αμέσως στην αγκαλιά του Οδυσσέα. Μια σκηνή αναγνώρισης περιλαμβάνει σειρά από μοτίβα. Υπάρχουν λοιπόν σκηνές που μπορεί να αρθρώνονται όπως αρθρώνονται για χάρη του τυπικού της σκηνής.
Είναι προφανές ότι οι καθαρά φορμαλιστικές ερμηνείες, όσο και αν είναι αναμφίβολα ορθές στη διάστασή τους, δεν δικαιώνουν πλήρως την τέχνη του επικού ποιητή. Ίδιον των μεγάλων ποιητών άλλωστε είναι η δυνατότητά τους να χαρίζουν νέα ζωή ακόμη και στα πιο απολιθωμένα παραδοσιακά συστατικά της τέχνης τους. Χρειάζεται να υπερβούμε τον φορμαλισμό και να ψάξουμε λογοτεχνικότερες ερμηνείες.
Η σκηνή της αναγνώρισης Πηνελόπης Οδυσσέα συνιστά διπλή / ταυτόχρονη αναγνώριση, καθώς κινητοποιούνται ταυτόχρονα και τα δύο πρόσωπα (εναλλάσσονται σε ρόλους πρωταγωνιστή και ελεγχόμενου). Η αναγνώριση είναι βασικό στοιχείο των νόστων εν γένει. Ιδιαίτερα ο νόστος του Οδυσσέα διαδραματίζεται σε πολλαπλά επίπεδα: α) γεωγραφική επιστροφή, β) οικογενειακή αποκατάσταση και γ) πολιτική αποκατάσταση. Για να αποκατασταθεί η θέση του Οδυσσέα ως επικεφαλής του οίκου πρέπει να αποκατασταθεί η σχέση του με κάθε μέλος του οίκου. Για κάθε μέλος η επιστροφή σημαίνει κάτι διαφορετικό και αυτή η διαφοροποίηση εκφράζεται στην αναγνώριση. Δίνεται έτσι έμφαση στην προσπάθεια του Οδυσσέα για αποκατάσταση και ανανέωση του οίκου του. Μέσα από κάθε σκηνή αναγνώρισης πληροφορούμαστε κι εμείς καινούρια στοιχεία που αγνοούμε. Η αναγνώριση του Οδυσσέα από την Ευρύκλεια για παράδειγμα δίνει την ευκαιρία στον ποιητή να μας αποκαλύψει την ιστορία της ουλής και να μας δώσει την παιδική ηλικία του Οδυσσέα αλλά και τον τρόπο με τον οποίο πήρε το όνομά του.

Στην ουσία κάθε αναγνώριση είναι μια καινούρια ανακάλυψη. Ποιος όμως "ανακαλύπτεται" στο ψ; Ο αναγνωρισμός Πηνελόπης και Οδυσσέα συνιστά τη δεύτερη σημαντική κορύφωση της Οδύσσειας μετά τη μνηστηροφονία. Στο προσκήνιο είναι πια η Πηνελόπη. Ο Οδυσσέας δεν είναι πια αυτός που σαγηνεύει. Μέσα από τις συνεχείς επιβραδύνσεις και τη μακροσκελή διαδικασία της αναγνώρισης στο ψ, ο ποιητής έχει την ευκαιρία να προβάλει το πορτρέτο της Πηνελόπης, ενός από τους πιο καλά επεξεργασμένους και παρουσιασμένους γυναικείους χαρακτήρες του έργου. Η Πηνελόπη μεγαλύνεται, παρουσιάζεται οριστικώς πια άξια του Οδυσσέως. Ακροατές και Οδυσσέας μαζί διαπιστώνουμε ότι την είχαμε υποτιμήσει και ότι δίκαια έχει κερδίσει τη δόξα για τη μῆτιν της. Η μῆτις της Πηνελόπης είναι συγκρίσιμη με του ανδρός της και αναδεικνύεται εξίσου σωτήρια. Πρόκειται όχι μόνο για εξυπνάδα της Πηνελόπης αλλά και του ποιητή.

