# data[].attributes.attachment_link.description
1957an grabatutako irudi hauetan Oñatiko Korpus dantzariak ageri zaizkigu dantzan. Arantzazuko (Oñati) santutegian jasotako irudiak dira, San Migel zortzikoa eskaintzen diote Ama Birjinari. Kapitain lanetan Alejandro Irizar, Oñatiko dantza-maisua ari da. Irudiak RTVEk hartuak dira. RTVE, Arantzazu, San Migel zortzikoa, 1957.

# data[].attributes.headline
EUSKALTZAINDIA: Euskara ikertu, arautu eta sustatzen du

# data[].attributes.subject
EUSKALTZAINDIA: Euskara ikertu, arautu eta sustatzen du

# data[].attributes.attachment_link.description
Sinopsia 
2019an ehun urte betetzen dira Euskaltzaindia sortu eta euskara arautzen hasi zenetik. Lehenago ere baziren hiztegiak eta gramatikak euskarari buruz, baina gaur egun denak biltzen dira Euskaltzaindian.
Dokumentalak kontagai du bidaia horretan euskara jasoa izatera eraman dituen gertakizun nagusiak zeintzuk eta nork bultzatuak izan diren, estetika retro-futurista baten bitartez, Miren Gaztañaga eta Mikel Ibarguren aktoreek gorpuztua, eta, horrez gain, Euskaltzaindiak euskara nola jasotzen duen erakusten du.
Jatorrizko ideia Bernardo Atxaga idazlearena dugu, Fermin Etxegoien aritu da zuzendari, eta irudia Haizea Pastor eta Hodei Zambranoren esku gelditu da, argazki-zuzendari eta muntatzaile lanetan, hurrenez hurren.

Fitxa teknikoa 
- Jatorrizko ideia: Bernardo Atxaga
- Ekoizle eragileak: Hodei Zambrano eta Haizea Pastor
- Zuzendaria: Fermin Etxegoien
- Gidoia: B. Atxaga eta Fermin Etxegoien
- Argazki zuzendaria: Haizea Pastor
- Edizioa: Hodei Zambrano
- Ekoizpen zuzendaria: Alaitz Osa
- Argiztatzailea: Imanol Lado
- Aireko irudiak: Dronetikan Airworks
- Jatorrizko musika: Joserra Senperena
- Zuzeneko soinua: Joshua Durán
- Zuzendari artistikoa: Gorka Montorio
- Jantzien diseinua: Azegiñe Urigoitia
- Makillaje eta ile apaindegia: Iratxe Artaza
- ETBko produkzio ordezkaria: Elena Gozalo


SINOPSIS

Este año se cumplen cien años de la fundación de Euskaltzaindia, cuyo objetivo ha sido velar por los derechos de nuestra lengua y promover su uso, a través de la investigación y la formulación de leyes gramaticales. En la actualidad, esta institución engloba todos los diccionarios de la lengua vasca.
El documental Egunak eta lanak recoge cuáles son los hitos más importantes en la historia del euskera y quiénes han sido sus promotores. Los actores Miren Gaztañaga y Mikel Ibarguren escenifican esta historia a través de una estética retro-futurista.
El escritor Bernardo Atxaga es el autor de la idea original, mientras que Fermin Etxegoien ha dirigido el documental. Haizea Pastor y Hodei Zambrano son los responsables de la dirección fotográfica y el montaje, respectivamente.
Ficha técnica
- Idea original: Bernardo Atxaga
- Productores ejecutivos: Hodei Zambrano y Haizea Pastor
- Director: Fermin Etxegoien
- Guión: B. Atxaga y F. Etxegoein
- Directora de fotografía: Haizea Pastor
- Edición: Hodei Zambrano
- Directora de producción: Alaitz Osa
- Iluminador: Imanol lado
- Imágenes aéreas: Dronetikan Airworks
- Música original: Joserra Senperema
- Sonido en directo: Joshua Durán
- Dirección artística: Gorka Montorio
- Diseño de vestuario: Azegiñe Urgoitia
- Maquillaje y peluquería: Iratxe Artaza
- Delegada de producción de ETB: Elena Gozalo

# data[].attributes.headline
EUSKALDUNEN HISTORIA 10 MINUTUTAN KONTATUTA

# data[].attributes.subject
EUSKALDUNEN HISTORIA 10 MINUTUTAN KONTATUTA

# data[].attributes.attachment_link.title
EUSKALDUNEN HISTORIA 10 MINUTUTAN KONTATUTA

# data[].attributes.headline
CENTER FOR BASQUE STUDIES. EUSKARA ETA EUSKAL KULTURARI BURUZKO IKERKETAK AEBetan

# data[].attributes.subject
CENTER FOR BASQUE STUDIES. EUSKARA ETA EUSKAL KULTURARI BURUZKO IKERKETAK AEBetan

# data[].attributes.attachment_link.description
The Center for Basque Studies at the University of Nevada, Reno houses the Jon Bilbao Basque library, a book press and offers a Ph.D. degree in Basque studies.

# data[].attributes.attachment_link.description
Última hora de noticias, entretenimiento, infografías, fotos, videos de los programas de televisión, audios de programas de la radio, deportes, blogs y más.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
2019/11/22

Iazko bilkura eta egunpasaren haritik, urtebete eman du Euskal Australiar Alkarteak euskaldunen Australiarako emigrazioaren lekuko eta ondorio den euskal australiar gizataldearen aldeko lanetan, eta iritsi da berriz ere urte azkena, eta bigarren elkarretaratze handia eta egunpasa egin eta ospatzeko momentua.Iaz bezala, Gernikako Zimela jatetxean izango da, eta hitzordua biharko da, azaroaren 23rako, ...
Gehiago irakurri...
2019/11/22

Iñigo Urkullu lehendakaria buru egin da joan den asteazkenean Lehendakaritzan Kanpo Harremanetarako Aholku Batzordeko aurtengo bigarren bilkura, besteak beste Lehendakariak izendaturik bertako kide den Arantxa Anitua Buenos Airesko Laurak Bat-eko eta FEVAko burua ere partaide. Eusko Jaurlaritzako eta euskal erakundeetako ordezkariekin batera, gizarte zibileko zenbait alorreko ordezkariak ere batzen ditu ...
Gehiago irakurri...
2019/11/21

Bi zatitan banatu zen aurten ere ospakizuna. Festari hasiera emateko, zeremoniako banderak sartu ziren kirol zelaietan eta horren ostean, ereserkiak abestu zituen publikoak, bedeinkazioa jaso eta omenaldia egin zien Eskolak jardunbide luzeko bere irakasleei. Protokolozko ekintzak bukaturik, dantzari eta kirolariak izan ziren protagonista agintarien eta publikoaren aurrean, tartean Euskal Echea Eskolako ...
Gehiago irakurri...
2019/11/19

Duela oso ordu gutxi, astelehenean, azaroaren 18 gauean hil da Donostian Pilartxo Lizeaga Pellejero, EuskalKultura.eus-eko zuzendari Joseba Etxarri Lizeagaren ama. 87 urte zeuzkan eta azkeneko 15 bat urteak Alzheimer gaisotasuna arerio eman zituen, bere betiko etxean, familiaren amodioa lagun eta babesle. Oso kantuzalea zen eta joan den ostiralean eman zituen bere azkeneko kantuak, ondoren gaur amaiera izan ...
Gehiago irakurri...
2019/11/18

Urteko Batzar Orokorra egingo du datorren larunbatean Bruselako Euskal Etxeak. Karia horretara, deia luzatu die Belgika osoan bizi diren euskaldunei eta euskaldunen lagunei bertaratu eta bakoitzak nahi edo ahal duen gisan lankide izan daitezen. Elkarteak haur eta familientzat zein helduentzat garatzen ditu ekimenak, tartean Olentzero, euskara eta dantza ikastaroak, mus ikastaro eta lehiaketak, sagardotegi ...
Gehiago irakurri... Albiste gehiago...
Rio de Janeiro, Brasil

# data[].attributes.attachment_link.description
2019/11/22 Iazko bilkura eta egunpasaren haritik, urtebete eman du Euskal Australiar Alkarteak euskaldunen Australiarako emigrazioaren lekuko eta ondorio den euskal australiar gizataldearen aldeko lanetan, eta iritsi da berriz ere urte azkena, eta bigarren elkarretaratze handia eta egunpasa egin eta ospatzeko momentua.Iaz bezala, Gernikako Zimela jatetxean izango da, eta hitzordua biharko da, azaroaren 23rako, ...

# data[].attributes.headline
Soziolinguistika klusterra: euskarari buruzko ikerketak egiten dituzte

# data[].attributes.subject
Soziolinguistika klusterra: euskarari buruzko ikerketak egiten dituzte

# data[].attributes.attachment_link.description
Miguel Galicia Lambarri filologo eta euskaltegiko irakasleak irabazi du 2019ko Hausnartu soziolinguistika saria euskara biziberritzeko plan eta proiektuen ebaluazioaren inguruko lanarekin. Bigarren saria Jon Fernandez kazetariarentzat izan da, Ondarroako nerabeen sare sozialetako hizkuntza-erabileraren azterketagatik. Hirugarren saria Xabier Madorranek jasoko du IKTek euskaran duten eraginari buruzko lanagatik. Sarien XII.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Euskara

Euskara

Euskaraz hitz egiteko gai direnak eta ulertzen dutenak batuta, Euskal Herrian, udalerrika (2011. urtea)

> % 80 > % 60 > % 40

> % 20 > % 0

Datu orokorrak

Lurralde eremua

Espainia eta Frantzia;
euskal diaspora

Hiztunak

751.700[1][2][3][4]

Ofizialtasuna

Euskal Autonomia Erkidegoa eta Nafarroako Foru Erkidegoko iparraldea (Espainia)

Eskualdea

Euskal Herria

UNESCO sailkapena

2 zaurgarria

Araugilea

Euskaltzaindia

Hizkuntza familia

Euskal hizkuntzak

Informazio filologikoa

Hizkuntza-tipologia

subjektua aditza objektua, SOV hizkuntza, aditza objektua subjektua, objektua aditza subjektua, objektua subjektua aditza, hizkuntza eranskari, silabadun hizkuntza, hizkuntza polisintetikoa, hizkuntza ergatiboa eta hizkuntza sintetikoa

Kasu gramatikalak

absolutibo, ergatibo, datibo, inesibo, adlatibo, ablatibo, genitibo, instrumental, komitatibo, destinatibo, kausatiboa, terminatiboa, norabidea, partitibo, prolatibo, gutxi gorabeherakoa, destinatiboa eta motibatibo

Alfabetoa

latindar alfabetoa eta Euskal alfabetoa

Hizkuntza kodeak

ISO 639-1

eu

ISO 639-2

baq eus

ISO 639-3

eus

Ethnologue

eus

Glottolog

basq1248 eta basq1250

Wikipedia

eu

Euskara Euskal Herriko hizkuntza da. Hizkuntza isolatua da, ez baitzaio ahaidetasunik aurkitu, eta morfologiari dagokionez, hizkuntza ergatiboa da. Euskaraz mintzo direnei euskaldun deritze. Gaur egun, Euskal Herrian bertan ere hizkuntza gutxitua da, lurralde horretan gaztelania eta frantsesa nagusitu baitira.

Euskararen sustrairik zaharrenak, Erromatar Inperioaren aurretikoak, Akitania osoan eta Bizkaiko golkotik Andorraraino bitarteko Pirinioen bi aldeetan agertu dira. Erdi Aroan, gutxienez Errioxan eta Burgosko ipar-ekialdean ere hitz egin zela dokumentatuta dago. Gutxitze prozesu latza jasan du, eta lurraldeak galdu ditu etenik gabe. Nafarroa Garaian, bereziki, prozesu hori oso nabarmena izan da azken mendeetan. XIX. mendearen bukaeran eta XX. mendearen hasieran, hainbat intelektual nahiz Arturo Kanpion eta Sabino Arana bezalako politikarien eraginez nolabait biziberritu zen, eusko abertzaletasunari estuki lotu baitzen. Frankismoaren garaian ( 1936- 1977) euskarak jazarpen arrotza pairatu zuen eta ia desagertu zen, baina berriro ere indartu egin da 1960ko hamarkadaz geroztik, euskararen aldeko herri mugimenduak ( ikastolak, AEK...) eta idatzizko estandarizazioak lagunduta.

