# data[].attributes.body
Lekcja z dn. 24.06.2020 r.

Sprawdź swoją wiedzę i wykonaj test (klikając w obrazek).

Powodzenia :)

Dziękuję Wam za wszystkie wspólne lekcje biologiczno-wudeżetowe.
To był dobry rok!

# data[].attributes.attachment_link.description
Find quizzes on any topic and practice or compete with friends.

# data[].attributes.body
Zasłużone!

# data[].attributes.body
Niech Wasze akumulatory słoneczko naładuje!

# data[].attributes.body
Lekcja z dn. 24.06.2020 r.

Na ostatniej lekcji biologii zapraszam Was do wykonania:
1. Podsumowania działu Kręgowce stałocieplne (str. 116-119 w zeszycie ćwiczeń).

LUB

2. Testu dla wytrwałych na quizizz.com (wystarczy kliknąć w obrazek).

UWAGA!
Bardzo proszę zostawcie sobie swoje ćwiczenia i zeszyt (mogą się Wam jeszcze przydać :)

Dziękuję Wam za Waszą całoroczną pracę i biologiczną mobilizację :).

# data[].attributes.attachment_link.description
Find quizzes on any topic and practice or compete with friends.

# data[].attributes.body
Odpoczywajcie!

# data[].attributes.body
Marzenia się spełniają!

# data[].attributes.attachment_link.title
FROZEN | "In Summer" Song - Olaf | Official Disney UK

# data[].attributes.body
Lekcja z dn. 24.06.2020 r.

Na ostatniej lekcji biologii zapraszam Was do wykonania:
1. Podsumowania działu Kręgowce stałocieplne (str. 116-119 w zeszycie ćwiczeń).

LUB

2. Testu dla wytrwałych na quizizz.com (wystarczy kliknąć w obrazek).

UWAGA!
Bardzo proszę zostawcie sobie swoje ćwiczenia i zeszyt (mogą się Wam jeszcze przydać :)

Dziękuję Wam za Waszą całoroczną pracę i biologiczną mobilizację :).

# data[].attributes.attachment_link.description
Find quizzes on any topic and practice or compete with friends.

# data[].attributes.headline
Sprawdź się! Podsumowanie geografii w klasie VIII

# data[].attributes.subject
Sprawdź się! Podsumowanie geografii w klasie VIII

# data[].attributes.body
Lekcja z dn. 23.06.2020 r.

Zapisz temat w swoim zeszycie i wykonaj test (klikając w obrazek).
Test wykonujesz dla siebie i swojej satysfakcji (więc postaraj się). Jeśli masz ochotę możesz uzupełnić go nawet 2 razy.

Powodzenia :)

Dziękuję Wam za wspólne lekcje i geograficzne zmagania :)

# data[].attributes.attachment_link.description
Find quizzes on any topic and practice or compete with friends.

# data[].attributes.body
Dużo słońca, relaksu i wspaniałej zabawy :)

# data[].attributes.body
Lekcja z dn. 23.06.2020 r.

W ramach dzisiejszej lekcji bardzo proszę o:
1. Dopisanie numery/ datę do poprzedniej lekcji
2. Wykonanie zadań w zeszycie ćwiczeń str. 101-103 w celu utrwalenia wiadomości z działu.

Powodzenia :)

UWAGA!
Bardzo proszę zostawcie sobie swoje ćwiczenia i zeszyt (mogą się Wam jeszcze przydać :)

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
Tropical and subtropical coniferous forests

# data[].attributes.attachment_link.title
Paproć drzewiasta_Wyspa południowa - Nowa Zelandia

# data[].attributes.body
Odpoczywajcie :)
Dziękuję Wam za ten miniony rok i Waszą pracę w jego trakcie!

# data[].attributes.body
Dużo słońca, relaksu i wspaniałej zabawy :)
Dziękuję Wam za ten miniony rok i Waszą pracę w jego trakcie!

# data[].attributes.body
Może pejzarze nie będą się w tym roku tak szybko zmieniać...wiadomo z jakiego powodu - ale relaks, spokój, błogostan zależą już tylko od Was.
I zakładajcie koniecznie różowe (takie pink) okulary :)

# data[].attributes.headline
13. Podsumowanie wiadomości z działu: Różnorodność roślin. 

# data[].attributes.subject
13. Podsumowanie wiadomości z działu: Różnorodność roślin. 

# data[].attributes.body
Lekcja z dn. 23.06.2020 r.

Zapisz temat w swoim zeszycie.

Przeczytaj podsumowanie, które znajduje się w podręczniku na str. 154-157.
Wykonaj zadania w zeszycie ćwiczeń str. 101-103 w celu utrwalenia wiadomości z wspomnianego w temacie działu.

Powodzenia :)

UWAGA!
Bardzo proszę zostawcie sobie swoje ćwiczenia i zeszyt (mogą się Wam jeszcze przydać :)

# data[].attributes.body
Lekcja z dn. 19.06.2020 r.

Zapraszam Cię na spotkanie z biologią

Dzisiaj temat: Przegląd i znaczenie ssaków, taki zapisz w zeszycie.

Zapoznaj się z  tematem w podręczniku str. 136-142.

Zwróć uwagę na:
* zróżnicowanie budowy zewnętrznej ssaków,

* znaczenie ssaków w przyrodzie i dla człowieka,

* sposoby ochrony ssaków.

Do lekcji wykonaj zadania w zeszycie ćwiczeń str. 111-115. Wybierz min. 5 zadań.

UWAGA! Jako zadanie domowe napiszesz DIAGNOZĘ PRZEDMIOTOWĄ Z BIOLOGII. Termin realizacji do 24.06.2020 r.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Najbardziej rozpowszechniony na Ziemi ssak żyje na wszystkich kontynentach, pojawia się na najwyższych szczytach i w najgłębszych rowach oceanicznych. Niektóre osobniki dużo czasu spędzają pod ziemią, inne - pod wodą albo na wodzie, a jeszcze inne - w powietrzu lub w kosmosie. Tym ssakiem jest człowiek. Pozostałe ssaki również opanowały wszelkie możliwe środowiska - to jedyne kręgowce spotykane w powietrzu, w wodzie, na ziemi i pod nią.

jakie są podstawowe funkcje życiowe organizmów;

jak rozpoznać wybrane grupy zwierząt na podstawie ich budowy zewnętrznej;

w jaki sposób płazy, gady i ptaki przystosowały się do życia na lądzie;

Ssaki to zwierzęta, które karmią młode mlekiem - odżywczą wydzieliną wytwarzaną w organizmie matki. Wszystkie ssaki mają cztery kończyny. U ssaków latających (np. nietoperzy) przednie kończyny są przekształcone w skrzydła. Ssaki kopiące w ziemi (np. kret) mają przednie kończyny szerokie, krótkie i mocne. U niektórych ssaków morskich tylne kończyny uległy zanikowi.

Ciała ssaków pokryte są włosami wyrastającymi ze skóry. Pełnią one funkcję izolacyjną - zatrzymują ciepło wytworzone w organizmie. U wielu ssaków (np. u kota, szczura) występują też wibrysy - włosy czuciowe, potocznie zwane „wąsami", które pozwalają dotykiem orientować się nawet w ciemności. Inną cechą ssaków jest obecność w skórze licznych , które wydzielają różne substancje, np. pot. Ssaki mają też dwa rodzaje zębów: u młodych to zęby mleczne, które są stopniowo wymieniane na uzębienie stałe.

Ssaki oddychają płucami. Są stałocieplne, czyli dużo wytworzonej energii zużywają na ogrzanie ciała. Z tego powodu potrzebują więcej pokarmu niż na przykład gady, ale za to mogą funkcjonować w zimnym klimacie, np. w tundrze. Niemal wszystkie ssaki są żyworodne. Samice większości ssaków wytwarzają w okresie ciąży łożysko, czyli narząd pozwalający na wymianę substancji między organizmem matki a rozwijającym się w macicy potomstwem. Organizm matki poprzez łożysko dostarcza składniki pokarmowe i tlen, a odbiera produkty przemiany materii. Po narodzinach młode są karmione mlekiem wytwarzanym w gruczołach mlekowych matki. Ssaki opiekują się swoim potomstwem.

Zastanów się, jakie znaczenie dla opanowania nowych środowisk przez ssaki miał fakt rozwoju potomstwa w macicy w brzuchu matki, a po porodzie karmienia ich jej mlekiem.

Obecnie większość ssaków wytwarza łożysko, ale są też ssaki o innym sposobie rozwoju. Dziobak i kolczatka składają jaja. Z kolei to ssaki, które rodzą żywe młode w bardzo wczesnym stadium rozwoju. Maleńkie potomstwo torbaczy przepełza po skórze matki do torby (fałdu skóry) na jej brzuchu i spędza tam od kilku tygodni do kilku miesięcy. W tym czasie żywi się mlekiem matki, na początku przyczepione do sutka, później już bardziej samodzielne. Przedstawicielami tej grupy ssaków są kangury.

Wieloryby i delfiny noszą wspólną nazwę waleni. Są to ssaki przystosowane do życia w morzu. Ich przednie kończyny mają postać płetw. Dla zmniejszenia oporu podczas pływania są pozbawione włosów. Są żyworodne, podobnie jak ssaki lądowe. Młode rodzą się pod wodą, po czym są natychmiast wypychane na powierzchnię przez dorosłe osobniki, aby mogły zaczerpnąć powietrza.

