# data[].attributes.body
Svefnsækni er svefröskun sem einkennist af of miklum svefni á daginn og löngum nætursvfni, jafnvel þrátt fyrir að einstaklingur sefur alla nóttina þá finnur hann samt fyrir mikilli þreytu yfir daginn. Einstaklingar með svefnsækni upplifa stöðuga þreytu, erfiðleika á að halda sér vakandi, einbeiting og minni hafa það til að verða skert. Þessi röskun hefur veruleg áhrif einstaklings í vinnu, námi eða félagslífi þar sem einstaklingur getur ekki sinnt sínum verkefnum eða haldið sér að verki. Svefnsækni getur komið fram sem sín eigin röskun (idiopathic Hypersomnia) eða sem afleiðingar læknisfræðilegra og geðrænna ástanda, t.d kæfisvefns, þunglyndis og heilaskaða. Greining þessarar sjúkdóms krefst mikillar útilokunnar og oft fer einstaklingur í sleep study eða multiple sleep latency test (MSLT) til þess að forðast rangrar greiningar. Rannsóknir benda til þess að 4% - 6% barna og fullorðna áttu eða eiga við einkenni svefnsýki að stríða, algengi hækkar því eldri einstaklingar eru.

# data[].attributes.body
Svefnsækni tilheyrir yfirflokknum svefnraskanna samkvæmt flokkun American Academy of Sleep Medicine (AASM) og American Psychology Association (APA). Innan flokksins fellur röskunin undir 'Central disorders of hypersomnolence' eða miðlægar raskanir sem valda ofsyfju, ásamt röskunum eins og drómasýki og Kleine-Levin heilkenni. Þessar raskanir einkennast allar af óeðlilegri svefnþörf og erfiðleikum við að viðhalda vöku yfir daginn, þrátt fyrir fullnægjandi nætursvefn.

Aðrar raskanir í þessum flokki eru til dæmis:

Svefnleysi

Kæfisvefn

Parasomníur

hvíldaróþægð í fótleggjum

# data[].attributes.body
Ofvirkt ónæmiskerfi eftir veirusýkingar:

Eftir veirusýkingar, eins og infllúensu eða COVID-19, getur ónæmiskerfið orðið ofvirkt og valdið langvarandi bólgusvörum í líkama einstaklings. Þetta getur valdið þrýstingi og álagi á miðtaugakerfið, sérstaklega á undirstúkuna. Undirstúkan stjórnar svefn og vökuhring líkama. Þessar breytingar geta leitt til viðvarandi þreytu og aukinnar svefnþarfar.

Breytingar á heila:

Taugafræðilegar breytingar, eins og skert starfsemi í dreka, undirstúku eða heilastofni (allir hlutar heilans sem stjórna svefni á einhvern hátt), getur truflað boðefnaflæði sem tengist vöku og svefni, eins og dópamíni, serótóníni o ghistamíni. Slíkar breytingar gera heilann skertann til að viðhalda vöku og valdið langvarandi sifju.

Lyf:

Sum lyf eins og róandi, kvíðastillandi, þunglyndislyf og ofnæmislyf geta öll valdið auknum svefni eða þreytu sem aukaverkun. Þessi lyf draga úr taugavirkni eða hafa slakandi áhrif á miðtaugakerfið, sem getur valdið ofsyfju við langvarandi notkun.

Fíkniefnanotkun og áfengisnotkun:

Áfengi og vímuefnis trufla nátturulegan gang dægursveiflu heilans og minnkað gæði svefnsins. Áfengi er syfjandi vökvi og dregur úr vöku einstaklinga sem drekka það með skömmu millibili. Þrátt fyrir að flest öll valda syfju í aðeins skamman tíma þá leiða þau oft til sundurskiptan svefns og aukinnar dagsyfju þegar áhrifin líða hjá. Langvarandi notkun getur einnig valdið taugaskemmdum sem hafa áhrif á svefstjórnun.

Vanvirkni skjaldkirtils:

Skjaldkirtillinn stjórnar efna- og hormónaskiptum líkamans, og þegar hann starfar of lítið og of hægt þá hægist á öllum efnabreytingum og hormónaframleiðslu í líkama sem leiðir til almennrar þreytu, orkyleysis og syfju. Skortur á hormónum hafa einnig áhrif á heilastarfsemi.

Heilaskaði:

Heilaskaði sérstaklega á þeim svæðum sem stjórna svefni og dægursveiflu getur truflað svefn einstaklinga. Þetta er algengt eftir höfuðhögg, heilablóðfall eða slys þar sem að skemmdir á taugaboðum geta leitt til langvarandi ofsyfju.

