# data[].attributes.body
Pelajar akan mencari dan menganalisis peta administratif Sabah dan Sarawak menggunakan internet. Tujuan adalah untuk memahami wilayah dan pembahagian pentadbiran di kedua-dua negeri tersebut.

# data[].attributes.body
Tonton video mengenai budaya kesukuan di Sabah dan Sarawak. Diskusikan bagaimana budaya ini mempengaruhi sistem pentadbiran dan pemerintahan.

# data[].attributes.body
Kumpulan pelajar akan melakukan penelitian online mengenai sistem pentadbiran tradisional di Sabah dan Sarawak dan mempresentasikannya kepada kelas.

# data[].attributes.attachment_link.title
BAB-5 Pentadbiran Barat di Sarawak dan Sabah - Membalik Buku Halaman 1-20 | AnyFlip

# data[].attributes.attachment_link.description
SABARINA BINTI NAIM Moe menerbitkan BAB-5 Pentadbiran Barat di Sarawak dan Sabah pada 2020-05-11. Baca versi flipbook dari BAB-5 Pentadbiran Barat di Sarawak dan Sabah. Muat turun halaman 1-20 di AnyFlip.

# data[].attributes.body
Cipta papan permainan virtual yang membolehkan pelajar 'melawat' kepada pelbagai kesukuan di Sabah dan Sarawak, mempelajari ciri khas mereka dan bagaimana mereka diintegrasikan ke dalam sistem pentadbiran.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Latar Belakang Pentadbiran * Pengasas Kesultanan * Sultan dibantu oleh pembesar sama ada sebagai penasihat baginda Terengganu ialah Sultan atau dalam urusan pentadbiran wilayah dan daerah. Zainal Abidin I yang menaiki * Sistem penghulu diperkemas ketika zaman pemerintahan takhta pada tahun 1708 dan kekal memerintah hingga tahun 1733. Sultan Omar (1839-1876). * S is te m p e me r int a ha n i ni m e m ba wa * Pemerintahan Sultan Zainal Abidin III dibantu oleh Tengku Musa, kemajuan negeri dan memelihara kedaulatan kerajaan. Tuan Hitam dan Che Abdul Rahim. * Di bawah sistem kesultanannya, negeri * Terdapat pembesar bergelar Dato' Mata-mata yang bertugas Terengganu merupakan negeri paling akhir menerima Penasihat British. menyambut kedatangan pelawat atau orang kenamaan Terengganu. * Sistem Jemaah Mesyuarat Kerajaan dibentuk bagi memutuskan sesuatu hukuman atau perisytiharan negeri. Anggotanya dikenali sebagai Ahli Mesyuarat. Kesultanan *H** ubSNHhkndhbeauuueeeuengb-nrlbbg1aeudguJueri8naoaninnrg.hunTiggaoleaaTiLnarrntn.eetudunried,adnegnriienggannmgaakegngngueauamneinnserobeiguSlobeeliaimreahnighmKeiankineeasmjslngeaaebeneljkiuntarenaiakjdnk-ahu,nalaPndienbneuagagktkaedeaaTnrrnniiiereng***g aHudTyPKnireaadeagundnutikusilgagakabikpmnkaatueasl*bbrahPdpMumeneueaenrSarnrknmaudkekuahsadjeae1ainknatrnib9aadigkas.n1onmaame1tlnbnakpa,eaahgelehdhkgUaaamaaaandnnnpniniedl.urKSakailnunedneahlgtdtatuaa-adanaUknhinipanJmpimnaZdleabaiarenhaniuSmntgnaubasdnpelleBtarucaManaAannsggrbaayaiashianZdkDk.itiaaaneinimrlnpiipIaateIKihrlIni,endguArsaebanibrpjattaiuaigpadkkhinanieundmdaaTadaeneiInlri,amjenannasdelggailiIsangvsatnlkaimeatdnamimnukua yang lain. yang luas. Latar Belakang Pentadbiran * Institusi kesultanan di Johor mempunyai * Ketika zaman pemerintahan Maharaja Abu Bakar, sejarah yang panjang. Sebaik sahaja jurai Johor mengalami zaman pemodenan. keturunan Sultan Melaka berakhir pada * Baginda mengasaskan sistem pentadbiran tahun 1699, Kesultanan Johor diperintah oleh keturunan Bendahara. moden yang cekap dan berkesan dengan * Konflik politik yang berlaku membolehkan keturunan mewujudkan Majlis Jemaah Diraja Johor, Jemaah Temenggung Daeng Ibrahim menjadi pemerintah Menteri dan jabatan-jabatan kerajaan. di Johor. Kedudukan ini digantikan oleh anakanda * Pembesar-pembesar kerajaan seperti Dato' Seri Amar baginda, iaitu Daeng Abu Bakar yang menjadi Sultan Diraja dan Dato' Bentara Dalam bertanggungjawab membantu pemerintahan sultan. Johor pada tahun 1885. * Selain itu, jawatan Menteri Besar dan Setiausaha Kerajaan diwujudkan bagi Kesultanan melicinkan pentadbiran. Hubungan Luar Johor * Maharaja Abu Bakar menjalinkan hubungan dengan negeri-negeri Melayu yang lain termasuklah Perundangan dengan Terengganu, Perak, Pahang dan Selangor. * Pada tahun 1895, Kesultanan Johor * Selain itu, baginda menjalinkan hubungan dengan memasyhurkan Undang-Undang Tubuh negara-negara luar melalui lawatan ke Eropah dan Jepun. Kerajaan yang digunakan sebagai aturan Kesannya, kuasa-kuasa ini mengiktiraf kedudukan Johor. dalam pemerintahan. Kesultanan Melayu di Perlis, Kedah, Kelantan, Terengganu dan Johor mempunyai sistem pemerintahan dan pentadbiran tersusun yang menjadi asas kemajuan kesultanan tersebut. Dalam sistem ini, raja menjadi tonggak paling penting. Gandingan pemerintahan oleh raja dan pembesar memacu kemakmuran negeri. Selain itu, sistem undang-undang dilaksanakan dengan teratur dan teliti. Kita perlu menyedari bahawa kestabilan politik amat penting bagi mewujudkan keamanan negara. Pentadbiran yang sistematik pula menyumbang kepada kemajuan negara. 89

4.2 Peluasan Kuasa British di Perlis, Kedah, Kelantan dan Terengganu Pengenalan Sebelum kehadiran British, negeri Perlis, Kedah, Kelantan dan Terengganu berhadapan dengan pengaruh Siam. Pada abad ke-19, hubungan antara British dengan Siam memberikan kesan besar kepada negeri-negeri ini. Kedudukan strategik dan kemakmuran negeri-negeri ini menarik perhatian British. Namun begitu, selagi negeri-negeri ini di bawah naungan Siam, maka British tidak akan mampu untuk meluaskan kuasanya. Faktor Peluasan Kuasa British di Perlis, Kedah, Kelantan dan Terengganu Pelbagai faktor mempengaruhi usaha peluasan kuasa British ke atas negeri Perlis, Kedah, Kelantan dan Terengganu. 1. Kedudukan yang Strategik * Kedudukan Perlis, Kedah, Kelantan dan Terengganu penting kepada perdagangan British. * Kelantan dan Terengganu strategik di laluan perdagangan di antara Siam dan Singapura. 2. Menghalang Kemasukan Kuasa Barat Lain * Negeri-negeri Perlis, Kedah, Kelantan dan Terengganu merupakan penampan usaha kuasa- kuasa Barat lain untuk campur tangan. * Antara kuasa Barat tersebut termasuklah Perancis, Jerman, Amerika Syarikat dan Rusia yang cuba meluaskan kuasa di sekitar negeri Melayu Utara. * British perlu menguasai negeri-negeri ini untuk menghalang kemaraan kuasa Barat tersebut. * Kemaraan kuasa Barat dapat dilihat dari aspek yang berikut: Kemaraan kuasa Barat yang ingin menguasai Perancis berminat untuk meluaskan kuasa bahan mentah mencabar penguasaan British ke kawasan di Segenting Kra. Matlamat di negeri-negeri Melayu. Perancis ini akan mengancam perdagangan dan kedudukan Singapura sebagai pelabuhan Jerman berusaha untuk mendapatkan Pulau antarabangsa. Langkawi. Rusia ingin membuka petempatan Amerika Syarikat berhasrat meluaskan di Ujung Salang. pengaruhnya di Terengganu. Glosari 90 Penampan: sesuatu yang menjadi penahan, penyekat dan penghalang.

3. Kemakmuran dan Kekayaan Sumber Hasil * Bagi Kedah dan Perlis, hasil pertanian dan penternakan menjadi sumber bekalan makanan yang diperlukan bagi memenuhi permintaan penduduk Pulau Pinang yang dikuasai oleh British. * Bagi Kelantan dan Terengganu pula, aktiviti pembuatan seperti pertukangan dan pembinaan kapal menjadi sangat penting. Kedua-dua negeri ini menjadi pembekal pelbagai barang dagangan kepada pedagang Singapura. [Sumber: Dirgahayu Tuanku Sejarah Kesultanan Terengganu 1708-2008, 2011. Kuala Terengganu: Yayasan Diraja Sultan Mizan; Hashim Musa, Rozita Che Rodi dan Salmah Jan Nor Muhammad, 2014. "Sejarah Ringkas Warisan Perkapalan Tradisional Melayu" dlm. International Journal of the Malay Civilization (Iman), Vol. 2, No. 3] 4. Menghubungkan Burma dengan Pulau Pinang * British berhasrat menghubungkan Burma yang dikuasainya dengan Pulau Pinang dan Singapura. * Pembinaan jalan raya, kereta api dan telegraf di antara Burma dan Pulau Pinang membolehkan British mempunyai rangkaian terus perhubungan dengan India. * Hal ini sangat penting bagi perdagangan dan keselamatan British. (Sumber: Paul H. Kratoska (ed.), 1983. Honourable Intentions, Talks on the British Empire in South-East Asia Delivered at the Royal Colonial Institute 1874-1928. Singapura: Oxford University Press) 5. Beban Orang Putih * British mendapati Siam melakukan kekejaman di negeri-negeri Perlis, Kedah, Kelantan dan Terengganu. * Bagi mewajarkan tindakannya, slogan "Beban Orang Putih" digunakan dalam usaha British meluaskan kuasanya. (Sumber: Paul H. Kratoska (ed.), 1983. Honourable Intentions, Talks on the British Empire in South-East Asia Delivered at the Royal Colonial Institute 1874-1928. Singapura: Oxford University Press) Cerna Minda KPS Mengapakah British ingin membina Rasionalkan sebab-sebab British berusaha rangkaian perhubungan dengan India? meluaskan kuasa di Perlis, Kedah, Kelantan dan Terengganu. 91

Strategi Peluasan Kuasa British di Perlis, Kedah, Kelantan dan Terengganu Peluasan kuasa British di Perlis, Kedah, Kelantan dan Terengganu dijalankan secara berperingkat- peringkat. British menyedari bahawa negeri-negeri ini berada di bawah naungan Siam dan tindakan agresif akan menimbulkan masalah. Oleh hal yang demikian, British menggunakan strategi perjanjian untuk memastikan kejayaannya. Dengan menggunakan kedudukannya di Pulau Pinang, British memantau perkembangan yang berlaku di negeri-negeri Melayu sebelum bertindak mengadakan perjanjian dengan Siam. Ke arah Perjanjian Bangkok 1909 * Negeri-negeri Melayu yang mempunyai hubungan rapat dengan Siam ialah Perlis, Kedah, Kelantan dan Terengganu. Bagi kerajaan Siam, negeri-negeri ini adalah di bawah naungannya dan dikehendaki menghantar bunga emas dan perak setiap tiga tahun sekali sebagai tanda pertuanan Siam serta kepatuhan kepada kuasa Siam. Sebaliknya, negeri-negeri ini menganggap penghantaran bunga emas dan perak merupakan tanda persahabatan. * Pengaruh Siam ke atas negeri-negeri ini kurang menyenangkan pihak British. * Matlamat utama British adalah untuk memastikan laluan perdagangan di antara India dan China berada dalam keadaan selamat. * Menyedari bahawa konfrontasi secara bersemuka akan merugikannya, British menggunakan strategi perjanjian bagi meluaskan kuasa. * Oleh itu, sejak tahun 1826, terdapat beberapa siri perjanjian melibatkan British dan Siam yang menyentuh hal ehwal negeri-negeri Melayu. * Perjanjian ini diakhiri dengan Perjanjian Bangkok 1909 yang membolehkan British meluaskan kuasa di negeri Perlis, Kedah, Kelantan dan Terengganu. Tahukah Anda? Perjanjian Perjanjian Perjanjian Burney Sulit 1897 Sempadan Perjanjian Sulit 1897 (British - Siam) 1826 ditandatangani pada 6 April 1897. British 1899 mahu memastikan tidak ada kuasa lain meluaskan pengaruhnya ke atas Kedah, Perjanjian Perjanjian Kelantan dan Terengganu. British mengakui 1902 Bangkok 1909 hak pertuanan Siam ke atas negeri tersebut. Perjanjian Sempadan (British-Siam) Siri perjanjian British-Siam yang melibatkan ditandatangani pada 29 November 1899. Negeri-negeri Melayu Utara. Perjanjian ini menetapkan sempadan di antara sempadan negeri Perak, Kelantan, Cerna Minda Terengganu, Pahang dan Kedah. Perjanjian ini menyelesaikan masalah sempadan di antara Mengapakah British menggunakan strategi Perak (British) dan Reman (Siam). perjanjian untuk meluaskan kuasanya? Perjanjian 1902 (Pengisytiharan British- Siam) ditandatangani pada 6 Oktober 1902. Siam akan mengawal hubungan luar negeri Kelantan dan Terengganu. Negeri-negeri ini tidak boleh menyerahkan konsesi kepada kuasa asing tanpa izin Siam. Pengisytiharan ini merupakan langkah penting bagi peluasan kuasa British di Negeri Melayu Utara. 92

Perjanjian Bangkok 1909 Perjanjian Bangkok 1909 ditandatangani oleh British dan Siam pada 10 Mac 1909. Perjanjian ini memberikan kesan besar kepada negeri-negeri Melayu Perlis, Kedah, Kelantan dan Terengganu. Perjanjian ini membuka laluan kepada British untuk menguasai negara kita tanpa gangguan daripada kuasa luar yang lain. Rentetan Peristiwa Perjanjian Bangkok 1909 April 1907 Ke Arah Perjanjian Bangkok 1909 Rundingan antara pihak British dengan Siam bermula selepas Perjanjian Perancis-Siam. Perjanjian ini diusahakan oleh Penasihat Am bagi kerajaan Siam, E. H. Strobel dengan Ralph Paget, iaitu wakil British di Bangkok. Jun 1907 Pejabat Tanah Jajahan membenarkan usaha perundingan ini. 13 September 1907 Strobel menemui Putera Damrong, iaitu Menteri Dalam Negeri kerajaan Siam bagi menyampaikan hasrat British. November 1907 Sebahagian Perjanjian Bangkok 1909 yang Hal tersebut disampaikan kepada Raja Siam. diterjemahkan ke dalam bahasa Melayu. (Sumber: Perjanjian & Dokumen Lama Malaysia Januari 1908 - Januari 1909 1791-1965, 2010. Kuala Lumpur: Institut Terjemahan Draf perjanjian dirangka pada Januari 1908 Negara Malaysia Berhad) dan dipersetujui pada bulan Januari 1909. Melalui Perjanjian Bangkok 1909, 10 Mac 1909 negeri-negeri Perlis, Kedah, Kelantan dan Perjanjian ditandatangani antara wakil British, Terengganu menerima seorang Penasihat Ralph Paget dengan wakil Siam, iaitu Putera British. Walau bagaimanapun, pada tahap Devawongse Varaprakar yang juga merupakan awal, Kelantan dan Terengganu menolak Menteri Hal Ehwal Luar kerajaan Siam. kehadiran penasihat ini. XY Raja Chulalongkorn dari Siam (di tengah-tengah berpakaian putih bertanda X) dalam lawatannya Perjanjian ke Kelantan pada tahun 1909 dan Burney Sultan Muhammad IV (bertanda Y). 93 (Sumber: Muzium Negara Malaysia)

4.3 Peluasan Kuasa British di Johor Pengenalan Johor memiliki sistem pemerintahan dan pentadbiran yang teratur sejak sebelum campur tangan British. Johor telah mencapai tahap kemakmuran yang tinggi. Keadaan ini didorong oleh kebijaksanaan pemerintah Johor membangunkan negeri sehingga pihak British tidak mempunyai sebarang alasan meluaskan kuasa ke Johor. Namun begitu, penguasaan British terhadap Singapura menyebabkan kedudukan Johor terancam. Kemajuan dan Kemakmuran Johor Kemajuan dan kemakmuran Johor serta pemodenan yang dilaksanakan dalam pentadbiran menjadi faktor penting yang membolehkan Johor mengekalkan kedaulatannya hingga tahun 1914. Secara tidak langsung Johor menerima kesan daripada pelaksanaan sistem pentadbiran Barat di Singapura. Berlakunya perkembangan Faktor Kebijaksanaan dan kecekapan pesat dalam ekonomi Kemajuan Johor pemerintah. komersial terutamanya dalam sektor pertanian. Pemodenan Johor dalam pelbagai Kemunculan golongan pentadbir bidang sama ada pentadbiran, yang komited dan menjalankan infrastruktur mahupun sosial tugas dengan berkesan bagi yang membawa kemajuan dan memakmurkan ekonomi Johor. kemakmuran yang menyeluruh. Kebijaksanaan pemerintah dan pembesar Johor memajukan dan memakmurkan negeri menyebabkan British tidak dapat memanipulasi keadaan untuk campur tangan di Johor. Aktiviti Fikir-Pasangan-Kongsi " Johor bukan sahaja mempunyai hasil bumi yang banyak tetapi juga mempunyai permukaan tanah yang subur untuk kegiatan pertanian komersial. Faktor ini ditambah lagi dengan kedudukan geografinya yang sangat strategik." (Sumber: Kassim Thukiman, 2011. Sejarah Johor dalam Pelbagai Perspektif. Skudai: Penerbit Universiti Teknologi Malaysia) Berdasarkan petikan di atas, lakukan aktiviti yang berikut: 1. Bincang dengan rakan sekelas maksud "kegiatan pertanian komersial" dan "kedudukan geografi yang strategik". 2. Kongsikan hasil perbincangan di dalam kelas. 94