1980ko hamarkadatik aurrera, erakundeen onarpena lortu du, lurralde zatiketa handiekin bada ere. Gernikako Estatutuak euskara Euskal Autonomia Erkidegoko berezko hizkuntza izendatu zuen eta gaztelaniarekin batera ofizial egin zuen Araba, Bizkai eta Gipuzkoan ( Trebiñun eta Villaverde Turtziozen izan ezik). Nafarroa Garaian, Euskararen Legearen eraginez, herrialdeko ipar-mendebaldean ( eremu euskaldunean) soilik da koofiziala. Iruñean eta erdialdeko beste hiri garrantzitsuetan ( eremu mistoan), onarpen maila txikiagoa da eta traba handiagoak ditu euskarak. Nafarroako hegoaldean ( eremu ez-euskaldunean), berriz, euskara ez dago onartuta. Ipar Euskal Herrian, euskarak ez du aginpidea duten erakunde publikoen onarpenik: hizkuntza ofizial bakarra frantsesa da.

2016ko VI. Inkesta Soziolinguistikoaren arabera, euskararen eremu osoan bizi ziren 16 urtetik gorako biztanleen % 28,4 (751.500 pertsona) zen euskalduna, eta % 16,4 (434.000 pertsona) euskaldun hartzailea. Hala ere, adin tarte gazteagoak kontuan hartuta, kopurua handiagoa da. Adibidez, Euskal Autonomia Erkidegoko datuak soilik kontuan hartuta, 2016an 2 urtetik gorako 895.942 euskaldun eta 391.897 euskaldun hartzaile zeuden.

Gaur egun onartu den teoriak dioenez, hitzaren jatorria aitzineuskarako hau izan daiteke: *enau(t)si (esan) + -(k)ara (era). . Bainan *enau(t)s- > *eus- zaila da fonetikoki.

Euskararen jatorria ezezaguna da. Gaur egun, euskararen hizkuntzalaritza historikoan aditu direnen artean, hipotesi onartuena da euskara milaka urtez hitz egin dela Pirinioen inguruan.

Euskara Europan sustrai luzeena duen hizkuntza delakoan daude euskalariak; duela 8.000 bat urte euskararen aurrekari zen hizkuntza bat hitz egiten bide zen Pirinioen inguruan, eta orduz geroztik etenik gabeko historia izan bide du gure hizkuntzak inguru honetan.

Historia horretan, hizkuntzalariek gutxi gorabehera azken hiru mila urteko historia aztertu ahal izan dute. Aldi horren hasiera, berreraikitze lanen bidez ezagutzen dugu:

Orain arte, euskaraz ezagutzen diren lehen hitz idatziak, Akitaniako lurretan (Ipar Euskal Herria barne), Sorian, Errioxan, Zaragozan eta Huescan aurkitu dira. Pertsona izenak edo jainko-jainkosen izenak dira, eta hilarrietan idatzi zituzten, K. o. I. mendetik III. mendera. Nafarroako Lerga herrian erromatarren garaiko hilarri bat topatu zuten, euskal pertsona izenekin, I. mendekoa. Bestalde, toponimiari begiratuta ere, euskararen bidez azaldu diren toponimoak daude aipatutako eremu osoan.

Hala ere, zaila da ulertzea nola inposatu ahal izan zieten beren hizkuntza baskoiek, Euskal Herriko leinu protohistorikoetan erromatartuena osatzen zutenek, beste gens-ei. Izan ere, gaztelaniazko vascongado hitzak ez du "baskoitua" esan nahi, baskoien zabalpenaren aldekoek adierazi ohi duten bezala, "euskalduna" baizik: XIX. mende arte nafar gehienak vascongadoak ziren, eta arabar eta enkartau asko ez ziren vascongadoak, romanzadoak edo latinado ak baizik.

Honakoak dira euskararen eremuko lurretan bizi ziren tribu protohistorikoak:

Akitaniarrak, Julio Zesarren arabera, Garona ibaiaren eta Pirinioen artean bizi ziren. Hizkuntza propioa zuten, eta antz handia zuten Pirinioez bestaldeko herriekin. Akitanieraz (euskararen arbaso -edo, beharbada, euskararen arbasoaren ahaide- den hizkuntza) mintzo ziren. Estrabon geografoaren esanetan, akitaniarrak ez zetozen bat galiar arrazako herriekin, ez gorpuzkeran ez mintzaturiko hizkuntzan, eta iberiarren tankera zuten.

Autrigoiak gaur egungo Bizkaiko Enkarterrin eta Arabako, Kantabriako eta Burgosko zatietan bizi ziren. Oso litekeena da haien hizkuntza indoeuroparra izatea, zeltikoa ziurrenik; izan ere, haien lurralde eremuan, garai hartakoak izan daitezkeen euskarazko toki izenak oso-oso gutxi dira, askoz gehiago dira zelta jatorrikoak.

Barduliarrak gaur egungo Gipuzkoan eta Arabako ekialdean bizi ziren. Herri euskalduna bide zen.

Beroiak egungo Errioxan, Arabako hegoaldean eta Nafarroako Erriberaren zati batean bizi ziren. Zeltiberiar herria zen, zeltiberieraz mintzo ziren.

Baskoiak gaur egungo Nafarroa Garaian eta Gipuzkoako, Huescako, Zaragozako eta Logroñoko probintzien zati banatan bizi ziren. Kostaldera heltzen ziren iparraldetik (Irun aldean), Ebroren eskuinaldeko lur zerrenda bat hartua zuten hegoaldetik, eta Aragoin barneratzen ziren ekialdetik. Euskaraz mintzo ziren; baina, erromatarrak heldu zirenerako, zeltiberiera eta iberiera erabiltzen hasiak ziren hegoaldeko mugetan.

Karistiarrak gaur egungo Bizkaian eta Arabako mendebaldean bizi ziren. Herri euskalduna bide zen.

Iakatarrak egungo Huescan eta Lleidako iparraldean bizi ziren, eta Iaca -egungo Jaka- zuten hiriburu.

Ekialderago, baliteke andosinoak ere euskal hizkuntzaren batez mintzo izatea. Andosinoak gaur egungo Andorraren inguruan bizi ziren, eta oraingoz hipotesi onartuena da haien etnonimoak "handi" euskal hitzarekin zerikusia duela.

Erdi Aroan latinetik eratorritako hizkuntzek euskara inguratzen zuten:

Gaztelania: Gaztelania Euskal Herriko hegoaldean eta mendebaldean berba egiten zen.

Nafarroako eta Aragoiko erromantzea: Nafarroako eta Aragoiko erromantzea Euskal Herriko hegoaldean eta ekialdean hitz egiten zen.

Okzitaniera: Okzitaniera ere aditzen eta idazten zen Euskal Herriko hiri nagusietan, Nafarroan batez ere. Hiri horietan Okzitaniatik etorritako jende multzo handiak egokitu ziren, merkatariak gehien bat. Gaskoia Euskal Herriko Iparraldean mintzatzen zen: adibidez, Baionan hizkuntza nagusienetako bat zen. Bearneraz mintzatzen ziren familia eta talde okzitaniarrak ere bazeuden Zuberoako ekialdean. Urte askotan beren hizkuntzari eutsi eta testu asko idatzi zituzten.

Hebreera ere hitz egiten zuten gutxi batzuek euskal lurraldeetan. Haatik, haren erabilera bestelakoa zen, erlijioari lotuta zegoen batez ere; nahiz eta gero juduen hizkuntza nagusia tokian tokikoa izan.

Aro Moderno-Garaikideetan, auzoko lehiakide gogorrenak frantsesa (geroago hurbildua) eta gaztelania ofizialduak izan ditu. Berrikitan izan ezik, euskarak ez du izan historian legezko aitorpen ofizialik.

Antzinako euskararen mugak zehazterakoan, kontuan hartzen dira Akitanian, Euskal Herrian, Errioxan eta Sorian aurkitu diren hilarrietako eta beste euskarri epigrafiko batzuetako euskal hitzak, toponimian gorde diren izenak eta geografo klasikoek euskararen eskualdeko tribuei buruz idatzitakoak. Aztarna horiek erakusten dute euskaraz mintzo zela Garona ibaiaren eta Demanda mendilerroaren arteko eskualdean, eta Bizkaitik Andorraraino. Luis Núñez Astrainek 2002an egindako lanak laburbiltzen ditu gaiari buruzko azken datuak.

Katalunia: Kataluniako mendebaldeko toponimiak erakusten du han behiala euskaraz egiten zela. Joan Corominesen ikerketen ondotik onartzen da Katalunia euskalduna Urgellen eta Andorran hasten zela eta Aran, Ribagortza eta Pallarsen barna hedatzen zela. Toponimiak edo leku izenek frogatzen dute eskualde horren euskalduntasuna.

Aragoi: Gaurko Huescako probintzia eta Zaragozako iparraldea ere euskaraz mintzo ziren. Latinak berak itzali zituen hango euskal hizkerak, baina leku batzuetan euskarak luzeago iraun zuen, Anso ibarrean, esate baterako. Interesgarria da Zaragozako Cinco Villas eskualdean (Ejea, Sádaba...) agertu den euskal pertsona izenen multzoa.

Errioxa: Errioxako eta Soriako erromatarren garaiko hilarri batzuetan euskal izenak agertu ziren. Bestalde, Errioxan, batez ere, eta neurri apalagoan Burgosen, toponimo askok ere euskal jatorria dute, baina badirudi horren jatorria Erdi Aroan dela, hau da, Errekonkista garaian musulmanak lur horietatik egotzi eta gero Arabako eta Bizkaiko euskaldunekin egindako birpopulaketari zor zaizkiola euskal toponimo horiek.

Akitania: Akitanian aurkitutako hilarriak funtsezkoak izan dira euskararen historia ezagutzeko. Bertan agertu diren hitzek euskararen hedadura zehazteko balio izan dute batetik, eta bestetik, garai hartako euskara nolakoa zen jakiteko ere. Hona hemen horietako izen eta hitz batzuk: Bihos (bihotz), Belex (beltz), cison (gizon), ilun (ilun), losa (lotsa), nescato (neskato), sembe (seme), andere (andre), corri (gorri).

Hurrengo mendeetan, latinak, beste hainbat lekutan bezala, tokian tokiko hizkuntza erromanikoak eman zituen. Geroago, latin arruntaren aldaera horien bilakaerak gaskoi bihurtu ziren Pirinioen iparraldean eta gaztelania, nafar-erromanikoa eta aragoiera hegoaldean. VI. mendean, euskararen eremuko iparraldera frankoak eta hegoaldera bisigodoak iritsi ziren. Iparraldean euskarak atzerakada geografikoa jasan zuen, baina hegoaldean bisigodoen eragina askoz txikiagoa izan zen. Bisigodoak eurak ere latinizatu egin ziren eta VII menderako penintsulan ia galdua zuten euren hizkuntza. Hala ere, herri germaniarrek zenbait hitz utzi zituzten: gerra, xaboi, sala, harpa, gisa edo arropa.

XI. eta XII. mendeen artean, Gaztelako Erresumak Bizkaia (1180), Araba (1199) eta Gipuzkoa (1200) bereganatu zituen. Sarritan interpretatzen da gertaera horiek ekarri zutela Euskal Herriko administrazioetan hizkuntza ofiziala gaztelania izatea. Izan ere, garai hartan garatzen ari zen gaztelania. Euskararen mugetan jaio zen eta Errekonkistan lortutako botere politikoaren bidez, Gaztelak menderatuz joan zen lurraldeetan ezarri zuen, beste erromantze batzuk zokoratuz. Nafarroako Erresumari dagokionez, Nafarroako errege Antso Azkarraren garaian euskara lingua navarrorum izendatu zen (1167) alegia, nafarren hizkuntza.

Hizkuntza berezia da, hitzetan, osakuntzan eta ahoskeran, eta arrotzentzat ulertezina da, baita hitzik ñimiñoenetan ere. Gaur egun mendialdera jotzen ari da atzera, hamarkadaz hamarkada atzerago, alde guztietatik eraso egiten baitzaio, nazioaren alde ilustratuenak gutxietsia ama gaiztoa bailitzan, eta pentsatzekoa da gainbehera gero eta nabarmenagoa izango dela hemendik aurrera. Mende baten buruan, beharbada, hizkuntza bizien artetik desagertua izango da.