Dzięki posiadanym cechom zwierzęta te opanowały wszystkie środowiska na Ziemi. Żyją na lądzie, na drzewach, w glebie, w wodzie i w powietrzu. Największe zwierzęta to żyjące w oceanach płetwale błękitne, które też są ssakami. Człowiek również jest ssakiem, który opanował całą Ziemię, a nawet poleciał w Kosmos.

Ssaki to zwierzęta, które karmią swoje młode mlekiem matki; ich ciało zwykle jest pokryte włosami.

Wszystkie ssaki są stałocieplne.

Ssaki są na ogół żyworodne. U większości podczas ciąży wykształca się łożysko; tylko nieliczne są jajorodne.

Ssaki opiekują się potomstwem.

Ssaki opanowały wszystkie środowiska na Ziemi.

Na obszarze Polski w warunkach naturalnych w stanie dzikim żyje ponad sto gatunków ssaków. Należą do kilku różnych grup. Małe ssaki owadożerne to na przykład kret i podobne do myszy ryjówki. Występuje u nas 25 gatunków latających ssaków - nietoperzy. Nietoperze nie tylko potrafią latać, ale też posługują się dźwiękami aby namierzyć i złapać zdobycz. Na polach całego kraju spotykamy zające, na zachodzie kraju - króliki. We wszystkich środowiskach spotyka się gryzonie, w tym bobry, piżmaki, nornice, myszy, szczury. Do dużych ssaków roślinożernych zaliczamy kopytne (żubr, dzik, łoś, jeleń, sarna).

W Polsce żyją także ssaki drapieżne. Pospolite są jedynie łasice, kuny i lisy. Duże drapieżniki, jak wilk i niedźwiedź, są dzisiaj bardzo nieliczne. Warto dodać, że na wybrzeżach Polski spotkać można foki. W polskich wodach Bałtyku pojawiają się morświny - morskie ssaki podobne do delfinów. Morświny prowadzą jednak bardziej skryty tryb życia i mają bardziej krępe ciało.
Różnorodność zwierząt Procesy życiowe zwierząt

wytwór organizmu produkujący i wydzielający różne substancje, np. pot, łzy, ślinę lub mleko

żyjące głównie w Australii ssaki lądowe o bardzo zróżnicowanym wyglądzie i trybie życia, charakteryzujące się posiadaniem fałdu skórnego, służącego do zapewnienia bezpieczeństwa młodych, tzw. torby; młode pozostają w torbie matki aż do osiągnięcia rozmiarów umożliwiających im samodzielne życie

Dzikie konie leśne, zwane tarpanami, wyginęły z winy ludzi. Udało się jedynie uratować kilka mieszańców tarpana z koniem, które nazwano konikiem polskim.

Zobacz także

Zajrzyj do zagadnień pokrewnych:

# data[].attributes.attachment_link.description
Najbardziej rozpowszechniony na Ziemi ssak żyje na wszystkich kontynentach, pojawia się na najwyższych szczytach i w najgłębszych rowach oceanicznych. Niektóre osobniki dużo czasu spędzają pod ziemią, inne - pod wodą albo na wodzie, a jeszcze inne - w powietrzu lub w kosmosie. Tym ssakiem jest człowiek.

# data[].attributes.body
Nie mogłam się powstrzymać :). Zostawiam ten artykuł na później.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Na Ziemi pojawiły się jeszcze przed powstaniem roślin naczyniowych, a wiec istnieją od co najmniej 400 mln lat. Są niezwykle szeroko rozpowszechnione, występują niemalże na wszystkich długościach i szerokościach geograficznych. Najbardziej widoczne są na terenach, gdzie panują ciężkie warunki środowiskowe z ubogą roślinnością - w tundrze, na pustyniach, stepach, wysoko w górach czy na skałach.

Charakteryzują się niesamowitymi cechami umożliwiającymi im przetrwanie w najbardziej ekstremalnych warunkach. Przy braku wody następuje u nich zatrzymanie czynności fizjologicznych i przechodzą w stan uśpienia, a po pojawieniu się wody, wznawiają swoje czynności życiowe. Wytrzymują także bardzo niskie i wysokie temperatury, zalewanie słoną wodą morską oraz duże dawki promieniowania UV. Co więcej, są w stanie przetrwać nawet warunki panujące w przestrzeni kosmicznej! Leopoldo Sancho z Uniwersytetu Complutense w Madrycie przeprowadził w 2005 eksperyment podczas którego na rosyjskiej rakiecie Sojuz krążącej na orbicie okołoziemskiej w otwartej kapsule na zewnątrz statku umieszczone zostały dwa gatunki porostów: wzorzec geograficzny ( Rhizocarpon geographicum) i złotorost pyszny ( Xanthoria elegans). Przez 15 dni znosiły one próżnię, duże różnice temperatur i silne promieniowanie UV, a mimo to, po powrocie na ziemię wznowiły swoje czynności życiowe, a ich DNA nie posiadało śladów uszkodzenia!

Jeśli jeszcze nie wiecie, kim są nasi bohaterowie - oto przed Wami - porosty lub inaczej grzyby zlichenizowane, czyli organizmy powstałe dzięki wytworzeniu symbiozy pomiędzy samożywnym glonem i cudzożywnym grzybem.

Pełnią one szereg niezwykle istotnych funkcji w ekosystemach. Są jednym z podstawowych i niezbędnych ogniw odpowiadających za funkcjonowanie łańcucha obiegu materii, ponieważ zaliczane są one do tak zwanych organizmów pionierskich, które pojawiają się jako pierwsze w ekstremalnych warunkach, zwłaszcza na pionowych skałach, i przygotowują glebę dla roślin wyższych.

Mają one jednocześnie bardzo ściśle określone wymagania ekologiczne, przez co są niezwykle wrażliwe na jakiekolwiek niekorzystne zmiany w ekosystemie, dzięki czemu można je stosować w bioindykacji - metodzie badawczej polegającej na wykorzystaniu żywych organizmów jako wskaźników stanu zanieczyszczenia środowiska. Ponadto porosty biorą udział w procesach glebotwórczych, chronią podłoże przed działaniem czynników klimatycznych oraz wietrzeniem, a także gromadzą znaczne ilości wody atmosferycznej, dzięki czemu gleba jest mniej podatna na rozmywanie przez deszcz. Ale to jeszcze nic w porównaniu z tym, jak nietypowe zastosowania dla tych niezwykłych organizmów wymyślił człowiek.

# data[].attributes.attachment_link.title
Porosty - niezwykłe zastosowanie - NaukLove.pl

# data[].attributes.attachment_link.description
Na Ziemi pojawiły się jeszcze przed powstaniem roślin naczyniowych, a wiec istnieją od co najmniej 400 mln lat. Są niezwykle szeroko rozpowszechnione, występują niemalże na wszystkich długościach i szerokościach geograficznych. Najbardziej widoczne są na terenach, gdzie panują ciężkie warunki środowiskowe z ubogą roślinnością - w tundrze, na pustyniach, stepach, wysoko w górach czy na skałach.

# data[].attributes.body
Porównanie... bardzo obrazowe (a to było 13 lat temu :(

# data[].attributes.headline
12. Podsumowanie wiadomości z działu: Różnorodność biologiczna - przejawy, użytkowanie i ochrona

# data[].attributes.subject
12. Podsumowanie wiadomości z działu: Różnorodność biologiczna - przejawy, użytkowanie i ochrona

# data[].attributes.body
Lekcja z dn. 10.06.2020 r.

Zapisz temat w zeszycie.
Przypomnij sobie wiadomości z działu (zapoznaj się z podsumowaniem w podręczniku str. 177-181).
Dla chętnych do wykonania zadania w zeszycie Sprawdź, co umiesz? ze str. 182-184.

# data[].attributes.body
Lekcja z dn. 10.06.2020 r.

Dzisiaj wykonacie diagnozę na lekcji. Bardzo proszę o zapisanie tematu lekcji: Diagnoza przedmiotowa.
Podczas uzupełniania testu uważnie czytacie pytania.
Link do testu prześlę Wam mailowo.

Instrukcja:
1. Wpisujecie imię i pierwszą literę nazwiska
2.Test składa się z 15 zamkniętych pytań.
3. Na wykonanie testu macie całą lekcję.
4. Uzupełniacie test tylko 1 raz
5. Wyników nie przesyłacie

Powodzenia :)

# data[].attributes.headline
13. Podsumowanie wiadomości z działu Kręgowce stałocieplne

# data[].attributes.subject
13. Podsumowanie wiadomości z działu Kręgowce stałocieplne

# data[].attributes.body
Lekcja z dn. 10.06.2020 r.

Zapisz temat w swoim zeszycie.

Przeczytaj podsumowanie, które znajduje się w podręczniku na str. 143-144.
Wykonaj w swoim zeszycie zadania: Wiesz czy nie wiesz? ze str. 145 w podręczniku.

UWAGA! Jako zadanie domowe proszę aby każdy wykonał DIAGNOZĘ PRZEDMIOTOWĄ Z BIOLOGII. Adres testu wraz z instrukcją zostanie wysłany drogą mailową. Diagnozę należy wykonać do 16.06.2020 r. do godz. 19.00.
Powodzenia!