Strategi British Menguasai Johor Kemajuan ekonomi Johor menyebabkan British mula merangka strategi untuk menguasai Johor. British bimbang kerana sebagai sebuah negeri bebas, Johor menjalinkan hubungan dengan kuasa- kuasa Barat yang lain. Oleh itu, British menjalankan strategi secara tersusun untuk menguasai Johor. Peluasan kuasa melalui perjanjian dan manipulasi dilaksanakan oleh pihak British terhadap Johor. Perjanjian 1855 antara Sultan Ali dengan Temenggung Ibrahim yang menyatakan bahawa sekiranya jajahan Kesang hendak dijual oleh sultan, Kesang hendaklah terlebih dahulu ditawarkan kepada pihak British. Perjanjian Setia 1885 antara Johor dengan British menyebut bahawa Johor hanya akan menerima seorang ejen yang peranannya menyamai seorang pegawai Konsul dan lebih rendah daripada Penasihat. Hal ehwal luar dikawal oleh British. Pada tahun 1879, Gabenor Negeri-negeri Selat mencadangkan kepada British untuk menempatkan Residen British di Johor. Secara terancang, British berusaha memanipulasi kedudukan kewangan Johor dengan menawarkan pinjaman sebanyak 200,000 dolar kepada Johor bagi membiayai pembinaan kereta api. Usaha ini tidak berjaya apabila cadangan tersebut tidak diterima kerana kesannya akan menjejaskan ekonomi Johor. Pada 12 Mei 1914, Sultan Ibrahim menandatangani perjanjian dengan Sir Arthur Henderson Young, Gabenor Negeri-negeri Selat. Dalam perjanjian tersebut, jawatan Konsul yang sebelumnya ditempatkan di Johor ditukarkan kepada Penasihat Am British. Douglas Graham Campbell dilantik sebagai Penasihat Am British pertama di Johor. Pelantikan ini juga menukarkan taraf Johor daripada negeri yang bebas dan berdaulat kepada sebuah negeri naungan British. Walau bagaimanapun, perkembangan ini tidak menjejaskan kedudukan Sultan Johor. Pihak British masih mengakui kedudukan dan kedaulatan sultan. Tahukah Anda? Kemampuan anak tempatan yang diterajui oleh Sultan Johor yang dibantu oleh gandingan pemimpin yang Dalam Warta Kerajaan Johor berwibawa membolehkan Johor berjaya mengekang bertarikh 3 Ogos 1918, ejaan asakan British. Namun begitu, asakan berterusan ini gagal untuk merujuk negeri Johor ialah juga dihalang sehingga menyebabkan British berjaya "Johore". Walau bagaimanapun, meluaskan kuasanya di Johor. Sikap jujur dalam kini ejaan "Johor" diterima pakai. menjalankan tugas dan tanggungjawab oleh pembesar Johor sangat penting dalam memastikan kedaulatan (Sumber: Rahimah Abdul Aziz, 1997. Johor terus terjamin. Oleh hal yang demikian, jelaslah Pembaratan Pemerintahan Johor, 1800- bahawa kewibawaan pemimpin amat penting dalam 1945. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan memperjuangkan maruah bangsa. Pustaka) 95

4.4 Sistem Pentadbiran Negeri-negeri Melayu Tidak Bersekutu Pengenalan Perjanjian Bangkok 1909 membawa perubahan penting dalam sejarah di negeri-negeri Perlis, Kedah, Kelantan dan Terengganu. Selain itu, kedudukan Johor berubah pada tahun 1914, apabila menerima Penasihat Am British. Kelima-lima buah negeri inilah yang dikenali sebagai Negeri- negeri Melayu Tidak Bersekutu. Latar Belakang Negeri-negeri Melayu Tidak Bersekutu Pentadbiran Negeri-negeri Tidak ada perjanjian Melayu Tidak Bersekutu khas bagi mewujudkan bersifat longgar yang tidak "gabungan" ini, sebaliknya ditadbir sebagai satu unit lebih bersifat membezakan pentadbiran yang tunggal. pentadbiran negeri-negeri ini dengan Negeri-negeri Melayu Bersekutu. Pentadbiran Negeri-negeri Negeri-negeri Negeri-negeri ini terletak Melayu Tidak Bersekutu Melayu Tidak di bawah kawalan yang berasingan dengan Pesuruhjaya Tinggi Bersekutu Negeri-negeri Melayu Negeri-negeri Melayu Bersekutu berterusan hingga Bersekutu yang juga merupakan Gabenor Perang Dunia Kedua. Negeri-negeri Selat. Usaha British untuk Kelima-lima buah negeri Raja di Negeri-negeri menggabungkan kedua- ini tetap kedudukannya Melayu Tidak Bersekutu dua sistem pentadbiran sebagai negeri-negeri mempunyai kuasa yang turut gagal kerana adanya Melayu pemerintahan beraja lebih besar berbanding tentangan daripada raja yang bebas dan mempunyai Melayu di Negeri-negeri dengan kuasa raja Melayu Tidak Bersekutu. kuasa autonomi. di Negeri-negeri Melayu Bersekutu. 96

Pentadbiran Negeri-negeri Melayu Tidak Bersekutu Pentadbiran di Perlis Kompleks Dewan Undangan Negeri Perlis yang menempatkan pegawai pentadbir negeri diketuai * Penasihat British terlibat secara oleh Setiausaha Kerajaan Negeri. langsung dalam pentadbiran dan turut melibatkan pembesar tempatan. (Sumber: Koleksi DBP, 2018) * Majlis Mesyuarat Negeri menjalankan pentadbiran yang dipengerusikan oleh raja. * Kakitangan perkhidmatan awam terdiri daripada orang Melayu. Pada tahun 1931, hanya terdapat tiga orang pegawai Eropah dalam pentadbiran di Perlis. * Setiausaha Kerajaan merupakan pegawai tadbir terpenting. Pentadbiran di Kedah Wisma Darul Aman menjadi pusat pentadbiran kerajaan negeri Kedah pada masa ini. * Penasihat British terlibat secara langsung dalam pentadbiran yang turut melibatkan (Sumber: Koleksi DBP, 2018) pembesar tempatan. * Kedah tidak akan diserahkan kepada mana-mana negeri lain tanpa keizinan bertulis dibuat oleh sultan dalam Majlis Mesyuarat Negeri. Majlis Mesyuarat Negeri menjalankan pentadbiran yang diwujudkan sejak tahun 1905. * Kakitangan perkhidmatan awam terdiri daripada orang Melayu yang berkebolehan. * Setiausaha Kerajaan merupakan pegawai tadbir terpenting. Bandingkan pentadbiran kerajaan negeri Kedah sebelum dan selepas kedatangan British. 97

Pentadbiran di Kelantan Kota Darul Naim menjadi pusat pentadbiran kerajaan negeri * Penasihat British terlibat secara langsung dalam Kelantan pada masa ini. pentadbiran dan turut melibatkan pembesar tempatan. (Sumber: Koleksi DBP, 2018) * Sultan mempengerusikan Majlis Mesyuarat Negeri dan Penasihat British merupakan anggota Majlis. * Kakitangan perkhidmatan awam terdiri daripada orang Melayu. Pegawai Eropah dihadkan memegang jawatan tertentu sahaja. * Menteri Besar memainkan peranan penting dalam pentadbiran negeri. Pentadbiran di Terengganu * Pentadbiran negeri berlandaskan Undang-Undang Bagi Wisma Darul Iman merupakan Diri Kerajaan Terengganu yang diluluskan pada tahun 1911. pusat pentadbiran kerajaan negeri Terengganu pada masa ini. * Undang-undang ini menetapkan bahawa ketetapan atau perundangan yang dilaksanakan tidak boleh dipinda. (Sumber: Koleksi DBP, 2018) * Penasihat British terlibat secara langsung dalam pentadbiran dan melibatkan pembesar tempatan. * Jemaah Menteri dan Majlis Mesyuarat Negeri diwujudkan bagi melaksanakan pentadbiran kerajaan. * Kakitangan perkhidmatan awam terdiri daripada orang Melayu. Penglibatan pegawai Eropah dihadkan dalam pentadbiran. Pentadbiran di Johor * Berlandaskan Undang-Undang Tubuh Kerajaan Johor 1895. Iskandar Puteri merupakan pusat * Sultan tidak dibenarkan untuk menyerahkan negerinya pentadbiran kerajaan negeri Johor pada masa ini. kepada kuasa asing. (Sumber: Koleksi DBP, 2018) * Pentadbiran dijalankan oleh Menteri Besar, manakala Cerna Minda Setiausaha negeri terdiri daripada orang Melayu yang menjadi jurucakap kerajaan yang rasmi. Siapakah yang menjadi * Majlis Mesyuarat Menteri dan Majlis Mesyuarat Negeri jurucakap kerajaan Johor? membantu sultan menjalankan pentadbiran. * Orang Eropah dan Melayu dalam perkhidmatan kerajaan Johor dilayan sama taraf dan keutamaan diberikan kepada orang Melayu yang berkelayakan bagi memenuhi jawatan pentadbiran. 98

Lawatan Pesuruhjaya Tinggi British ke Kuala Terengganu pada bulan Julai 1909 bagi meluaskan kuasanya. Dapat dilihat Sultan Zainal Abidin III dan Sir John Anderson. (Sumber: Muzium Negara Malaysia) Sultan Johor bersama-sama askarnya dalam perarakan hari ulang tahun keputeraan baginda yang diadakan di Singapura pada tahun 1885. Sultan Johor telah menubuhkan Askar Timbalan Setia Negeri Johor yang menunjukkan pemodenan negeri Johor. (Sumber: Cheah Jin Seng, 2015. Malaya 500 Early Postcards. Singapura: Editions Didier Millet) Tahukah Anda? Dua perkara yang berikut merupakan kesan langsung daripada perkembangan sejarah yang berlaku melibatkan Negeri-negeri Melayu Tidak Bersekutu. Cuti Umum Apabila Tanah Melayu mencapai kemerdekaan, ketetapan diambil untuk mengekalkan hujung minggu pada hari Ahad. Namun begitu, lima bekas Negeri-negeri Melayu Tidak Bersekutu mengekalkan Jumaat sebagai hari cuti mereka. Pada tahun 1994, mengikut kehendak kerajaan Perlis dan Johor, hari kelepasan am mingguan ditukarkan kepada hari Ahad. Walau bagaimanapun, pada tahun 2014, kerajaan Johor kembali menjadikan hari Jumaat sebagai cuti umum. Askar Timbalan Setia Negeri Johor Pasukan ini dikenali dengan nama Johor Military Force (Askar Timbalan Setia Negeri) yang ditubuhkan pada tahun 1885 sewaktu pemerintahan Sultan Ibrahim ibni Sultan Abu Bakar. Baginda menerima saranan pihak British agar memiliki sebuah pasukan tentera sendiri bagi melindungi institusi diraja dan negeri Johor. Selain memberikan perkhidmatan menjaga keselamatan Sultan dan negeri Johor, pasukan Timbalan Setia Negeri ini terlibat dalam perbarisan bersempena dengan ulang tahun raja di England pada tahun 1906. Pasukan tentera ini terus kekal relevan hingga hari ini. 99

Perkembangan Pentadbiran Pembentukan Negeri-negeri Melayu Tidak Bersekutu memberikan kesan besar kepada perkembangan pentadbiran yang melibatkan tiga aspek utama, iaitu pengekalan kedudukan sultan, penerusan sistem pentadbiran tradisional dan pengenalan birokrasi Barat. 1. Pengekalan Kedudukan Sultan * Perubahan yang berlaku dalam sistem pentadbiran di Negeri-negeri Melayu Tidak Bersekutu tidak mengubah kedudukan sultan. * Sultan masih kekal sebagai puncak kuasa dalam pentadbiran negeri. * Sultan masih mempunyai kuasa terutama dalam hal berkaitan dengan agama Islam dan adat istiadat Melayu. * Selain kedudukan sultan, kedudukan pembesar turut dikekalkan, meskipun bidang tugasnya telah berubah. * Pembesar tidak lagi mengutip cukai dan pajak seperti sebelum ini, sebaliknya diberikan elaun dan pencen. Raja Ahmad bin Raja Endut, Datuk Wan Muhammad Saman, Dato' Perdana Menteri Paduka Menteri Besar Perlis yang Perdana Menteri (Menteri Raja, Haji Nik Mahmud bin Haji pertama (1904-1957). Besar) Kedah yang pertama Ismail, Menteri Besar Kelantan (1870-1898). yang pertama (1921-1944). Dato' Seri Amar Dato' Jaafar bin Di Raja Haji Ngah Muhammad, Muhammad bin Menteri Besar Yusof, Menteri Johor yang Besar Terengganu pertama (1886- yang pertama 1919). (1925-1940). 100

2. Penerusan Sistem Pentadbiran Tradisional * Sistem pentadbiran tradisional seperti sistem Jemaah Menteri dan Majlis Negeri dan peraturan yang terdapat dalam Undang-Undang Tubuh Kerajaan diteruskan. * Pembesar Melayu menjadi peneraju sistem pentadbiran negeri. * Pihak British turut membantu melalui peminjaman pegawai daripada Perkhidmatan Awam Negeri-negeri Melayu Bersekutu dan Negeri-negeri Selat. * Negeri-negeri ini mempunyai sistem perkhidmatan awamnya sendiri. * Kerajaan Kedah membuat perjanjian dengan kerajaan British yang menyatakan bahawa semua jawatan perkhidmatan awam hendaklah diisikan dengan pegawai Melayu Kedah. 3. Pengenalan Birokrasi Barat Tahukah Anda? * Penasihat British menentukan dasar Bahasa Melayu hendaklah pentadbiran negeri sehingga mengurangkan digunakan dalam segala urusan kuasa sultan dan pembesar. rasmi yang berkaitan pentadbiran negara. Hal ini diperkukuh * Jabatan-jabatan baharu turut diperkenalkan dengan Akta Bahasa Kebangsaan di setiap negeri. 1963/67 dan dijelaskan melalui Pekeliling Bilangan 9 Tahun * Pasukan polis diwujudkan. 2011, Panduan Penggunaan Bahasa Kebangsaan dalam * U r u s a n p e n t a d b i r a n n e g e r i m u l a Perkhidmatan Awam. mengamalkan cara Barat, mahkamah sivil diperkenalkan dan pegawai-pegawai (Sumber: Jabatan Perkhidmatan Awam) British turut dibawa masuk sebagai pegawai pentadbiran kerajaan. Cerna Minda Apakah amalan pentadbiran Barat di Negeri-negeri Melayu Tidak Bersekutu? Peluasan kuasa British di Negeri-negeri Melayu Tidak Bersekutu menyebabkan perubahan berlaku dalam sistem pentadbiran. Pembentukan sistem Penasihat British menjadi asas penting peluasan kuasa British di negeri-negeri ini. Walaupun kedaulatan negeri masih dipegang oleh sultan, namun kuasa yang ada semakin terhakis. Pembaharuan dan sistem pentadbiran yang sistematik menjadi penentu kepada kemajuan dan pembangunan negara. 101

Imbas Kembali Pentadbiran Negeri-negeri Melayu Tidak Bersekutu Pada akhir bab ini, saya telah mempelajari: Pemerintahan Kesultanan Melayu di Perlis, Kedah, Kelantan, Terengganu dan Johor - Kerajaan Perlis - Kesultanan Kedah - Kesultanan Kelantan - Kesultanan Terengganu - Kesultanan Johor Peluasan Kuasa British di Perlis, Kedah, Kelantan dan Terengganu - Faktor Peluasan Kuasa British di Perlis, Kedah, Kelantan dan Terengganu - Strategi Peluasan Kuasa British di Perlis, Kedah, Kelantan dan Terengganu - Perjanjian Bangkok 1909 Peluasan Kuasa British di Johor - Kemajuan dan Kemakmuran Johor - Strategi British Menguasai Johor Sistem Pentadbiran Negeri-negeri Melayu Tidak Bersekutu - Latar Belakang Negeri-negeri Melayu Tidak Bersekutu - Pentadbiran Negeri-negeri Melayu Tidak Bersekutu - Perkembangan Pentadbiran Bab ini telah memerihalkan usaha peluasan kuasa British di Perlis, Kedah, Kelantan, Terengganu dan Johor. Kedudukan strategik dan kekayaan hasil bumi negeri-negeri ini menarik minat penguasaan British. British perlu menjaga kepentingan pengaruhnya kerana wujud persaingan dengan kuasa Barat yang lain, khususnya di bahagian utara negeri Melayu. British berpakat dengan Siam dan menggunakan pengaruh Siam ke atas negeri- negeri Melayu di utara untuk meluaskan kuasanya. Kesannya, British mewujudkan pakatan longgar yang dinamakan Negeri-negeri Melayu Tidak Bersekutu. Bab seterusnya pula akan memerihalkan tindakan pemodal asing yang berusaha menguasai Sarawak dan Sabah. Pemodal asing ini melalui bantuan British melebarkan kuasa pentadbirannya pula di kedua-dua negeri tersebut. 102

PAK - 21 Aktiviti 1: Kumpulan Pelangi (Rainbow Groups) Arahan: (i) Murid berada dalam kumpulan. Guru akan menetapkan tajuk perbincangan. (ii) Selepas berbincang, bina kumpulan baharu yang terdiri daripada ahli kumpulan asal. (iii) Murid akan menyatakan hasil perbincangan daripada kumpulan asal kepada ahli kumpulan baharu secara bergilir-gilir. Perjanjian British-Siam 1909 juga Perjanjian dikenali sebagai Perjanjian Bangkok Bangkok 1909. 1909. Melalui perjanjian ini, kerajaan Siam bersetuju untuk menyerahkan (Sumber: Perjanjian negeri Perlis, Kedah, Kelantan dan & Dokumen Lama Terengganu untuk bernaung di bawah Malaysia 1791- pemerintahan British. Perjanjian 1965, 2010. Kuala tersebut ditandatangani di Bangkok Lumpur: Institut antara Ralph Paget yang merupakan Terjemahan Negara Duta Britain di Siam sebagai wakil Malaysia Berhad) kerajaan Britain dan Ireland, dengan Putera Devawongse Varoprakar yang merupakan Menteri Luar kerajaan Siam. Berdasarkan maklumat Perjanjian Bangkok 1909 di atas, lakukan aktiviti yang berikut: 1. Murid dibahagikan kepada tiga kumpulan. 2. Setiap kumpulan akan mencari maklumat yang berikut: Kumpulan 1 Syarat Perjanjian Bangkok 1909 dimeterai oleh Siam dan British. Kumpulan 2 Kesan dan faedah yang diterima oleh kedua-dua belah pihak. Kumpulan 3 Reaksi Raja-raja Melayu dan rakyat negeri Perlis, Kedah, Kelantan dan Terengganu terhadap Perjanjian Bangkok 1909. 3. Selepas berbincang, bina kumpulan baharu yang terdiri daripada tiga ahli kumpulan asal. 4. Ahli kumpulan akan menyatakan hasil perbincangan daripada kumpulan asal masing-masing kepada ahli kumpulan baharu secara bergilir-gilir. 1033

PAK - 21 Aktiviti 2: Drama (Dramatisation) Arahan: Persembahan murid berasaskan peristiwa sejarah dalam bentuk drama, iaitu hasil kerja murid secara berkumpulan selepas membuat perbincangan, perancangan dan latihan. Mendraf Surat Perjanjian dan Lakon Drama Menandatangani Perjanjian 1. Bahagikan kelas kepada dua kumpulan. 2. Setiap kumpulan perlu mendraf Surat Perjanjian bagi dua pihak yang berbeza-beza untuk menyelesaikan permasalahan, iaitu penyerahan kuasa pihak A kepada pihak B dan keuntungan yang akan diberikan oleh pihak B kepada pihak A. 3. Kedua-dua kumpulan perlu melantik seorang ketua dan barisan pembesar bagi membincangkan isu tersebut. Mereka akan memainkan watak-watak yang terlibat dalam perjanjian tersebut. 4. Butir-butir perlu dicatatkan dan perlu dibincangkan sebelum dibawa ke meja rundingan. 5. Pada akhir aktiviti ini, kata putus atau persetujuan perlu dicapai sebelum perjanjian ditandatangani oleh wakil kedua-kedua kumpulan. (a) Draf Pihak A (b) Draf Pihak B Surat Perjanjian Penyerahan Kuasa Surat Perjanjian Penyerahan Kuasa A. Kuasa-kuasa yang diserahkan: A. Kuasa-kuasa yang diserahkan: 1. ________________________ 1. ________________________ 2. ________________________ 2. ________________________ B. Manfaat penyerahan kuasa: B. Manfaat penyerahan kuasa: 1. ________________________ 1. ________________________ 2. ________________________ 2. ________________________ (c) Surat Perjanjian Penyerahan Kuasa (d) Surat Perjanjian Penyerahan Kuasa A. Kuasa-kuasa yang diserahkan: Penyataan Persetujuan 1. ________________________ 2. ________________________ Tandatangan Persetujuan: 3. ________________________ 4. ________________________ Pihak A Pihak B B. Manfaat penyerahan kuasa: Tarikh dipersetujui: 1. ________________________ 2. ________________________ 3. ________________________ 4. ________________________ 104