- Wilhem von Humboldt (1801). II. faszikulua. Euskaldunen herrian barrena

Euskara Araba, Bizkaia, Gipuzkoa, Lapurdi, Nafarroa eta Zuberoa herrialdeetan hitz egiten da. Euskal Herritik kanpo, Nafarroa Beherearekin muga egiten duten Gaskoniako herrietan eta Zuberoarekin muga egiten duen Biarnoko mugaldean ( Oloroeko kantonamenduan: Eskiula edo Jeruntze herrietan...) entzun daiteke halaber. Hala ere, Euskal Herriko eskualde horietaz gain, euskara nonahi entzun eta erabil daiteke. Haur eta gazte gehienenek euskaraz ikasten dute eta hiztunen kopurua etengabe igotzen ari da. Euskara, aspaldiko partez, muga estuak puskatzen ari da.

Euskal diasporan ere, euskara milaka lagun batzuk gorde edo berreskuratu dute, besteak beste, tokian tokiko euskal etxeei esker. Oro har, milioi bat lagun inguruk hitz egiten duten hizkuntza dugu.

Euskal Herrian bertan euskararen hedadura ez da berdina lurralde guztietan.

Euskarak, historian zehar, ia ez du onarpen ofizialik izan. Herriaren hizkuntza izan da beti, baina inoiz ez da erabili administrazioan. Gaur egun, Euskal Herriko eremu batzuetan hizkuntza koofiziala da.

Gaur egun, euskaraz hitz egiten den lurraldeak ez dauka batasun politikorik, Euskal Herria politikoki hiru administraziotan banatuta baitago. Administrazioak honako hauek dira:

Administrazio bakoitzak euskararen erabilera ri tratamendu diferentea ematen dio eta, horren ondorioz, euskara arautzen duten bost araudi ezberdin daude. Egoera nahasi hau ez da batere mesedegarria euskararentzat.

1. Euskal Autonomia Erkidegoa: euskara ofiziala da, gaztelaniarekin batera, Euskal Autonomi Erkidegoan. Euskararen legea 1982. urtean onartu zen.

2. Nafarroako Foru Erkidegoa: Hiru eremutan banatuta dago. Ofizialtasun partziala deitu izan zaio Nafarroa Garaian euskarari eman zaion estatusari, bai eta bere baitan hartzen dituen hiru erregimenei ere. Nafarroako Garaiko euskararen legea 1986. urtean onartu zen eta horren arabera herrialdea hiru eremutan banatu zen euskarak hartzen zuen babesaren arabera.

Eremu euskalduna (iparraldea): euskara ofiziala da, gaztelaniarekin batera, Nafarroako Foru Erkidegoko eremu euskaldunean. Eremu horretan lurraldearen iparraldea bakarrik sartzen da. Nafarroa Garaiko biztanleen % 10 bizi da eremu horretan.

Eremu mistoa: euskara ez da ofiziala eremu mistoan. Hala ere, Nafarroako euskararen legeak eremu mistoko herritar guztiei ezagutzen die Nafarroako herri-administrazioarekiko harremanetan euskara erabiltzeko eskubidea. Era berean, legean aurreikusten da herri-administrazioek zehaztu behar dutela zein lanpostu publikotarako izango den beharrezkoa euskaraz jakitea. Eremu mistoko eskoletan euskaraz ikas daiteke eta euskara ikasgaiaren irakaskuntza jaso daiteke, horrela nahi izanez gero. Hegoaldeko nafarren % 53 bizi dira eremu horretan.

Eremu ez-euskalduna (hegoaldea): euskara ez da ofiziala eremu ez euskaldunean. Nafarroako eskualderik zabalena da hau, lurraldeko erdialde eta hegoalde gehiena hemen kokatuta dago. Hizkuntza ofizial bakarra gaztelania da. Hegoaldeko nafarren % 37 hor bizi da.

3. Ipar Euskal Herria: Euskara ez da hizkuntza ofiziala. Ipar Euskal Herriko hizkuntza ofizial bakarra frantsesa da, Frantzian ofizial den hizkuntza bakarra. Euskara ofizial edo koofizial ezin izendatu eta Euskal Elkargoak, euskarari aitortza ofiziala egin dio 2018. urtean.

Euskaraz dakien pertsona kopuruari buruzko azken azterketa 2016. urtean egin zen. Eusko Jaurlaritzak, Nafarroako Gobernuak eta Ipar Euskal Herriko Euskararen erakunde publikoak egin zuten, elkarlanean. Datuak 16 urtetik gorako pertsonenak dira; beraz, kontuan izanda euskararen ezagutza handiagoa dela 16 urtetik beherakoen artean, euskaldunen ehuneko erreala handiagoa da.

Euskal Herritik kanpo, badaude oraindik ere euskaraz aritzen diren komunitateak Amerikan.

Euskararen erabilera neurtzen duten bi azterlan egiten dira periodikoki, bata inkesta soziolinguistikoaren baitan herritarrei galdetuta osatzen dena, eta bestea kaleko erabilera erreala behatuta osatzen dena.

2016ko inkesta soziolinguistikoak zioenez, 16 urte edo gehiagoko biztanleen % 25,7k euskara erabiltzen zuen neurri batean ala bestean:

% 16,5ek euskararen erabilera trinkoa egiten zuen, hau da, euskara erdara beste edo gehiago erabiltzen zuen eguneroko jardunean.

% 9,2k euskara erabiltzen zuen, baina erdara baino gutxiago.

Gainerako % 74,3k erdara erabiltzen zuten beti edo ia beti. Kontuan hartu behar da, hala ere, azken hauen artean bazela multzo txiki bat (% 5,2) oso gutxitan bada ere euskara ere erabiltzen zuena.

Erabileraren ehunekoak, ezagutzaren kasuan bezala, desberdinak ziren lurraldez lurralde. Euskararen erabilera trinkoa egiten zutenak % 20,1 ziren EAEn, % 6,6 Nafarroan eta % 8,1 Ipar Euskal Herrian.

Euskararen erabilera VI. Inkesta Soziolinguistikoaren arabera (2016)

Bestalde, kalean neurtutako erabilerari dagokionez, 2016an euskararen erabilera % 12,6koa izan zen, gaztelaniaren erabilera % 76,4koa, frantsesaren erabilera % 8,3koa eta beste hizkuntzen erabilera % 2,7koa. Lurraldeka, Gipuzkoan jaso zen erabilera-mailarik altuena, % 31,1ekoa; Bizkaian % 8,8; Nafarroan % 6,7, Ipar Euskal Herrian % 5,3, eta azkenik, gutxien erabiltzen zen lurraldea Araba zen, % 4,6ko erabilerarekin.

Euskalkiak euskararen dialektoak dira. Sortzen lehena mendebalekoa izan zen, VIII. mendearen inguruan, Asturiasko erresumak Araba- Bizkaietan zuen eraginagatik segur aski; eta hurrengo mendeetan eratu ziren gainerako euskalkiak. Aurretik, euskarak batasun handia zuen eta Euskal Herriak izandako zatiketa politikoen eraginez sortu ziren euskalkiak bost sorgunetan.

1729an, Manuel Larramendi jesuitak El Imposible Vencido. El arte de la lengua bascongada izeneko euskararen gramatika bat argitaratu zuen Salamancan. Bertan hainbat dialekto edo euskalki bereizi zituen: gipuzkera, bizkaiera, nafarrera eta lapurtera, eta azken bi horiek bat bera zirela jo zitekeela adierazi zuen.

Luis Luziano Bonapartek euskalkien beste banaketa bat egin zuen, egundaino indar handiz iritsi dena. Euskaltzaindiko lehen presidente Resurreccion Maria Azkuek ( 1864- 1951) Bonaparteren banaketa berrikusi zuen. Besteak beste, erronkariera ( 1991n hil zen azken hiztuna) euskalki berezitzat jo zuen, Bonapartek zubereraren barnean sailkatu arren.

1997an Koldo Zuazok eginiko sailkapen berriaren arabera, berriz, euskalkiak honela izendatu dira:

Tradizioan, gipuzkera, bizkaiera, lapurtera eta zuberera izan dira euskalki literarioak, hau da, euskal literatura egiteko, aldaera horiexek erabili izan dira. Mendeetan zehar, lapurtera ( Ipar Euskal Herrian) eta gipuzkera ( Hego Euskal Herrian) izan dira euskalki erabilienak, maila jasoan. Bizkaierak, era berean, erabilera handia izan zuen XX. mendearen hasieran, Bizkaian Sabin Aranaren abertzaletasunak izan zuen indarrak bultzaturik.

1960ko hamarkadan, euskara batuaren sortze prozesuari ekin zitzaion, euskalkien arteko zatiketa gainditzeko eredu estandarizatuari, alegia. Bizitzaren esparru guztietara zabaltzeko eta, finean, egungo gizartean aise moldatzeko oinarriak eman zizkion batuak hizkuntzari. 1963an hainbat euskalarik Euskal Idazkaritza izenekoa sortu zuten Baionan eta euskara batuaren arauak erabakitzeko lanean jardun zuten urtebetez Txillardegiren gidaritzapean. 1964an jendaurreko ekitaldian aurkeztu zutituzten Bainoako Biltzarra-ren erabakiak. Data hori mugarritzat hartzen dute askok ondorengo bilakaera kontutan izanda. Zehazkiago, 1968an Euskaltzaindiak Arantzazuko santutegian (Oñati, Gipuzkoa) egin zuen batzarrean abiatu zen batasun prozesutik sortu zen euskara batua. Baionako erabakiak abiapuntu eta oinarri izan ziren Arantzazuko batzarrean.

Euskaltzainek Arantzazuko batzarrean euskara bateratzeko lehenengo arau multzoak finkatu zituzten, idatzian erabili beharreko ortografia, morfologia, deklinabidea eta neologismoei buruzko arauak emanez. Hizkuntzaren batasunerako, gipuzkera eta lapurtera euskalkiak hartu ziren oinarritzat, baina gainerako euskalkien berezitasunak eta aldaerak ere kontuan hartuta.

Batasuna ez da bat-bateko gauza izan, eta, nahiz eta neurri handi batean egina dagoen, aurrera doan langintza da oraindik ere. Izan ere, Euskaltzaindiak pixkanaka onartu eta argitaratu ditu euskararen alorrak finkatzeko arauak eta gomendioak, eta jardun horretan segitzen du gaur egun ere.

Euskararen sistema fonologikoak bost bokal ditu: /a/, /e/, /i/, /o/, /u/ (horiei zubereraren /y/ gehitu behar zaie). Munduan hedatuen dagoen tipo bokalikoa da. Beraz, euskara batez bestekoaren barruan dago. Diptongoekin ez da berdin gertatzen: euskarak bost dauzka (goitik beherakoak deritzen motakoak), /ai/, /ei/, /oi/, /au/ eta /eu/. Horrek nolabaiteko konplexutasuna ematen dio bokalismoari, eskuarki gaztelaniarenaren oso antzekoa denari (ekialdean /ui/ diptongoa ere bada, baina haren erabilera mugatua da oso).

Euskararen azentua intentsiboa izan ohi da. Ezin da errazki azaldu zertan datzan, zubereraz izan ezik, euskalki horretan azentuazioa finkoa baita, hitzeko azkenaurreko silaban. Beste euskalkietan, arau hauek dute indarra:

1. hitzaren erroa monosilabikoa denean, hitzak berak silaba gehiago izanik ere, azentua lehen silaban doa: lúrra < lurr-a, lúrretan < lurr-etan;

2. erroa bisilabikoa bada eta bokalez bukatzen bada, kasu horretan ere lehen silaban doa azentua: méndi, áte;

3. beste kasuetan, silaba anitzetako hitzetan, azentua azkenaurreko silaban doa (gizón, gizóna) eta bigarren mailako azentu bat gehitu dezakete hitzaren bukaeran, hitzak lau silaba edo gehiago dituenean (gizónarentzàt).

Egitura morfologikoaren aldetik, euskara hizkuntza eranskarien barruan dago. Hizkuntza multzo horretan, morfemen arteko mugak argi eta garbi azaltzen dira, eta segmentu morfologikoetan esanahi bana adierazten da. Ezaugarri hori, morfemen arteko bereizketa gardena, euskarari aplikatu dakioke eskuarki. Hala ere, zenbait alor gramatikaletan, osagai morfologikoen arteko zatiketa eta esanahia duten unitateekiko lotura ez dira hain begi bistakoak.