# data[].attributes.headline
12. Podsumowanie wiadomości z działu: Obszary okołobiegunowe

# data[].attributes.subject
12. Podsumowanie wiadomości z działu: Obszary okołobiegunowe

# data[].attributes.body
Lekcja z dn. 09.06.2020 r.

Zapisz temat w swoim zeszycie.

Przeczytaj podsumowanie, które znajduje się w podręczniku na str. 185. Wykonaj zadania z zeszytu ćwiczeń ze str. 86.
Krzyżówka ze str. 96 w zeszycie ćwiczeń jest dla chętnych.

Powodzenia :)

# data[].attributes.headline
12. Podsumowanie wiadomości z działu: Różnorodność roślin

# data[].attributes.subject
12. Podsumowanie wiadomości z działu: Różnorodność roślin

# data[].attributes.body
Lekcja z dn. 09.06.2020 r.

Zapisz temat w swoim zeszycie.

Przeczytaj podsumowanie, które znajduje się w podręczniku na str. 154-157. Wykonaj w swoim zeszycie zadania: Wiesz czy nie wiesz? ze str. 158-159.

UWAGA! Jako zadanie domowe wykonaj test: DIAGNOZĘ PRZEDMIOTOWĄ Z BIOLOGII, której adres otrzymasz na swojego maila. Zadanie należy wykonać do 15.06.2020 r. do godz. 19.00.

# data[].attributes.body
Rozpoznaj i prześlij rozwiązanie na maila p. od biologii.

# data[].attributes.attachment_link.provider_name
Wordwall - Twórz lepsze zajęcia w krótszym czasie

# data[].attributes.attachment_link.description
Przeciągnij i upuść każde słowo kluczowe obok jego opisu.. klon, dąb, kasztanowiec, jarzębina, lipa, wierzba, buk, brzoza.

# data[].attributes.headline
12. Przegląd i znaczenie okrytonasiennych

# data[].attributes.subject
12. Przegląd i znaczenie okrytonasiennych

# data[].attributes.body
Lekcja z dn. 09.06.2020 r.

Dzisiaj ostatnia lekcja w dziale Różnorodność roślin.

Zaczynamy od kartkówki: Rośliny nasienne. Link zostanie podany podczas lekcji oraz w wiadomości mailowej.

Temat dzisiejszej lekcji: Przegląd i znaczenie okrytonasiennych.
Proszę o zapoznanie się z tematem w swoim podręczniku str. 148-153.
Zapisz notatkę w swoim zeszycie (skorzystaj z To najważniejsze str. 153).
Wykonaj zadania w zeszycie ćwiczeń (str. 98-100).

UWAGA! Jako zadanie domowe wykonaj test: DIAGNOZĘ PRZEDMIOTOWĄ Z BIOLOGII, której adres otrzymasz na swojego maila. Zadanie należy wykonać do 15.06.2020 r. do godz. 19.00.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
W historii roślin pojawienie się kwiatu było ważnym wydarzeniem. Kwiat - kolebka zarodków roślin potomnych - spełnia swą funkcję tak dobrze, że we współczesnym świecie wytwarzające go rośliny zdominowały starsze grupy: potężne kiedyś paprotniki i bardzo odporne nagonasienne.

rośliny kwiatowe dzięki modyfikacjom organów są doskonale przystosowane do różnych warunków życia;

modyfikacje budowy są wynikiem przystosowania do środowiska;

wielokomórkowe nasiono z łupiną nasienną i tkanką odżywczą znacznie lepiej zabezpiecza byt młodej rośliny niż zarodnik.

wskazywać środowiska życia roślin okrytonasiennych;

opisywać charakterystyczne cechy roślin okrytonasiennych;

obserwując okazy, rozróżniać przystosowania roślin do środowiska;

przedstawiać znaczenie okrytonasiennych.

Rośliny wytwarzające kwiaty, zwane w biologii okrytonasiennymi lub okrytozalążkowymi, występują powszechnie na całej Ziemi. Są najliczniejszą i najbardziej różnorodną grupą roślin. Można je spotkać w każdej strefie klimatycznej, od równikowej aż po rejony okołobiegunowe. Nie ma ich jedynie na Antarktydzie. Przystosowały się do życia w niemal wszystkich środowiskach lądowych poza najwyższymi partiami gór i kraterami czynnych wulkanów. Bytują również w wodzie.

Swoją dominującą pozycję zawdzięczają wytworzeniu kwiatów i owoców, organów niespotykanych u innych roślin. Ukryte w kwiatach zalążki i zamknięte w owocach nasiona są bardzo dobrze chronione, dzięki czemu rośliny te są bardziej odporne na zmiany środowiska niż nagonasienne. W efekcie w przeszłości wyparły nagonasienne z większości środowisk. Od kiedy pojawiły się rośliny kwiatowe, zapylanie może się odbywać nie tylko z wykorzystaniem wiatru, ale też zwierząt.

Liście o rozrośniętych, szerokich blaszkach są doskonale przystosowane do wydajnej fotosyntezy, choć w klimacie umiarkowanym chłodnym lepiej sprawdzają się igły. Zrzucanie liści na zimę lub w okresie suszy umożliwiło wielu roślinom opanowanie środowisk o surowych warunkach, w których trudno byłoby im przeżyć w stanie ulistnionym. Wiele okrytonasiennych zajęło siedliska niedostępne dla nagonasiennych, np. pnie drzew i płytkie wody. Rośliny okrytonasienne tworzą zwarte zbiorowiska, jak lasy czy łąki. Tam, dzięki różnorodnym modyfikacjom budowy, na ograniczonym terenie może egzystować równocześnie wiele gatunków.

Na początku zostaje przedstawiony widok Ziemi z lotu ptaka, a następnie widok sadu jabłek i ogrodu warzywnego. Wyświetlone zostaje obraz, na którym przedstawione zostaje drzewo jabłoni, z którego następuje zbliżenie na pojedynczy kwiat. Wnętrze kwiatu przekształca się w owoc z widocznymi wewnątrz nasionami. Pojawiają się pszczoły zapylające kwiaty jabłoni. Jabłka, które leżą pod drzewem rozdziobywane zostają przez ptaki. Ukazane zostaje wnętrze pnia jabłoni z widocznymi tkankami przewodzącymi do góry wodę i substancje odżywcze do dołu. Jabłoń zrzuca pożółkłe liście. Przedstawione zostały tutaj rosnące pod drzewem marchewki i ziemniaki, których części nadziemne są pożółkłe i pozwijane. Widoczne są ich części podziemne - korzeń marchwi i bulwy ziemniaków.

shuffle Odtwarzanie losowe skip_previous Poprzedni play_circle_outline pause_circle_outline Odtwórz/Pauza skip_next Następny repeat Powtórz

volume_up volume_off Wycisz/Wyłącz wyciszenie

subtitles Napisy fullscreen fullscreen_exit Tryb pełnoekranowy

Film dostępny na portalu epodreczniki.pl
Na początku zostaje przedstawiony widok Ziemi z lotu ptaka, a następnie widok sadu jabłek i ogrodu warzywnego. Wyświetlone zostaje obraz, na którym przedstawione zostaje drzewo jabłoni, z którego następuje zbliżenie na pojedynczy kwiat. Wnętrze kwiatu przekształca się w owoc z widocznymi wewnątrz nasionami. Pojawiają się pszczoły zapylające kwiaty jabłoni. Jabłka, które leżą pod drzewem rozdziobywane zostają przez ptaki. Ukazane zostaje wnętrze pnia jabłoni z widocznymi tkankami przewodzącymi do góry wodę i substancje odżywcze do dołu. Jabłoń zrzuca pożółkłe liście. Przedstawione zostały tutaj rosnące pod drzewem marchewki i ziemniaki, których części nadziemne są pożółkłe i pozwijane. Widoczne są ich części podziemne - korzeń marchwi i bulwy ziemniaków.

Okrytonasienne wykazują liczne adaptacje do środowiska. Jedną z nich jest wytwarzanie trwałych organów. Ze względu na te organy wyróżnia się drzewa, krzewy i rośliny zielne.

Drzewa to długowieczne rośliny o zdrewniałej i pokrytej korkiem łodydze nazywanej pniem. Jego rozgałęzienia porośnięte liśćmi tworzą koronę, której kształt jest charakterystyczny dla danego gatunku. Drzewa okrytonasienne tworzą lasy liściaste i mieszane w strefie umiarkowanej i bogate w gatunki lasy tropikalne. Wśród drzew spotyka się okazy o bardzo dużych rozmiarach. Jednym z najwyższych drzew jest żyjący w Australii eukaliptus, który mierzy ponad 120 m. Najgrubsze drzewa to baobaby, których pień osiąga średnicę nawet 11 m.

Krzewy osiągają wysokość do 5 m. Nie mają pnia głównego (lub jest on bardzo krótki), a zamiast niego wytwarzają pęk pędów o podobnej grubości. Krzewy żyjące w naturze, jak leszczyna, trzmielina, bez czarny, kalina, tworzą w lasach liściastych i mieszanych warstwę podszytu. W parkach i ogrodach krzewy sadzi się jako rośliny ozdobne, przykładem są tu bez lilak i forsycja.