Pemahaman dan Pemikiran Kritis 1. Undang-Undang Tubuh Kerajaan Terengganu 1911 Mengapakah undang-undang tersebut diperkenalkan? A. Menyaingi kedudukan Johor. B. Memastikan keamanan negeri. C. Menghalang kemaraan kuasa British. D. Mengukuhkan kuasa dan kedudukan Sultan. 2. Apakah tugas Dato' Mata-Mata semasa pemerintahan Sultan Zainal Abidin III di Terengganu? A. Mengawal istana. B. Menangkap orang salah. C. Menjaga keselamatan sultan. D. Menyambut kedatangan orang kenamaan. 3. Perjanjian berikut merupakan perjanjian yang ditandatangani antara British dengan Siam sebelum tahun 1909, kecuali: A. Perjanjian Sempadan 1899 B. Perjanjian Pangkor 1874 C. Perjanjian Burney 1826 D. Perjanjian Sulit 1897 4. Senaraikan dua negeri Melayu yang menjalinkan hubungan dengan Johor ketika zaman pemerintahan Maharaja Abu Bakar. (a) __________________________________________ (b) __________________________________________ 5. Namakan badan pentadbiran yang membantu Sultan Terengganu sewaktu baginda menjalankan pentadbiran negeri. (a) __________________________________________ (b) __________________________________________ 6. Kehadiran British ke negara kita dipengaruhi oleh pelbagai faktor. Berdasarkan pernyataan di atas, jawab soalan yang berikut: (a) Senaraikan lima faktor yang mendorong kehadiran British ke negara kita. (b) Nyatakan kepentingan kedudukan strategik Terengganu dan Kelantan. (c) Pada pendapat anda, apakah faktor yang mempengaruhi tindakan British dalam usaha peluasan kuasanya? 105

Pemahaman dan Pemikiran Kritis 7. Tandakan lima buah negeri dalam Negeri-negeri Melayu Tidak Bersekutu dalam rajah di bawah. U A G G A N U T A K M N R K L A N G G E A P A K E N U E N D B A T G D T S R O A C R T A G P B K T H T K E L A N T A N P K L R S H H E T T K R O H O J H P R S T S N U J S I L R E P J O H O L N P R T T 8. Secara berkumpulan, berdasarkan gambar bunga emas di sebelah lakukan tugasan yang berikut: (a) Hasilkan satu esei tentang ciri-ciri bunga emas yang dihantar oleh negeri Perlis, Kedah, Kelantan dan Terengganu ke Siam. (b) Berdasarkan pelbagai sumber, dapatkan maklumat tentang penghantaran bunga emas negeri Kedah ke Siam. Bunga emas. (Sumber: Muzium Negara) 1106

Cakna dan Cerminan Sejarah Nilai, Patriotisme dan Iktibar Kita hendaklah menjiwai usaha pemimpin terdahulu mempertahankan maruah dan warisan bangsa daripada dirobek penjajah. Kita hendaklah sentiasa bersedia mempertahankan negara daripada diserang anasir luar yang boleh memporak-perandakan negara. Permuafakatan merupakan unsur terpenting dalam usaha kita memperjuangkan maruah dan warisan negara. Diri dan Keluarga Negara Kita perlulah sentiasa menjaga Tanggungjawab mempertahankan keterampilan diri untuk dihormati maruah dan warisan negara adalah oleh orang lain. di atas bahu setiap warganegaranya. Setiap warganegara mempunyai tanggungjawab untuk mempertahankan maruah dan warisan negara. Antara langkah pemupukan semangat tanggungjawab ini termasuklah melalui latihan fizikal separa ketenteraan. 107

BAB Pentadbiran Barat di Sarawak 5 dan Sabah Astana di Kuching, Sarawak yang dibina pada tahun 1932. (Sumber: Koleksi DBP, 2018) Astana Kuching Sinopsis dan Pejabat Tadbir Sabah Sarawak dan Sabah telah mempunyai sistem pemerintahan yang sistematik sebelum kedatangan kuasa Barat. Pemerintahan tempatan ini dilaksanakan 108 bagi menjamin kelangsungan kehidupan masyarakat berasaskan peraturan yang diterima oleh masyarakat ketika itu. Namun begitu, perubahan berlaku seiring dengan kemasukan dan peluasan kuasa Dinasti Brooke di Sarawak dan Syarikat Borneo Utara British di Sabah. Pelbagai strategi digunakan sama ada oleh Dinasti Brooke atau pemodal Barat termasuk Syarikat Borneo Utara British untuk menguasai Sarawak dan Sabah. Peluasan kuasa Barat di Sarawak dan Sabah berlaku secara beransur-ansur. Pentadbiran cara Barat yang diperkenalkan turut digabungkan bersama-sama pentadbiran tempatan.

Apakah yang akan anda pelajari? 1. Menyatakan latar belakang pemerintahan tempatan di Sarawak dan Sabah. 2. Menerangkan peluasan kuasa Dinasti Brooke di Sarawak. 3. Menghuraikan peluasan kuasa Syarikat Borneo Utara British di Sabah. 4. Merumuskan pentadbiran Barat di Sarawak dan Sabah. Apakah elemen kewarganegaraan dan nilai sivik yang anda dapati? 1. Menerangkan sikap kesediaan menerima perubahan yang membawa kebaikan. 2. Menjelaskan kepentingan sikap berwaspada terhadap anasir luar. 3. Menjelaskan kepentingan kewibawaan pemimpin dalam pembangunan negara. 4. Menilai keberkesanan pentadbiran yang sistematik untuk kemajuan negara. Pejabat Kereta Api Sabah, 1930. (Sumber: Chai Foh Chin, 2007. Early Picture Postcards of North Borneo and Labuan. Sabah: Opus Publications Sdn. Bhd.) Kemahiran Pemikiran Sejarah yang anda dapati: 1. Memahami kronologi peluasan kuasa Dinasti Brooke di Sarawak dan Syarikat Borneo Utara British di Sabah. 2. Meneroka bukti kemakmuran Sarawak dan Sabah sebelum kedatangan kuasa Barat. 3. Membuat imaginasi peluasan kuasa Barat di Sarawak dan Sabah. 4. Membuat interpretasi peluasan kuasa Barat di Sarawak dan Sabah. 5. Membuat rasionalisasi perubahan pentadbiran di Sarawak dan Sabah. 109

5.1 Latar Belakang Pemerintahan Tempatan di Sarawak dan Sabah Pengenalan U Sebelum kedatangan kuasa-kuasa luar, masyarakat Kudat tempatan di Sarawak dan Sabah telah mempunyai sistem pemerintahan yang berkesan. Sistem Kota Kinabalu Sandakan pemerintahan yang diamalkan ini membawa kestabilan dan menyumbang kepada keharmonian SABAHS. Kinabatangan Lahad serta kemakmuran di negeri-negeri ini. Sistem Datu ini menjadi panduan dalam perkembangan BRUNEI ekonomi, sosial dan politik masyarakat tempatan Tawau di kedua-dua buah negeri. Di Sarawak, terdapat Miri beberapa kerajaan Melayu seperti Sawaku, Kalaka, Samadong dan Melano. Bintulu Sibu SARAWAK S. Rajang Kuching KALIMANTAN (INDONESIA) Sistem Pemerintahan Tempatan Sistem pemerintahan di Sarawak dan Sabah mempunyai persamaan dan perbezaan. Persamaan dan perbezaan yang wujud ini mempunyai kaitan langsung dengan perkembangan sejarah sosiopolitik yang berlaku di kedua-dua buah negeri tersebut. Setiap suku kaum di Sarawak dan Sabah mempunyai ketua rumah tetapi disebut mengikut dialek masing-masing, namun semuanya mempunyai maksud yang sama. 1. Sistem Kesukuan Sistem ini dilaksanakan oleh masyarakat tempatan di Sarawak dan Sabah. Asas yang penting ialah pegangan dan kepatuhan kepada adat masyarakat. Tahukah Anda? Rumah Panjang di Sarawak (Sumber: Koleksi DBP, 2010) Terdapat kira-kira 27 etnik di Sarawak dan kira-kira 34 Mengapakah wujud perbezaan sistem pemerintahan etnik di Sabah. di sesebuah negeri? (Sumber: Jabatan Penerangan Malaysia) 110

Pemimpin menjadi orang Antara masyarakat yang Penekanan terhadap tengah menyelesaikan mengamalkan sistem ini kepatuhan kepada adat. termasuklah Iban, Bidayuh, pertelingkahan dalam kalangan Kenyah, Kelabit dan Kayan. penduduk dan memastikan keharmonian berkekalan. Bagi masyarakat Melanau, Sistem Bagi masyarakat Iban, ketua masyarakat dikenali Kesukuan pemimpin utama ialah Sarawak Tuai Rumah. Beliau sebagai Menteri. menjadi sumber autoriti Ketua dalam masyarakat. masyarakat Kenyah dikenali Pemilihan pemimpin bukan sebagai Peran Lepo, sekadar faktor keturunan, sementara masyarakat Kayan namun lebih kepada sebagai Kelunan Maren. kebolehan peribadi. Dalam masyarakat Bidayuh, sumber autoriti ialah Tua Kapung. Antara masyarakat yang Pegangan adat menjadi mengamalkan sistem ini alat kawalan sosiopolitik termasuklah Kadazandusun, yang berkesan. Murut dan Bajau. Bagi masyarakat Bajau Sistem Masyarakat ini mempunyai di pantai timur Sabah, pemimpin Kesukuan pemimpin yang dikenali sebagai Orang Tua (Ketua Kampung). dikenali sebagai matto'a yang Sabah Sebagai pemimpin utama yang menjadi pelindung adat dan menyelesaikan pertikaian. kepentingan anak buah. Selain itu, sistem Tukang-tukang Adat pula pemerintahan mengandungi memastikan setiap upacara adat Majlis Kampung dan Tukang- dilakukan dengan betul bagi tukang Adat. mengelakkan bencana. Majlis Kampung membantu Orang Tua dalam pengurusan adat dan kehidupan seharian. Aktiviti Peta Pemikiran Hasilkan peta buih berganda bagi menunjukkan persamaan dan perbezaan sistem kesukuan di Sarawak dan Sabah. 111

2. Sistem Pentadbiran Tempatan Pengaruh Kesultanan Brunei ketara di Sarawak dan Sabah. Di Sabah, selain Kesultanan Brunei, wujud pengaruh Kesultanan Sulu di bahagian pantai timur Sabah. Pengaruh Brunei menyebabkan pemerintahan di Sarawak dipengaruhi sistem pentadbiran Kesultanan Brunei. Sistem pentadbiran dipecahkan kepada tiga bentuk, iaitu Sungai Kerajaan, Sungai Tulin dan Sungai Kuripan. Sistem Pentadbiran dijalankan oleh pembesar tempatan yang menjadi Pentadbiran wakil sultan atau pembesar yang memiliki wilayah tersebut. di Sarawak Kawasan di Sungai Sarawak ditadbir oleh Datu Patinggi, Datu Bandar dan Datu Temenggung sebagai wakil Sultan Brunei. KawasanpedalamanditadbirolehOrangKaya(O.K.) seperti O.K. Beti di Padeh, O.K. Antau di Rimbas, O.K. Jugah di Lundu dan O.K. Gasing di Skrang. Kuasa Kesultanan Brunei di Sarawak adalah berasaskan kepada sistem penguasaan tanah. Sistem Kedatuan di Sarawak Sistem Kedatuan merupakan sistem pemerintahan tradisi masyarakat Melayu di Sarawak yang berpusat di sekitar Sungai Sarawak. Sistem ini merupakan kesinambungan daripada sistem kerajaan yang terdapat sebelum ini di Sarawak. Sistem ini diamalkan oleh kerajaan-kerajaan Sewaktu pengaruh Kesultanan Brunei, awal yang wujud di Sarawak. golongan pembesar ini menjadi wakil bagi pihak Sultan Brunei. Kerajaan Sawaku merupakan antara kerajaan Mereka berkuasa mentadbir Sarawak tanpa awal yang terletak di sekitar Sungai Sarawak campur tangan Kesultanan Brunei. ditadbir oleh Datu Merpati Jepang. Keturunan Datu Merpati Jepang secara turun- Mereka bertanggungjawab menjalankan temurun menguasai pentadbiran di wilayah ini pentadbiran dan membangunkan Sarawak. dengan memakai gelaran Datu Patinggi, Datu Bendahara (Datu Bandar) dan Datu Temenggung. Sungai Kerajaan, Tahukah Anda? Tulin, Kuripan Gelaran Orang Kaya (O.K.) diberikan oleh Kesultanan Brunei 112 terutamanya kepada pemimpin Iban dan pemimpin tempatan untuk menonjolkan kedudukan mereka sebagai pemimpin.

Sistem Kawasan pantai barat dikuasai oleh Kesultanan Brunei, manakala Pentadbiran kawasan pantai timur dikuasai oleh Kesultanan Sulu. di Sabah Kuasa Kesultanan Brunei di Sabah berasaskan sistem penguasaan tanah. Pentadbiran dijalankan oleh pembesar tempatan yang menjadi wakil sultan atau pembesar (pengiran) yang memiliki wilayah tersebut. Sultan Sulu memiliki semua tanah di bawah pengaruhnya. Namun begitu, pemerintahan diwakilkan oleh Datu. Kuasa golongan Datu pula bergantung pada milikan bilangan hamba (pengikut) dan kemampuan menghantar ufti secara tetap kepada sultan. Golongan Datu inilah yang sebenarnya menjalankan pentadbiran di pantai timur Sabah dan sistem ini dikenali sebagai sistem Datu. Sistem Ketua Bebas di Sabah Pada abad ke-17 dan 18, sistem pentadbiran Ketua Bebas dijalankan di kawasan-kawasan yang kuasa Sultan Brunei dan Sulu agak lemah atau tidak berkesan. Sistem ini bergantung pada kemampuan individu untuk memerintah kawasan yang dikuasainya. Ketua bebas ini muncul daripada sikap berani Antara Ketua Bebas yang dikenali ialah Syarif dan keperwiraan seseorang tokoh yang Osman yang berkuasa di daerah Marudu antara mencabar kewibawaan Sultan di kawasannya. tahun 1830-1840 dan Datu Kerunding yang berkuasa di daerah Tungku pada akhir abad Mereka tergolong atau mempunyai pertalian ke-19. keluarga dengan Sultan Brunei atau Sultan Sulu. Mereka berkuasa dan bertanggungjawab Mereka mempunyai undang-undang menjalankan pentadbiran di kawasan masing- tersendiri dan tidak mengiktiraf kuasa lain. masing. Jelaslah bahawa Sarawak dan Sabah telah mempunyai sistem pemerintahan yang teratur yang membawa kepada kestabilan dan kemakmuran kepada masyarakat. Dalam masa yang sama menarik kehadiran kuasa luar. Oleh itu, kita seharusnya berwaspada terhadap anasir luar yang mampu mengambil alih kuasa yang ada jika kita tidak bersatu padu. Apakah kelebihan sistem Ketua Cerna Minda Bebas di Sabah? Di manakah dijalankan sistem pentadbiran Ketua Bebas? 113

5.2 Peluasan Kuasa Dinasti Brooke di Sarawak Pengenalan Peluasan kuasa Barat di Sarawak dilakukan oleh pihak persendirian, iaitu James Brooke. Kekayaan Sarawak terutamanya sagu, antimoni dan emas menarik perhatian James Brooke untuk menguasai Sarawak. Beliau menggunakan pelbagai strategi untuk meluaskan kuasanya. Selain itu, perpecahan politik di Sarawak dan alasan kegiatan pelanunan digunakan sepenuhnya oleh James Brooke hingga akhirnya beliau berjaya memperoleh Sarawak daripada Kesultanan Brunei. Seterusnya, James Brooke dan keluarganya berusaha meluaskan kuasa mereka ke seluruh Sarawak. Sarawak Ketika Kehadiran James Brooke * Kawasan Sungai Sarawak merupakan U kawasan ekonomi yang penting. * Sultan Brunei menghantar Pengiran Indera LAUT BRUNEI Mahkota ke kawasan ini sebagai pembesar CHINA Brunei untuk menguasai ekonomi. SELATAN * Pada tahun 1820-an, kalangan masyarakat SARAWAK Kawasan Melayu bertumpu di LidahTanah yang terletak Kesultanan di sekitar Sungai Sarawak. Kawasan ini SARAWAK Brunei menjadi pusat perdagangan dan pentadbiran. Kawasan ini sangat strategik kerana mampu S. Rajang mengawal kegiatan perdagangan sungai dan kawasan pedalaman. Kuching Lidah KALIMANTAN Tanah (INDONESIA) Peta menunjukkan Sarawak ketika kehadiran James Brooke. Terdapat beberapa individu yang terlibat dalam percaturan politik dan pemerintahan di Sarawak antara tahun 1830-an hingga 1840-an. * Sultan Brunei yang mentadbir wilayah Sarawak pada tahun 1827 berhasrat mengawal kegiatan perdagangan di Sarawak. * Pengiran Indera Mahkota mendirikan pusat pentadbiran di Kuching. * Menimbulkan perbalahan dengan pembesar tempatan kerana mengenakan cukai yang tinggi dan kerahan tenaga. * Penentangan dipimpin oleh Datu Patinggi Ali yang ingin Sultan Omar Ali Saifuddin II, membebaskan Sarawak daripada cengkaman Pengiran Indera Sultan Brunei Mahkota. * Dihantar oleh Sultan Brunei untuk Cerna Minda menyelesaikan masalah di Sarawak. Siapakah yang * Merupakan bapa saudara Sultan Brunei. dihantar oleh Sultan * Berusaha memujuk Datu Patinggi Ali Brunei untuk menyelesaikan dan pembesar Melayu, namun gagal. masalah di Sarawak? * Beliau meminta bantuan James Brooke. Pengiran Raja Muda Hashim 114

* Mencari peluang untuk mendapatkan Sarawak. * Pada peringkat awal, menjalankan aktiviti pengembaraan di antara Sarawak dan Singapura dengan kapalnya Royalist. * Mendapat sokongan pihak British melalui angkatan tentera laut. * Menerima pelawaan Pengiran Raja Muda Hashim untuk menyelesaikan masalah di Sarawak. * James Brooke mengenakan syarat, iaitu Pengiran Raja Muda Hashim perlu menyerahkan Sarawak kepada beliau. James Brooke * Pembesar tempatan di Sarawak. * Melakukan penentangan terhadap pentadbiran Brunei pada tahun 1836. * Menentang tindakan-tindakan wakil Sultan Brunei yang menjejaskan kehidupan masyarakat tempatan. * Bersetuju berunding dengan James Brooke dan menamatkan penentangan terhadap Brunei. Datu Patinggi Ali James Brooke Mendapatkan Kuasa Pemerintahan James Brooke menggunakan kesempatan terhadap masalah yang berlaku di Sarawak sehingga berjaya menyelesaikannya. James Brooke menggunakan empat strategi dalam usaha mencapai matlamatnya. 1. Rundingan * Strategi ini digunakan oleh James Brooke apabila berunding dengan Pengiran Raja Muda Hashim apabila diminta untuk menyelesaikan pertelingkahan yang berlaku di Sarawak. * Dalam rundingan inilah Pengiran Raja Muda Hashim menawarkan Sarawak kepada James Brooke dan tawaran ini dilakukan sebanyak dua kali sebelum James Brooke menerimanya. 2. Ugutan * Strategi ugutan dilakukan oleh James Brooke sebanyak dua kali. Pertama, terhadap Pengiran Raja Muda Hashim yang cuba berdolak-dalik dan tidak bersetuju dengan rundingan yang dilakukan sebelumnya, iaitu menyerahkan Sarawak kepadanya. Bagi mengatasi hal ini, James Brooke mengugut Pengiran Raja Muda Hashim dengan bersedia menyerang kedudukan Pengiran Raja Muda Hashim di Kuching. * Tindakan ini menyebabkan Pengiran Raja Muda Hashim bersetuju menyerahkan pemerintahan Sarawak kepada James Brooke. * Ugutan kedua dilakukan secara tidak langsung kepada pemerintah Brunei, Sultan Omar Ali Saifuddin apabila James Brooke hadir ke Brunei diiringi oleh angkatan tentera laut British. * Kehadiran James Brooke adalah untuk mengesahkan penyerahan Sarawak seperti yang dilakukan oleh Pengiran Raja Muda Hashim. * Tindakan James Brooke menyebabkan Sultan bersetuju mengesahkan penyerahan Sarawak tersebut. 115