Izen morfologia

Izen morfologiari dagokionez, euskara genero gramatikalik gabeko hizkuntza da. Haren ezaugarrietako bat da izenen flexio aberatsa: izenek, izenordainek eta adjektiboek osatutako sintagmek kasuak hartzen dituzte: postposizio sintagmak dira (euskarak deklinabidea duela esan izan den arren, ez baita oso zehatza hori; berez, postposizioak dira, eta ez deklinabide kasuak). Postposizio sintagma horiek, deskripzioen arabera, 16 edo 18 dira. Egia esan, hamar kasu daude atzizki bakuna dutenak. Horien artean hauexek: absolutiboa ( etxea, singularrean), ergatiboa ( etxeak), datiboa ( etxeari), genitiboa ( etxearen), instrumentala ( etxeaz), lokatibo edo inesiboa ( etxean), ablatiboa ( etxetik), adlatiboa ( etxera), lokatibo adnominala ( etxeko) eta prolatiboa ( etxetzat). Absolutiboaren ukoak partitiboaren erabilera dakar berekin ( etxerik ez du). Horren funtzionamendua paradigma numeral mugagabera mugatua dago eta, batzuetan, ez da sisteman egoteko eskubide osoa duen kasutzat hartzen.

Atzizki bakunean oinarritzen diren postposizio sintagma hauetaz gain badira atzizki konposatu itsatsia duten beste postposizio batzuk. Horiek sortzeko, genitiboaren edo adlatiboaren forma ondoren doan beste atzizki batekin konbinatzen da. Kasu konposatu horiek hauexek dira: soziatiboa edo komitatiboa ( etxearekin), hurbiltze adlatiboa edo direkzionala (etxerantz), muga adlatiboa ( teliko edo terminatibo ere deitua) (etxeraino), destinatiboa (edo benefaktiboa) ( etxearentzat), motibatiboa (edo kausala) ( etxearengatik) eta destinatiboa ( etxerako). Postposizio horietan guztietan, bereizten ahal dira, alde batetik, oinarrizko atzizkia (genitiboa edo adlatiboa) eta, bestetik, berariazko atzizkia. Adibidez, etxe-a-ren-tzat (artikuluari dagokion -a- bat barne) edo etxe-ra-ino. Ikuspegi historikotik, zenbait formaren kasuan, gaur egun duten itxura bi atzizki batzearen ondorio da, aurreko adibideetan bezala, edo paradigmaz kanpoko osagaiei esker gorpuztu da, kausalean edo, kasu konposatuen artean, lokatibo adnominalean gertatu den moduan.

Lekua adierazten duten postposizioetan (lokatiboa, ablatiboa, adlatiboa eta azken honen oinarrian eratzen diren kasu konposatuetan) erreferentzia biziduna duten izenek atzizki osagarri bat erakusten dute (-ga(n)-), gehienetan genitiboarekin konbinatuta agertzen dena: ablatiboaren kasuan honako forma hauek konpara daitezke, etxe-tik eta gizon-a-ren-gan-dik, edo lokatiboaren kasuan beste hauek, etxe-a-n eta gizon-a-ren-gan.

Horiek guztiak postposizio itsatsiak dira. Badira beste gisa bateko batzuk, postposizio askeak deitzen ditugunak. Horrela osatzen dira postposizio askeko paradigmak: etxe ondoan, herritik hurbil, maldan behera, eta abar.

Postposizio sistema horrek hiru forma edo paradigma multzo dauzka: bat singularrerako, beste bat pluralerako eta beste bat numero marka gaberako ( mugagabe deitu izan da gramatiketan), hots, artikulurik ez daukan eta, numero gramatikalari dagokionez, indiferentea den horretarako. Ikus bedi lagin hau, liburu izenerako:

Euskal kasuak antolatzeko sistema dela eta, aipatu behar da haren funtsezko ezaugarri bat: izaera sintagmatikoa da, alegia, kasua markatzen duen atzizkia sintagma edo talde nominalaren azken osagaiari gehitzen zaio, ez osatzen duten guztiei: liburu-an irakurri zuen, liburu har-tan irakurri zuen, liburu erosi berri-an irakurri zuen. Berezitasun hori numero pluralaren adierazpenera ere zabaltzen da: sintagmako azken osagaia bakarrik agertzen da markaturik plural gisa: liburu berri-ak, liburu berri hori-ek. Sistemaren beste bereizgarri bat, hizkuntza aglutinatzaileetan gertatu ohi dena, forma nominaletan desinentzien markak metatzeko aukera da (elipsiaren ondorio gisa): lagun-a-ren-e-tik, genitiboko -ren- atzizkia eta ablatiboko -tik atzizkia metaturik.

Aditz morfologia

Euskarazko aditzaren morfologia konplexuagoa da izenarena baino. Kategoria unibertsalak ez ezik (tenpusa edo aldia, aspektua, modua, numeroa eta pertsona), euskaraz forma sistema jori bat dago: aditz batzuetan (dozena bat, aditz laguntzaileak barne) forma analitiko edo perifrastikoak (eramaten dut), alde batetik, eta, bestetik, forma sintetikoak edo trinkoak ( daramat, eraman aditz berekoa) bereizten dira; horrez gain, konjugazio orokor bat dago, pluripertsonala deritzona, non aditzaren ekintzan diharduen edo parte hartzen duen bakoitzarentzat markak ageri baitira; eta gainera konjugazio alokutibo bat ere bada, formak modu batean edo bestean osatzerakoan entzulearen sexua kontuan hartzen duena ( hiketa).

Forma sintetikoen bidez, aspektuaren esanahi progresiboa adierazten da, forma perifrastikoen esanahi puntualaren kontrakoa: dator alde batetik, eta etortzen da bestetik; darama alde batetik, eramaten du bestetik ( aditz estatiboetan, ordea, erlazio hori ez da gertatzen: daki, dakusa). Adibideotan ikus daitekeenez, forma perifrastikoen aditz laguntzailea (da / du) aldatzen ahal da eta aditzaren izaera semantikoaren arabera benetan aldatzen: aditza iragangaitzen taldekoa bada (edo, hobe, adituek "inakusatiboak" deitzen dieten horretakoa) laguntzaileak izan-eko formak hartzen ditu. Aitzitik, aditza iragankorra bada edo iragangaitza baina aktiboa bada, laguntzailea *edun paradigmatik hartzen da (forma hori ez dago dokumentatua, horregatik izartxo batekin markatzen da):

* edun-etik datorren laguntzailearekin osaturiko aditz multzoetako subjektuek ergatiboaren marka daukate (-k singularrean). Esan den bezala, ezaugarri hori egitura iragankorrei (Anek liburua irakurri du) ez ezik, esanahi aktiboko egitura iragangaitzek osaturiko azpitalde txiki bati ere badagokio (Anek ondo dantzatzen du, emanaldiak luze iraun du). Horregatik, egile batek baino gehiagok pentsatzen du euskara ez dela zehazki hizkuntza ergatibo bat, kontzeptua ezaugarri morfologiko eta sintaktikoetatik abiaturik definitu ohi den moduan, egitura aktiboko hizkuntza bat baizik.

Konjugazio edo aditz komunztadura pluripertsonalak adizki bakar batean partaide batzuk biltzen ahal ditu: subjektua, osagarri zuzena (gehienetan, markatu gabe) eta zeharkako osagarria. Darama adizkia daramakio adizkiarekin alderatuz gero, berehala atzematen da ekintzako hirugarren partaidea, zeharkako osagaiarena egiten duena. Ikus ditzagun beste adibide batzuk:

ekarri d-i-da-zu: laguntzaileko d- orainaldiaren adierazlea da, -i- artizki bat da, -da- singularreko lehen pertsonaren adierazlea, eta -zu singularreko bigarren pertsonarena.

ekarri d-i-o-zu: laguntzaileko d- orainaldiaren adierazlea da, -i- artizki bat da, -o- singularreko hirugarren pertsonaren adierazlea, eta -zu singularreko bigarren pertsonarena.

ekarri d-i-gu-te: laguntzaileko d- orainaldiaren adierazlea da, -i- artizki bat da, -gu- pluraleko lehen pertsonaren adierazlea, eta -te pluraleko hirugarren pertsonarena.

ekarri z-i-z-ki-gu-te-n: laguntzaileko z- lehenaldiaren adierazlea da, -i- artizki bat da, -z- pluralaren adierazlea, -ki- beste artizki bat (datibozko markarekin lotua), -gu- pluraleko lehen pertsonaren adierazlea, -te- pluraleko hirugarren pertsonarena, eta -n lehenaldiaren marka da.

Adizkiak, bereziki konjugazio pluripertsonalaren barruan, oso modu ikusgarrian zailtzen ahal dira, adibide hauek frogatu bezala (egiazko kasuak dira, baina gutxi erabiliak): ziezazkiguketen, z-ieza-z-ki-gu-ke-te-n morfemetan zatitua, edo generamazkionan (emakume bati hika hitz egiten zaionean), ge-ne-ram(a)-z-ki-o-na-n morfemetan zatitua.

Azkenik, konjugazio alokutiboak solaskidearen sexuaren arabera bereizten diren adizki-paradigmak biltzen ditu. Adizki horiek orokorrei buruz diferenteak dira, ez bakarrik hizlariak espresuki bere solaskidea aipatzen duenean ( ikusi duk [mask.], ikusi dun [fem.]), hori beste aditz pertsona bati baitagokie, baizik eta solaskideak ekintzan parte hartzen ez duenean ere bai: liburu hau irakurri diat (gizon bati hitz egiten zaionean), liburu hau irakurri dinat (emakume bati hitz egiten zaionean); adizki markatugabea, solasaldiaren erreferentziarik egiten ez duena, liburu hau irakurri dut esaldian dago. Forma berezi horien erabilera harreman eta egoera jakin batzuetara mugatuta dago: erabiltzen diren barietateetan, aditz-joko alokutiboa arrunta da anai-arreben artean eta adin bertsuko adiskideen artean; ohikoagoa, dena den, gizonezkoen artean emakumezkoen artean eta harreman mistoetan baino. Bestelako egoeretan forma alokutiboen erabilera urria da, edo ez da gertatzen.

Euskaraz, hitzen ordena SOV (Subjektua Objektua Aditza) izan ohi da, marka ergatiboa duten hizkuntzetan oso zabaldua dagoena. Hala ere, euskarak malgutasun sintaktiko nabarmena du. Esaldien mailako ordenarik ohikoena ( Jonek(S) auto berria(O) erosi du(V)) izenen eta postposizioen arteko harremanarekin bat dator (euskaraz ez dago preposiziorik): aulkiaren atzean, iritzi horren aurka. Gaztelaniatik harturiko preposizioak, euskarak onartu eta gero, beste postposizioak bezala portatzen dira: iritzi horren kontra. Izen sintagmaren eta haren genitibozko osagarriaren arteko ordena ( aitaren etxea) bat dator tipologikoki hitzen oinarrizko ordenarekin. Gauza bera esan daiteke egitura konparatiboez: hauetan, konparazioaren bigarren osagaia adjektiboaren -hau dagokion graduan- aurretik agertzen da ( zu baino gazteagoa).

Mendeko perpaus erlatibodunak laguntzen duten substantiboaren aurretik joan ohi dira ([erosi berri dudan](Rel) liburua). Hala ere, hori ez da modu bakarra klausula erlatibodunak sortzeko: maila batzuetan zeina izenordaina erabiltzen da, erromantzearen egituraren antzera, hots, erlatiboa substantiboaren ondoren. Gaurdaino ia-ia iraun ez duten eraikuntza zaharretan, erlatiboa erreferentearen atzetik ere bazihoan, hala nola: monument ageri eztiradenak (Rel) bezala zarete (Leizarraga, 1571, Lukas XI, 44). Joskera hori oraingoarekin alderatzen ahal da ( ageri ez diren (Rel) monumentuak bezala(koak) zarete). Barne erlatiboko klausulak dira, seguru asko. Horrenbestez, euskarak izan litezkeen aukera tipologiko guztiak dauzka mendeko esaldi erlatiboak osatzeko.