Þunglyndi:

Þunglyndi tengist of truflun á svefnskipulagi einstaklings. Margir sem eru með þunglyndi upplifa ýmisskonar svefleysi eða ofsyfju. Þetta er talið tengjast ójafnvægi í boðefnum heilans, eins og serótóníni og noadrenalíni, sem hafa bæði áhrif á orku og vöku. Þunglyndi getur einnig dregið úr virkni og valdið aukinni þreytu og svefnþörf sem líkaminn reynir að bæta með aðeins lengri svefn.

Drómasýki (narcolepsy):

Drómasýki er sérstök taugafræðileg röskun sem veldur óstjórnandi svefnhvötum á daginn. Hún er talin stafa af skorti af boðefninu órexín sem gegnir lykilhlutverki í því að viðhalda vöku. Þessi röskun er ein helsta læknisfræðilega orsök svefnsækni.

# data[].attributes.body
Kvíði og pirringur:

Langvarandi syfju og svefntruflanir geta valdið aukinni taugaspennu og pirringi. Líkaminn bregst við orkuskorti með auknu streituhormóni (kortisól), sem eykur kvíða og skapbreytingum

Stöðug eða eindurtekin þreyta á daginn:

Aðal einkenni ofsyfju er stöðug og langvarandi þreyta yfir daginn, jafnvel ef einstaklingur svaf vel og lengi nóttina áður. Þetta stafar af truflun í svefnskipulagi eða gæði svefns.

Erfiðleikar við að vakna á morgnanna og eftir dagblunda:

Einstaklingar með svefsækni finna oft fyrir miklum erfiðleikum við að vakna, sumir finna fyrir líkamlegum einkennum eins og svimi, lystaleysi, magaverk eða hausverk.

Hausverkir:

Langvarandi svefntruflanir og of mikill svef geta haft áhrif á blóðflæði til heilans og súrefnismettun, sme getur valdið endurteknum morgunhausverkjum.

Missir á matarlyst:

skert orka og truflun á dægursveiflu getur dregið úr lyst og meltingarvirkni. Svefnleysi og þreyta hafa bein áhrif á hormóna sem stjórna matarlyst, t.d. leptín og ghrelín

Minnisvandamál:

Svefninn er ómissandi fyrir úrvinnslu upplýsingar og festingu mininga Truflað svefnskipulag veldur truflun á festingu upplýsinga í langtímaminni.

Ofsjónir:

Svefnsækni, sérstaklega þegar hún tengist drómasýki getur valdið ofsjónum rétt fyrir eða eftir svefn, þetta er vegna truflunar á REM-svefni.

Einbeitingarerfiðleikar:

Mikil þreyta á daginn dregur úr áthygli, úrvinnsluhraða heilans og minni, sem geriri þaðmun erfiðara fyrir einstakling að halda sér að verki.

Blundar gera ekkert gagn við þreytu:

Stuttar kríur sem ættu að endurnæra orku einstaklings veita enga raunverulega orku, þar sem að svefninn nær ekki endurnærandi stigi fyrir einstaklinga með svefnsækni.

Of langur svefn:

Margir sem svefnsækni sofa í meira en 10-11 klukkustundir á nóttu en eru ennþá örmagna á daginn. Gæði svefns eru ekki góðar fyrir einstklinga.

# data[].attributes.body
Það eru ekki mikið af íslenskum heimildum fyrir svefnsækni vegna þess að þessi röskun er þó nokkuð óalgeng.

Drómasýki er krónískur sjúkdómur.

Meðferðaúrræði IH (idiopathic hypersomnia

Örfandi lyf til að auðvelda einstaklingi að halda sér vakandi (svipuð lyf of einstaklingar með drómasýki fá)

Atferlisbreytingar, t.d. aukinn áhersla á góðar svefnvenjur og heilbrigðan lífsstíl

# data[].attributes.body
Það er lítið sýnt af Svefnsækni í myndum en þetta myndskeið er úr gamandmyndinni Deuce Bigalow sem sýnir frekar drómasýki en svefnsækni en þær eru svo náskyldar að ég ákvað að hafa hana með.

Þetta er mjög ýkt lýsing á röskuninni en skemmtilegt samt sem áður.

# data[].attributes.body
https://aasm.org/clinical-resources/international-classification-of-sleep-disorders/

https://doi.org/10.1016/j.smrv.2022.101703

https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780123786104001194

https://www.scientiapsychiatrica.com/index.php/SciPsy/article/view/123

https://www.ajmc.com/view/examining-clinical-considerations-for-diagnosis-management-of-idiopathic-hypersomnia

https://ebmh.bmj.com/content/20/2/59

https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6898735/

https://www.ninds.nih.gov/health-

information/disorders/hypersomnia

https://stanfordhealthcare.org/medical-conditions/sleep/idiopathic-hypersomnia.html

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16416710/

https://dromasyki.is/umdromasyki/idiopathichypersomnia/