W stanie bezlistnym drzewa i krzewy mogą przetrwać mrozy, ponieważ ich pnie pokrywa wielowarstwowy korek (kora), którego martwe komórki wypełnione są powietrzem. Tworzy on warstwę izolującą przed mrozem oraz chroni przed utratą wody. Jednak w okolicach koła podbiegunowego takie zabezpieczenie nie wystarcza. W panujących tam warunkach przetrwać mogą tylko takie gatunki, które dzięki niewielkim rozmiarom zimą w całości okrywane są izolującą od mrozu warstwą śniegu. Dlatego w tundrze drzewa i krzewy mają pokrój niski (karłowaty).
Wśród zdrewniałych roślin wieloletnich wyróżnia się krzewinki - niskie (do 50 cm) rośliny wieloletnie o trwałych, dosyć cienkich pędach. Niektóre są zimotrwałe, jak borówka brusznica, której grube, skórzaste liście mogą przetrwać zimę. Inne, jak borówka czarna, w okresie jesienno‑zimowym pozostają w stanie bezlistnym. Krzewinki występują powszechnie w lasach liściastych i iglastych oraz na torfowiskach.

W przeciwieństwie do drzew i krzewów rośliny zielne mają pędy o łodygach niezdrewniałych i delikatnej budowie. Wśród tych roślin jest wiele gatunków jednorocznych, które kończąc wegetację, wydają nasiona i giną. Dłużej żyją rośliny dwuletnie i byliny, którym podziemne organy pozwalają przetrwać okres zimy.

Rozpoznawanie wybranych krzewów liściastych na podstawie liści.

Co będzie potrzebne

liście różnych gatunków krzewów, wśród nich liście bzu czarnego, kaliny, trzmieliny, derenia, leszczyny;

klucz do oznaczania.

Instrukcja

1. Wybierz jeden z liści.

2. Kliknij na startowy przycisk klucza do oznaczania niektórych krzewów liściastych.
R1EIAWa543vuz 1

Aplikacja przedstawia aktywny klucz do rozpoznawania krzewów i krzewinek. Ma on formę schematu blokowego z opisami i strzałkami. Prostokąty z cechami roślin są zielone, najciemniejszy u góry. Części z nazwami roślin są na białym tle.

3. Czytaj opisy, porównuj je z cechami wybranego liścia i na tej podstawie wybieraj w kluczu kolejne przyciski.

4. Gdy dojdziesz do nazwy rośliny i ilustracji przedstawiającej liść, sprawdź, czy odpowiada on liściowi, który obserwujesz.

5. Zasusz oznaczone liście, potem naklej je na kartkę i podpisz. Nadaj tytuł otrzymanej w ten sposób planszy.

Uwaga:
Klucz, którym się posługujesz, zawiera opisy tylko pięciu gatunków roślin. Może się okazać, że liście innego krzewu mają podobne cechy do tych wymienionych w kluczu. Żeby oznaczyć także szóstą i kolejne rośliny, trzeba by do klucza wprowadzić więcej cech. Z tego powodu profesjonalne klucze do oznaczania roślin są grubymi książkami.

Podsumowanie

Organy roślin, choć zbudowane według tego samego planu, różnią się między sobą cechami charakterystycznymi tylko dla danego gatunku. Na tej podstawie można je rozpoznawać i klasyfikować gatunki.

Wśród okrytonasiennych można spotkać rośliny o niezwykłej budowie i sposobie życia. Są wśród nich , czyli pnącza, rośliny mięsożerne chwytające owady, rośliny pasożytnicze żyjące kosztem innych roślin, kaktusy, które przystosowały się do życia na pustyni, oraz rośliny wodne.

Łodygi lian z początku są wiotkie i wspinają się po innych roślinach w poszukiwaniu światła. Z czasem drewnieją, a liście rozwijające się na ich szczycie całkowicie odcinają przerośniętą podporę od słońca. Pnącza te żyją głównie w wilgotnych lasach tropikalnych. W klimacie umiarkowanym lianami są bluszcz, winobluszcz czy wiciokrzew.

Kaktusy występują powszechnie na terenach suchych, jak pustynie i stepy. Bardzo dobrze rozwinięty system korzeniowy składający się z długiego korzenia palowego i licznych, rozgałęziających się korzeni bocznych wychwytuje z gleby nawet najmniejszą ilość wody. Zielone, pękate łodygi wypełnione miękiszem przechowują zapasy wody i przeprowadzają fotosyntezę. Liście są przekształcone w ostre ciernie odstraszające zwierzęta, a ich zredukowana powierzchnia zmniejsza parowanie wody z rośliny.

Najpotężniejszym kaktusem Ameryki Północnej jest karnegia olbrzymia, która dorasta do 15 m wysokości. Podczas suszy ma silnie karbowaną powierzchnię. Po obfitych opadach deszczu łodyga pęcznieje i całkowicie się wygładza. Analizując ilustrację i tekst, ustal, co może być tego przyczyną.

Na podstawie analizy ilustracji i tekstu ustal, w jakiej postaci zimuje jaskier wodny, oraz wyjaśnij, dlaczego wytwarza on dwa rodzaje liści.

Łuskiewnik różowy jest jedną z najdziwniejszych roślin występujących w Polsce. Żyje pod ziemią, pasożytując na korzeniach drzew i krzewów liściastych. Ma różowe kwiatostany wyrastające z podziemnego pędu, które pojawiają się na powierzchni gleby od marca do maja i są zwiastunami wiosny.

Rośliny pasożytnicze żyją na innych roślinach - swoich żywicielach. Najczęściej nie mają korzeni ani chlorofilu niezbędnego do fotosyntezy. Ich liście są zredukowane do niezielonych łusek lub zanikają całkowicie. Korzenie przekształcone w nitkowate ssawki wnikają do ciała żywiciela i pobierają od niego składniki pokarmowe i wodę. Przykłady pasożytów roślinnych to kanianka i łuskiewnik, które można spotkać w Polsce. Zielona jemioła jest półpasożytem i sama wytwarza substancje odżywcze. Od drzew, na których żyje, pobiera wodę z solami mineralnymi.

Przodkami kwiatowych roślin wodnych były rośliny lądowe, które ponownie przystosowały się do życia w wodzie. Ich łodygi są giętkie i łatwo poddają się ruchom wody. Szerokie liście wypełnione miękiszem powietrznym unoszą się na powierzchni wody, a aparaty szparkowe leżą na górnej stronie blaszek. Rośliny wód płynących mają liście nitkowate i wiotkie, niestawiające oporu nurtowi. Korzenie roślin pływających, nieprzytwierdzonych do dna, są słabo rozwinięte, służą jedynie do pobierania wody. Niektóre rośliny wodne nie mają korzeni, chłoną wodę powierzchnią liści.

Na podstawie różnic w budowie oraz liczbie liścieni w zarodku okrytonasienne dzieli się na dwie grupy: rośliny jednoliścienne i dwuliścienne.

to rośliny, których zarodek ma tylko jeden . Wytwarzają długie i wąskie liście o równoległej nerwacji, bez ogonków. Ich kwiaty zwykle nie są zróżnicowane na kielich i koronę, a liczba ich elementów stanowi wielokrotność liczby 3. Posiadają wiązkowy system korzeniowy. Jednoliścienne to głównie rośliny zielne, najczęściej byliny. Należą do nich m.in. storczyki, lilie, konwalie, tulipany i trawy, a wśród nich także zboża.

Wiele roślin okrytonasiennych wykorzystywano jeszcze do niedawna do przedłużania trwałości żywności i leczenia zakażeń wywoływanych przez bakterie i grzyby. Owinięte w liście chrzanu surowe mięso dłużej zachowywało świeżość, a osłonięte liśćmi tej rośliny ropiejące rany szybciej się goiły. Podobne właściwości mają też pokrzywa i czosnek.

Rośliny okrytonasienne są najliczniejszą i najbardziej zróżnicowaną gatunkowo grupą roślin na Ziemi.

Zasiedlają wiele środowisk lądowych, żyją również w wodzie.

Wśród okrytonasiennych wyróżnia się rośliny zielne, drzewa i krzewy.

Rośliny okrytonasienne są wykorzystywane przez człowieka w wielu dziedzinach życia.

1. Przeanalizuj ilustrację i opisz budowę dziewanny. Wymień grupy roślin, do których można zaliczyć dziewannnę ze względu na jej budowę. Uzasadnij swoje decyzje.

*2. Wykaż, prowadząc odpowiednie obserwacje i dokumentując je rysunkami lub fotografiami, że rzepak jest rośliną dwuliścienną, a kukurydza - jednoliścienną.

3. Wymień po 3 przykłady roślin zielnych, drzew i krzewów.

mają zarodek, w którym znajdują się dwa liścienie. Liście o różnorodnych kształtach i pierzastej lub nieregularnej nerwacji zwykle posiadają ogonki. Okwiat jest zróżnicowany na kielich i koronę, a liczba elementów kwiatu stanowi wielokrotność liczb 4 lub 5. Wytwarzają palowy system korzeniowy. Dwuliścienne to zarówno rośliny zielne, jak i drzewa, krzewy i krzewinki. Zalicza się do nich wiele gatunków, np. słoneczniki, bratki, jabłonie, róże, dęby, klony.