Η Πηνελόπη όφειλε να διαχειριστεί τις κοινωνικές πιέσεις και τις υποχρεώσεις της απέναντι στον οίκο, στο σύζυγό της και το παιδί της. Η επιλογή της να μην παντρευτεί δεν ήταν εύκολη, άφηνε όμως ανοικτό τον δρόμο για την επιστροφή του Οδυσσέα. Ως μέσα για την αντιμετώπιση της πίεσης χρησιμοποίησε τους Μνηστήρες αλλά και το τέχνασμα στη συνέχεια της ύφανσης του νεκρικού σαβάνου του Λαέρτη. Πρόκειται για πολύ έξυπνη γυναίκα που διαχειρίζεται μια εξαιρετικά δύσκολα κατάσταση με εξίσου εξαιρετική μαεστρία, όχι όμως χωρίς συναισθηματική ένταση που ορισμένες φορές την εξουθενώνει και την κάνει να ξεσπά.

Σίγουρα, στην ομηρική κοινωνία η γυναίκα δεν έχει τον ίδιο βαθμό ηθικής αυτονομίας όπως ο άνδρας. Είναι δύσκολο για μια γυναίκα να αγνοήσει κοινωνικά όρια (π.χ. η αποδοκιμασία της κοινής γνώμης στον υποτιθέμενο γάμο στο ψ) και ηθικές πιέσεις και να δράσει εκτός οικογενειακού πλαισίου. Το ποίημα καλλιεργεί την αμφιβολία όχι μόνο για το κατά πόσο είναι πιστές οι γυναίκες αλλά και αν μπορούν να πάρουν μια σωστή απόφαση χωρίς επίβλεψη. Χωρίς την παρουσία του συζύγου είναι ευάλωτες στην αποπλάνηση. Η Πηνελόπη είναι το μόνο πρόσωπο που καλείται να πάρει αποφάσεις, χωρίς να έχει πλήρη γνώση όλων των δεδομένων. Πάντως η καθυστέρηση της αναγνώρισης βοηθά στην πιο αποτελεσματική παρουσίαση της πίστης της. Ο τρόπος με τον οποίο κρατά ανοιχτές τις επιλογές της τής δίνει μόνιμο κλέος, ιδιαίτερα με την αφοσίωσή της στον οίκο και συνακόλουθα με την προστασία του. Η Πηνελόπη κάνει ουσιαστικά μια ηθική επιλογή εμμένοντας στις ηθικές νόρμες, στη δικαιοσύνη και την κοινωνική συνοχή. Αποκαθιστά την τάξη στον οίκο και μετατρέπεται σε ηθικό παράδειγμα (πρότυπο).

Το ψ και η προφορικότητα των επών
Δεν υπάρχει τρόπος να αποδείξουμε ιστορικά το παρακάτω σημείο, είναι γεγονός όμως ότι, θεωρητικά έστω, το ψ της Οδύσσειας θα προσφερόταν ιδανικά για αυτόνομη προφορική επιτέλεση, καθώς, όπως προείπαμε:
* Συνιστά συνοπτική ανακεφαλαίωση ολόκληρου του οδυσσειακού μύθου πριν και μετά την Οδύσσεια ·

* Ανακαλεί κομβικές σκηνές του έργου, όπως η άφιξη στη χώρα των Φαιάκων·

* Πάνω από όλα αποτυπώνει εμβληματικά κάποια από τα μεγαθέματα της Οδύσσειας, όπως ο πόλεμος, ο νόστος και ο οἶκος.