Euskararen lexikoa da hizkuntzaren gainean gutxien ezagutzen den kontuetako bat eta horrek bide eman die balizko iritzi etimologiko guztiei, fundamentuarekin edo gabe. Zoritxarrez, azken hauek izan dira nagusi historian zehar. Badakigu euskara latinezko eta erromantzezko hitzez elikatu dela lotsarik gabe. Mailegu batzuk begi bistakoak dira ( bake < lat. pace(m), ohore < lat. (h)onore(m), liburu < lat. libru(m), herren, herrenka < esp. renco, rengo), baina beste batzuk ez hainbeste ( aizkora < lat. asciola, begiratu < lat. vigila edo euskaratik begi, aitortu < aragoiera zaharreko aytorgar).

Askoz gutxiago izanik ere, litekeena da antzinako hizkuntza zeltetatik harturiko lexikoa ere izatea ( mando, gori, maite, agian izokin, baina azken hitz horren jatorria latin berantiarreko esocina izan liteke, Asturietako esguín "izokin gaztea" kide izanik) eta germaniar hizkuntzetatik ere bai (agian urki). Arabieratik harturiko hitzak ere badira ( alkandora, azoka, baina gehienak erromantzeak iragazirik etorri dira.

Ondare-lexikoari dagokionez, oso gutxi dakigu zehazki. Hala ere, gaur egungo ikerketek (Joseba A. Lakarraren eskutik) adierazten dute, antza, jatorrizko lexikoaren multzoaren muina erro laburretan, monosilabikoetan, oinarritzen zela eta, hortik abiaturik, hizkuntzaren bilakaeraren ondorengo urratsetan, bi silaba edo gehiagoko erroak sortuz joan zirela. Euskarak hiztegi etimologiko on baten premia gorria du.

a, e, i, o, u. Zubererak seigarrena ere badu: ü.

eta ondorengo kontsonante hauek:

b, d, f, g, h (gorra mendebaldeko euskalkietan, hasperendua ekialdekoetan), j (gipuzkeran, ahoskera belarra du, gaztelaniaz bezala; gainerako euskalkietan eta euskara batuan, sabaikaria), k, l, m, n, ñ, p, r, s, t, x, z.

Gainera, beste bost kontsonante ere baditu, beste hizkuntzetikako maileguak idazteko:

c (eta haren aldaera ç), q, v, w, y.

Kontsonante horietako batzuk konbinatuz, ondorengo digrafo hauek sortzen dira:

Azentuari dagokionez, ez da idazkeran adierazten.

Ahozko literaturak aipamen berezia behar du. Euskararen idatzizko garapen mugatua dela eta, ahozko literaturaren agerpenek indar berezia izan dute. Horrela, atsotitzak, baladak eta kopla zaharrekin batera, besteak beste, berebiziko munta du bertsolaritzak.

Mende hartako bertsolari zaharrenen artean Xenpelar errenteriarra dugu ospetsuena. Haren bertso-sorta askok bizirik diraute euskal kantutegian: Betroiarenak, Pasaiako zezenarenak edo Ia guriak egin du, esaterako. Bat-bateko bertsolari moduan nabarmendu ez baziren ere, Jose Mari Iparragirre eta eta Bilintxen bertsoak ere aipagarriak dira. Lehenaren Ume eder bat eta Gernikako arbola edo bigarrenaren Bein batian Loiolan eta Loriak udan intza bezela, oso ezagunak dira. Azpimarratzekoak dira Iparraldeko koblakariak ere, hala nola Zuberoako Piarres Topet " Etxahun" barkoxtarra ( Ürx'aphal bat badügü, Maria Solt eta Kastero...) eta Nafarroa Behereko Joanes Oxalde bidarraitarra ( Lurreko ene bizia, Iruñeko ferietan...).

Euskaraz idatzitako lehenengo hitzak Akitania eta Pirinio inguruetan aurkitutako erromatarren garaiko hilarrietakoak dira ( I. mendea) Jainko eta Jainkosen izenak izan litezke: sembe > seme; anderexo > andereño; cison > gizon...

Gaur egun ezagutzen den euskara ez da antzinaro hartakoa bera. Horregatik aitzineuskara deritzo garai hartako euskaldunen mintzairari; eta aitzineuskaratik gaur egungo euskarara, garai hartako latinetik gaur egungo gaztelaniara dagoen antzeko aldea edo handiagoa legoke.

Orain arte euskaraz idatzita aurkitu diren esaldirik zaharrenak Donemiliagako glosak dira (X. mendea). Horren zergatia hauxe da, herri literatura eta tradizioa ahoz transmititu izan direla batez ere.

Glosak, latinezko testuak ulertzeko monje kopistek idazten zituzten oharrak dira, hau da, zatirik zailenei buruzko ohar batzuk " Guec ajutuezdugu" (ez dugu laguntzarik) eta " Içioki dugu" (piztu dugu) dira.

Bernat Etxepareren Linguae vasconum primitiae liburua euskaraz argitaratutako lehena da, 1545ekoa. Izenburua latinez dago, baina liburu osoa euskaraz. Idazleak idazterakoan ez zuen eredurik izan. Horregatik, grafia asmatu behar izan zuen eta euskararen soinuak, hotsak, paperean emateko erdaran erabiltzen ziren letrez baliatu zen: apeza izanik, baitzekien erdaraz idazten.

Jesus Krist Gure Jaunaren Testamentu Berria (1571) Joanes Leizarragak idatzi zuen. Apaiz katolikoa zen, baina garaiko Nafarroako erregina protestante bihurtu zenean higanot bihurtu zen, beste kristau asko bezala. Erreginak Itun Berriaren itzulpena euskarara egitea eskatu zion Leizarragari, dotrina kalbinista zabaltzeko. Horrela, Jesus Krist Gure Jaunaren Testamentu Berria argitaratu zuen 1571. urtean. Liburua Vulgatatik itzulia bada ere, baditu itzulpena ez diren beste atal batzuk: horien artean, Nafarroako erreginari zuzendutako gomendio gutuna, non Euskal Herria izenari lurraldea zehazten zaion, baita euskara eta euskalkien izan zituen arazoak azaltzen dituen "Heuscalduney" deritzon atala ere.

(1643) euskal prosaren gorengo emaitza da, eta aszetika deritzon azpijeneroko obra unibertsala, nolabait 1643. urtean azaldu zen, Bordelen inprimaturik. Haren egile Pedro Agerre Azpilkueta ( Axular) Nafarroa Garaiko Urdazubi herrixkan jaio zen. Axular goitizena bere jaiotzeko baserritik datorkio. Iparraldeko Saran eman zituen Axularrek bere urterik gehienak, hango errektore edo parroko. Liburuaren hizkuntza eredua, geroago lapurtera klasikoa deitu zena da. Eredu horretara heltzeko, Axularrek herriak ulertzeko moduko hitzak eta adierazpideak bilatzen ditu, baina horretan aberastasunik batere galdu gabe. Horregatik esaten da Axular dela euskal prosaren benetako sortzailea, Leizarragak bidea nolabait jorratu bazuen ere.

(1937) euskara hutsean idatzitako lehenengo egunkaria da. 1921ean sortutako Donostiako astekaria bilakatzeko ahalegin guztiek lur jo bazuten ere, hazia ereinik zegoen euskaltzaleen artean. Egunkaria gerra hasi arte, hala ere, ez zen gauzatu, Eusko Jaurlaritzak 1937. urtearen hasieran Eguna plazaratu zuen arte. Sei hilabete eskas iraun zuen lehenengo euskal egunkariak, militarrek ekainean Bizkai osoa kontrolatu bitartean, alegia.

Euskarak lapurtera idatziaren bidez, batik bat, bizi zuen berpizkundea. Ondokoak izan ziren euskal literaturari hasiera ematen zioten autoreak:

Hurrengo mendeetan gainerako euskalkiek idatzizko garapen handiagoa izan zuten. Euskalki literarioak lapurtera, bizkaiera, gipuzkera eta, apalkiago, zuberera izan ziren. Berpizkunde osasuntsu baten ondoren, hegoaldean XVIII. mendean geldiune bat jazo zen, non erlijio-testuen itzulpen txepelen erdian Agustin Kardaberazen Eusqueraren berri onac nabarmendu zen. Era berean, egile handirik izan zen: Axular XVII. mendean, Juan Antonio Mogel eta Pedro Antonio Añibarro XIX.enean eta Estepan Urkiaga , Txomin Agirre, Xabier Lizardi eta Gabriel Aresti besteak beste, XX.enean.

1968tik aurrera, euskara batuaren garapenarekin, euskarazko literatura azkar hazi zen, eta egun asko dira euskal idazleak, besteak beste:

Euskara Bearnoko hainbat herri eta auzunetan mintzatua da. Herri eta auzune horiek Zuberoaren inguruan daude. Honako hauek dira: Aramitze, Arriba, Arribalda, Azpilda, Ereta, Hagoeta, Jeruntze, Lixoze, Nabarzi, Orin eta Tabaila-Uzkaine. Batzuek zerrenda horretan sartzen dituzte Eskiula, Jeztaze eta Ozaraine-Erribareita ere, baina gehienetan Zuberoako herritzat hartzen dira.

Beilarien artean Aymeric Picaud frantsesa dugu famatuena gure historian. Picaud frantziar erromesak Done Jakue bidea egin zuen XII. mendean eta ikusitakoaren gida bat latinez idatzi. Bertan euskaldunak eta lurraldea deskribatzen ditu eta kexu ageri da eman dioten tratuaz. Hala ere, euskarazko hitzen zerrenda bat bildu zuen, ezagutzen den lehen euskal hiztegitxoa bilduz. Codex Calixtinus (1132-1135) latinezko liburuan Pirinio hegoaldeko biztanleak "nafarrak" ( nauarri) deitzen ditu; iparraldekoak, ordea, "baskoak" ( bascli). Hala ere, ez direla bereizten dio: berdin jan, jantzi eta hitz egiten dutela.

Arnold von Harff alemaniar zalduna, 1496-1499 urteen artean egindako erromesaldietan, Euskal Herrian ere izan zen, eta erromesaldi horien berri eman zuenean, euskarazko hiztegitxo bat jaso zuen.

Euskalduna euskaraz hitz egiten duen pertsona da, non jaio zen edo non bizi den berdin dio. Beraz, euskaldun guztiak ez dira Euskal Herrian bizi, Euskal Herritik kanpo ere euskaldunak bizi dira eta horren froga bizia dira munduan zehar topa daitezkeen Euskal Etxeak edo Euskara edo Euskal Kultura irakasgai dituzten zenbait Unibertsitate.

Euskal etxeak

Euskal etxeak atzerrira joandako euskaldunak batzen diren lekuak dira. Elkarte horien helburua elkarren arteko laguntza eta euskal nortasuna babestea dira. Horretarako ekintza ezberdinak antolatzen dira: Euskarazko klaseak, kanta eta dantza taldeak, aldizkariak, liburuak, festak, bertsolari txapelketak, eta abar.

Munduan zehar dauden euskal etxeetatik zaharrena Montevideoko ( Uruguai) Laurak Bat euskal etxea da, 1876. urtekoa. Urte berean, Argentinan Laurak Bat izena duen beste euskal etxe bat zabaldu zuten halaber.

Gaur egun, guztira 162 euskal etxe ofizial daude mundu osoan zehar eta beste 30 bat inguru oraindik ofizialak ez direnak.

Euskara, munduko unibertsitateetan

Euskarak eta euskal kulturak interesa sortzen dute Euskal Herritik at. Horren oinarrian arrazoi desberdinak daude, zientifikoak eta sentimentalak.

Arrazoi zientifikoek mugiarazten dituztenentzat, euskara ikasgai edo ikergai da. Horientzat, euskal hizkuntzaren eta kulturaren ezaugarri bereziak dira interes-sortzaile; adibidez, euskara lurralde berean sustraituta gutxienez hogei mendetik gora egin duen hizkuntza izatea, eta ahaide ezagunik gabeko hizkuntza izatea.

Arrazoi sentimentalak dituztenak, ordea, garai bateko egoera sozio-ekonomikoak bultzatuta, bizimodua ateratzera atzerrira joan behar izan zutenak edo horien ondorengoak dira. Migrazioaren ondorioz, euskotarren komunitateak sortu dira han-hemenka, eta euskaldunak dira haietako hainbat.

Edonola ere, arrazoia bata ala bestea izanik, interes horri esker euskararen eta euskal kulturaren presentzia asko hedatu da munduan zehar.