Okrytonasienne są głównym składnikiem większości lądowych zbiorowisk roślinnych. Porastają duże połacie gleby, chroniąc ją przed wysychaniem i erozją. Ich obumarłe szczątki wzbogacają glebę w składniki mineralne, kształtują klimat i upiększają krajobraz. Same stanowią środowisko życia dla innych organizmów. Przykładem może być drzewo zamieszkałe przez grzyby, mchy, porosty oraz mnóstwo drobnych bezkręgowców, a także ptaki i drobne ssaki. Jednak najważniejszą funkcją roślin w ekosystemach jest wytwarzanie substancji organicznych będących podstawą istnienia organizmów cudzożywnych. Rośliny, podobnie jak zdolne do fotosyntezy bakterie i glony, są producentami tlenu. Wpływają także na jakość powietrza - nawilżają je, zatrzymują pyły i ograniczają ilość zawartego w nim dwutlenku węgla.

Człowiek wykorzystuje rośliny okrytonasienne na różne sposoby. Zboża, warzywa, owoce i rośliny oleiste to podstawowe źródło pokarmu. Zboża są surowcem do wyrobu mąki, kasz i płatków. Niektóre gatunki okrytonasiennych, jak rumianek, mięta, lipa, babka służą do wyrobu leków ziołowych. Pokrzywa, nagietek, lawenda, róża są stosowane w kosmetyce. Wiele gatunków roślin dostarcza przypraw (pieprz, majeranek, tymianek, imbir) oraz używek (kawa, herbata). Surowce pochodzące z drzew liściastych wykorzystywane są jako materiał budowlany oraz do wyrobu mebli i wystroju pomieszczeń. Z lnu i bawełny produkuje się tkaniny. Rośliny okrytonasienne powszechnie sadzi się w parkach i ogrodach jako rośliny ozdobne.

# data[].attributes.attachment_link.description
W historii roślin pojawienie się kwiatu było ważnym wydarzeniem. Kwiat - kolebka zarodków roślin potomnych - spełnia swą funkcję tak dobrze, że we współczesnym świecie wytwarzające go rośliny zdominowały starsze grupy: potężne kiedyś paprotniki i bardzo odporne nagonasienne.

# data[].attributes.body
Najpotężniejszy ssak na Ziemi

# data[].attributes.attachment_link.title
Płetwal Błękitny - największe zwierzę jakie kiedykolwiek żyło na Ziemi

# data[].attributes.body
Obejrzyj animację dot. charakterystycznych cech ssaków

# data[].attributes.headline
9. Ssaki - kręgowce, które karmią młode mlekiem

# data[].attributes.subject
9. Ssaki - kręgowce, które karmią młode mlekiem

# data[].attributes.body
Lekcja z dn. 05.06.2020 r.

Piątkowe spotkanie z biologią to temat:Ssaki - kręgowce, które karmią młode mlekiem, taki też zapisz w zeszycie. Zapoznaj się z tym tematem w podręczniku str. 131-135.
Zwróć uwagę na:
różnorodność środowisk życia ssaków, charakterystyczne cechy ssaków,  rozmnażanie i rozwój ssaków.
Obejrzyj filmy dołączone do dzisiejszego tematu.

Do lekcji wykonaj zadania w zeszycie ćwiczeń str. 106-110. Wybierz min. 5 zadań.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Czy wiesz, co łączy ciebie, twojego psa lub kota z delfinem i nietoperzem? Należycie do bardzo niejednorodnej gromady ssaków. Różnicie się wielkością, kształtem, proporcjami ciała oraz budową kończyn. Mimo tych różnic wszystkie ssaki w niemowlęctwie żywią się mlekiem matki.

ssaki są kręgowcami zamieszkującymi wszystkie środowiska;

ssaki, tak jak inne zwierzęta, wykazują przystosowania do środowiska i trybu życia.

uzasadniać, że ssaki są kręgowcami;

wskazywać i opisywać przystosowania ssaka do życia na lądzie, w wodzie lub w powietrzu (na podstawie obserwacji jego budowy zewnętrznej);

rozpoznawać wybranych przedstawicieli ssaków;

wyjaśniać znaczenie stałocieplności u ssaków;

oceniać znaczenie ssaków.

Ssaki, podobnie jak ptaki, są zwierzętami stałocieplnymi, co pozwala im zamieszkiwać wszystkie ekosystemy Ziemi, od gorących pustyń, przez lasy tropikalne, aż po obszary okołobiegunowe i Antarktydę. Można je spotkać na lądzie i w wodzie, a nawet w powietrzu.

W budowie ssaków wyróżniamy głowę, szyję, tułów, ogon i 2 pary zwykle pięciopalczastych kończyn. U większości ssaków lądowych kończyny są podciągnięte pod tułów, unoszą go wysoko nad podłoże, co usprawnia lokomocję. Ciało ssaków pokryte jest , które mogą tworzyć grubą, zwartą pokrywę, zwaną futrem. Włosy chronią przed urazami mechanicznymi i pozwalają utrzymać stałą temperaturę ciała. Są wytworami naskórka, podobnie jak , , , i łuski. Ich rolą jest także ochrona przed zranieniem. W skórze właściwej ssaków występują liczne gruczoły: potowe, łojowe, mlekowe i zapachowe. produkują specjalną wydzielinę zwaną potem, której funkcją jest schładzanie organizmu i w mniejszym stopniu - wydalanie zbędnych substancji. wydzielają łój, który tworzy barierę antybakteryjną. w okresie karmienia młodych wydzielają mleko, a służą do znakowania terytorium, wabienia partnera oraz identyfikacji osobników. Pod skórą leży tzw. warstwa podskórna, zbudowana z tkanki tłuszczowej, która pełni wiele ważnych funkcji: chroni przed urazami mechanicznymi, utratą ciepła, stanowi też rezerwę energetyczną dla organizmu.

Odbieranie bodźców płynących ze środowiska umożliwiają ssakom bardzo dobrze rozwinięte narządy zmysłów, głównie słuchu, wzroku i węchu. Ssaki są też jedynymi kręgowcami, u których występuje małżowina uszna ułatwiająca wychwytywanie fal dźwiękowych i kierowanie ich do przewodu słuchowego.

W zależności od trybu i środowiska życia ssaka wytwory naskórka, oprócz funkcji ochronnej, mogą pełnić także inne istotne funkcje. Wyszukaj informacje na temat funkcji, które pełnią: pręgowane futro tygrysa, wąsy kota, pazury mrówkojada, rogi barana, kolce jeża, kopyta kozicy.

W zależności od trybu i środowiska życia kończyny ssaków przybierają różne formy. Kilka gatunków ssaków potrafi szybować, a nietoperze jako jedyne ssaki aktywnie latają. U nietoperzy kości kończyny przedniej są silnie wydłużone, a między palcami i bokiem ciała jest rozpięta . Ssaki, które żyją w wodzie, jak wieloryby, delfiny i foki, mają ciało o opływowym kształcie i kończyny przekształcone w płetwy. Kret większość życia spędza pod ziemią, dlatego jego kończyny są szerokie i skierowane wewnętrzną stroną do tyłu, by mogły kopać tunele. U zwierząt kopytnych ustawione pionowo palce osłonięte są kopytami, które chronią je przed urazami mechanicznymi i umożliwiają szybkie bieganie. Zające i kangury potrafią się poruszać równie szybko jak kopytne dzięki wydłużonym kościom stopy, które umożliwiają skakanie.

Kończyny przednie wszystkich ssaków są zbudowane według tego samego planu: kość ramieniowa łączy się z 2 kośćmi przedramienia, za nimi leży kilka drobnych kości nadgarstka, na których opiera się zwykle 5 kości śródręcza. Ich przedłużeniem są kości tworzące człony palców. Podobne położenie mają też stawy pomiędzy nimi. Oznacza to, że są zbudowane według jednego planu budowy, co świadczy o ewolucyjnym pokrewieństwie ssaków. W zależności od środowiska i trybu życia, kości kończyn różnych ssaków bywają skrócone bądź wydłużone, czasem niektóre z nich nie występują lub są silnie zredukowane (jak u konia kości pierwszego, drugiego i piątego palca).

Wymiana gazowa u ssaków odbywa się w płucach. Płuca ssaków mają budowę pęcherzykową. to cienkościenne banieczki oplecione siecią naczyń krwionośnych. Jest ich 300‑500 milionów. Dzięki nim powierzchnia oddechowa płuc ssaków (w stosunku do ich masy ciała) jest większa niż powierzchnie oddechowe innych kręgowców. Z tego powodu wymiana gazowa zachodzi w nich bardzo skutecznie i jest jednym z przystosowań, dzięki którym ssaki osiągnęły stałocieplność. Mogą więc być bardzo aktywne, także w niskich temperaturach. Ssaki potrzebują dużo pokarmu, z którego pochodzi energia niezbędna do prowadzenia procesów życiowych oraz utrzymania stałej temperatury ciała.

Warunkiem skutecznego wykorzystania składników pokarmowych jest m.in. dokładne rozdrobienie pokarmu. Do tego celu ssaki wykorzystują uzębienie, które składa się z 4 grup zębów: siekaczy, kłów, zębów przedtrzonowych i trzonowych. , położone z przodu szczęk, są zwykle wydłużone i płaskie, służą do chwytania pokarmu i rozdzielania go na części. Za nimi znajdują się , które umożliwiają przytrzymywanie zdobyczy lub zabijanie. Rolą zębów i jest kawałkowanie pokarmu. U zwierząt roślinożernych korony tych zębów są wysokie, szerokie, płaskie i służą do rozcierania pokarmu, a u drapieżnych - niskie, ale ostre, przypominające zęby piły.