3. Perjanjian * James Brooke turut menggunakan perjanjian sebagai strategi untuk meluaskan kuasa. Dua perjanjian terpenting berlaku pada tahun 1841 dan 1842. Perjanjian 1841: * James Brooke memerintah Sarawak dan menguasai hasilnya. James Brooke * James Brooke harus menghormati dan memelihara undang-undang dengan Pengiran Raja Muda dan adat Melayu. Hashim * Sultan Brunei menyerahkan Sarawak dari kawasan Tanjung Datu Perjanjian ke Sungai Samarahan. 1842: James Brooke dengan * Semua hasil pendapatan kawasan ini diserahkan kepada James Brooke. Sultan Brunei, * James Brooke mestilah memberikan ufti tahunan sebanyak 2,500 Sultan Omar Ali Saifuddin Dolar Sepanyol kepada Sultan Brunei. * Tidak boleh campur tangan dalam hal adat dan agama penduduk tempatan. * Tidak boleh dipindah milik tanpa kebenaran Sultan Brunei. * Sultan Brunei mengiktiraf James Brooke sebagai Raja Putih Sarawak. * Kedua-dua perjanjian inilah yang membolehkan James Brooke mendapatkan kekuasaan sebagai pemerintah Sarawak dan secara langsung menamatkan kekuasaan Kesultanan Brunei di Sarawak. 4. Ketenteraan * James Brooke turut menggunakan kekuatan ketenteraan dalam usahanya untuk mendapatkan kuasa di Sarawak. * Bantuan ketenteraan diperoleh melalui sokongan kapal HMS Dido yang dimiliki oleh angkatan tentera laut British. * Kapal ini digunakan bagi memerangi ancaman lanun yang mengganggu perdagangan dan ketenteraman Sarawak. Walau bagaimanapun, kejayaan James Brooke ini hanyalah permulaan kepada penguasaan yang lebih luas. Kemudiannya, ia meliputi kawasan-kawasan lain di Sarawak yang masih dalam kekuasaan Kesultanan Brunei. Tahukah Anda? Aktiviti TMK Fort Margherita dibina Dengan menggunakan pada tahun 1878 dan siap pelbagai sumber TMK, sepenuhnya pada tahun hasilkan poster bertajuk 1879 serta mengambil nama "Fort Margherita: Kota isteri Raja Charles Brooke. Penuh Misteri". Kos pembinaannya ialah 8100 Dolar Sepanyol. 116

Pengukuhan Kuasa James Brooke Setelah memperoleh kuasa di Sarawak, James Brooke berusaha mengukuhkan kuasanya. Jadual: Usaha dan Tindakan James Brooke Mengukuhkan Kuasa Kekuatan Tentera * James Brooke memperoleh bantuan dan sokongan daripada tentera laut British. Menentang Kebangkitan Orang Tempatan * Kapal perang HMS Dido berjaya menghancurkan kubu kuat orang Iban di Sungai Saribas dan Sungai Skrang. Memperoleh Sokongan Sebahagian Masyarakat * James Brooke menganggap kebangkitan orang tempatan sebagai Tempatan lanun. * Isu ini menjadi alasan tindakan meluaskan kuasa di kawasan orang Iban sebagai tindakan yang sah dan mendapat sokongan British. * James Brooke berjaya memperoleh sokongan daripada sebahagian orang tempatan termasuklah sebahagian orang Melayu dan Iban. Mengambil Kesempatan * Di Mukah, James Brooke menyokong Pengiran Matusin yang daripada Pertelingkahan berkonflik dengan Pengiran Ersat. Pengiran Ersat dan anaknya yang Wujud dalam Pengiran Nipa lebih dihormati oleh penduduk tempatan. Brooke Masyarakat Tempatan menyokong Pengiran Matusin hingga membolehkan Brooke memecahkan kekuatan masyarakat tempatan di Mukah. Menghapuskan * James Brooke berjaya menyingkirkan tokoh tempatan yang Tokoh Tempatan menentangnya. yang Menentang Kedudukannya * Sharif Masahor yang dituduh terlibat dalam pakatan menyingkirkan Brooke dibuang ke Singapura. Memperkukuh Pertahanan Sarawak * Datu Patinggi Abang Abdul Ghafur bin Abang Qahar pula dibuang ke Melaka. Sokongan Kewangan * Benteng dan kubu yang dilengkapi dengan meriam didirikan di kawasan yang strategik bagi mengawal kawasan tersebut. * Kubu di Sungai Skrang dibina pada tahun 1849 selepas Perang Beting Maru tamat bagi memerhati pergerakan kaum Iban Skrang daripada menentang pentadbiran Brooke di kawasan tersebut. Pada tahun 1849, kubu ini dinamakan Fort James. * Pada tahun 1862, Renjer Sarawak ditubuhkan bagi mengawasi keamanan dan pertahanan. * Dalam usaha meluaskan kuasa di Sarawak, James Brooke memperoleh sokongan kewangan daripada pemodal Eropah terutama Baroness Angela Burdett-Counts. James Brooke menggunakan kekuatan ketenteraan untuk menguasai Sarawak. Bincangkan. 117

Kronologi Peluasan Kuasa Dinasti Brooke Tahun 1841 Tahun 1853 Tahun 1861 * James Brooke * Penentangan orang Iban * Sultan Abdul Mumin memperoleh kawasan di Saribas dan Batang menyerahkan Sungai Kuching, kemudiannya Lupar berjaya ditumpaskan Rajang kepada James merangkumi kawasan dengan menggunakan alasan Brooke dengan bayaran dari Tanjung Datu menghapuskan lanun. 4500 Dolar Sepanyol ke Sungai Samarahan. setahun kerana membantu * Sadong, Batang Lupar, Saribas menghapuskan kebangkitan * Sejak tahun 1840-an, dan Kalaka berjaya diperoleh orang tempatan. James Brooke berjaya oleh James Brooke. Sebagai menguasai Batang balasan, separuh daripada hasil * Kawasan yang terlibat Lupar dan Sungai pendapatan wilayah ini diberikan termasuklah Oya, Mukah, Saribas. kepada Sultan Abdul Mumin. Tatau dan Bintulu. James Brooke, Raja Putih OyaMukah B Sarawak yang pertama T (1842-1868). Tanjung Sibu Datu Sarikei Kanowit Kapit S. Rajang Charles Brooke, Raja Kuching ASmri aLBBnuaaKhpteaadagnuriagan K Putih Sarawak yang kedua Bau (I (1868-1917). Bahagian Cerna Minda Pertama Namakan kawasan yang Kawasan jajahan keluarga Brooke di Sarawak. berjaya dikuasai oleh James Brooke. KPS 118 Bincangkan kaedah yang digunakan oleh Charles Brooke dalam usaha memperluas kuasa Dinasti Brooke di Sarawak.

Tahun 1883 Tahun 1885 Tahun 1890 * Limbang diperoleh Charles * Orang Kayan yang * Kawasan di Sungai mendiami kawasan Sungai Trusan diperoleh oleh Brooke pada tahun 1890. Baram bangun menentang Charles Brooke dengan * Tindakan ini dilakukan Kesultanan Brunei. bayaran 4500 Dolar Sepanyol yang diserahkan apabila penduduk Limbang * Charles berjaya mendapatkan kepada Temenggung bersetuju untuk menyertai Baram dan seluruh kerana kawasan itu di Sarawak. lembangan Sungai Baram bawah penguasaan beliau. * Bayaran sebanyak 6000 daripada Sultan Brunei Dolar Sepanyol kepada dengan bayaran ufti sebanyak * Tindakan ini diambil Sultan Brunei. 4200 Dolar Sepanyol bagi membolehkan isu setahun. pembunuhan beberapa Tahun 1905 peniaga Sarawak oleh * Pada 12 Januari 1905, kerajaan orang Murut di kawasan itu dapat diselesaikan. Sarawak memperoleh hak terhadap Lawas yang sebelum Limbang Lawas itu dimiliki oleh SBUB. Brunei Trusan * Sempadan Sarawak itu masih dikekalkan hingga kini. U S. Baram Bintulu Charles Vyner Brooke, Tatau Raja Putih Sarawak yang ketiga (1917-1946). Kapit Jelaslah bahawa kelicikan dan kemampuan James Brooke KALIMANTAN menggunakan pelbagai strategi membolehkannya berjaya (INDONESIA) mendapatkan Sarawak daripada Sultan Brunei. Perpecahan dan konflik masyarakat tempatan memudahkan usaha James Brooke ini. Dalam hal ini, sejarah membuktikan bahawa tanpa sifat bersatu padu dan berwaspada, orang asing akan lebih mudah untuk mengambil alih kuasa dan seterusnya menguasai negara kita. Mengapakah sungai di Sarawak KPS sangat penting dalam kehidupan masyarakat di Sarawak? Imaginasikan peristiwa pengambilan Sungai Trusan oleh Charles Brooke pada tahun 1885. Ceritakan peristiwa tersebut semula. 119 KPS

5.3 Peluasan Kuasa Syarikat Borneo Utara British di Sabah Pengenalan Sebelum kehadiran kuasa-kuasa Barat di Sabah, pentadbiran di Sabah dikuasai oleh Kesultanan Brunei dan Kesultanan Sulu serta Ketua-ketua Bebas. Kedudukan Sabah yang strategik dan mempunyai potensi ekonomi yang besar menyebabkan Sabah menjadi perhatian pemodal asing. Dengan strategi pajakan, pembelian dan perjanjian, akhirnya Sabah berjaya dikuasai oleh pemodal asing seterusnya dimiliki oleh Syarikat Borneo Utara British (SBUB). Kemakmuran Sabah Menarik Pemodal Asing Dua faktor penting yang menyebabkan Sabah menjadi tarikan kepada pemodal luar ialah kedudukannya yang strategik dan kekayaan ekonomi. U Ke China dan Jepun Sumatera Melaka Pulau Kepulauan Palawan Sulu LAUT CHINA SELATAN Teluk Gaya Brunei Jambi Borneo Sulawesi New Guinea Banda LAUTAN Betawi HINDI Jawa Ke Australia Kedudukan strategik Sabah di laluan maritim antarabangsa. (Sumber: James Waren, "The Global Economy and the Sulu Zone: Connections, Commodities and Culture", Crossroads Studies on the History of Exchange Relation in the East Asian World, Vol. III, 2001) 1. Kedudukan Strategik Sabah berada di tengah-tengah Sabah penting dalam Pelabuhan-pelabuhan di sepanjang laluan perdagangan di antara aktiviti perdagangan pantai barat dan timur Sabah China dan Singapura. Sabah yang melibatkan merupakan pelabuhan semula juga berhampiran dengan laluan kepulauan Sulu jadi yang strategik. Kapal boleh Pulau Palawan yang merupakan hingga New Guinea berlabuh dengan selamat daripada laluan maritim bagi kapal-kapal dan Australia. tiupan angin monsun. Antara dagang untuk belayar ke China pelabuhan utama termasuklah dan Jepun. di Teluk Gaya. 120

2. Kekayaan Ekonomi * Hasil-hasil ekonomi Sabah terutamanya sarang burung, sagu, rotan, getah perca, gamat dan sirip ikan yu telah lama memasuki pasaran antarabangsa. * Barangan ini didagangkan oleh masyarakat tempatan dengan pedagang-pedagang asing yang datang ke Sabah. * Sarang burung mendapat permintaan yang * Di kawasan dataran dan lembah pula, tinggi dalam pasaran di China. tanaman seperti indigo dan kapas hidup subur. * Keadaan ini menyebabkan pedagang Barat yang berminat mendapatkan barangan China * Hal ini membolehkan pertanian komersial menjadikan sarang burung sebagai dijalankan dengan giat. barang dagangan yang penting untuk dibawa ke China. Kekayaan yang dimiliki oleh Sabah menjadi perhatian dalam kalangan pemodal asing. Mereka berusaha meluaskan kuasa di Sabah. Hal peluasan kuasa ini agak unik kerana berbeza daripada usaha kuasa luar yang meluaskan kuasa di negeri-negeri lain di negara kita. Sabah Sebelum Penguasaan Syarikat Borneo Utara British (SBUB) Sebelum pertapakan dan peluasan kuasa SBUB di Sabah, dua kawasan telah pun dimiliki oleh British, iaitu Pulau Balambangan dan Pulau Labuan. Pulau Balambangan Pulau Labuan * P a d a t a h u n 1 7 6 3 , A l e x a n d e r * James Brooke berusaha meluaskan daerah Dalrymple yang membuat perjanjian kekuasan dengan mengadakan perjanjian dengan dengan Kesultanan Sulu telah Sultan Brunei berhubung dengan Pulau Labuan. mengibarkan bendera British di Pulau Balambangan yang menandakan * Sultan Brunei menyerahkan Labuan kepada pihak pulau tersebut menjadi milik British. British melalui perjanjian pada 18 Disember 1846 dan pihak British bertanggungjawab * Namun begitu, penempatan British menumpaskan lanun di kawasan tersebut serta di sini menghadapi pelbagai masalah melindungi perdagangan. termasuk serangan lanun. * James Brooke dilantik sebagai Gabenor yang * British meninggalkan pulau ini pada pertama. bulan November 1805. Pulau Balambangan Tahukah Anda? dan Pulau Labuan Indigo merupakan tanaman yang mampu menghasilkan British bertindak memacakkan warna semula jadi yang benderanya di Pulau Balambangan. biasanya digunakan dalam Bincangkan. industri mewarna tekstil. 121

Pertapakan Syarikat Borneo Utara British (SBUB) Kedudukan strategik dan potensi kekayaan Sabah menarik perhatian pemodal asing. Beberapa strategi digunakan oleh mereka, iaitu dengan menyewa, memajak dan mengadakan perjanjian dengan Kesultanan Brunei dan Kesultanan Sulu. Perkembangan ini membawa perubahan ekonomi, sosial dan politik yang penting di Sabah. Sultan Brunei Charles Lee Moses Moses menjual haknya kepada menyewa Sabah daripada J. W. Torrey dan T. B. Harris Sultan Brunei pada tahun dan menjadikan Kimanis 1865 selama 10 tahun. sebagai pusat kegiatan perdagangan mereka. Alfred dan Edward Dent Baron Gustavus von Torrey menjual haknya memajak pantai timur Overbeck bekerjasama kepada Baron Gustavus Sabah daripada Sultan dengan Alfred dan Edward Sulu pada tahun 1878. Dent memajukan Sabah. von Overbeck. Pada bulan Julai 1881, Alfred Pada tahun 1888, Dent dan adiknya menubuhkan Borneo Utara menjadi British North Borneo Provisional negeri naungan British. Association Ltd. dan mendapat Pihak SBUB berupaya status piagam (Charter) pada memerintah Borneo Utara 1 November 1881. hingga tahun 1942. Jata Syarikat Borneo Utara British (1881-1946). (Sumber: Arkib Negeri Sabah) Pegawai Syarikat Borneo Utara British. (Sumber: Arkib Negeri Sabah) Cerna Minda Senaraikan nama pemodal yang terlibat dalam kegiatan perdagangan di Sabah. 122

Peluasan Kuasa Syarikat Borneo Utara British (SBUB) Kedudukan Syarikat Borneo Utara British (SBUB) sebagai sebuah syarikat berpiagam menjadi asas penting dalam usahanya untuk meluaskan pengaruh dan kedudukan di Sabah. Piagam Diraja memberikan kuasa kepada SBUB untuk memiliki Sabah. Piagam Diraja yang diterima oleh SBUB diberikan oleh kerajaan British yang mengiktiraf kedudukan SBUB sebagai wakil kerajaan British. Hal ini secara tidak langsung menunjukkan peluasan kuasa British ke atas Sabah. Syarat yang perlu dipatuhi oleh SBUB untuk menerima Piagam Diraja adalah seperti yang berikut: * SBUB menerima Penasihat British. * SBUB perlu memelihara adat resam, agama dan undang-undang penduduk tempatan. SBUB hendaklah memerintah Sabah dengan adil dan saksama. * SBUB mesti melantik Pegawai Tadbir daripada pegawai yang diakui British. * SBUB tidak dibenarkan menyerahkan Sabah kepada pihak lain tanpa kebenaran British. * Dua matlamat utama SBUB ialah pembangunan ekonomi William Hood Treacher melalui eksploitasi sumber-sumber yang terdapat di Sabah dan ( Sumber: Muzium Negeri Sabah) melindungi serta mempertahankan hak-hak masyarakat tempatan. * Melalui piagam ini, SBUB mempunyai kuasa mentadbir Sabah. Sir Rutherford Alcock menjadi presiden pertama, manakala Alfred Dent dilantik sebagai pengarah urusan. * Kuasa sebenar syarikat terletak di tangan kalangan pemodal di London. Di Sabah pula, sistem birokrasi yang diterajui oleh Gabenor dibentuk bagi memastikan usaha syarikat untuk mengaut keuntungan. * Gabenor pertamanya ialah William Hood Treacher (1881-1887). Kedudukan Sabah yang strategik dan potensi ekonominya menjadi faktor yang menarik kemasukan pemodal asing termasuklah SBUB. Setelah bertapak dan memperoleh Piagam Diraja daripada kerajaan British, SBUB bertindak meluaskan kuasanya di Sabah. Meskipun demikian, peluasan kuasa ini menyebabkan kekayaan yang dimiliki oleh Sabah akhirnya dikuasai oleh pihak asing. Oleh itu, kestabilan negara amatlah penting bagi memastikan usaha inovasi dan kreativiti kita untuk memajukan ekonomi negara tidak dimanipulasi dan dieksploitasi oleh kuasa asing. Bincangkan potensi pembangunan ekonomi di Sarawak dan Sabah. 123

5 .4 Bentuk Pentadbiran Barat di Sarawak dan Sabah Pengenalan Peluasan kuasa oleh Dinasti Brooke di Sarawak dan SBUB di Sabah bermatlamat mengaut keuntungan daripada eksploitasi terhadap sumber hasil dan kuasa politik mereka. Bagi memastikan matlamat mereka tercapai, pelbagai perubahan pentadbiran dilakukan. Perubahan pentadbiran ini memberikan kesan besar kepada kehidupan masyarakat di Sarawak dan Sabah. Pemantapan Pentadbiran Barat di Sarawak dan Sabah Usaha memantapkan pentadbiran dan kuasa Dinasti Brooke dilakukan secara berhati-hati dan berperingkat-peringkat. Pengekalan Pentadbiran Pentadbiran Golongan Elit Berhierarki Berasaskan Tempatan Kaum Pembahagian Perundangan Wilayah Pemantapan Pentadbiran di Sarawak dan Sabah 1. Pembahagian Wilayah Pentadbiran Dinasti Brooke di Sarawak dan SBUB di Sabah menyusun semula sistem pentadbiran dengan membuat pembahagian terhadap wilayah-wilayah yang dikuasai. Hal ini dilakukan bagi membolehkan pentadbiran dijalankan dengan lebih berkesan. (a) Sarawak * Pada tahap awal, Raja Brooke membahagikan Sarawak kepada tiga bahagian bagi memudahkan pentadbiran. * Charles Brooke menambahkan dua bahagian pada tahun 1885 dan 1890. * Setiap bahagian dipecahkan kepada daerah dan kampung. * Sempadan kawasan ini menjadi asas pemilikan dan kekuasaan Dinasti Brooke. Hal ini berbeza daripada amalan sebelumnya yang lebih menekankan kepada hak percukaian. Cerna Minda KPS Apakah tindakan yang dilakukan oleh Dinasti Brooke untuk menyusun semula Rasionalkan tindakan Syarikat Borneo pentadbiran di Sarawak? Utara British memantapkan pentadbiran di Sabah. 124