Ένας ικανός ραψωδός απευθυνόμενος σε κοινό που γνωρίζει τον μύθο (και ενδεχομένως την Οδύσσεια όπως την ξέρουμε) μπορεί, όπως κι εμείς, να "διδάξει" όλη την Οδύσσεια με βάση μόνο το ψ. Αυτό σήμαινε πάνω από όλα προφορικότητα των επών: ότι το επικό υλικό ήταν ρευστό και βρισκόταν στα χέρια και στον έλεγχο ενός ραψωδού, ο οποίος περιφερόμενος από αυλή σε αυλή και αντιμετωπίζοντας διαφορετικό κοινό κάθε φορά μπορούσε να ΜΕΤΑΠΛΑΣΕΙ το υλικό (λίγο-πολύ κατά το δοκούν), ούτως ώστε να ικανοποιήσει τις ανάγκες του κοινού και της παράστασής του. Ακόμη και μετά την αποκρυστάλλωση των "ομηρικών" επών, η δυνατότητα τέτοιας μεταχείρισης του έπους από τους ραψωδούς συνέχισε να υφίσταται.3 Παρόμοια επιλεκτική σχέση με το μεγάλο "κείμενο" των παραδοσιακών μύθων είχαν αργότερα και οι δραματικοί ποιητές. Η προφορικότητα στο έπος δεν συνεπάγεται απλώς επαναλήψεις, φόρμουλες και τυπικές σκηνές, αλλά είναι ένας ολόκληρος τρόπος σύνθεσης και επιτέλεσης των επών, που προϋποθέτει ένα ιδιαίτερο επιτελεστικό περιβάλλον.

3 Υποσημείωση:Τα έπη όπως τα διαθέτουμε συνετέθησαν μάλλον με τη βοήθεια της γραφής. Κάπου στον 6 ο αιώνα (ίσως) αποκρυσταλλώθηκαν σε μορφή βιβλίου. Όμως, καθώς το εμπόριο του βιβλίου είναι φαινόμενο της μέσης και ύστερης κλασικής περιόδου και όχι της αρχαϊκής, στο αρχικό τους περιβάλλον διαδίδονταν προφορικά και παρουσιάζονταν σε συγκεκριμένα περιβάλλοντα και περιστάσεις με τη μορφή των ραψωδικών απαγγελιών (θυμόμαστε τους γνωστούς Ομηρίδες της Χίου). Αυτές οι απαγγελίες προφανώς ποίκιλλαν σε έκταση και διάρκεια, αλλά δύσκολα μπορεί να φανταστεί κανείς ολόκληρη την Οδύσσεια, όπως την ξέρουμε, να χωράει σε μια performance (όπως γινόταν αργότερα στα Παναθήναια)! To πιθανότερο είναι ότι οι ραψωδοί επέλεγαν ζουμερά αποσπάσματα, τα οποία παρουσίαζαν με τον δικό τους τρόπο ενώπιον του κοινού των βασιλέων και των αριστοκρατών της αρχαϊκής περιόδου. Ο Πλάτων μάλιστα αναφέρει πως στην Αθήνα ο Ίππαρχος (σύμφωνα με άλλη παράδοση, ο Σόλων) διέταξε την απαγγελία των επών " ἐξ ὑπολήψεως ἑφεξῆς ", ακριβώς επειδή τα πιο ζουμερά αποσπάσματα απειλούσαν με λήθη τα υπόλοιπα. Δεν υπάρχει λόγος να θεωρήσουμε ότι τα αποσπάσματα αυτά υπάκουαν αναγκαστικά στην αλληλουχία των επεισοδίων, όπως αποκρυσταλλώθηκε στη γραπτή μορφή των επών.

Επίμετρο: Οδυσσέας και Ήφαιστος!

Η μόνη μοιχεία για την οποία μιλά ανοικτά η Οδύσσεια είναι αυτή μεταξύ του Άρη και της Αφροδίτης (θ 266-366). Την τραγουδά μάλιστα ο Δημόδοκος στην αυλή του Αλκίνοου, του βασιλιά των Φαιάκων, παρεμβάλλοντάς την μάλιστα ανάμεσα σε δύο ιστορίες που αναφέρονται σε κατορθώματα του Οδυσσέα στην Τροία. Πρόκειται για ιστορία με σεξ ανάμεσα σε θεούς κι όχι θνητούς, με επίκεντρο και πάλι ένα λέχος, αυτή τη φορά του Ηφαίστου, το οποίο λειτουργεί ως παγίδα για τους παράνομους εραστές.
Είναι φανερό ότι η ιστορία αυτή συσχετίζεται άμεσα με τον Οδυσσέα και προβάλλει έντονα το θέμα της απιστίας, με στόχο να ενισχύσει την αμφιβολία του Οδυσσέα και, κυρίως, εμάς των ακροατών/αναγνωστών ως προς την πίστη της Πηνελόπης. Είναι όμως αρκετά ενδιαφέρον να παρατηρήσουμε και τους υπόλοιπους συσχετισμούς που υπάρχουν στην Οδύσσεια ανάμεσα στον Οδυσσέα και τον Ήφαιστο.
* Και οι δύο χαρακτηρίζονται από μῆτιν. Στην περίπτωση του Οδυσσέα τη βλέπουμε να εκδηλώνεται σε όλη την Οδύσσεια, ενώ στον Ήφαιστο στον τρόπο με τον οποίο κατασκευάζει το κρεβάτι-παγίδα για το παράνομο ζευγάρι.