Zęby różnią się budową i pełnionymi funkcjami. Niektóre są szczególnie narażone na ścieranie. Siekacze gryzoni na przykład nie mają korzeni i dzięki temu rosną przez całe życie zwierzęcia. Gryzonie oraz niektóre ssaki roślinożerne, jak krowa, nie mają kłów. Czasami kły występują w formie szczątkowej, jak u konia, albo są krótkie, jak u człowieka. Zęby przedtrzonowe i trzonowe występują u większości ssaków.

Ustalenie sposobu odżywiania się ssaka na podstawie budowy zębów trzonowych.

Co będzie potrzebne Instrukcja

1. Zaobserwuj kształt i wygląd powierzchni koron zębów trzonowych różnych gatunków ssaków.

2. Rozpoznaj, które zęby najlepiej się nadają do rozdrabniania mięsa i kości, a które do trawy. Uzasadnij swoją opinię, wskazując charakterystyczne cechy budowy zębów.

3. Narysuj zęby różnych typów.

Podsumowanie

Cechy, które ułatwiają ustalenie rodzaju pokarmu rozdrabnianego przez zęby, to np.: wysokość korony, ukształtowanie jej górnej powierzchni, obecność guzków i kształt ich krawędzi.

U ssaków, podobnie jak u wszystkich lądowych organizmów, zapłodnienie zachodzi w organizmie samicy. Ssaki są (za wyjątkiem jajorodnych - dziobaka i kolczatki). Ich zarodek rozwija się w macicy i jest połączony z oganizmem matki za pośrednictwem . Narząd ten pośredniczy w wymianie substancji między samicą a zarodkiem przez sznur pępowinowy. Dostarcza zarodkowi substancje odżywcze, umożliwia wymianię gazów oddechowych oraz usuwanie zbędnych i szkodliwych produktów przemiany materii. Łożysko powstaje już we wczesnych stadiach rozwoju embrionalnego z połączenia 2 błon płodowych: omoczni i kosmówki.

Podczas rozwoju zarodek ssaka jest chroniony ciałem matki i w dużym stopniu niezależny od czynników zewnętrznych. Okres trwania ciąży u ssaków jest bardzo różny. U słonia prawie 2 lata, u kangura - tylko 12 dni. Wszystkie ssaki opiekują się potomstwem. Młode są karmione mlekiem, które ssą przyczepione do brodawek sutkowych matki. Opieka rodziców, w zależności od gatunku zwierzęcia, może trwać od kilku tygodni do wielu lat.

U torbaczy, do których zaliczamy na przykład kangury i koale, ciąża trwa bardzo krótko. Ich młode po urodzeniu mają do 3 cm długości. Przemieszczają się samodzielnie do torby lęgowej, znajdującej się na brzuchu samicy, przyczepiają do sutka matki i rosną przez kilka do kilkunastu miesięcy.

Są też ssaki jajorodne: dziobaki i kolczatki. Wykluwają się z jaj, które podobnie jak jaja gadów są otoczone skórzastymi osłonkami. Młode żywią się mlekiem, które sączy się z gruczołów rozsianych na brzuchu matki.

Jednym z największych zwierząt, jakie kiedykolwiek zamieszkiwały naszą planetę, jest płetwal błękitny. To przedstawiciel waleni, grupy ssaków żyjących wyłącznie w wodzie, które oddychają płucami, mają szczątkowe owłosienie (dorosłe płetwale mają włosy tylko na głowie, głównie wokół pyska, choć ich młode w okresie płodowym mają ciało pokryte meszkiem z włosów). Rodzą się w wodzie i żywią mlekiem matki. Płetwal osiąga 34 m długości i może ważyć do 190 ton. Żywi się głównie zooplanktonem, którego potrzebuje dziennie aż 4 tony. Nie ma zębów, jego paszcza wypełniona jest płytami rogowymi, służącymi do odcedzania pokarmu z wody. Występuje na otwartych wodach wszystkich oceanów. Innymi przedstawicielami waleni są delfin, morświn, orka i kaszalot.

Najmniejszym ssakiem jest ryjówek etruski, który waży ok. 2 g. Jest on przedstawicielem owadożernych, grupy niewielkich ssaków lądowych żyjących głównie pod ziemią, żywiących się przeważnie owadami i innymi bezkręgowcami. Ryjówek etruski jest zwierzęciem bardzo ruchliwym, aktywnym głównie nocą. Posiada długi, wąski ryjek i stożkowate zęby przystosowane do wyszukiwania, chwytania i pożerania owadów. Żyje jedynie 1,5 roku. Występuje w południowej Europie i Azji oraz w północnej Afryce. Do owadożernych należą też jeże i krety.

Największym żyjącym współcześnie ssakiem lądowym jest słoń afrykański. Może on dorastać do 4 m wysokości, ważyć nawet 7 ton i dożyć do ponad 70 lat. Jest zwierzęciem roślinożernym. Samice słoni żyją w niewielkich grupach z młodymi, dorosłe samce są samotnikami. Słonie należą do grupy ssaków zwanej trąbowcami, której najbardziej charakterystyczną cechą jest obecność trąby - wielofunkcyjnego narządu wykorzystywanego do chwytania pokarmu, picia wody, wydawania dźwięków, witania się i zabawy z innymi słoniami oraz badania otoczenia. U słoni górne siekacze są wykształcone w postaci potężnych ciosów, które służą do poszukiwania pokarmu w ziemi oraz obrony przed drapieżnikami.

Ryś euroazjatycki jest przedstawicielem drapieżnych, rzędu ssaków, których uzębienie składa się ze słabo rozwiniętych siekaczy, potężnych kłów i zębów trzonowych. Korony (części wystające z dziąsła) tych ostatnich przypominają zęby piły: ich guzki są silnie zaostrzone i ułożone w jednej płaszczyźnie, przez co precyzyjnie tną nie tylko mięso, ale potrafią też łamać kości. Futro rysia jest na grzbiecie żółtorude z brunatnymi plamkami, a na brzuchu białe. Charakterystyczną cechą tego kota są pędzelki na uszach. Poluje on nocą na zające, sarny, młode jelenie i dziki, rzadko na ptaki. Długość jego ciała wynosi maks. 1,5 m, a wysokość do 75 cm. Żyje do ok. 20 lat. Występuje w lasach iglastych Europy środkowo‑wschodniej i Azji. Do drapieżnych, poza rysiem, należą także niedźwiedź, lew, tygrys, lis, łasica, foka, mors.

Orangutan jest dużą małpą należącą do naczelnych, grupy ssaków o silnie rozwiniętym mózgu (w porównaniu do innych zwierząt), długich, silnych, z przeciwstawnym pierwszym palcem oraz palcach zakończonych zwykle płaskimi płytkami - paznokciami, a nie pazurami. Naczelne zwykle są wszystkożerne, choć podstawę ich diety stanowią rośliny. Większość naczelnych ma długi, chwytny ogon pełniący funkcję dodatkowej kończyny i bardzo dobrze wykształcone mięśnie mimiczne twarzy, odgrywające ogromną rolę w porozumiewaniu się z członkami swojej grupy.

Orangutan jest małpą nadrzewną, prowadzącą dzienny tryb życia. Jego ciało pokryte jest gęstym futrem o barwie czerwono‑brązowej. Może dorastać do 1,8 m wysokości i ważyć nawet 120 kg. W środowisku naturalnym żyje ok. 40 lat, a w niewoli nawet do 60. Jest małpą bardzo inteligentną, potrafi wykorzystywać patyki i kamienie jako narzędzia do zdobywania i obróbki pokarmu. Żywi się głównie owocami, liśćmi, ale też jajami ptaków oraz owadami, zwłaszcza termitami. Występuje wyłącznie w lasach Borneo i Sumatry, gdzie tworzy niewielkie grupy rodzinne. Ciąża orangutanów trwa 9 miesięcy, a opieka nad potomstwem jest silnie rozwinięta. Odchowują one swoje młode nawet przez 8 lat. Do naczelnych, poza orangutanem, zaliczane są jeszcze lemury, wyraki, makaki, pawiany, gibony, goryle, szympansy i ludzie.

Łoś jest przedstawicielem kopytnych - grupy dużych, roślinożernych ssaków, zwykle szybko biegających, które stąpają na czubkach 3. lub 3. i 4. palca, zakończonego masywną rogową osłoną - kopytem. Dorosłe samce łosia mają poroże w kształcie szerokich, masywnych łopat i wyjątkowo długie kończyny zakończone dużymi, szeroko rozstawionymi kopytami, które ułatwiają im poruszanie się w grząskim gruncie. Ciało łosia pokrywa gęste futro, którego barwa na kończynach i brzuchu jest białawo‑szara, a na reszcie ciała ciemnobrązowa. Łoś jest roślinożercą, aktywnym zarówno w dzień, jak i w nocy. Długość jego ciała wynosi maks. 3 m, a wysokość ok. 2 m. Żyje do 25 lat, samotnie lub w małych grupach. Występuje w podmokłych lasach północnej Europy, Azji i Ameryki. Poza łosiem do kopytnych zalicza się: konie, antylopy, wielbłądy, tapiry, nosorożce, żyrafy, hipopotamy, jelenie, sarny, lamy, żubry, krowy i świnie.