Euskara, hizkuntza gutxitua izanik, ez da egoera arrunta bizitzen ari bere lurraldean. 1980ko hamarkadatik hainbat aurrerapauso eman badira ere (hizkuntza koofiziala da Euskal Autonomia Erkidegoan eta Nafarroako iparraldean), zenbait esparrutan oso presentzia eskasa du. Horri aurre egiteko, frankismo bukaeratik talde ugari sortu dira euskararen alde lan egiteko, zeregin horretan jada ziharduten taldeei gehituz.

Hauek dira euskararen alde diharduten elkarte nabarmenenak:

1. ↑ "euskara", Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa.

2. Koldo MITXELENA: "Euskararen bide luze bezain malkarrak", in ↑ Euskararen liburu zuria, Euskaltzaindia, 1978.

3. ↑ Alfontso Irigoien (1977). "Geure hizkuntzari euskaldunok deritzagun izenaz", Euskera, XII, 513-538 orrialdeak.

4. Alfontso Irigoien (1990). "Etimología del nombre vasco del vascuence y las vocales nasales vascas descritas por Garibay", ↑ Fontes Linguae Vasconum, 56.

5. Ikus argazkia, azalpena eta honen irakurketa, Alicia M. Canto doktoreak hemen egina: "La Tierra del Toro: Ensayo de identificación de ciudades vasconas", ↑ Archivo Español de Arqueología 70 zk., 1997, 31-70 orr., 35 orr., 9 nota y 6. irudia edición digital. Hilarrian hau aipatzen da:Narhunges, Abissunhari filius eta bere balizko lehengusua Umme, Sahar(i) f(ilius)

6. ↑ (Frantsesez) VI° Enquête Sociolinguistique en Euskal herria (Communauté Autonome d'Euskadi, Navarre et Pays Basque Nord) (2016).)

Ikus, gainera

# data[].attributes.attachment_link.description
Euskara Euskara Euskaraz hitz egiteko gai direnak eta ulertzen dutenak batuta, Euskal Herrian, udalerrika (2011.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Artikulu honen izenburua Victor Hugorena da, XIX. mendeko idazle frantses handiarena. Idazle kristauak oso argi zuen Elizak eta Estatuak bananduta egon behar zutela. Antzeko zerbait aurkitzen dugu San Mateoren ebanjelioan 22, 21: "Ordain iezaiozue Zesarri Zesarrarena dena, eta Jainkoari Jainkoarena dena"; eta San Lukasenean, 16, 13: "Ezin duzue Jainkoa eta Dirua batera zerbitzatu". Ebanjelioaren arabera, Jesusek berak kanporatu zituen merkatariak tenplutik; orain, berriz, Eliza katolikoak me...

# data[].attributes.attachment_link.title
Berria - Euskal Herriko euskarazko egunkaria

# data[].attributes.attachment_link.description
Artikulu honen izenburua Victor Hugorena da, XIX. mendeko idazle frantses handiarena. Idazle kristauak oso argi zuen Elizak eta Estatuak bananduta egon behar zutela. Antzeko zerbait aurkitzen dugu San Mateoren ebanjelioan 22, 21: "Ordain iezaiozue Zesarri Zesarrarena dena, eta Jainkoari Jainkoarena dena"; eta San Lukasenean, 16, 13: "Ezin duzue Jainkoa eta Dirua batera zerbitzatu".

# data[].attributes.headline
Euskal Literaturaren zubitegia. Euskaraz idazten duten idazle guztien izenak eta lanak datoz bertan

# data[].attributes.subject
Euskal Literaturaren zubitegia. Euskaraz idazten duten idazle guztien izenak eta lanak datoz bertan

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
"Euskal literatura III"
Santi Onaindia
Etor, 1974

14.— Arana Goiri'tar Sabin

Naikoa maixeatua izan da A. Villasante, euskaltzale garai onek, ots, Arana Goiri'k euskera berriztata nairik osotu zuen lanari buruz, bere Euskal Literaturaren Kondairan erein zituen iritziengatik. Paiña prantziskotar argi onek au ere idatzi zigun: "Indar bati bidea eman zion oroz gaiñetik. Indar ori egiaz gaur ere sentitzen dena, ta gure erriaren kontzientzia zain ta muin astindu duena, euskaldunoi geure izkuntza zaarra zaindu ta lantzera funski bultz-eragiñaz. Sabino'ren politikazko ta izkuntzarekiko usteak ontzat ematen ez dituenengan ere daragian indarra, beroni aurka egiten dienengan ere sumatzen dan indarra noski" (HLV, 290 orr.).

Urrengo bi urteetan, ondo sendatu arte etzuen ezer ikasi. Orduntxe asi zan, alare, bere sorterria ta sorterri orren edertasunak ezagutzen. Ona aren bi amets, bizi osoan urduri erabilli zutenak: bere erria ta onen arima, euskerea. Bi amets oientzat izan zan zeukan guztia. Gaztetan ba-zituen nunbait bere illuntasunak, baiña bere anai Koldobika'k uxatu zizkion illun-matasok eta arrezkero etzuen dudarik izan aberriaren alde itsuan jokatzeko ta zeukan guztia —bizia ere bai— bere onez emateko.

Euskera arloan, aldiz, garai aretan asi zan ikasten. Ortarakoan, euskaldun berriak egin oi dutenez, elizti-gramatika ta iztegi bitxi batzuk esku arteratu zitun: Van Eys olandar euskerazalearen "Dictionaire basque-française" ta "Grammaire de la Langue basque", Azkue'k ere geroago naikoa erabilliak, eta abar. Amazazpi urte zeuzkan. Urrengo urtean il zitzaizkion aita ta anai bat. Sistada ederra aren biotz aularentzat.

Ondorengo urteetan, il arte guztian, lan ikaragarria burutu zuen. Lumaz eta mingaiñez. Geroxeago aitatuko ditugun idazlanak albora itxita ere, ba-zuen gizaseme esnale ark zeri oratu. Goraka bearrez erauzia zan irrintziña, ta 1893-6-3'an batez ere, Larrazabal baserrian itzaldian adierazi zituen argi ta garbi bere asmoak, eta xede auek aurrera ateratzeko "Bizkaitarra" sortu zuen. Latz eta gogor dagerkigu Arana, euskal kontzientzia esnatu naiean. Bera zan aldizkari orren jabe ta zuzendari. Ta bertoko lanengatik sarri izan zitzaigun salatua, auzipetua, uxindua ta espetxeratua.

Jaungoikoa ta Lagi-Zarra zizun ikurritz, eta onekin erein zuen bere azia, ta lur girotuan erein ere, ernera bikaiña bait zekarren. 1894-7-14'an iriki zan Euzkeldun Batzokija, geroztik maiz iriki ta itxia izan zana. Onako baten Sabino ta beste aberkide mordo bat giltzape jarri zituzten eta orduan ondu zigun, Larrinaga'n aurkitzen zala, "Lenago il!" asten dan olerkia. Amets-azia ezpaita neke gabe erein ta erne-aztekoa. 1899-6-4'an El Correo Vasco egunerokoa sortu zuen; auxe izan zan lenengo abertzale egunerokoa, ta 103 zenbakiraiño iritxi zan. Arana'k berak idazten zuen ia geiena, ta Bizkaitarra ta Baserritarra bezin zirtolari zetorren. Eta, nabari zanez, urte artan bertan, iraillaren 15'an, ixil-erazi zuten. Biotz-min auen artean, orraitio, ba zitun pozaldi txikiak ere: urte ortan, 1899'an, Bizkai'ko Aldundegiko aulkietan jarri al izan zuen; 4.500 bizkaitarrek bere alde eman zuten autarkia. Emendik ere bapo zigor-azi zitun artez ez zebiltzanak.

Urte auetan, osagillearen aginduz, Sukarrieta'n bizi zan, itxas-ertz lilluragarri ontako baserri baten. Berton ezkondu zan, 1899-2-2'an, Atxikallende'tar Nikolasa'rekin. Etzuten seme-alabarik euki. Etzegon lo orraitik. 1902-5-24'an, Ipar-Amerika'k Kuba'ri askatasun osoa eman ziolako, Arana'k, urrutidatzi batez, zorionak igorri zizkion ango lendakariari. Zorion-agur ura, alare, etzan ondo ikusia izan, eta egillea espetxera eraman zuten. Ordun, Larrinaga'n zegoen bitartean idatzi zuen, beste zer askoren artean, "Abertzale ezkonduba espetxian" deritzaion olerki leuna.

Langille porrokatu beti, 1901'an "Euzkadi" iru-illabeterokoa ta "La Patria" asterokoa sortu zizkigun. Argitalpen bi auek, azkenengoak batez ere, iskanbil larregi atera zuen eta 1903'ko bagillean Bilbao'ko Udaletxeko abertzale ziñegotziak ken-erazi ta abertzale-usaiko argitalpen guztiak ere debekatu zituzten. Ainbeste buru-auste ta neke-lerrenez abandotarraren osasuna, gorputz eta arima sendoa izan arren, aulduaz zijoan oso; erriaren alde eman zuen zeukan guztia, beti neka-gaitz eta zintzo. Guenez, Sukarrieta'n il zitzaigun, 1903-11-25'an; gazte oindio, 38 urte besterik ez baitzitun. Bere gorpua an gelditu zan Kantauri egalean, eortzia, atseden asean; aren gogoa, ordea, berak ainbat goretsi zuen Jaungoikoak artu zuen bere zorion betidanikoan.

Ona bere idazlanen erreskada ez-oso bat:

6) Pliegos euskeralógicos (Bilbao, 1892). Amorrortu'ren irarkolan. Ari itz-sustrai lez aztertzen digu, 150 itzen sorkuna ta artatik datozten 11 toki-izen emanik.

14) Egutegi bizkaitarra (Bizkaiko lenengua) 1897 Bizkaitar batek iratzija. I Urtia (Bilbao, 1896). Amorrortu'renean. 48 orrialde. Urrengo urtean (1898), Lenengo egutegi bizkaitarra (ormarakua) (Bilbao, 1897) argitaldu zuen. Amorrortu'renean. 366 orrialde. Sakelerakoaz gaiñera, ormarako au arduraz eta jakintsuki osotua dugu. Ederra bene-benetan.

16) Baserritarra (Bilbao, 1897). 18 zenbaki agertu ziran, 1897-5-2'an lenengoa ta urte bereko dagonillaren 29'an azkena. Au ere, Bizkaitarra lez, goitik ixil-azia izan zan. Karlatarrak El Basco egunerokoa zeukaten beren iritziak zabaltzeko; Arana'k bere aldetik, aiei erantzuteko, beste au sortu zuen.

18) Euzkadi (Bilbao, 1901). Iru-illabeteroko agerkaria —gero illabete biñakoa—, jakintzaz, elertiz eta edertiz ornitua, Arana il ostean ere, Eleizalde'tar Koldobika zuzendari zuela, luzaro jarraitua. Ementxe atera ziran Sabino'ren iru lan guztiz jakingarriak: a) Euzko itzak zer esan nai duen; b) Análisis y Reforma de la numeración euzkérica, ta d) Análisis y Corrección del Pater Noster del Euzkera usual.

19) La Patria (Bilbao, 1901), asterokoa. 1901-10-27'tik 1903-6-28'raiño, guztiz 88 zenbaki. Onen ondoren Patria (Bilbao, 1903). Etzuen onek ere bizi luzea izan: 1903-7-5'tik 1906-1-13'raiñokoa.

Orduan ere ba-ziran, euskeratzaz, gaur ditugun larritasunak. Euskera Euskalerri osoko izkuntza genuen len, baiña aspalditik galdua dugu eusko lur sail aundietan: Naparroa'n, Araba'n eta beste erkietako eremu zabaletan. Nola berriro euskaldundu sail auek? Al dana ote? Baietz uste zuen Arana'k. Guk ere orrela uste dugu. Nai gotorra bear, besterik ez. Edestia lekuko, gauza miragarriak egin dituzte nazio batzuk beren izkuntzari buruz: or israeldarrak. Gu ez ote gara orrelako nai bipillaren jabe? Beste gauza askotan, bai, nai duguna aurrera eramaten dakigunak gara.