BRUNEI Limbang SABAH DARUSSALAM U Miri Bahagian Kelima LAUT Bahagian CHINA Keempat SELATAN SSiibbuu Kanowit Bahagian Kapit Ketiga Sarikei S. Rajang LAUT Kuching CHINA Bau Bahagian SimanSAgmrgi aanngBaKheadguiaan SELATAN Daerah Daerah LAUT SULU Pertama KALIMANTAN Alcock Dewhurst (INDONESIA) Daerah Myburgh Bahagian di Sarawak semasa pemerintahan DinaKsottai KBinarboalou kDea.erah (Sumber: Muzium Negeri Sarawak) Keppel Daerah Mayne Bahagian Pertama Sungai Sarawak dan SDaaedraohng Daerah Kinabatangan Dent Martin Bahagian Kedua Sg. Bahagian Ketiga Batang LupaDra,eSraahribas, Kalaka, Simanggang Sungai RajanCgla,rkOe ya,DMaeruahkaChun,liBffeintuElulpD,haMienrsaathotnueBRUNEI Bahagian Keempat Sungai Baram LAUT SULAWESI Bahagian Kelima Limbang, Trusan dan Lawas (b) Sabah LAUT RESIDENSI U CHINA KUDAT LAUT SULU * SBUB turut melaksanakan pembahagian SELATAN residensi di Sabah. Pada tahap awal hanya terdapat dua Residensi, iaitu Residensi RESIDENSI Pantai Timur yang berpusat di Sandakan PANTAI BARAT dan Residensi Pantai Barat yang berpusat di Jesselton. RESIDENSI PANTAI TIMUR * Pada tahun 1922, kawasan pentadbiran terdiri daripada lima residensi, iaitu RESIDENSI RESIDENSI Kudat, Pantai Barat, Pedalaman, Pantai PEDALAMAN TAWAU Timur dan Tawau yang kesemuanya berjumlah 17 daerah. BRUNEI * Setiap Residensi diketuai oleh Residen, LAUT SULAWESI sementara di daerah pula diketuai oleh Pegawai Daerah. Pembahagian residensi di Sabah pada tahun 1922 oleh SBUB. (Sumber: Muzium Negeri Sabah) * Setiap Pegawai Daerah dibantu oleh Penolong Pegawai Daerah. Kebiasaannya, Tahukah Anda? Residen, Pegawai Daerah dan Penolong Pegawai Daerah berbangsa Inggeris atau Kudat pernah menjadi ibu negeri pertama Eropah. Sabah sewaktu di bawah pentadbiran SBUB antara tahun 1881 hingga tahun 1884. 125

2. Pengekalan Pembesar Tempatan Dasar yang dijalankan oleh Dinasti Brooke di Sarawak berasaskan kepada amanah. Sarawak merupakan milik penduduk peribuminya dan Raja Brooke memerintah bagi pihak dan untuk kepentingan mereka. Dengan asas ini, sikap mengambil berat terhadap usaha mempertahankan hak dan kepentingan kaum dijadikan pegangan. Keadaan yang hampir sama turut berlaku di Sabah apabila SBUB perlu memenuhi syarat Piagam Diraja, iaitu menghormati dan mempertahankan masyarakat peribumi. Pengekalan Pembesar Tempatan Pengekalan Institusi Peribumi di Sarawak di Sabah Dinasti Brooke melibatkan kalangan Bagi menjamin kecekapan dan pembesar tempatan dalam sistem pentadbiran pentadbiran yang baik, SBUB membahagikan ketua-ketua peribumi kepada kategori ketua atas nama dasar amanah. yang diakui dan yang tidak diakui. Dasar ini digunakan bagi mengisi Ketua Anak Negeri yang diakui kekurangan pegawai-pegawai Eropah diserapkan ke dalam sistem pentadbiran SBUB dan dibayar gaji, sementara Ketua yang jumlahnya kecil. Anak Negeri yang tidak diakui tidak Penglibatan orang tempatan seperti dibayar gaji. kalangan Datu, iaitu Datu Patinggi, Datu Institusi peribumi yang utama ialah Bandar, Datu Temenggung serta dua Institusi Ketua Anak Negeri, Ketua jawatan baharu, iaitu Datu Imam dan Kampung (Orang Tua) dan Mahkamah Datu Hakim. Anak Negeri. Ketika zaman Charles Vyner Ketua bergaji akan memelihara keamanan Brooke, beberapa gelaran diwujudkan, dan peraturan serta mengutip cukai kepala iaitu Datu Menteri, Datu Pahlawan, dan mentadbir keadilan. Datu Bentara dan Datu Amar. Ketua Anak Negeri yang juga digelar Para pembesar tidak lagi dibenarkan Orang Kaya-Kaya (O.K.K.) membantu Pegawai mengutip cukai, sebaliknya diberikan gaji Daerah menjalankan pentadbiran pada dan peranan membantu pentadbiran. peringkat daerah. Mengekalkan semua Ketua Anak Negeri juga undang-undang tempatan dan adat yang dilantik menjadi hakim di Mahkamah Anak tidak bercanggah dengan sistem barat. Negeri dan bertugas dalam menjaga keamanan daerah mereka, memungut cukai dan mengurus pentadbiran pengadilan (pembantu majistret). Kuasa Barat di Sarawak dan Sabah memperkenalkan sistem pentadbiran moden tetapi dalam masa yang sama mengekalkan pemerintahan tempatan. Bincangkan. 126

3. Pentadbiran yang Berhierarki Bagi menyelaraskan sistem pentadbiran yang berkesan, Dinasti Brooke di Sarawak dan SBUB di Sabah membentuk sistem pentadbiran berhierarki. (a) Sarawak Carta Organisasi Pentadbiran Sarawak Raja Brooke mengetuai pentadbiran Majlis Tertinggi Raja Majlis Negeri di Sarawak yang dibantu oleh Majlis Residen Tertinggi dan Majlis Negeri. Residen pula mengetuai pentadbiran di setiap Bahagian bahagian yang terdiri daripada Kuching, Simanggang, Sibu, Marudi dan Lawas. Setiap bahagian dibahagikan kepada beberapa daerah yang diketuai oleh Pegawai Daerah. Pentadbiran pada peringkat kampung turut diperkemaskan melalui jawatan penghulu yang menjadi ketua bagi satu atau lebih kampung. Pentadbiran Daerah Berhierarki Kampung di Sarawak (b) Sabah SBUB di Sabah diketuai oleh Gabenor yang bertanggungjawab kepada lembaga pengarah syarikat di London. Majlis penasihat ditubuhkan pada tahun 1883 untuk menasihati gabenor dalam hal ehwal pentadbiran. Carta Organisasi Pentadbiran SBUB Pemegang Saham Lembaga Pengarah Majlis Penasihat Gabenor Setiausaha Kerajaan Rumah kerajaan, 1870. Ketua Jabatan Residen Pegawai Daerah Ketua Anak Negeri Ibu Pejabat Syarikat Borneo Utara Ketua Kampung British, 1898. (Sumber: Muzium Negeri Sabah) 127

4. Pentadbiran Berasaskan Kaum Dinasti Brooke (a) mengamalkan sistem pecah dan perintah. Bagi orang Cina Tiga kategori diwujudkan jawatan masyarakat Kapitan dan Kangcu. dikelompokkan, iaitu Melayu, Iban dan Sarawak Cina. Charles Brooke Orang Melayu dalam mewujudkan pentadbiran, orang Cina dalam ekonomi dan orang jawatan tertinggi Iban dalam keselamatan masyarakat Iban, iaitu dan ketenteraan. Temenggung. (b) Pentadbir dikenali Bandingkan dasar yang sebagai Penolong dilakukan oleh pihak British Pentadbiran Pegawai Daerah. di Negeri-negeri Melayu berasaskan peribumi dengan tindakan Dinasti Sabah Brooke di Sarawak dalam di Sabah. mengamalkan dasar pecah dan perintah berasaskan kaum. Ketua-ketua etnik Memberikan kesan berperanan dan dipilih kepada pentadbiran berdasarkan personaliti kerajaan peringkat dan kepakaran. tempatan. Aktiviti Berkumpulan Secara berkumpulan dan bergilir-gilir, murid membincangkan peranan yang dimainkan oleh Majlis Tertinggi dan Majlis Negeri dalam sistem pentadbiran di Sarawak ketika Dinasti Brooke. 128

5. Perundangan Undang-undang lapan perkara diperkenalkan pada Januari 1842. (a) Sarawak Mahkamah Pada tahun 1911, Mahkamah diwujudkan Cina diwujudkan di Kuching dengan diadili oleh bagi menangani dan mengurus raja dan dibantu hal ehwal dan kes-kes yang Ketua Majistret. melibatkan masyarakat Cina. Mahkamah Adat diwujudkan Mahkamah Residen bagi mengadili kesalahan diwujudkan di setiap masyarakat tempatan. bahagian. Residen bertindak sebagai Majistret. Menggunakan undang- undang barat dan tempatan. (b) Sabah Diwujudkan Mahkamah Mahkamah Anak Negeri Majistret dan Mahkamah diadili oleh Ketua Anak Negeri. Anak Negeri. Mahkamah Mahkamah Majistret Majistret diadili menggunakan undang- oleh Pegawai undang Barat. SDaaebraah.h Cerna Minda Mengapakah pihak SBUB menyerapkan institusi peribumi ke dalam sistem pentadbirannya? Sarawak dan Sabah telah mempunyai sistem pemerintahan tempatan yang mantap sebelum kedatangan kuasa Barat. Kedudukan strategik dan kekayaan kedua-dua buah negeri ini menarik perhatian para pemodal luar untuk menguasai kekayaan yang dimiliki. Kesannya, berlaku peluasan kuasa yang merubah sistem pemerintahan tempatan. Jelaslah bahawa sebagai warganegara kita perlu sentiasa bersedia untuk menerima perubahan yang membawa kebaikan. Dalam masa yang sama, kita perlu berwaspada terhadap anasir luar yang boleh mengancam hak dan kemakmuran negara yang kita miliki. 129

Imbas Kembali Pentadbiran Barat di Sarawak dan Sabah Pada akhir bab ini, saya telah mempelajari: Latar Belakang Pemerintahan Tempatan di Sarawak dan Sabah - Sistem Pemerintahan Tempatan Peluasan Kuasa Dinasti Brooke di Sarawak - Sarawak Ketika Kehadiran James Brooke - James Brooke Mendapatkan Kuasa Pemerintahan - Pengukuhan Kuasa James Brooke - Kronologi Peluasan Kuasa Dinasti Brooke Peluasan Kuasa Syarikat Borneo Utara British di Sabah - Kemakmuran Sabah Menarik Pemodal Asing - Sabah Sebelum Penguasaan Syarikat Borneo Utara British (SBUB) - Pertapakan Syarikat Borneo Utara British (SBUB) - Peluasan Kuasa Syarikat Borneo Utara British (SBUB) Bentuk Pentadbiran Barat di Sarawak dan Sabah - Pemantapan Pentadbiran Barat di Sarawak dan Sabah Pengekalan Pentadbiran Pentadbiran Golongan Elit Berhierarki Berasaskan Tempatan Kaum Pembahagian Perundangan Wilayah Pemantapan Pentadbiran di Sarawak dan Sabah Bab ini telah memerihalkan usaha peluasan kuasa oleh pemodal asing melalui peranan British di Sarawak dan Sabah. Mereka menggunakan pelbagai strategi untuk menguasai pemerintahan dan kekayaan ekonomi di Sarawak dan Sabah. Bab seterusnya pula akan membincangkan kesan pentadbiran Barat di negara kita. 130

PAK - 21 Aktiviti 1: Fikir-Pasangan-Kongsi (Think-Pair-Share ) Arahan: (i) Murid dikehendaki memikirkan tajuk/soalan yang diberi secara individu (Think). (ii) Murid kemudiannya berbincang dengan rakan/pasangan (Pair). (iii) Mereka kemudiannya berkongsi maklumat/hasil perbincangan dengan pasangan lain/ kumpulan/kelas (Share). Charles Brooke, Raja Putih Sarawak Charles Vyner Brooke, Raja Putih yang kedua (1868-1917). Sarawak yang ketiga (1917-1946). Berdasarkan gambar Charles Brooke dan Charles Vyner Brooke, lakukan aktiviti yang berikut: 1. Secara individu, dapatkan biodata kedua-dua tokoh di atas. 2. Bincangkan dengan rakan sekelas mengenai tindakan yang dilakukan oleh kedua-dua tokoh dalam pentadbiran Sarawak. Kemudian senaraikan tindakan tersebut. 3. Kongsikan hasil perbincangan di dalam kelas. 1311

PAK - 21 Aktiviti 2: Kumpulan Pelangi (Rainbow Groups ) Arahan: (i) Murid berada dalam kumpulan. Tentukan tajuk yang berbeza-beza bagi setiap kumpulan. (ii) Selepas berbincang, bina kumpulan baharu yang terdiri daripada ahli kumpulan asal. (iii) Murid akan menyatakan hasil perbincangan daripada kumpulan asal kepada ahli kumpulan baharu secara bergilir-gilir. 1. Murid-murid dibahagikan kepada empat kumpulan. 2. Setiap kumpulan diberikan dua tajuk perbincangan yang berbeza-beza seperti yang berikut: (a) Pengekalan pembesar tempatan di Sarawak. (b) Pengekalan pembesar tempatan di Sabah. (c) Pentadbiran berhierarki di Sarawak. (d) Pentadbiran berhierarki di Sabah. 3. Selepas berbincang, bina kumpulan yang baharu yang terdiri daripada ahli kumpulan lain. 4. Setiap kumpulan akan menyatakan hasil perbincangan daripada kumpulan asal kepada ahli kumpulan yang baharu secara bergilir-gilir. Aktiviti 3: Pengurusan Grafik (Graphic Organiser) Arahan: (i) Murid menghasilkan bahan pengurusan grafik berdasarkan tajuk yang diberikan. (ii) Murid akan membentangkan hasil bahan pengurusan grafik secara bergilir-gilir. 1. Murid-murid dibahagikan kepada dua kumpulan. 2. Berdasarkan pelbagai sumber, setiap kumpulan memilih salah satu tajuk yang berikut dan mendapatkan maklumat yang berkaitan: (a) Peluasan kuasa Dinasti Brooke di Sarawak. (b) Syarikat Borneo Utara British di Sabah. 3. Maklumat yang diperoleh dipindahkan ke dalam bentuk pengurusan grafik. 4. Setiap kumpulan akan membentangkan hasil tugasan secara bergilir-gilir. 132

Pemahaman dan Pemikiran Kritis 1. Siapakah pembesar tempatan yang memimpin penentangan terhadap pentadbiran Pengiran Indera Mahkota di Sarawak? A. James Brooke B. Sharif Masahor C. Datu Patinggi Ali D. Pengiran Raja Muda Hashim 2. Susunan Dinasti Brooke yang betul di Sarawak ialah A. James Brooke - Anthony Brooke - Charles Brooke B. James Brooke - Charles Brooke - Charles Vyner Brooke C. Charles Brooke - James Brooke - Charles Vyner Brooke D. Charles Vyner Brooke - James Brooke - Anthony Brooke 3. Apakah faktor terpenting yang menyebabkan British meninggalkan Pulau Balambangan pada tahun 1805? A. Kemarau B. Serangan lanun. C. Serangan penyakit. D. Kekurangan bekalan makanan. 4. Siapakah Gabenor pertama Syarikat Borneo Utara British di Sabah? A. Baron Gustavus von Overbeck B. William Hood Treacher C. Charles Lee Moses D. James Brooke 5. Dialog berikut mungkin berlaku di Sarawak pada tahun 1830-an membabitkan Pengiran Muda Hashim dan James Brooke. Pengiran Raja Muda Hashim: Saya mohon bantuan untuk menyelesaikan pertikaian di Sarawak ini. James Brooke: Saya bersetuju dengan syarat Sarawak perlu diberikan kepada saya. Apakah tindakan James Brooke seterusnya? A. Menyerang Brunei. B. Membedil Kuching. C. Mendapatkan bantuan daripada British. D. Mengadakan perundingan dengan Datu Patinggi Ali. 133

Pemahaman dan Pemikiran Kritis 6. Senaraikan syarat yang perlu dipatuhi oleh Syarikat Borneo Utara British sebagai sebuah syarikat yang menerima Piagam Diraja. (a) _____________________________________________________________________ (b) _____________________________________________________________________ (c) _____________________________________________________________________ (d) _____________________________________________________________________ 7. Jelaskan tindakan yang dilakukan oleh tokoh-tokoh berikut dalam sejarah Sabah (a) Charles Lee Moses: _____________________________________________________ (b) Alfred dan Edward Dent: ________________________________________________ 8. Rajah di bawah menunjukkan Carta Organisasi Pentadbiran di Sarawak. Carta Organisasi Pentadbiran Sarawak Berdasarkan rajah di sebelah, jawab soalan yang berikut: Majlis Tertinggi Raja Majlis Negeri (a) Apakah tugas Residen di Sarawak? Residen (b) Adakah Residen di Sarawak mempunyai kedudukan dan peranan yang sama seperti Bahagian di negeri-negeri Melayu. (c) Mengapakah kedudukan Pegawai Daerah Daerah sangat penting? (d) Pada pandangan anda, sejauh manakah sistem pentadbiran di Sarawak semasa pemerintahan Dinasti Brooke berjaya membangunkan Sarawak? Kampung 9. Rajah di bawah menunjukkan Carta Organisasi Pentadbiran SBUB. Berdasarkan rajah di sebelah, jawab soalan yang berikut: (a) Apakah peranan Gabenor dalam sistem pentadbiran SBUB? (b) Di manakah kedudukan orang tempatan dalam sistem pentadbiran SBUB? (c) Bandingkan peranan Ketua Anak Negeri dengan Ketua Kampung. (d) Pada pandangan anda, sejauh manakah sistem pentadbiran Syarikat Borneo Utara British berjaya membangunkan Sabah? 134

Cakna dan Cerminan Sejarah Nilai, Patriotisme dan Iktibar Kita perlulah bersikap amanah dalam melaksanakan tugas yang dipertanggungjawabkan demi memastikan kejayaan benar-benar dicapai dalam sesuatu perjuangan. Semangat cinta akan tanah air dapat dipupuk melalui sikap ingin tahu terhadap perjuangan masyarakat terdahulu serta menghayati perjuangan mereka. Sikap menghormati dalam kalangan masyarakat amat penting untuk mewujudkan rasa kebersamaan mempertahankan negara. Diri dan Keluarga Negara Sikap berdisiplin menjadi kunci Dalam dunia tanpa sempadan berwadahkan media utama kejayaan diri dan keluarga sosial, kita bertanggungjawab mempertahankan pada masa hadapan. tanah air daripada tohmahan negatif yang boleh memporak-perandakan negara. Media sosial yang menjadi wadah komunikasi pada masa ini perlu digunakan dengan bijak agar mendatangkan manfaat kepada kesejahteraan rakyat dan kemakmuran negara. 135

BAB Kesan Pentadbiran Barat 6 Terhadap Ekonomi dan Sosial Pada abad ke-20, getah merupakan hasil utama kegiatan ekonomi di negara kita yang dieksploitasi oleh kuasa Barat. (Sumber: Lembaga Getah Malaysia) Kegiatan penanaman Sinopsis getah dan kemunculan bandar kesan Perkembangan pengaruh British telah membawa perubahan sosioekonomi pentadbiran Barat. di negara kita melalui pengenalan ekonomi moden. Pentadbiran Barat berkaitan dengan ekonomi turut diperkenalkan untuk memudahkan pihak British mengeksploitasi ekonomi terutamanya perusahaan perlombongan dan pertanian. Pentadbiran British tersebut seterusnya memberikan kesan kepada aspek ekonomi dan sosial di negara kita. 136