Wielbłąd jest zwierzęciem doskonale przystosowanym do życia na pustyni. Potrafi bardzo oszczędnie gospodarować wodą: nie poci się i nie traci jej z odchodami. Wystarcza mu woda zawarta w pokarmie oraz picie na zapas - w ciągu 10 minut potrafi pochłonąć 100 l płynów, co stanowi 20% masy jego ciała. Przystosowany jest do poruszania się po sypkim piasku. Ma bardzo szerokie mięsiste poduszeczki pod palcami, które chronią nogi przed zapadaniem się. Dzięki powiekom z długimi, gęstymi rzęsami jego oczy są zabezpieczone przez piaskiem, a nozdrza zamykają się, chroniąc wnętrze nosa. Noce na pustyni bywają bardzo zimne, dlatego grzbiet i szyję porasta grube futro. Stanowi ono izolację termiczną także w dzień.

Przeanalizuj tabelę i sformułuj na jej podstawie wniosek.

Golce afrykańskie są gryzoniami przystosowanymi do życia pod ziemią. Są ślepe, a ich skóra jest pozbawiona barwników i praktycznie bezwłosa. Golce tworzą kolonie podobnie jak owady społeczne. Koloniami zarządzają królowe i tylko one się rozmnażają. Robotnicy kopią nory i zajmują się zdobywaniem pożywienia. Na straży bezpieczeństwa kolonii stoją żołnierze.

Bóbr europejski jest największym krajowym przedstawicielem gryzoni - bardzo licznej grupy ssaków, zwykle o niewielkich rozmiarach, które posiadają 2 pary siekaczy rosnących przez całe życie. Systematyczne ścieranie tych zębów jest możliwe dzięki zjadaniu dużych ilości twardych fragmentów roślin. Większość gryzoni ma krępy tułów, krótkie kończyny i długi ogon. Bóbr jest ssakiem lądowo‑wodnym, prowadzącym nocny tryb życia. Posiada długi, szeroki silnie spłaszczony i pokryty łuskami ogon. Dorasta do ok. 1m długości i osiąga maksymalną masę ciała ok. 30 kg. Silne siekacze pozwalają bobrom ścinać drzewa, a także budować tamy i . Innymi przedstawicielami gryzoni są: myszy, szczury, wiewiórki, świstaki, susły, świnki morskie, szynszyle i koszatnice.

Pierwszym ssakiem wysłanym w kosmos w 1949 r. była małpa rezus o imieniu Albert. Po niej, w przestrzeń kosmiczną, poleciały także inne małpy, psy, myszy, szczury, króliki, świnki morskie, koty.

Na terenie naszego kraju żyje obecnie ok. 115 gatunków ssaków, z których ponad 70 objętych jest całkowitą ochroną gatunkową. Wymień działania, które może podjąć każdy z nas, np. jako turysta, konsument, rolnik, by liczba chronionych ssaków i innych rzadkich zwierząt nie zmniejszała się.

Ssaki są stałocieplnymi kręgowcami, które można spotkać na całej kuli ziemskiej - na lądzie, w wodzie, a nawet w powietrzu.

Ciało ssaków składa się z głowy, szyi, tułowia, ogona i 2 par kończyn, których budowa zależy od środowiska i trybu życia.

Ciało ssaków pokryte jest skórą, której naskórek wytwarza włosy, paznokcie, pazury, rogi i kopyta.

W skórze właściwej występują liczne gruczoły: potowe, łojowe, mleczne i zapachowe.

Budowa zębów ssaka zależy od rodzaju pobieranego pokarmu i sposobu jego pobierania.

Ssaki mają płuca pęcherzykowate, o bardzo dużej powierzchni wymiany gazowej.

Zapłodnienie wewnętrzne oraz żyworodność występujące u ssaków są wynikiem przystosowania do życia w środowisku lądowym.

Wszystkie młode ssaki karmione są mlekiem.

Wskaż cechy, na podstawie których zaliczysz wiewiórkę do kręgowców i ssaków.

Wyszukaj informacje na temat żyrafy i wyjaśnij, w jaki sposób jest ona przystosowana do życia w środowisku lądowym oraz do roślinożerności.

Zwierzęta chronione (lisy, dziki i sarny) powodują czasem szkody w gospodarstwach rolnych. Czy to oznacza, że powinny stracić status organizmów chronionych? Zaplanuj działanie, uwzględniające prawo do życia tych zwierząt i interesy rolników.

Koala jest przedstawicielem torbaczy, grupy ssaków, które charakteryzują się tym, że (poza nielicznymi wyjątkami) matki noszą swoje młode w torbach lęgowych. Prowadzą naziemny lub nadrzewny tryb życia, żywią się bardzo różnorodnym pokarmem, większość jest aktywna w nocy. Koala zamieszkuje wschodnie tereny Australii. Niemal całe życie spędza na drzewach, porusza się powoli, śpi do 18 godzin na dobę, głównie w dzień. Prowadzi samotny tryb życia. Jego podstawowym pokarmem są liście eukaliptusa. Do torbaczy zalicza się także kangury.

Ssaki są ważnym składnikiem ekosystemów. Drapieżniki polują na mniejsze od siebie zwierzęta i nie pozwalają na nadmierne zwiększenie ich liczebności. Drobne ssaki stanowią cenne źródło pokarmu dla innych kręgowców, zwłaszcza innych ssaków, ptaków i gadów. Ssaki owadożerne (jeże i ryjówki) zjadają bardzo duże ilości owadów, zwłaszcza tych postrzeganych przez człowieka jako szkodniki pól i upraw. Niektóre ssaki, jak dziki i gryzonie, mogą powodować straty, niszcząc uprawy. Niektóre są zwierzętami łownymi: dziki, sarny, zające czy kuny .

Ssaki od tysięcy lat służą człowiekowi. Są hodowane dla mięsa i mleka, skór, futer i wełny. Niektóre zostały oswojone, aby pomagać człowiekowi w pracy. Konie, bydło, osły, wielbłądy, nawet słonie są używane do transportowania towarów i ludzi. Wiele ssaków (psy, koty, chomiki) towarzyszy człowiekowi, daje mu radość i poczucie bezpieczeństwa. Specjalnie szkolone psy z poświęceniem ratują ludzkie życie podczas katastrof i kataklizmów, są przewodnikami niewidomych, a konie i delfiny pomagają w rehabilitacji osób niepełnosprawnych. Na ssakach testuje się skuteczność leków oraz bada mechanizmy powstawania chorób i sposoby ich leczenia.

# data[].attributes.attachment_link.description
Czy wiesz, co łączy ciebie, twojego psa lub kota z delfinem i nietoperzem? Należycie do bardzo niejednorodnej gromady ssaków. Różnicie się wielkością, kształtem, proporcjami ciała oraz budową kończyn. Mimo tych różnic wszystkie ssaki w niemowlęctwie żywią się mlekiem matki. ssaki są kręgowcami zamieszkującymi wszystkie środowiska; ssaki, tak jak inne zwierzęta, wykazują przystosowania do środowiska i trybu życia.

# data[].attributes.body
Wykonaj prawidłowo zadanie a wynik prześlij na maila: aneta.wrobel@gmail.com

# data[].attributes.attachment_link.provider_name
Wordwall - Twórz lepsze lekcje w krótszym czasie

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Woliński, Tatrzański, Słowiński, Karkonoski, Ojcowski, Świętokrzyski, Kampinoski, Ujście Warty, Bieszczadzki, Gór Stołowych, Drawieński, Biebrzański, Roztoczański, Wigierski, Narwiański, Babiogórski, Magurski, Pieniński, Białowieski, Poleski, Wielkopolski, Gorczański, Bory Tucholskie.

# data[].attributes.attachment_link.description
Woliński, Tatrzański, Słowiński, Karkonoski, Ojcowski, Świętokrzyski, Kampinoski, Ujście Warty, Bieszczadzki, Gór Stołowych, Drawieński, Biebrzański.

# data[].attributes.body
Lekcja z dn. 03.06.2020 r.

Zapraszam na lekcję poświęconą ochronie przyrody.
Zapoznaj się z tematem w swoim podręczniku str. 169-176.

Szczególną uwagę zwróć na:
* formy ochrony przyrody w Polsce
* różnice między Parkiem narodowym a Parkiem krajobrazowym
* pomniki przyrody
* obszary Natura 2000

Jako zadanie domowe proszę o znalezienie 3 pomników przyrody i 2 Parków krajobrazowych znajdujących się blisko Pcimia i zapisanie ich nazwy oraz lokalizacji w zeszycie.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Ze względu na wielką różnorodność cennych przyrodniczo obszarów i obiektów, stopień ich zagrożenia, położenie i powierzchnię ustanawia się różne formy ochrony przyrody. Mimo że przekroczenie przepisów prawnych w odniesieniu do form ochrony przyrody obłożone jest różnymi karami, skuteczna ochrona zależy przede wszystkim od wrażliwości i świadomości ekologicznej każdego z nas.

postępowanie człowieka ma duży wpływ na zmniejszenie różnorodności biologicznej;

zasoby przyrody nie są nieograniczone;

państwo, instytucje, osoby prywatne podejmują wiele działań w celu ochrony przyrody.

ochronę gatunkową roślin, zwierząt i grzybów,

park narodowy,

rezerwat przyrody,

park krajobrazowy,

obszar Natura 2000,

obszar chronionego krajobrazu,

pomnik przyrody,

stanowisko dokumentacyjne,

użytek ekologiczny,

zespół przyrodniczo‑krajobrazowy.

podawać i opisywać przykłady form ochrony przyrody występujących w Polsce;

porównywać cele i zakres różnych form ochrony;

wyjaśniać sens ochrony częściowej i ścisłej ekosystemów.