Onan naiz alan, azke naiz lotuak, erri-maitasuna dugu naitaez euskera jagon eta indar-azteko bide bakarra. Arana'k argi esana: "Euskera ilten ba'da, abertzalerik ez dalako izango da". Orobat zesan Orixe'k ere. Doe orrek eraginda, geure gogo, nortasun, izate ta abar, euskaldunok nor garan jakitera iritxi gara. Auxegatik edo, bear bada, gaur samiñago zaigu bizia, nor garan eta zer galdu dugun gure asabak baño obeki dakigu-ta. Ontan, ba, guk uste baño geiago zor diogu Arana'ri; berau izan ezpalitz, ziur asko, ainbat gauza ta balio aintzagarri galduak genitun onezkero; euskera bera ere, ark erria zuzpertu ta Azkue'k eta Txomin Agirre'k —eta besteak— idatziz eutsi ta altxatu ezpalute, lurperatua bide genduen onezkero. Abandotarrak eman zien baitipat aurrerakada itzala euskal balio guztiai: berak ondo zekusana, kementsu aldeztu zuen: dialektiku ta iritzi eusle bikaiñenetarikoa izan zitzaigun.

EUSKALARI.— Euskalariak, gure izkerarien inguruan, sail asko ikutu izan dituzte. Zabalen, orraitio, gure abandotarrak jokatu zuela esatean, ez dugu uste geiegikeriren bat diogunik. Ba ote da, izan ere, euskeran ark ikutu gabeko arlo ta ertzik? Itzerro, joskera, gramatika, egutegi, irakur-liburu, santutegi, izendegi..., zertzaz etzan ua aritu izan? Eta beti lojika latzari lotua ari izan ere. Aren lanetatik nabari danez, euskal gaiak barnetik ikasi ta arakatu zituen. Arana'ren euskalari bezelako lanik ederrena au duzu: Lecciones de Ortografía del Euskera Bizkaino. Idazti giar zeatza. Liburu ontan jarri zituen oiñarriak gizon guztiz eskolatu batenak ezin iñundik iñora ukatu. Gurean ezta, ez aurretik ez gero, euskal ortografiari buruz olako lanik burutu duenik.

Arana'k bere idazkera egotzi zuen mundura, makiña berria zirudiana. Ona ote? Or ezmezak. Ortara orduko, inguruko izkuntzai begira ere asko ikasi zuen gai ontan. Lenbiziko urratsa zan eta barnean ozka zebilkion ezpai ori ez zitzaion arritzekoa. Berak osotua zala-ta beste gaberikan, baiña, etzion gero iñori sar-erazi nai bere idazkera. "Idazkera au —ziran— iñori sartu nai diodala uste izatea tentelkeri galanta litzake, euskeraz idazten duten guztiak eder zaien erea artzeko, azke dira-ta". Ezagutu zutenak dioenez, apala zan Arana.

Indarrez etzuen ezer eratsi nai. Jakintza barrutian errazoia dugu agintzaille, ez besterik, eta ortografi-auzian epai arteza damakigunik ezta erriaren zentzuna baizik. "Euzkeldun erriari egokien deritzan idazkera izango da beste guztien gaiñetik jarriko dana". Onela mintzatu zan Sabin. Jokabide zentzunezkoa, noski. Bedi guretzat ere eredu ark irakatsia. Berebiziko zentzuna izan oi duen erriak muziñ ba'dagigu, zer guk iritxiko? Euskeraren ondamendia, ziur asko. Ezetz diñoana itsurik dago.

Zer da izkuntza baten idaz-agaka edo alfabetua? Izkuntzak bere baitan dituen gramatika-otsak adierazteko darabilzkigun ikur edo ezaugarri mordoa. Euskerak eukiko zuen, iñondikan ere, lenagoko batean bere ikur-sail berezia; baiña galdua noski, ta etzaukan Arana'ren egunetan idaz-alfabetorik. Uts-une au betetzeko euskalari ta euskal idazle guztiak espaiñerazkoa ta frantsesezkoa zerabilten gizaldi luzeetan. Oartuak ziran uts orretaz, eta Larramendi, Mogel, Aita Arana, Kanpion eta abar, atzerritar ots eta ezaugarri oietatik gure izkuntza garbitu nairik saiatuak genitun.

Idazle zarrok erabilli zituzten ots-ezaugarriak ikasi, aztertu ta banandu ostean, berari zuzen egokiena iruditu zitzaiona eman zigun bere Lecciones liburuxkan. Otsak eta ezaugarriak zer diran eta bakoitzari euskal idazkeran zer dagokion, ezin ederkiago aitzen eman zigun. Auzitan sartutako ots-ikurrak, auek ziran c (ka), biguiña, tarteko u gabe; ts, tz, tx, d, t, l, ñ, ta rr. Auek artu zituen ontzat: a, g, k, y, x, au, ai; e, d, t, ts, tz, tx, ~d, ~t, eu, ei; o, l, n, ~l, ñ, oi; u, r, ~r, s, z, ui; i, b, p, m. Eta gutxiago erabilten diranok: h, gh, c, s, f, v. Hau ezta Bizkaikoa; gh, Markiña aldeko j da; c (z), itz erroetan gogoan artu bear duguna; s, s gogorra duzu; f, Arratia'n erabilten da, ta p endekatua besterik ez duzu; v, Orozko'n erabillia da, ta au ere b endekatua duzu iñolaz ere. Berrogei ots auetatik, amaika bokalak dira: a; e, o, u, i; au, eu, ai, ei, oi, ui, bikoitzak. Beste ogeta bederatziak, lagunduak edo konsonanteak dira.

Izki ta otsok, gutxiago erabillitako seirak ezik, oso-osoan onartu zitun Euskaltzaindiak ere, 1920-1-8'an Bilbao'n euki zuen batzarrean, ain zuken. Egun artako agiriak onela dio: "Idazkeratzaz yardun zan, geroxe. Eztabaida barik, izki-ikur aunitz egokietsi ziran. Bakar bat astiroago begiratu izan tan, "s" bustiari (eliztian esan oi dan bidez) dagokiona. Autarkitara yo-ta (autarki batzuk aurka zeudelarik), izki aren ikurtzat "x" autetsi zan. Beraz, Euskaltzaindia'k beretzakotu duan euskal abeze auxe da: a, e, i, o, u, ü (sudur-aboskientzat, euskalkiren baten bear balira, izki orien gaiñean marra txiki bat jarri), b, d, d, f, g, h, j, k, l, ~l, m, n, ñ, p, r, ~r, s, x, t, ~t, ts, tx, tz, y, z. Euskaltzaindia'k gure izkerazko idazle guztiei eskatzen die, arren, ahal dalarik beintzat, idazkera auxe, ta besterik ez, erabili dagiela" (Euskera, 1919-1920, 64 orr.). Abeze au gaur euskalki guztietara edatua dago. Lau gangardunak —~d, ~t, ~l, ta ~r—, alare, ikusi dituzte berenak eta bost. Erriak ba-darabiltza, ta Arana erri-zale amorratua genduan. Gaur dan egunean, irarkoletan zoztorrak jartzen dituztela-ta, baztertu egin ditugu, beste dd, tt, ll ta rr bitxiok arturik. Gogo zintzoz jokatu ba'gendu, baiña, onezkero irarkola danak zeuzkaten irarki oiek. Gaur ba-ditugu Arana baiño jakintsuagoak ere ta oek diotenez politagoak dira arrotzok ark asmatuak baiño. Egia ote?

Orixe zurrak, rr'ri buruz, idatzi zuen zerbait. Toki askotan r bikoitza s biurtzen omen da; r bakarra luzatuz, s biurtu: perro, pesso noski. Ta luzatze au ezta gaztel-erderakoa bakarrik, euskeraz ere, Naparroa'n baitik bat, r ori s biurtzea arrunta dugu. "Orra or —dio ark— r'tik s etorri. Arana-Goiri'k au jakin izan ba'lu, arrazoi au agertu zuken bere r bakarraren alde, gangarra gaiñean dula. Jakinkizun utsari begiratu ezkero, bi rr zaleek ez dute ezeren arrazoirik, "olako errik au egiten dula, gure zarrek ola egiten zutela" besterik. Edozer auzitan jakintsueri jara eman bear ba'zaie, jakintsuek r bakarraren alde atera dira. Fonetika gaiez mintzo diran artarako Revista guziek r indartsua egiteko r bakarra derabilte, gaiñean Sabiñenaren antzeko gangar batekin. Erri guzietako jakintsuek ortografi bakarra asmatu dute, bakoitzaren errikoarekin ongi ez ba'dator ere. Saia bedi nai duna r bakarra luzatzen, indarrik egin gabe, ta s entzungo du" (Gernika, 1952, 170 orr.).

Gorago oar-azi dugunez, Arana'k Bizkai'rako bakarrik osotu zuen "Lecciones" dalakoan datorren idaskera. Alare, Euskalerri danerako gogo zuen. "Euzkerak ez du —ziran— idaz-alfabetu berezirik. Ditekena da bizirik edo illik nunbait izatea; baiña gaurkoz beintzat eztu iñork ezagutzen. Ai, ezagutuko ba'genu! Egi-egiaz au idazten duena ez litzateke atzenengo izango ua oso-osorik artuko lukena". Eta guenez euskera osoari, izkelgi berezi gabe, ezarri gura zion, ez berea gero, izkelgi bakoitzari begira egiña baizik: batasunerako bidean alegiñak erre beiñik-bein.

Arana'ren idazkerak, Euskaltzaindia testigu, arrera txeratsua izan zuen Euskalerri guztian. Orduko idazle ta agerkariak aren esan-gurarira makurtu ziran beingoan, ederra ta lojikazkoa zalako batez ere. Bilbao'n baita izan zan —gauzak maiz beren ardatzetik atera oi ditugu-ta— "sabindar eskola", maixu aundiaren irakatsiak estuegi aurrera eraman zizkiguna. Gaur egunean, erruki izpirik gabe, naikoa arri bota diote eskola orri —edo batek badaki zeri—; adar utsari maiz, bat-ere susterrera jo gabe. Maixuaren irakatsiak zeatz meatz eramate orrek, alare, mesede izugarria ekarri dio euskerari, Orixe'k esan oi zuenez.

Nola sortu ziran itzak? Eta izkuntzak? Ez dakigu. Alere izkuntzetan dauzkagun itzak eta izkiak txit zarrak dira. Asko, gaiñera, galdu egin dira, ta beste batzuk, urteen indarrez, zaartu egin zaizkigu. Arana-Goiri'k, gauza batzuetarako batez ere euskeraren urritasuna ikusirik, eta beste aldetik, urteak joan urteak etorri, sail askotxo erdel kutsuzko itzez josita daudela oarturik, berriak sortzeari ekin zion. Itz asko gaur zabal dabiltzanak. Abandotarrak, izan ere, sen eta doa berezia zuen itz berriak asmatzeko: oraindik ez da iñor aren parera eldu barruti ontan.

"Lecciones" deritzan liburuan, bi Egutegietan eta len aipatu ditugun beste lan batzuetan itz berri mordoak datoz. Adibidez: "zenbat-ki", "abixen" (aba-ixen), "aberri" (aba-erri), "abertzale" (aberri-zale), "eresti" (eres-ti), "ereserki" (eres-erti), "abes" (abo-eres), "abestu" (abo-erestu), "abesti" (abes-ti), "izkelgi" (izkera-ki), "batzoki" (batz-oki), "Goteun" (Dogo Deun), "edesti" (edes-ti), "olerti" (olde-erti), "idatzi" (atzierazi) ta abar. Arin egokiak dira geienean ark asmautako itzak, euskal izkuntzaren arimatik jalki-eraziak. Beste batzuk ere ibilliak dituzu soro ori landu naiean, Larramendi, Azkue, Aita Arriandiaga, esate baterako; baña etzuten ortarako bear dan senik. Azkue'k nai izan zuen olako zerbait egin, baña ezin; atsegin zitzaizkion bestaldetik Arana'k sorturikoak, eta bere Iztegi nagusian geigarri lez edo sartzeko, ari eskatu ere egin zizkion. Onela dio Iztegiaren itzaurrean: "Pedí para esta obra su colección al malogrado vascófilo Arana-Goiri" (XVIII).