Apakah yang akan anda pelajari? 1. Menyatakan pengenalan ekonomi moden oleh kuasa Barat di negara kita. 2. Menghuraikan pentadbiran Barat berkaitan dengan ekonomi. 3. Mewajarkan kesan ekonomi akibat pentadbiran Barat di negara kita. 4. Menilai kesan sosial akibat perkembangan ekonomi di negara kita. Apakah elemen kewarganegaraan dan nilai sivik yang anda dapati? 1. Menjelaskan kepentingan sikap gigih dalam memajukan diri. 2. Menerangkan kepentingan perpaduan dalam masyarakat berbilang kaum. 3. Menghuraikan kepentingan sikap bermuafakat dalam memajukan negara. 4. Merumuskan kepentingan memanfaatkan kekayaan negara. Pertumbuhan ekonomi menyebabkan munculnya bandar-bandar baharu di negara kita. Gambar menunjukkan bandar Kuala Lumpur pada tahun 1950-an. [Sumber: Wendy Khadijah Moore, 2004. Malaysia, A Pictorial History 1400-2004. Kuala Lumpur: Editions Didier Millet, Arkib Negara Malaysia dan The New Straits Times Press (Malaysia) Berhad] Kemahiran Pemikiran Sejarah yang anda dapati: 1. Memahami kronologi kegiatan ekonomi dan sosial kuasa Barat di negara kita. 2. Meneroka bukti kesan ekonomi dan kesan sosial akibat pentadbiran Barat di negara kita. 3. Membuat imaginasi penguasaan ekonomi oleh kuasa Barat di negara kita. 4. Membuat interpretasi perubahan sistem pentadbiran Barat yang membawa perubahan kepada kemajuan sosioekonomi. 5. Membuat rasionalisasi pengenalan ekonomi moden oleh kuasa Barat di negara kita. 137

6.1 Pengenalan Ekonomi Moden oleh Kuasa Barat di Negara Kita Pengenalan Kedatangan kuasa Barat menyebabkan berlakunya perubahan sistem pentadbiran di negara kita. Tempoh tersebut menandakan permulaan perubahan bentuk ekonomi dan sosial negara. Semasa pemerintahan British, mereka memperkenalkan sistem ekonomi moden yang lebih mementingkan keuntungan dan pengumpulan harta melalui proses penukaran barangan atau jual beli serta pembayaran-pembayaran lain. Sistem ekonomi moden ini berasaskan beberapa ciri seperti modal, tanah, teknologi moden, buruh dan pengeluaran dalam skala yang besar. Modal yang Besar Ciri-ciri Penggunaan Teknologi Moden Industri perlombongan dan Ekonomi Kegiatan perlombongan dan penanaman secara ladang. perladangan untuk Moden tujuan eksport. Penggunaan Tenaga Buruh yang Ramai Tanah Sektor perlombongan dan Memerlukan tanah yang perladangan. luas untuk keperluan tanaman ladang secara besar-besaran Pengeluaran dalam Skala yang Besar Kegiatan ekonomi yang berorientasikan eksport kerana permintaan yang tinggi pada peringkat antarabangsa. 1. Modal Pembangunan ekonomi moden memerlukan pelaburan modal yang besar dari luar negara dan modal tempatan. Modal yang besar diperlukan untuk mempertingkatkan proses pengeluaran dalam sektor perlombongan dan pertanian supaya memberikan pulangan keuntungan yang lumayan kepada pelabur-pelabur Eropah. Lombong emas di Raub, Pahang pada Lombong petroleum yang Menara lombong arang batu di Tanjung Kubong, Labuan, tahun 1890-an. pertama di Miri, Sarawak. Sabah. [Sumber: Wendy Khadijah Moore, 2004. Malaysia, A Pictorial History 1400-2004. Kuala Lumpur: Editions Didier Millet, Arkib Negara Malaysia dan The New Straits Times Press (Malaysia) Berhad] 138

# data[].attributes.attachment_link.description
I'RDINA HANNAN NUR IMAN menerbitkan (I'RDINA) KSSM SEJARAH TINGKATAN 3 pada 2021-02-01. Baca versi flipbook dari (I'RDINA) KSSM SEJARAH TINGKATAN 3. Muat turun halaman 101-150 di PubHTML5.

# data[].attributes.body
Melalui penyelidikan online, pelajar akan kumpul maklumat tentang pakaian tradisional dari pelbagai kesukuan di Sabah dan Sarawak dan membuat presentasi mengenainya.

# data[].attributes.body
Identifikasi dan kaji makanan tradisional dari kedua-dua negeri tersebut dan bagaimana makanan ini mencerminkan budaya dan sistem kesukuan mereka. Kemudian, buat sebuah presentasi.

# data[].attributes.attachment_link.description
Log into Facebook to start sharing and connecting with your friends, family, and people you know.

# data[].attributes.body
Gunakan peta konsep untuk menggambarkan struktur kesukuan di Sabah dan Sarawak, tidak lupa menyertakan peran dan tanggungjawab dalam sistem pentadbiran mereka.

# data[].attributes.body
Lakukan penyelidikan tentang sistem perundangan adat di Sabah dan Sarawak. Bagaimana hukum adat mempengaruhi sistem pentadbiran dan kenegaraan? Presentasikan temuan Anda.

# data[].attributes.headline
Pengaruh Kolonial terhadap Sistem Pentadbiran

# data[].attributes.subject
Pengaruh Kolonial terhadap Sistem Pentadbiran

# data[].attributes.body
Kumpulan pelajar akan menyelidiki peranan kerajaan kolonial dalam membentuk sistem pentadbiran di Sabah dan Sarawak serta kesannya terhadap kesukuan setempat.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Sarawak (; Malay: ) is a state of Malaysia. The largest among the 13 states, with an area almost equal to that of Peninsular Malaysia, Sarawak is located in northwest Borneo Island, and is bordered by the Malaysian state of Sabah to the northeast, Kalimantan (the Indonesian portion of Borneo) to the south, and Brunei in the north. The capital city, Kuching, is the largest city in Sarawak, the economic centre of the state, and the seat of the Sarawak state government. Other cities and towns in Sarawak include Miri, Sibu, and Bintulu. As of the 2015 census, the population of Sarawak was 2,636,000. Sarawak has an equatorial climate with tropical rainforests and abundant animal and plant species. It has several prominent cave systems at Gunung Mulu National Park. Rajang River is the longest river in Malaysia; Bakun Dam, one of the largest dams in Southeast Asia, is located on one of its tributaries, the Balui River. Mount Murud is the highest point in Sarawak.

The earliest known human settlement in Sarawak at the Niah Caves dates back 40,000 years. A series of Chinese ceramics dated from the 8th to 13th century AD was uncovered at the archaeological site of Santubong. The coastal regions of Sarawak came under the influence of the Bruneian Empire in the 16th century. In 1839, James Brooke, a British explorer, arrived in Sarawak. He, and his descendants, governed the state from 1841 to 1946. During World War II, it was occupied by the Japanese for three years. After the war, the last White Rajah, Charles Vyner Brooke, ceded Sarawak to Britain, and in 1946 it became a British Crown Colony. On 22 July 1963, Sarawak was granted self-government by the British and subsequently became one of the founding members of Malaysia, established on 16 September 1963. However, the federation was opposed by Indonesia leading to a three-year confrontation. The creation of Malaysia also prompted a communist insurgency that lasted until 1990.

The head of state is the Governor, also known as the Yang di-Pertua Negeri, while the head of government is the Chief Minister. Sarawak is divided into administrative divisions and districts, governed by a system that is closely modelled on the Westminster parliamentary system and was the earliest state legislature system in Malaysia.

Because of its natural resources, Sarawak specialises in the export of oil and gas, timber and oil palms, but also possesses strong manufacturing, energy and tourism sectors. It is ethnically, culturally, and linguistically diverse; major ethnic groups including Iban, Malay, Chinese, Melanau, Bidayuh and Orang Ulu. English and Malay are the two official languages of the state; there is no official religion.

The generally-accepted explanation of the state's name is that it is derived from the Sarawak Malay word serawak, which means antimony. A popular alternative explanation is that it is a contraction of the four Malay words purportedly uttered by Pangeran Muda Hashim (uncle to the Sultan of Brunei), " Saya serah pada awak" (I surrender it to you), when he gave Sarawak to James Brooke, an English explorer in 1841. However, the latter explanation is incorrect: the territory had been named Sarawak before the arrival of James Brooke, and the word awak was not in the vocabulary of Sarawak Malay before the formation of Malaysia.

Sarawak is nicknamed "Land of the Hornbills" ( Bumi Kenyalang). These birds are important cultural symbols for the Dayak people, representing the spirit of God. It is also believed that if a hornbill is seen flying over residences, it will bring good luck to the local community. Sarawak has eight of the world's fifty-four species of hornbills, and the Rhinoceros hornbill is the state bird of Sarawak.

Foragers are known to have lived around the west mouth of the Niah Caves (located 110 kilometres (68 mi) southwest of Miri) 40,000 years ago. A modern human skull found near the Niah Caves is the oldest human remain found in Malaysia and the oldest modern human skull from Southeast Asia. Chinese ceramics dating to the Tang and Song dynasties (8th to 13th century AD, respectively) found at Santubong (near Kuching) hint at its significance as a seaport.

The Bruneian Empire was established in the coastal regions of Sarawak by the mid-15th century, and the Kuching area was known to Portuguese cartographers during the 16th century as Cerava, one of the five great seaports of Borneo. It was also during this time that witnessed the birth of the Sultanate of Sarawak, a local kingdom that lasted for almost half a century before being reunited with Brunei in 1641. By the early 19th century, the Bruneian Empire was in decline, retaining only a tenuous hold along the coastal regions of Sarawak which were otherwise controlled by semi-independent Malay leaders. Away from the coast, territorial wars were fought between the Iban and a Kenyah- Kayan alliance.

The discovery of antimony ore in the Kuching region led Pangeran Indera Mahkota, a representative of the Sultan of Brunei, to increase development in the territory between 1824 and 1830. Increasing antimony production in the region led the Brunei Sultanate to demand higher taxes, which ultimately led to civil unrest. In 1839, Sultan Omar Ali Saifuddin II (1827-1852) assigned his uncle Pangeran Muda Hashim the task of restoring order but his inability to do so caused him to request the aid of British sailor James Brooke. Brooke's success in quelling the revolt was rewarded with antimony, property and the governorship of Sarawak, which at that time consisted only of a small area centred on Kuching.

The Brooke family, later called the White Rajahs, set about expanding the territory they had been ceded. With expansion came the need for efficient governance and thus, beginning in 1841, Sarawak was separated into the first of its administrative divisions with currency, the Sarawak dollar, beginning circulation in 1858. By 1912, a total of five divisions had been established in Sarawak, each headed by a Resident. The Brooke family generally practised a paternalistic form of government with minimal bureaucracy, but were pressured to establish some form of legal framework. Since they were unfamiliar with local customs, the Brooke government created an advisory Supreme Council, mostly consisting of Malay chiefs, to provide guidance. This council is the oldest state legislative assembly in Malaysia, with the first General Council meeting taking place at Bintulu in 1867. In 1928, a Judicial Commissioner, Thomas Stirling Boyd, was appointed as the first legally trained judge. A similar system relating to matters concerning various Chinese communities was also formed. Members of the local community were encouraged by the Brooke regime to focus on particular functions within the territory: the Ibans and other Dayak people were hired as militia while Malays were primarily administrators. Chinese, both local and immigrant, were mostly employed in plantations, mines and as bureaucrats. Expanding trade led to the formation of the Borneo Company Limited in 1856. The company was involved in a wide range of businesses in Sarawak including trade, banking, agriculture, mineral exploration, and development.

Between 1853 and 1862, there were a number of uprisings against the Brooke government but all were successfully contained with the aid of local tribes. To guard against future uprisings, a series of forts were constructed to protect Kuching, including Fort Margherita, completed in 1871. By that time Brooke's control of Sarawak was such that defences were largely unnecessary.

Charles Anthoni Brooke succeeded his uncle in 1868 as the next White Rajah. Under his rule, Sarawak gained Limbang and the Baram and Trusan valleys from the Sultan of Brunei, later becoming a protectorate in 1888 with Britain handling foreign affairs but the Brooke government retaining administrative powers. Domestically, Brooke established the Sarawak Museum - the oldest museum in Borneo - in 1891, and brokered a peace in Marudi by ending intertribal wars there. Economic development continued, with oil wells drilling from 1910 and the Brooke Dockyard opening two years later. Anthony Brooke, who would become Rajah Muda (heir apparent) in 1939, was born in 1912.

A centenary celebration of Brooke rule in Sarawak was held in 1941. During the celebration, a new constitution was introduced that would limit the power of the Rajah and grant the Sarawak people a greater role in the functioning of government. However, this constitution was never fully implemented due to the Japanese occupation. That same year saw the British withdrawing its air and marine forces defending Sarawak to Singapore. With Sarawak now unguarded, the Brooke regime adopted a scorched earth policy where oil installations in Miri were to be destroyed and the Kuching airfield held as long as possible before being destroyed. Nevertheless, a Japanese invasion force led by Kiyotake Kawaguchi landed in Miri on 16 December 1941 and conquered Kuching on 24 December 1941, with British ground forces retreating to Singkawang in neighbouring Dutch Borneo. After ten weeks of fighting there, the Allied forces surrendered on 1 April 1942. Charles Vyner Brooke, the last Rajah of Sarawak, had already left for Sydney, Australia; his officers were captured by the Japanese and interned at the Batu Lintang camp.

Sarawak remained part of the Empire of Japan for three years and eight months. During this time it was divided into three provinces - Kuching-shu, Sibu-shu, and Miri-shu - each under their respective Provincial Governor. The Japanese otherwise preserved the Brooke administrative structure and appointed the Japanese to important government positions. Allied forces later carried out Operation Semut to sabotage Japanese operations in Sarawak. During the battle of North Borneo, the Australian forces landed at Lutong-Miri area on 20 June 1945 and had penetrated as far as Marudi and Limbang before halting their operations in Sarawak. After the surrender of Japan, the Japanese surrendered to the Australian forces at Labuan on 10 September 1945. The following day, the Japanese forces at Kuching surrendered, and the Batu Lintang camp was liberated. Sarawak was immediately placed under British Military Administration and managed by Australian Imperial Forces (AIF) until April 1946.

Lacking the resources to rebuild Sarawak after the war, Charles Vyner Brooke decided to cede Sarawak as British Crown Colony and a Cession Bill was put forth in the Council Negri (now Sarawak State Legislative Assembly), which was debated for three days. The bill was passed on 17 May 1946 with a narrow majority (19 versus 16 votes). This caused hundreds of Malay civil servants to resign in protest, sparking an anti-cession movement and the assassination of the second colonial governor of Sarawak Sir Duncan Stewart. Despite the resistance, Sarawak became a British Crown colony on 1 July 1946. Anthony Brooke opposed the cession of Sarawak to the British Crown, for which he was banished from Sarawak by the colonial government. He was only allowed to return 17 years later after Sarawak had become part of Malaysia. In 1950 all anti-cession movements in Sarawak ceased after a clamp-down by the colonial government.

On 27 May 1961, Tunku Abdul Rahman, the prime minister of the Federation of Malaya, announced a plan to form a greater federation together with Singapore, Sarawak, North Borneo and Brunei, to be called Malaysia. On 17 January 1962, the Cobbold Commission was formed to gauge the support of Sarawak and Sabah for the plan; the Commission reported 80 per cent support for federation. On 23 October 1962, five political parties in Sarawak formed a united front that supported the formation of Malaysia. Sarawak was officially granted self-government on 22 July 1963, and became federated with Malaya, North Borneo (now Sabah), and Singapore to form a federation named Malaysia on 16 September 1963. The governments of the Philippines and Indonesia opposed the new federation, as did the Brunei People's Party and Sarawak-based communist groups, and in 1962, the Brunei Revolt broke out. Indonesian President Sukarno responded by deploying armed volunteers and, later, military forces into Sarawak. Thousands of Sarawak communist members went into Kalimantan, Indonesian Borneo, and underwent training with the Communist Party of Indonesia. The most significant engagement of the confrontation was fought at Plaman Mapu in April 1965. The defeat at Plaman Mapu ultimately resulted in the fall of Sukarno and he was replaced by Suharto as president of Indonesia. Negotiations were restarted between Malaysia and Indonesia and led to the end of the confrontation on 11 August 1966.

A number of communist groups existed in Sarawak, the first of which, the Sarawak Overseas Chinese Democratic Youth League, formed in 1951. Another group, the North Kalimantan Communist Party (NKCP) (also known as Clandestine Communist Organisation (CCO) by government sources) was formally set up in 1970. Weng Min Chyuan and Bong Kee Chok were two of the more notable communist leaders involved in the insurgency. As the political scene changed, it grew progressively more difficult for the communists to operate. This led to Bong opening talks with chief minister Abdul Rahman Ya'kub in 1973 and eventually signing an agreement with the government. Weng, who had moved to China in the mid-1960s but nonetheless retained control of the CCO, pushed for a continued armed insurrection against the government in spite of this agreement. The conflict continued mostly in the Rajang Delta region but eventually ended when, on 17 October 1990, the NKCP signed a peace agreement with the Sarawak government.

The head of the Sarawak state is the Yang di-Pertua Negeri (also known as TYT or Governor), a largely symbolic position appointed by the Yang di-Pertuan Agong (King of Malaysia) on the advice of the Malaysian federal government. Since 2014 this position has been held by Abdul Taib Mahmud. The TYT appoints the chief minister, currently held by Abang Johari Openg ( BN), as the head of government. Generally, the leader of the party that commands the majority of the state Legislative Assembly is appointed as the chief minister; democratically elected representatives are known as state assemblymen. The state assembly passes laws on subjects that are not under the jurisdiction of the Parliament of Malaysia such as land administration, employment, forests, immigration, merchant shipping and fisheries. The state government is constituted by the chief minister, the cabinet ministers and their assistant ministers.

To protect the interests of the Sarawakians in the Malaysian federation, special safeguards have been included in the Constitution of Malaysia. These include: control over immigration in and out of the state as well as the residence status of non-Sarawakians and non-Sabahans, limitations on the practice of law to resident lawyers, independence of the Sarawak High Court from the High Court Peninsular Malaysia, a requirement that the Sarawak Chief Minister be consulted prior to the appointment of the chief judge of the Sarawak High Court, the existence of Native Courts in Sarawak and the power to levy sales tax. Natives in Sarawak enjoy special privileges such as quotas and employment in public service, scholarships, university placements, and business permits. Local governments in Sarawak are exempt from local council laws enacted by the Malaysian parliament.

Major political parties in Sarawak can be divided into three categories: native non-Muslim, native Muslim, and non-native; parties, however, may also include members from more than one group. The first political party, the Sarawak United Peoples' Party (SUPP), was established in 1959, followed by the Parti Negara Sarawak (PANAS) in 1960 and the Sarawak National Party (SNAP) in 1961. Other major political parties such as Parti Pesaka Sarawak (PESAKA) appeared by 1962. These parties later joined the national coalition of the Alliance Party. The Alliance Party (later regrouped into Barisan Nasional) has ruled Sarawak since the formation of Malaysia. The opposition in Sarawak has consistently alleged that the ruling coalition uses various types of vote-buying tactics in order to win elections. Stephen Kalong Ningkan was the first Chief Minister of Sarawak from 1963 to 1966 following his landslide victory in local council elections. However, he was ousted in 1966 by Tawi Sli with the help of the Malaysian federal government, causing the 1966 Sarawak constitutional crisis.