* Επίσης και οι δύο εξωτερικά μοιάζουν, καθώς ο Οδυσσέας στην Ιθάκη εμφανίζεται ως άσχημος, κακόμοιρος ζητιάνος. Και οι δύο αναδεικνύονται ως εξαιρετικοί τεχνίτες: στην Οδύσσεια ο Ήφαιστος κατασκευάζει με εξαιρετική μαεστρία το κρεβάτι-παγίδα με τα αόρατα δεσμά, ενώ και ο Οδυσσέας εμφανίζεται δεινός τεχνίτης στην κατασκευή της σχεδίας, στον πάσαλο με τον οποίο θα τυφλώσει τον Πολύφημο και φυσικά με την περιγραφή της κατασκευής του λέχους στην ραψωδία ψ.

* Ιδιαίτερης έμφασης τυγχάνει μέσα στο έπος τόσο η περιγραφή του λέχους του Ηφαίστου, όσο και αυτού του Οδυσσέα.

* Επιπλέον, όπως ο Ήφαιστος φεύγει για να παγιδεύσει το παράνομο ζευγάρι, έτσι και ο Οδυσσέας στη σ 328 προτείνει να μην κοιμηθεί μέσα στο παλάτι αλλά έξω από αυτό.

Προχωρώντας ακόμη πιο πέρα θα λέγαμε ότι και η Πηνελόπη στη σ συσχετίζεται με την Αφροδίτη. Για πρώτη φορά παρουσιάζεται με σκοπό να εξάψει τον ίμερο των μνηστήρων και να τους προκαλέσει. Το πλαίσιο μέσα στο οποίο τραγουδιέται η ιστορία με τον Άρη και την Αφροδίτη, οι γιορτές δηλ. που γίνονται στο νησί των Φαιάκων προς τιμήν του Οδυσσέα ανακαλούν τη γιορτή που οργανώνει ο Οδυσσέας στην ψ, για να αποκρύψει τη δολοφονία των μνηστήρων από τους συγγενείς τους και την τοπική κοινωνία της Ιθάκης. Όταν μετά το μπάνιο του Οδυσσέα στην ψ, αυτός παρουσιάζεται εξωραϊσμένος στην Πηνελόπη, παρομοιάζεται από τον ποιητή με ένα έργο τέχνης κατασκευασμένο από χρυσό και ασήμι, δώρα της Αθηνάς και του Ηφαίστου.

Υπάρχουν φυσικά και οι διαφορές: στην περίπτωση του Ηφαίστου η μοιχεία θα διαπραχθεί, ενώ και ο Ήφαιστος θα δεχτεί τελικά να αποζημιωθεί για την προσβολή που υπέστη (θυμίζουμε ότι ο Οδυσσέας δε δέχτηκε την πρόταση του Ευρύμαχου στη χ για αποζημίωση εκ μέρους των μνηστήρων για την καταστροφή που προκάλεσαν στον οίκο του).

Θα μπορούσαμε ίσως να υποπτευθούμε βάσιμα ότι ο ποιητής αφήνει ή, αν θέλετε, ενθαρρύνει τους αναγνώστες του να συσχετίσουν τον Οδυσσέα με τον Ήφαιστο. Μέσα στο πλαίσιο αυτό η περιγραφή της κατασκευής της σχεδίας, πέρα από το ότι σηματοδοτεί την τελευταία φάση του νόστου, από το ότι εξυψώνει ηρωικά τον Οδυσσέα, ο οποίος θα επιτύχει το νόστο με τα λιγότερα δυνατά μέσα, από τη βοήθεια που προσφέρει στον ήρωα, να βγει από την αδράνεια, σωματική και διανοητική, στην οποία βρίσκεται, αναδεικνύει έντονα μια πλευρά του Οδυσσέα που μπορεί να συσχετιστεί με αυτήν του Ολύμπιου θεού: την δεινή τεχνική του ικανότητα, η οποία στην ουσία δεν είναι τίποτε άλλο παρά μια έμπρακτη εκδήλωση της μήτιός του, κοινή, όπως είδαμε, και στους δύο.