Ala-bearrezkoa zan itzak sortzea. Ingurumariko izkuntzak etzeuden gibelera begira; euskera, bere ixil-zuloan irautekotan, laster zan betikoz itzalia. Auzokoen einean egokitu bearra zuen, edozer gaitarako itz berriak asmatu, zarrak piztu ta alkartuzkoak eraturik. Etzan eziñik, gure izkera ortan aberatsa baita. Aurretikoak egin etzutena, beraz, geuk egin bear, jakintza gaiez eta euskal mordollo gabe jokatu nai zuten idazleak zeri oratu euki zezaten. Sabin'i millesker, gaur ez daukagu edozein sailli oratzeko ere olako eragozpenik.

Itz bat nundik datorren edo nola sortua dan igarteko eta berri bat lengoen tankerara asmatu ta osatzeko, berezko sena bear dugula, ezin dezake iñork ukatu. Gure aurretikoak —erriak naiz jakintsuak— bazuten sen ori zerbait kozkondua. Begira euskal itz zar-zarrak: "aizkora", "aitzur", "aizto", "arbel", "azpil" ta besteak. Eta toki-izenak? Gure asabentzat etzuen euskerak iñondiko ezkuturik. Eta oraingoan eztu gure artean iñork izan Arana'k aiñako trebetasunik euskal itz berriak asmatzen, Fonetika legeak zekizkilako labur txairoak dira ark sortutako itz berriak, euskal kutsua dariotenak.

Arana'k, bere ikasketak osatzerakoan, linguistikaz ere ondo jabetu zitzaigun antza danez, eta izkel-jakintzari dagozkion lege-arauak euskerari ezarririk, lan jakingarria burutu zuen. Itz bakoitzaren jatorria, adierazpena —esan-naia— ta otsa —doiñua— sakonkiro artuak zitun. Itzak oro bi gai edo zati dituzte bearbearrez: adiera (esan-naia) ta erea (azal-irudia). Adiera, zelanbait esan, arnasa, gogoa da, itza eratzen duena; era edo itxura, ordea, gai eratua. Adiera ideia duzu, sorkariaren irarpena adimenean; era, ordea, ideiaren soin-adierazpena. Esan-naia, beraz, gauzaren ikur edo ezaugarria duzu; era —forma— ideia edo gogaiaren ezaugarria. Esan-naia adimenari dagokio, era berriz gorputz-zentzunai dagokie. Erea bitan zatitzen da: otsa ta idatzia. Otsa belarriak artzen dute; idatzia, ostera, zentzun artzailleak, ots, begiak eta ikumenak. Izkuntzarentzat naiezkoa da otsa; idatzia, ez. Otsa ba-daukagu euskeraz; idatzi berezirik ez, ordea. Antziña batean, ale ere, izango genun, txiñarrak, gerkarrak, godotarrak eta besteak bezela.

Gai ontan txit eskolatua zan-eta, Arana'k sortu zituen itzik geienak egoki, labur ta doiñutsuak dituzu. Ta, esan dugu, erri-kutsuz eta senez asmatuak zeudelako igarri gabe artu zituen euskal erriak. Eundaka dira olakoak. Adibidez, nork ez du ezagutzen gaur aintza? Len gloria esaten zana, gaur liturji ta zer guztietan aintza esan eta idazten dugu. Zer adierazten ote? Itzaren otsa ba-dakigu zein dan, mingaiña aurreko ortz-ondoan ezarririk ematen dioguna. Nola da eratua? Ain-tza, ain du lenengo zatia, tza bigarrena; ain eder, ain polit, esan oi dugu. Jaungoikoa, ordea, eder, aundi, jakitun, indartsu da, ta aintza esatean, Ark ditun gaitasun guzriok dakarzkigu gogotara. Ain itz-atala ba-zan lendik, baita tza atzizkia ere. Ta Arana'k aintza asmatu zigun gloria esateko. Ta tankera ortan beste guztiak.

Eusko abizenai begira, ordea, lan bikaiña osotu nai zuen arren, ezin izan zuen amaira eraman, gazterik il zalako. "Tratado etimológico de los Apellidos Vascos"-ek itu zati eukiko zitun; ona lenengoaren laburpena: 1) Clasificación de los apellidos euskéricos; 2) Evoluciones de los apellidos euskéricos; 3) Legitimidad de los apellidos euskéricos; 4) Los apellidos euskéricos respecto al tiempo; 5) Los apellidos euskéricos; 6) Ortografía de los apellidos euskéricos, eta 7) De la firma del euskeriano. Auetatik bi atalño besterik etzitun bukatu; beste lan-sail osoa amaitzeke gelditu zan, eta iñortxo ere ezta arrezkero ari oratzen ausartu.

Abizen edo deitura auzi au beti ere txit garrantzitsua izan da gurean. Eta aurretik ere ba-ziran olako zerbait egin zutenak. Josef Frantzisko Irigoien'ek "Colección Alfabética de los Apellidos Bascongados con sus Significados" idatzi zuen, eta A. Federiko Pott doixtarrak "Sobre los Apellidos Bascongados". Ordutik ona, baiki, ugari erabillia dugu gai au. Baña lanik sakonena, gaur ere, Sabino'k egiña dugu.

Itzez ezta gizona neurtzen, egitez baizik. Au egiztatzeko ere, Arana'k euskera utsean ondu zituen lan auek: "Egutegi bizkaitarra", sakelerakoa, "Umiaren lenengo aizkidia", "Lenengo Egutegi Bizkaitarra", ormarakoa: berton datoz euskal izenak ere, geroago "Ixendegi Euzkotarra" izenez, ua ilda gero, argitara ekarria noski. Emen azaldu zitun "Olerkijak", eta "Libe" antzerkia, berdintsu, euskeraz zeuden. "Libe" ez dugu euskeraz ezagutzen, baña berak dio erderaz egin zuen itzulpenean euskerazkoa erderaz jartzen duela. Lan guztiok gizon landuarenak dirudite.

Bereak ditu auek, "Olerkiak" liburuan datozten erara noski: I. Bost ereserki: 1) "Oñaz-Loyola eta Likona'tar Iñaki, Bizkaya'ren Zaindari deunari Bizkaitarrak", 1895'an egiña; 2) "Oñaz-Loyola eta Likona'tar Iñaki, Gipuzkoa'ren Zaindari deunari Gipuzkoarrak"; 3) "Agur, Jaunan Ama" (Ave, maris stella euskeraz); 4) "Jai andi onetan (Sacris solemnis euskeraz), ta 5) "Euzko-Abendaren Ereserkija". II. Zortzi illots: 1) "Gaurik baltzena"; 2) "Ene Ama!"; 3) "Oraingo Bizkai-bizkarrak", 1896'an egiña; 4) "Mendiko negarra", 1896'an ondua: 5) "Abertzale baten negarra"; 6) "Otseña zara"; 7) "Lenago il!", Bilbao'ko espetxean 1895'an egiña; 8) "Ene Aberrija!". III. Amazortzi abesti: 1) "Begoña'ko Ixar zerutarrari", 1895'an egiña; 2) "Ama goikuari", Gounod'en Ave Maria lez abesten da, ta lendabizi Sukarrieta'n, Abiña'ko Andoni deunaren eleizatxoan abestu zan, 1896'ko urtarrillean; 3) "Andera Miren garbijari"; 4) "Josu'ren Bijotzari Abestija"; 5) "Gabona"; 6) "Goxeko Ixarra"; 7) "Itxarkundia", goiz-abestia, 1896'an egiña; 8) "Ederra zara"; 9) "Ai, Mikel!"; 10) "Bizkaitarrak gara!"; 11) "Ken!"; 12) "Ai, Kepandon!"; 13) "Urkiola'ko bidian"; 14) "Boga, boga"; 15) "Abertzale ezkonduba espetxian", 1902-6-3'an egiña; 16) "Ziñesmena!"; 17) "Astarloa'tar Paul-Kepa'ri", ta 18) "Didar bat aditu da".

Eleizalde'k onela itz-aurrean: "Goititar dabil beti, arranoa egaz bezela, olerkari bikain aunen oldozkuna. Lurreko zirtzilkerietan ez dozu iñoiz idoroko. Bere askua (kemena) orrelakoxea izan zan, eta asku ori egikunetan igarri bear, nai ala ez". Mamiñera jo ezkero, guztiz sentikorrak ditu batzuk, illotsetatik "Mendiko negarra" bereziki. Eta ereserkietatik "Abendarena" ba'liteke, izki ta doiñu, munduko ederrenetarikoa izatea.

Azalari gagozkiola, etzuen ark rimarik nai. Ta, ain zuzen, bera izan zitzaigun lenengoa bertso zuritan idazten; alare, kantatzeko ziran ezkero, rimaz osotu zituen geienak. Olerkiak neurtzeko ta, ark jarri zizkigun legeak darabilzkigu gaur ere. Itz bitan: Arana'ren olerkia giarra duzu indar aundikoa, biotz-odoltsuz gaiñezka egiña. Aldiz ari da latz, barru loak artuak esnatu nairik; aldiz xamur, kilikari, egarbera zebiltzan euskaldun urduriak atxiki gura-ta.

Zabala-Arana'tar J.-ek bein, euskerazko zenbakeraz idatzi zuenean, Arara-Goiri'k onetzaz zuen iritzia aztertuaz, dio: "Abetan bere adimen zolia, sokun aundikoa, erakutsi zuan. Itxorkunak, ordea, egizkoak ote. Geyenak beintzat egi-antz aundia duten arren, egizkoak diranik ez nuke esango; gaya zail-zalla bai-da, ta egi utsa arkitzen gaitz. Ortarako, aitatzen dituan aldakuntzak gertatu diranetz yakin bear; eta ori yakiteko nai ta naiezkoak diran antxiñako euskeraren aztarrenik ez degu, zoritxarrez. Aztarrenok iñoiz agertuko al dira!" (RIEV, 1928, XIX, 584 orr.).

(Ikus K. Jemein ta Lanbarri, Biografia de Arara-Goiri'tar Sabin, Bilbao, 1935; R. M. Azkue, Morfología, 295 orr.; M. García Venero, Historia del Nacionalismo vasco, Madrid, 1945, 230 orr.; A. Kanpion, Hermes, Bilbao, 1919, azilla; P. Basaldua, El Libertador vasco Sabino Arana y Goiri, "Ekin", Buenos Aires; S. Onaindia, MEOE, 621 orr.; L. Mitxelena, HLV, 143 orr.; L. Villasante, HLV, 285 orr.; Kamaraka (Solaun), Alderdi, 1962; P. Lafitte, Sabin Arana Goiri: sa vie, son oeuvre, son influence, "Gure Herria", 1966, 3, 145 orr.; M. Llano Gorostiza, Azcue, Unamuno, Arana Goiri y el vascuence, Bilbao, "El Correo Español-El Pueblo Vasco", 1957-1-6, 8, 9 ta 10; M. Zarate, Bizkaiko euskal idazleak, 114 orr.; I. Sarasola, Euskal Literaturaren Historia, Donosti, 1971, 49 orr.; Auñamendi, Literatura, II, 95 orr.; Jon Bilbao, Eusko Bibliographia, I, 216 orr.).

# data[].attributes.attachment_link.description
"Euskal literatura III" Santi Onaindia Etor, 1974 14.- Arana Goiri'tar Sabin Naikoa maixeatua izan da A. Villasante, euskaltzale garai onek, ots, Arana Goiri'k euskera berriztata nairik osotu zuen lanari buruz, bere Euskal Literaturaren Kondairan erein zituen iritziengatik. Paiña prantziskotar argi onek au ere idatzi zigun: "Indar bati bidea eman zion oroz gaiñetik.

# data[].attributes.body
https://www.etxepare.eus/eu/euskara-munduan

Webgune honetan Euskara mundu osoko zein Euskal Etxetan irakasten den azaltzen da. Bereziki interesgarria da Argentinako programa

# data[].attributes.attachment_link.title
EUSKARA MUNDUAN TEASER (ENGLISH SUBTITLES)

# data[].attributes.headline
Euskaldunei buruzko Hollywoodeko pelikula bat: euskaldunek oihuka eta saltoka irabazten dituzte apatxeak.

# data[].attributes.subject
Euskaldunei buruzko Hollywoodeko pelikula bat: euskaldunek oihuka eta saltoka irabazten dituzte apatxeak.

# data[].attributes.body
euskaldantza euskal herriko dantza tipikoa da.

# data[].attributes.attachment_link.title
Viral: ¿es la lengua vasca la más bonita del mundo?

# data[].attributes.body
ikurriña Euskal Herriko bandera nagusia da. 1894 urtean marraztu zuten Arana anaiek