In 1969, the first Sarawak state election was held, with members of the Council Negri being directly elected by the voters. This election marked the beginning of ethnic Melanau domination in Sarawak politics by Abdul Rahman Ya'kub and Abdul Taib Mahmud. In the same year, the North Kalimantan Communist Party (NKCP) which subsequently waged a guerrilla war against the newly elected Sarawak state government, was formed. The party was dissolved after the signing of a peace agreement in 1990. 1973 saw the birth of Parti Pesaka Bumiputera Bersatu (PBB) following a merger of several parties. This party would later become the backbone of the Sarawak BN coalition. In 1978, the Democratic Action Party (DAP) was the first West Malaysia-based party to open its branches in Sarawak. Sarawak originally held state elections together with national parliamentary elections. However, the then chief minister Abdul Rahman Ya'kub delayed the dissolution of the state assembly by a year to prepare for the challenges posed by opposition parties. This made Sarawak the only state in Malaysia to hold state elections separate from the national parliamentary elections since 1979. In 1983, SNAP started to fragment into several splinter parties due to recurrent leadership crises. The political climate in the state was stable until the 1987 Ming Court Affair, a political coup initiated by Abdul Taib Mahmud's uncle to topple the Taib-led BN coalition. However, the coup was unsuccessful and Taib retained his position as chief minister.

Since the 2006 state election, the Democractic Action Party (DAP) has derived the majority of its support from urban centres and became the largest opposition party in Sarawak. In 2010, it formed the Pakatan Rakyat coalition with Parti Keadilan Rakyat (PKR) and Parti Islam Se-Malaysia (PAS); the latter two parties had become active in Sarawak between 1996 and 2001. Sarawak is the only state in Malaysia where West Malaysia-based component parties in the BN coalition, especially the United Malays National Organisation (UMNO), have not been active in state politics.

On 12 June 2018, the Sarawak Parties Alliance was formed by the BN parties in the state in the aftermath of an historic meeting of party leaders in Kuching, where they decided that in light of the BN defeat in the 2018 Malaysian general election and the changing national situation and a new government, the parties will leave the BN altogether. In conjunction with the celebration of Malaysia Day in 2018 under the new government, Prime Minister Mahathir Mohamad has promised to restore the status of Sarawak (together with Sabah) as an equal partner to Malaya, where all three parties (and then, Singapore) formed Malaysia in accordance to the Malaysia Agreement. However, through the process of the proposed amendment to the Constitution of Malaysia in 2019, the bill for the amendment failed to pass following the failure to reach two-thirds majority support (148 votes) in the Parliament with only 138 agreed with the move while 59 abstained from the voting.

Unlike states in Peninsular Malaysia, Sarawak is divided into divisions, 12 in all, each headed by an appointed resident.

On 26 November 2015, it was announced that the Kuching Division district of Serian would become Sarawak's 12th division and it had officiated by Adenan Satem at its formal creation on 11 April 2015.

A division is divided into districts, each headed by a district officer, which are in turn divided into sub-districts, each headed by a Sarawak Administrative Officer (SAO). There is also one development officer for each division and district to implement development projects. The state government appoints a headman (known as ketua kampung or penghulu) for each village. There are a total of 26 sub-districts in Sarawak all under the jurisdiction of the Sarawak Ministry of Local Government and Community Development. The list of divisions, districts, and subdistricts is shown in the table below:

The first paramilitary armed forces in Sarawak, a regiment formed by the Brooke regime in 1862, were known as the Sarawak Rangers. The regiment, renowned for its jungle tracking skills, served in the campaign to end the intertribal wars in Sarawak. It also engaged in guerrilla warfare against the Japanese, in the Malayan Emergency (in West Malaysia) and the Sarawak Communist Insurgency against the communists. Following the formation of Malaysia, the regiment was absorbed into the Malaysian military forces and is now known as the Royal Ranger Regiment.

In 1888, Sarawak, together with neighbouring North Borneo, and Brunei, became British protectorates, and the responsibility for foreign policy was handed over to the British in exchange for military protection. Since the formation of Malaysia, the Malaysian federal government has been solely responsible for foreign policy and military forces in the country.

The Malaysian government has a number of border disputes with neighbouring countries, of which several concern Sarawak. This includes land and maritime disputes with neighbouring Brunei. In 2009, Malaysian prime minister Abdullah Ahmad Badawi claimed that in a meeting with Sultan of Brunei, Brunei agreed to drop its claim over Limbang. This was however denied by the second Foreign Minister of Brunei Lim Jock Seng, stating the issue was never discussed during the meeting. James Shoal (Betting Serupai) and the Luconia Shoals (Betting Raja Jarum/Patinggi Ali), islands in the South China Sea, fall within Sarawak's exclusive economic zone, but concerns have been raised about Chinese incursions. There are also several Sarawak-Kalimantan border issues with Indonesia.

The total land area of Sarawak is nearly 124,450 square kilometres (48,050 sq mi), making up 37.5 per cent of the total area of Malaysia, and lies between the northern latitudes 0° 50′ and 5° and eastern longitudes 109° 36′ and 115° 40′ E. Its 750 kilometres (470 mi) of coastline is interrupted in the north by about 150 kilometres (93 mi) of Bruneian coast. A total of its 45.5 kilometres (28.3 mi) coastline have been eroding. In 1961, Sarawak including neighbouring Sabah, which had been included in the International Maritime Organization (IMO) through the participation of the United Kingdom, became joint associate members of the IMO. Sarawak is separated from Kalimantan Borneo by ranges of high hills and mountains that are part of the central mountain range of Borneo. These become loftier to the north, and are highest near the source of the Baram River at the steep Mount Batu Lawi and Mount Mulu. Mount Murud is the highest point in Sarawak.

Sarawak has a tropical geography with an equatorial climate and experiences two monsoon seasons: a northeast monsoon and a southwest monsoon. The northeast monsoon occurs between November and February, bringing heavy rainfall while the southwest monsoon, which occurs between March and October, brings somewhat less rainfall. The climate is stable throughout the year except for the two monsoons, with average daily temperature varying between 23 °C (73 °F) in the morning to 32 °C (90 °F) in the afternoon at coastal areas. Miri has the lowest average temperatures in comparison to other major towns in Sarawak and has the longest daylight hours (more than six hours a day), while other areas receive sunshine for five to six hours a day. Humidity is usually high, exceeding 68 per cent, with annual rainfall varying between 330 centimetres (130 in) and 460 centimetres (180 in) for up to 220 days a year. At highland areas, the temperature can vary from 16 °C (61 °F) to 25 °C (77 °F) during the day and as low as 11 °C (52 °F) during the night.

Sarawak is divided into three ecoregions. The coastal region is rather low-lying and flat with large areas of swamp and other wet environments. Beaches in Sarawak include Pasir Panjang and Damai beaches in Kuching, Tanjung Batu beach in Bintulu, and Tanjung Lobang and Hawaii beaches in Miri. Hilly terrain accounts for much of the inhabited land and is where most of the cities and towns are found. The ports of Kuching and Sibu are built some distance from the coast on rivers while Bintulu and Miri are close to the coastline where the hills stretch right to the South China Sea. The third region is the mountainous region along the Sarawak-Kalimantan border, where a number of villages such as Bario, Ba'kelalan, and Usun Apau Plieran are located. A number of rivers flow through Sarawak, with the Sarawak River being the main river flowing through Kuching. The Rajang River is the longest river in Malaysia, measuring 563 kilometres (350 mi) including its tributary, Balleh River. To the north, the Baram, Limbang and Trusan Rivers drain into the Brunei Bay.

Sarawak can be divided into two geological zones: the Sunda Shield, which extends southwest from the Batang Lupar River (near Sri Aman) and forms the southern tip of Sarawak, and the geosyncline region, which extends northeast to the Batang Lupar River, forming the central and northern regions of Sarawak. The oldest rock type in southern Sarawak is schist formed during the Carboniferous and Lower Permian times, while the youngest igneous rock in this region, andesite, can be found at Sematan. Geological formation of the central and northern regions started during the late Cretaceous period. Other types of stone that can be found in central and northern Sarawak are shale, sandstone, and chert. The Miri Division in eastern Sarawak is the region of Neogene strata containing organic rich rock formations which are the prolific oil and gas reserves. The rocks enriched in organic components are mudstones in Lambir, Miri and Tukau Formations of Middle Miocene- Lower Pliocene age. Significant quantities of Sarawak soil are lithosols, up to 60 per cent, and podsols, around 12 per cent, while abundant alluvial soil is found in coastal and riverine regions. 12 per cent of Sarawak is covered with peat swamp forest.

There are thirty national parks, among which are Niah with its eponymous caves, the highly developed ecosystem around Lambir Hills, and the World Heritage Site of Gunung Mulu. The last contains Sarawak Chamber, one of the world's largest underground chambers, Deer Cave, the largest cave passage in the world, and Clearwater Cave, the longest cave system in Southeast Asia.

Sarawak contains large tracts of tropical rainforest with diverse plant species, which has led to a number of them being studied for medicinal properties. Mangrove and nipah forests lining its estuaries comprise 2% of its forested area, peat swamp forests along other parts of its coastline cover 16%, Kerangas forest covers 5% and Dipterocarpaceae forests cover most mountainous areas. The major trees found in estuary forests include bako and nibong, while those in the peat swamp forests include ramin (Gonystylus bancanus), meranti (), and medang jongkong ( Dactylocladus stenostachys).

Animal species are also highly varied, with 185 species of mammals, 530 species of birds, 166 species of snakes, 104 species of lizards, and 113 species of amphibians, of which 19 per cent of the mammals, 6 per cent of the birds, 20 per cent of the snakes and 32 per cent of the lizards are endemic. These species are largely found in Totally Protected Areas. There are over 2,000 tree species in Sarawak. Other plants includes 1,000 species of orchids, 757 species of ferns, and 260 species of palm. The state is the habitat of endangered animals, including the borneo pygmy elephant, proboscis monkey, orangutans and Sumatran rhinoceroses. Matang Wildlife Centre, Semenggoh Nature Reserve, and Lanjak Entimau Wildlife Sanctuary are noted for their orangutan protection programmes. Talang-Satang National Park is notable for its turtle conservation initiatives. Birdwatching is a common activity in various national parks such as Gunung Mulu National Park, Lambir Hills National Park, and Similajau National Park. Miri-Sibuti National Park is known for its coral reefs and Gunung Gading National Park for its flowers. Bako National Park, the oldest national park in Sarawak, is known for its 275 proboscis monkeys, and Padawan Pitcher Garden for its various carnivorous pitcher plants. In 1854, Alfred Russel Wallace visited Sarawak. A year later, he formulated the "Sarawak Law" which foreshadowed the formulation of his (and Darwin's) theory of evolution by natural selection three years later.

The Sarawak state government has enacted several laws to protect its forests and endangered wildlife species. Some of the protected species are the orangutan, green sea turtle, flying lemur, and piping hornbill. Under the Wild Life Protection Ordinance 1998, Sarawak natives are given permissions to hunt for a restricted range of wild animals in the jungles but should not possess more than 5 kilograms (11 lb) of meat. The Sarawak Forest Department was established in 1919 to conserve forest resources in the state. Following international criticism of the logging industry in Sarawak, the state government decided to downsize the Sarawak Forest Department and created the Sarawak Forestry Corporation in 1995. The Sarawak Biodiversity Centre was set up in 1997 for the conservation, protection, and sustainable development of biodiversity in the state.

Conservation issues

Sarawak's rain forests are primarily threatened by the logging industry and palm oil plantations. The issue of human rights of the Penan and deforestation in Sarawak became an international environmental issue when Swiss activist Bruno Manser visited Sarawak regularly between 1984 and 2000. Deforestation has affected the life of indigenous tribes, especially the Penan, whose livelihood is heavily dependent on forest produce. This led to several blockades by indigenous tribes during the 1980s and 1990s against logging companies encroaching on their lands. Indeed, illegal logging in particular has decimated the forest regions indigenous populations depend on for their livelihoods, depleting fish, wildlife, but also traditional medicinal herbs and construction staples like Palm. There have also been cases where Native Customary Rights (NCR) lands have been given to timber and plantation companies without the permission of the locals. The indigenous people have resorted to legal means to reinstate their NCR. In 2001 the High Court of Sarawak fully reinstated the NCR land claimed by the Rumah Nor people, but this was overturned partially in 2005. However, this case has served as a precedent, leading to more NCR being upheld by the high court in the following years. Sarawak's mega-dam policies, such as the Bakun Dam and Murum Dam projects, have submerged thousands of hectares of forest and displaced thousands of indigenous people. Since 2013, the proposed Baram Dam project has been delayed due to ongoing protests from local indigenous tribes. Since 2014, the Sarawak government under chief minister Adenan Satem started to take action against illegal logging in the state and to diversify the economy of the state. Through the course of 2016 over 2 million acres of forest, much of it in orangutan habitats, were declared protected areas.

Sources vary as to Sarawak's remaining forest cover: former chief minister Abdul Taib Mahmud declared that it fell from 70% to 48% between 2011 and 2012, the Sarawak Forest Department and the Ministry of Resource Planning and Environment both held that it remained at 80% in 2012, and Wetlands International reported that it fell by 10% between 2005 and 2010, 3.5 times faster than the rest of Asia combined.

Historically, Sarawak's economy was stagnant during the rule of previous three white Rajahs. After the formation of Malaysia, Sarawak GDP growth rate has risen due to increase in petroleum output and the rise in global petroleum prices. However, the state economy is less diversified and still heavily dependent upon the export of primary commodities when compared to Malaysia overall. The per capita GDP in Sarawak was lower than the national average from 1970 to 1990. As of 2016, GDP per capita for Sarawak stands at RM 44,333 - the fifth highest in Malaysia. However, the urban-rural income gap remained a major problem in Sarawak.

Sarawak is abundant in natural resources, and primary industries such as mining, agriculture, and forestry accounted for 32.8% of its economy in 2013. It also specialises in the manufacture of food and beverages, wood-based and rattan products, basic metal products, and petrochemicals, as well as cargo and air services and tourism. The state's gross domestic product (GDP) grew by 5.0% per year on average from 2000 to 2009, but became more volatile later on, ranging from −2.0% in 2009 to 7.0% in 2010. Sarawak contributed 10.1% of Malaysia's GDP in the nine years leading up to 2013, making it the third largest contributor after Selangor and Kuala Lumpur. From 2006 to 2013, the oil and gas industry accounted for 34.8% of the Sarawak government's revenue. It attracted RM 9.6 billion (US$2.88 billion) in foreign investments, with 90% going to the Sarawak Corridor of Renewable Energy (SCORE), the second largest economic corridor in Malaysia.

As of 2017, Sarawak is producing 850,000 barrel of oil equivalent every day in 60 oil and gas producing fields. However, the export-oriented economy is dominated by liquefied natural gas (LNG), which accounts for more than half of total exports. Crude petroleum accounts for 20.8%, while palm oil, sawlogs, and sawn timber account for 9.0% collectively. The state receives a 5% royalty from Petronas over oil explorations in its territorial waters. Most of the oil and gas deposits are located offshore next to Bintulu and Miri at Balingian basin, Baram basin, and around Luconia Shoals.

Sarawak is one of the world's largest exporters of tropical hardwood timber, constituting 65% of the total Malaysian log exports in 2000. The last United Nations statistics in 2001 estimated Sarawak's sawlog exports at an average of 14,109,000 cubic metres (498,300,000 cu ft) per year between 1996 and 2000.

In 1955, OCBC became the first foreign bank to operate in Sarawak, with other overseas banks following suit. Other notable Sarawak-based companies include Cahya Mata Sarawak Berhad, Naim Holdings, and Rimbunan Hijau.

Electricity in Sarawak, supplied by the state-owned Sarawak Energy Berhad (SEB), is primarily sourced from traditional coal fired power plants and thermal power stations using LNG, but diesel based sources and hydroelectricity are also utilised. There are 3 hydroelectric dams as of 2015 at Batang Ai, Bakun, and Murum, with several others under consideration. In early 2016, SEB signed Malaysia's first energy export deal to supply electricity to neighbouring West Kalimantan in Indonesia.

In 2008, SCORE was established as a framework to develop the energy sector in the state, specifically the Murum, Baram, and Baleh Dams as well as potential coal-based power plants, and 10high priority industries out to 2030. The Regional Corridor Development Authority is the government agency responsible for managing SCORE. The entire central region of Sarawak is covered under SCORE, including areas such as Samalaju (near Bintulu), Tanjung Manis, and Mukah. Samalaju will be developed as an industrial park, with Tanjung Manis as a halal food hub, and Mukah as the administrative centre for SCORE with a focus on resource-based research and development.

Tourism plays a major role in the economy of the state, contributing 7.89% of the state's GDP in 2016. Foreign visitors to Sarawak are predominantly from Brunei, Indonesia, the Philippines, Singapore, China and the United Kingdom. A number of different organisations, both state and private, are involved in the promotion of tourism in Sarawak: the Sarawak Tourism Board is the state body responsible for tourism promotion in the state, various private tourism groups are united under the Sarawak Tourism Federation, and the Sarawak Convention Bureau is responsible for attracting conventions, conferences, and corporate events which are held in the Borneo Convention Centre in Kuching. The public and private bodies in Sarawak hold a biannual event to award the Sarawak Hornbill Tourism Award, an award for achievements within various categories, to recognise businesses and individuals for their efforts in the development of tourism within the state.

The Rainforest World Music Festival is the region's primary musical event, attracting more than 20,000 people annually. Other events that are held regularly in Sarawak are the ASEAN International Film Festival, Asia Music Festival, Borneo Jazz Festival, Borneo Cultural Festival, and Borneo International Kite Festival. Major shopping complexes in Sarawak include The Spring, Boulevard, Hock Lee Centre, City One shopping malls in Kuching, and Bintang Megamall, Boulevard, Imperial Mall, and Miri Plaza shopping malls in Miri.

Infrastructure development in Sarawak is overseen by the Ministry of Infrastructure Development and Transportation, successor to the Ministry of Infrastructure Development and Communications (MIDCom) after it was renamed in 2016. Despite this ministerial oversight, infrastructure in Sarawak remains relatively underdeveloped compared to Peninsular Malaysia.

In 2009, 94% of urban Sarawak was supplied with electricity, but only 67% of rural areas had electricity. However, this had increased to 91% by 2014. According to a 2015 article, household internet penetration in Sarawak was lower than Malaysian national average, 41.2% versus 58.6%, with 58.5% of internet use being in urban areas and 29.9% in rural areas. In comparison, mobile telecommunication uptake in Sarawak was comparable to the national average, 93.3% against a national average of 94.2%, and on par with neighbouring Sabah. Mobile telecommunication infrastructure, specifically broadcast towers, are built and managed by SacofaSdnBhd (Sacofa Private Limited), which enjoys a monopoly in Sarawak after the company was granted a 20-year exclusivity deal on the provision, maintenance and leasing of towers in the state.

A number of different bodies manage the supply of water depending on their region of responsibility, including the Kuching Water Board (KWB), Sibu Water Board (SWB), and LAKU Management SdnBhd, which handle water supply in Miri, Bintulu, and Limbang respectively, and the Rural Water Supply Department managing the water supply for the remaining areas. As of 2014, 82% of the rural areas have a fresh water supply.

Much like many former British territories, Sarawak uses a dual carriageway with the left-hand traffic rule. As of 2013, Sarawak had a total of 32,091 kilometres (19,940 mi) of connected roadways, with 18,003 kilometres (11,187 mi) being paved state routes, 8,313 kilometres (5,165 mi) of dirt tracks, 4,352 kilometres (2,704 mi) of gravel roads, and 1,424 kilometres (885 mi) of paved federal highway. The primary route in Sarawak is the Pan Borneo Highway, which runs from Sematan, Sarawak, through Brunei to Tawau, Sabah. Despite being a major highway, the condition of the road is poor leading to numerous accidents and fatalities. 16 billion ringgit worth of contracts were awarded to a number of local companies in December 2016 to add new vehicle and pedestrian bridges, interchanges and bus shelters to the highway as part of a multi-phase project.