Η αναμφισβήτητη συσχέτιση του Οδυσσέα με τον Ήφαιστο δεν προβάλλει μόνο πλευρές ή στοιχεία του χαρακτήρα του Οδυσσέα. Ο ποιητής συσχετίζοντας τον απατημένο Ήφαιστο με τον Οδυσσέα καλλιεργεί στους ακροατές την αμφιβολία για το κατά πόσο και ο Οδυσσέας θα έχει μια αντίστοιχη τύχη, για το αν η Πηνελόπη είναι τελικά πιστή. Αυτή η αμφιβολία εμβάλλεται στη συνείδηση Οδυσσέα και ακροατών, έστω κι αν ρητά η Αντίκλεια και ο Αγαμέμνων στη λ τονίζουν την πίστη της Πηνελόπης, έστω κι αν ο Οδυσσέας στην τ ελέγχει ο ίδιος προσωπικά τα συναισθήματα της Πηνελόπης. Δεν υπάρχει μεγαλύτερη απόδειξη από την αντίδραση του Οδυσσέα στη σκηνή της αναγνώρισης στην ψ. Όταν η Πηνελόπη ζητά τη μετακίνηση του κρεβατιού, ο Οδυσσέας αμέσως ανταποκρίνεται στο "δόλωμα" της Πηνελόπης αντιδρώντας ιδιαίτερα έντονα στην αναγνώριση της προοπτικής ότι η Πηνελόπη μπορεί να μην ήταν τελικά πιστή. Μια τέτοια αντίδραση υπονοεί ότι η σκέψη, η αμφιβολία στο μυαλό του ήρωα, αλλά και των ακροατών, υπήρχε. Γι' αυτό τόσο ο Οδυσσέας, όσο κι εμείς, πέφτουμε εύκολα στην παγίδα της Πηνελόπης.

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
27η ενότητα: ψ (περίληψη – ανάλυση αποσπασμάτων)

# data[].attributes.attachment_link.title
Οδύσσεια, 27η ενότητα: ψ (περίληψη - ανάλυση αποσπασμάτων)

# data[].attributes.attachment_link.description
ψ, 1-240 Οδυσσέως και Πηνελόπης αναγνωρισμός Η ραψωδία ψ στο πλαίσιο της Οδύσσειας Στην αρχή του ψ, η Μνηστηροφονία, σε όλες τις φρικτές διαστάσεις της, έχει πια συντελεστεί.

# data[].attributes.headline
Ανάγνωση 28ης ενότητας

# data[].attributes.subject
Ανάγνωση 28ης ενότητας

# data[].attributes.attachment_link.title
Οδύσσεια, 28η ενότητα: ω (περίληψη – ανάλυση αποσπασμάτων)

# data[].attributes.attachment_link.description
Ερμηνευτικές επισημάνσεις

# data[].attributes.headline
ΚΥΡΙΑ ΣΗΜΕΙΑ ΡΑΨΩΔΙΑΣ ω

# data[].attributes.subject
ΚΥΡΙΑ ΣΗΜΕΙΑ ΡΑΨΩΔΙΑΣ ω

# data[].attributes.attachment_link.title
ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΡΑΨΩΔΙΑΣ ω

# data[].attributes.headline
ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

# data[].attributes.subject
ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

# data[].attributes.headline
ΕΓΚΙΒΩΤΙΣΜΟΣ

# data[].attributes.subject
ΕΓΚΙΒΩΤΙΣΜΟΣ

# data[].attributes.attachment_link.title
ι 240-512 , ΕΓΚΙΒΩΤΙΣΜΟΣ