A railway line existed before the war, but the last remnants of the line were dismantled in 1959. A rail project was announced in 2008 to be in line with the transport needs of SCORE, but as yet no construction work has begun despite an anticipated completion date in 2015. In 2017, the Sarawak government proposed a light rail system ( Kuching Line) connecting Kuching, Samarahan and Serian divisions with anticipated completion in 2020. Currently, buses are the primary mode of public transportation in Sarawak with interstate services connecting the state to Sabah, Brunei, and Pontianak (Indonesia).

Sarawak is served by a number of airports with Kuching International Airport, located south west of Kuching, being the largest. Flights from Kuching are mainly to Kuala Lumpur but also to Johor Bahru, Penang, Sabah, Kelantan, Singapore and Pontianak, Indonesia. A second airport at Miri serves flights primarily to other Malaysian states as well as services to Singapore. Other smaller airports such as Sibu Airport, Bintulu Airport, Mukah Airport, Marudi Airport, Mulu Airport, and Limbang Airport provide domestic services within Malaysia. There are also a number of remote airstrips serving rural communities in the state. Three airlines serve flights in Sarawak, Malaysia Airlines, Air Asia, and MASwings all of which use Kuching Airport as their main hub. The state owned Hornbill Skyways is an aviation company that largely provides private chartered flights and flight services for public servants.

Sarawak has four primary ports located at Kuching, Sibu, Bintulu, and Miri. The busiest seaport at Bintulu is under the jurisdiction of the Malaysian federal government and mainly handles LNG products and regular cargo. The remaining ports are under the respective state port authorities. The combined throughput of the four primary ports was 61.04million freight weight tonnes (FWT) in 2013. Sarawak has 55 navigable river networks with a combined length of 3,300 kilometres (2,100 mi). For centuries, the rivers of Sarawak have been a primary means of transport as well as a route for timber and other agricultural goods moving downriver for export at the country's major ports. Sibu port, located 113 kilometres (70 mi) from the river's mouth, is the main hub along the Rajang River mainly handling timber products. However, the throughput of Sibu port has declined over the years after Tanjung Manis Industrial Port (TIMP) began operating further downriver.

Health care in Sarawak is provided by three major government hospitals, Sarawak General Hospital, Sibu Hospital, and Miri Hospital, as well as numerous district hospitals, public health clinics, 1Malaysia clinics, and rural clinics. Besides government-owned hospitals and clinics, there are several private hospitals in Sarawak such as the Normah Medical Specialists Centre, Timberland Medical Specialists Centre, and Sibu Specialist Medical Centre. Hospitals in Sarawak typically provide the full gamut of health care options, from triage to palliative care for the terminally ill. In 1994, Sarawak General Hospital Department of Radiotherapy, Oncology & Palliative Care instituted an at-home care, or hospice care, program for cancer patients. The non profit Sarawak Hospice Society was established in 1998 to promote this program. In comparison to the number of other medical facilities, mental health is only serviced by a single facility, Hospital Sentosa. This abundance of medical services has made Sarawak a medical tourism destination for visitors from neighbouring Brunei and Indonesia.

In comparison to the prevalence of health services in urban regions, much of rural Sarawak is only accessible by river transport, which limits access. Remote rural areas that are beyond the operating areas of health clinics, about 12 kilometres (7.5 mi), and inaccessible by land or river are serviced by a monthly flying doctor service, which was established in 1973. A village health promoter program, where volunteers are provided with basic medical training, was established in 1981 but difficulty in providing medical supplies to remote villages, as well as a lack of incentive, resulted in a decline of the program. A variety of traditional medicine practices are still being used by the various communities in Sarawak to supplement modern medical practices but this practice is also declining. However, since 2004, there has been a resurgence in traditional medicine in Malaysia resulting in the establishment of a traditional medicine division within the Ministry of Health. A 2006 government program to have integrated hospitals led to numerous universities starting programs to teach traditional medicine and major hospitals, including Sarawak General Hospital, providing traditional therapies.

Education in Malaysia falls under the remit of two federal ministries; the Malaysian Ministry of Education is responsible for primary and secondary education, while the Ministry of Higher Education has oversight over public universities, polytechnic and community colleges. Early childhood education is not directly controlled by the Ministry of Education as it does with primary and secondary education. However, the ministry does oversee the licensing of private kindergartens, the main form of early childhood education, in accordance with the National Pre-School Quality Standard, which was launched in 2013.

Around the time of Federation, overall literacy in Sarawak was quite low. In 1960, the overall literacy rate was 25%, with a heavy slant in the literacy rate towards the Chinese population, 53%, compared with that of indigenous peoples which was substantially lower, only 17%. By 2007, overall literacy in adults aged 15 and over had significantly increased to 92.3% and in 2012, this had climbed to 96%.

There were 1480 schools in Sarawak in 2014, of which 1271 were primary, 202 were secondary and 7 were vocational/technical secondary schools. Among these are a number of schools that date from the Brooke era, including St. Thomas's School Kuching (1848), St Mary's School Kuching (1848), and St Joseph's School Kuching (1882). As well as government schools, there are four international schools: Tunku Putra School, a primary and secondary school offering national and Cambridge curricula, Lodge International School, which is also open to local students and uses both the British National and Cambridge systems, Kidurong International School, which is owned by Shell and offers primary education mainly to children of employees but local children may enter depending on space availability, and Tenby International School, which opened in 2014 and is open to both local and expatriate children. There are also 14 Chinese independent secondary schools in Sarawak that teach in Chinese rather than English or Malay. Previously, only Chinese students were enrolled in these schools, but mobility of the workforce has led to increasing turnover of students as parents move to other areas for employment. This has led to an increasing number of bumiputera students being enrolled in Chinese schools.

Sarawak is home to three public universities - Universiti Malaysia Sarawak, Universiti Teknologi Mara at Kota Samarahan, and Universiti Putra Malaysia - as well as the private Curtin University, Malaysia and Swinburne University of Technology Sarawak Campus. The latter two are satellite campuses of Curtin University in Perth and Swinburne University of Technology in Melbourne, Australia.

With the establishment of SCORE and the associated potential of 1.6 million more jobs by 2030, the state government allocated RM1 billion from 2016 to 2020 to a Skills Development Fund for vocational education. In 2015, Petronas provided vocational scholarships to 150 underprivileged Sarawak students as part of its Vocational Institution Sponsorship and Training Assistance program, although it had been criticised for under-representing local students in its previous allocations; the company also provided support to other Sarawak vocational education centres.

The 2015 census of Malaysia reported a population of 2,636,000 in Sarawak, making it the fourth most populous state. However, this population is distributed over a large area resulting in Sarawak having the lowest population density in the country with only 20people per km ². Although it has a low population density, the average population growth rate of 1.8%, from 2000 to 2010, is very close to the national average of 2.0%. In 2014, 58% of the population resided in urban areas with the remainder in rural areas, but over the next 10 years it is predicted that the urban population would rise to 65%. As of 2011, the crude birth rate in Sarawak was 16.3 per 1000 individuals, the crude death rate was 4.3 per 1000 population, and the infant mortality rate was 6.5 per 1000 live births.

Urban populations consist predominantly of Malays, Melanaus, Chinese, and a small population of urban Ibans and Bidayuhs who migrated from their home villages seeking employment. The latter two are among the more than 40 sub-ethnic groups of Sarawak, many of whom still inhabit remote areas and are referred to as Orang Asal. The Orang Asal, and Malays, of Peninsular Malaysia, Sarawak and Sabah are referred to collectively as Bumiputera (son of the soil). This classification grants them special privileges in education, jobs, finance, and political positions.

The registration for, and issuing of, National identity cards, a legally required document for accessing various services, to these remote tribes has been problematic for many years, and in the past had even resulted in a large number of people from the Penan ethnic group being rendered effectively stateless. In recent years, this issue has seen progressive improvement with the implementation of systems such as mobile registration units.

Sarawak has a large immigrant work force with as many as 150,000 registered foreign migrant workers working as domestic workers or in plantation, manufacturing, construction, services and agriculture. However, this population of legally registered workers is overshadowed by a large population of between 320,000 and 350,000 illegal workers.

Sarawak has six major ethnic groups, Iban, Chinese, Malay, Bidayuh, Melanau, and Orang Ulu, as well as a number of ethnic groups with smaller but still substantial populations, such as the Kedayan, Javanese, Bugis, Murut, and Indian. In 2015, the Bidayuh and Iban, both indigenous ethnic groups of Sarawak, were officially recognised by the government of Malaysia as comprising the Dayak people.

The population of 745,400 of the Iban people in Sarawak, based on 2014 statistics, makes it the largest ethnic group in the state. The Iban were, in the past, a society that paid particular attention to social status, especially to those who displayed martial prowess as well as to those who demonstrated expertise in various fields such as farming and oratory. Specific terms were used to refer to those who belonged to particular social strata, such as the raja berani (rich and the brave), orang mayuh (ordinary people), and ulun (slaves). Despite modern influences, Iban still observe many of their traditional rituals such as Gawai Antu ( festival of the dead) and Gawai Dayak ( Harvest Festival).

Although the presence of Chinese in Sarawak dates back to the 6th century AD when traders first came to the state, the Chinese population today largely consists of communities originating from immigrants during the Brooke era. This migration was driven by the employment opportunities at gold mines in Bau. Sarawak Chinese are primarily Buddhist and Christian, and speak a multitude of dialects: Cantonese, Foochow, Hakka, Hokkien, Teochew, and Henghua ( Putian people). They celebrate major cultural festivals such as Hungry Ghost Festival and the Chinese New Year much as their ancestors did. Chinese settlers in Sarawak were not limited to any one area. Those who settled in Kuching did so near the Sarawak River in an area that is now referred to as Chinatown. Foochow immigrants from Fuzhou, Fujian, led by Wong Nai Siong in 1901, settled along the Rajang River in what is now Sibu , as due to Boxer Rebellion, while those who arrived in Miri sought work in the coal mines and oilfields.

During the Brooke era, Sarawak Malays were predominantly fishermen, leading to their villages being concentrated along river banks. However, with the advent of urban development, many Malays have migrated to seek employment in public and private sectors. Traditionally, they are known for their silver and brass crafts, wood carvings, and textiles.

The Melanau are a native people of Sarawak that lived in areas primarily around the modern city of Mukah, where they worked as fishermen and craftsmen as well renowned boat-builders. Historically the Melanau practised Animism, a belief that spirits inhabited objects in their environment, and while this is still practised today, most Melanau have since been converted to Christianity and Islam.

The Bidayuh are a southern Sarawak people, that were referred to by early European settlers as Land Dayaks because they traditionally live on steep limestone mountains. They account for 8.4 per cent of the population of Sarawak and are the second most numerous of the indigenous Dayak people, after the Iban. The Bidayuh are indigenous to the areas that comprise the modern day divisions of Kuching and Samarahan. Although considered one people, their language is regionally distinct resulting in dialects that are unintelligible to Bidayuh from outside the immediate locale, resulting in English and Malay being the lingua franca. Like many other indigenous peoples, the majority of the Bidayuh have been converted to Christianity, but still live in villages consisting of longhouses, with the addition of the distinctive round baruk where communal gatherings were held.

The numerous tribes who reside in Sarawak's interior such as the Kenyah, Kayan, Lun Bawang, Kelabit, Penan, Bisaya, and Berawan are collectively referred to as Orang Ulu. In the Iban language this name means "Upriver People," reflecting the location these tribes settled in; most of them reside near the drainage basin of the Baram River. Both woodworking and artistry are highly visible aspects of Orang Ulu culture exemplified by mural covered longhouses, carved wooden boats, and tattooing. Well-known musical instruments from the Orang Ulu are the Kayans' sapeh and Kenyah's sampe' and Lun Bawang's bamboo band. The Kelabit and Lun Bawang people are known for their production of fragrant rice. As with the many other indigenous peoples of Sarawak, the majority of Orang Ulu are Christians.

English was the official language of Sarawak from 1963 to 1974 due to opposition from First Chief Minister of Sarawak Stephen Kalong Ningkan to the use of the Malaysian language in Sarawak. In 1974, the new Chief Minister Abdul Rahman Ya'kub recognised Malay alongside English as an official language of Sarawak. This new status given to the Malay language was further reinforced by new education standards transitioning curriculum to Malay. In 1985 English lost the status of an official language, leaving only Malay. Despite official policy, Sarawak opposition members argue that English remained the de facto official language of Sarawak. English is still spoken in the legal courts, and state legislative assembly. In 2015, Chief Minister Adenan Satem reinstated English as an official language.

Although the official form of Malay, Bahasa Malaysia, is spoken by the government administration, it is used infrequently in colloquial conversation. The local dialect of Bahasa Sarawak (Sarawak Malay) dominates the vernacular. Bahasa Sarawak is the most common language of Sarawak Malays and other indigenous tribes. The Iban language, which has minor regional variations, is the most widely spoken native language, with 34 per cent of the Sarawak population speaking it as a first language. The Bidayuh language, with six major dialects, is spoken by 10 per cent of the population. The Orang Ulu have about 30 different language dialects. While the ethnic Chinese originate from a variety of backgrounds and speak many different dialects such as Cantonese, Hokkien, Hakka, Fuzhou, and Teochew, they also converse in Malaysian Mandarin.

Sarawak is the only state in Malaysia where Christians outnumber Muslims. The earliest Christian missionaries in Sarawak were Church of England ( Anglicans) in 1848, followed by Roman Catholics a few years later, and Methodists in 1903. Evangelizing first took place among the Chinese immigrants before spreading to indigenous animists. Other Christian denominations in Sarawak are Borneo Evangelical Mission (or Sidang Injil Borneo), and Baptists. Indigenous people such as the Iban, Bidayuh, and Orang Ulu have adopted Christianity although they do retain some of their traditional religious rites. Many Muslims come from the Malay and Melanau. Buddhism, Taoism, and Chinese folk religion are predominantly practised by Chinese Malaysians. Other minor religions in Sarawak are the Baháʼí Faith, Hinduism, Sikhism, and animism.

Although Islam is the official religion of Malaysia, Sarawak has no official state religion. However, during the chieftainship of Abdul Rahman Ya'kub, the Constitution of Sarawak was amended to make the Yang di-Pertuan Agong as the head of Islam in Sarawak and empower the state assembly to pass laws regarding Islamic affairs. With such provisions, Islamic policies can be formulated in Sarawak and the establishment of Islamic state agencies is possible. The 1978 Majlis Islam Bill enabled the setting up of Syariah Courts in Sarawak with jurisdictions over matrimonial, child custody, betrothal, inheritance, and criminal cases in the state. An appeals court and Courts of Kadi were also formed.

The location and history of Sarawak has resulted in a broad diversity of ethnicity, culture and languages. Among the indigenous peoples of Sarawak, outside influences have led to many changes over time. The Iban tribal culture in Sarawak centred on the concept of the warrior and the ability to take heads from other tribes in battle. This practice, central as it was to the Iban people, was made illegal under James Brooke's rule and ultimately faded away although reminders of the practice are still seen in some long houses. Two other tribal peoples of the Sarawak Highlands, the Kelabit and Lun Bawang, have seen fundamental changes to their ethnic identities as a direct result of their conversion to Christianity. One major change was the shift in the focal point of their social interactions from the traditional long house to the local church. Their religious devotion has also helped shape their worldview outside of their village, particularly in response to change. For the Penan people, one of the last tribes to still be practising a nomadic lifestyle within the jungle, outside influence, particularly education, has resulted in a significant decline in the population that practice the nomadic lifestyle. Others settle down after intermixing with members of different tribes, such as the Orang Ulu. One direct result of this diversity in cultures, engendered by a policy of tolerance to all races, is the increasing numbers of tribal peoples marrying not only other Sarawakian tribes, but also to Chinese, Malays as well as citizens of European or American descent.

The indigenous tribes of Sarawak traditionally used oratory to pass on their culture from one generation to the next; examples of these traditional practices include the Iban's Ngajat dances, Renong (Iban vocal repertory), Ensera (Iban oral narratives), and epic storytelling by the Kayan and Kenyah.

In the years before federation, the colonial government recognised that British education and indigenous culture was influencing a new generation of Iban teachers. Thus, on 15 September 1958, the Borneo Literature Bureau was inaugurated with a charter to nurture and encourage local literature while also supporting the government in its release of documentation, particularly in technical and instructional manuscripts that were to be distributed to the indigenous peoples of Sarawak and Sabah. As well as indigenous languages, documents would also be published in English, Chinese and Malay. In 1977, the bureau came under the authority of the federal government language planning and development agency, the Dewan Bahasa dan Pustaka (DBP), which advocated publication only in Malay ultimately causing the demise of fledgling indigenous literature.

It was a number of decades before print media began to appear in Sarawak. The Sarawak Gazette, published by the Brooke government, recorded a variety of news relating to economics, agriculture, anthropology, archaeology, began circulation in 1870 and continues in modern times. However, in the decades following federation, restrictive laws and connections to businesses have meant that the media is a largely state-owned enterprise. One of the earliest known text publications in Borneo, Hikayat Panglima Nikosa (Story of Nikosa the Warrior), was first printed in Kuching, 1876.

There are a number of museums in Sarawak that preserve and maintain artefacts of Sarawak's culture. At the foot of Mount Santubong, Kuching, is Sarawak Cultural Village, a "living museum" that showcases the various ethnic groups carrying out traditional activities in their respective traditional houses. The Sarawak State Museum houses a collection of artefacts such as pottery, textiles, and woodcarving tools from various ethnic tribes in Sarawak, as well as ethnographic materials of local cultures. Orang Ulu's Sapeh (a dug-out guitar) is the best known traditional musical instrument in Sarawak and was played for Queen Elizabeth II during her official visit to Sarawak in 1972.

Sarawakians observe a number of holidays and festivals throughout the year. Apart from national Hari Merdeka and Malaysia Day celebrations, the state also celebrates Sarawak self-government Day on 22 July and the State Governor's birthday. Ethnic groups also celebrate their own festivals. The open house tradition allows other ethnic groups to join in the celebrations. Sarawak is the only state in Malaysia to declare the Gawai Dayak celebration a public holiday.

Sarawak being home to diverse communities, Sarawakian cuisine has a variety of ethnically influenced cuisines and cooking styles rarely found elsewhere in Malaysia. Notable dishes in the state include Sarawak laksa, kolo mee, and ayam pansuh. The state is also known for its Sarawak layer cake dessert.

Sarawak sent its own teams to participate in the 1958 and 1962 British Empire and Commonwealth Games, and 1962 Asian Games; after 1963, Sarawakians competed as part of the Malaysian team. Sarawak hosted the Malaysian SUKMA Games in 1990 and 2016, and was overall champion in the 1990, 1992, and 1994 SUKMA games. Sarawak has been overall champion for 11 consecutive years at the Malaysia Para Games since 1994. In 2019, both Sabah and Sarawak Sports Ministries work together to establish the East Malaysia Sports Commission to facilitate the organisation of more sports programmes in the two territories including other places in the Borneo islands. The Sarawak government also plans to make Sarawak an e-sports hub in the region.

Sarawak is a sister state/province to Fujian Province in China.

# data[].attributes.attachment_link.description
Sarawak (; Malay: ) is a state of Malaysia. The largest among the 13 states, with an area almost equal to that of Peninsular Malaysia, Sarawak is located in northwest Borneo Island, and is bordered by the Malaysian state of Sabah to the northeast, Kalimantan (the Indonesian portion of Borneo) to the south, and Brunei in the north.

# data[].attributes.body
Pelajar akan mencari informasi tentang pemimpin kesukuan terkemuka di Sabah dan Sarawak dan bagaimana mereka mempengaruhi sistem pentadbiran. Informasi ini kemudian dipresentasikan dalam bentuk poster digital.