Ustawa o ochronie przyrody z dnia 16 kwietnia 2004 r. wyróżnia następujące formy ochrony przyrody obowiązujące na terenie naszego kraju:

Różnymi formami ochrony przyrody objętych jest ok. 33% powierzchni Polski. W tym: 32,5% to formy ochrony obszarowej, a ok. 0,5% - formy obiektowe.

Park narodowy jest to obszar chroniony o bardzo cennych walorach przyrodniczych, którego powierzchnia przekracza 1 tysiąc ha. Parki narodowe tworzy się głównie w celu zachowania różnorodności biologicznej. Na ich terenie występują rzadkie i zagrożone wyginięciem gatunki roślin, zwierząt i grzybów, a także wyjątkowe twory przyrody nieożywionej. Strefy te są również chronione ze względu na swoje szczególne walory krajobrazowe, naukowe, społeczne, kulturowe i edukacyjne. Prowadzi się w nich badania naukowe umożliwiające poznawanie funkcjonowania ekosystemów stosunkowo mało zmienionych przez człowieka.

Park narodowy ma własne służby, które są odpowiedzialne za wykonywanie zadań ochronnych oraz zapobieganie niszczeniu siedlisk i organizmów. Strażnicy parku prowadzą działalność edukacyjną. Prezentując turystom bogactwo i piękno otaczającej przyrody, uczą ich szacunku dla niej. W wielu parkach narodowych istnieją specjalne ośrodki i muzea służące edukacji przyrodniczej, uwzględniające często także walory historyczne i kulturowe danego obszaru.

Teren parku narodowego i wszystkie występujące w nim elementy przyrody ożywionej i nieożywionej podlegają ochronie. Wyznaczone są tam obszary ochrony ścisłej, częściowej i krajobrazowej. Działalność człowieka na terytorium parku narodowego może mieć na celu jedynie ochronę przyrody.

Zapoznaj się z regulaminem zwiedzania Białowieskiego Parku Narodowego (patrz bibliografia). Wynotuj zasady, o których trzeba pamiętać, planując zwiedzanie tego miejsca. Na stronie parku znajdziesz takie zdanie: Przyrodę i obiekty Białowieskiego Parku Narodowego, stanowiące nasze wspólne dziedzictwo, polecamy opiece Zwiedzających. Wyjaśnij, jakich zachowań od każdego zwiedzającego oczekują zarządzający parkiem.

panorama wirtualna Białowieski Park Narodowy

Na świecie istnieje ponad 7 tysięcy parków narodowych. Zajmują one łączną powierzchnię ponad 1 mln km². Najstarszym parkiem narodowym na świecie jest położony w USA Park Narodowy Yellowstone.

R1MbVH5S8ryfR 1

Wokół parku wyznacza się jego . Jest to obszar niebędący formą ochrony przyrody. Jego zadaniem jest zabezpieczenie przyrody parku przed negatywnym wpływem czynników zewnętrznych docierających z obszarów przyległych, tzn. dużych miast, fabryk oraz dróg. W celu ochrony walorów parku narodowego działalność gospodarcza w otulinie ograniczona jest do prac, które nie szkodzą otaczającej przyrodzie. Obowiązuje w niej na przykład zakaz polowania na zwierzęta łowne, ograniczenie możliwości wznoszenia budowli.

W Polsce utworzono 23 parki narodowe. Ostatni z nich (Ujście Warty) został powołany w 2001 r. Dwa z nich leżą w pasie pobrzeży, 5 w pasie pojezierzy, kolejne 5 w pasie Nizin Środkowopolskich, 3 na wyżynach i 8 w górach - 6 w Karpatach i 2 w Sudetach.

leśne, które chronią wybrane ekosystemy leśne i całą ich przyrodę;

krajobrazowe, eksponujące walory krajobrazowe wybranych obszarów;

wodne, służące ochronie ekosystemów wodnych, tzn. rzek, jezior, będących siedliskiem rzadkich organizmów,

Rezerwaty przyrody to formy ochrony przyrody zajmujące obszary mniejsze niż parki narodowe. Tworzone są w celu ochrony niezmienionych (pierwotnych, naturalnych) lub nieznacznie zmienionych ekosystemów lub ich fragmentów. W rezerwacie, podobnie jak w parku narodowym, ochronie podlegać może cała przyroda lub jedynie wybrany jej składnik, np. stanowisko rzadkiego gatunku rośliny, zwierzęcia, grzyba, wyjątkowy twór przyrody nieożywionej, np. jaskinia lub forma skalna o wyszukanym kształcie. Wpływ na decyzję o ustanowieniu danego obszaru rezerwatem przyrody mają też jego wysokie walory krajobrazowe, a także znaczenie historyczne lub kulturowe miejsca.

Dla rezerwatów przygotowuje się plany ochrony, w których określa się rodzaj ochrony (całości lub części) i wyszczególnia wszystkie zadania, które powinny być realizowane, aby zachować wartości przyrodnicze w optymalnym stanie. W odróżnieniu od parków narodowych rezerwaty nie mają własnych służb ochrony przyrody.

Rezerwaty występujące w Polsce można podzielić na 9 kategorii:

Wśród rezerwatów wyróżnia się rezerwaty ścisłe, realizujące cele naukowe i dydaktyczne, udostępniane do zwiedzania za specjalnym zezwoleniem, oraz częściowe, gdzie można przebywać pod warunkiem przestrzegania obowiązującego w nich regulaminu.

Parki krajobrazowe to formy ochrony przyrody o dużej powierzchni, gdzie przepisy dotyczące ingerencji w przyrodę są mniej rygorystyczne niż w parkach narodowych i rezerwatach. Zadaniem parków krajobrazowych jest zachowanie środowiska przyrodniczego i odzyskiwanie jego utraconych walorów, stworzenie warunków przetrwania gatunków oraz prowadzenie obserwacji i popularyzowanie wiedzy przyrodniczej.

Parki krajobrazowe, podobnie jak parki narodowe, mają specjalne służby, które dbają o przyrodę na ich terenie oraz zajmują się organizowaniem działalności edukacyjnej i turystyczno‑rekreacyjnej. Służą także do uprawiania turystyki oraz rekreacji krajoznawczej i przyrodniczej, wypoczynku oraz edukacji środowiskowej. Przyczyniają się do promocji regionów, w których występują.

Wokół parku krajobrazowego, podobnie jak w przypadku parku narodowego, wyznacza się otulinę. Na jej terenie wprowadza się różnorodne zakazy mające na celu ochronę wartości danego parku. Należą do nich na przykład zakaz likwidowania zadrzewień śródpolnych, wykonywania prac zmieniających rzeźbę terenu, lokowania inwestycji mogących mieć negatywny wpływ na środowisko naturalne. Dla parków krajobrazowych także tworzy się plany ochrony.

Na terenie parków krajobrazowych dopuszcza się prowadzenie działalności gospodarczej z pewnymi ograniczeniami. Dozwolone są m.in. aktywność rolnicza i leśna pod warunkiem, że nie stoją w sprzeczności z planem ochrony parku, oraz budowa obiektów niezagrażających przyrodzie.

Największy park krajobrazowy w Polsce, obejmujący Dolinę Baryczy, jest położony w województwach dolnośląskim i wielkopolskim. Znajduje się w nim jeden z największych w Europie kompleksów stawów rybnych, stanowiących ostoję ptaków. Występuje tutaj ok. 300 ich gatunków, z czego 170 zakłada gniazda.

korytarzy ekologicznych Obszary chronionego krajobrazu to formy ochrony przyrody o niższej randze niż parki krajobrazowe, pełniące jednak podobne zadania. Na ich terenie obowiązują również podobne zakazy. Tworzy się je często w taki sposób, by łączyły ze sobą położone w pobliżu parki narodowe lub krajobrazowe. W ten sposób powstają dodatkowe otuliny, które mogą pełnić funkcję korytarzy ekologicznych . Korytarze umożliwiają przemieszczanie się zwierząt, dają im pokarm i schronienie podczas wędrówki pomiędzy obszarami zagospodarowanymi na potrzeby ludzi. Pozwalają też na swobodne rozsiewanie się nasion. Taką rolę odgrywa na przykład obszar chronionego krajobrazu Beskidu Niskiego, który stanowi otulinę Magurskiego Parku Narodowego i Jaśliskiego Parku Krajobrazowego. W jego obrębie leży 8 rezerwatów przyrody i kilkanaście obszarów Natura 2000.

Obszary chronionego krajobrazu nie mają swoich służb ani nie tworzy się dla nich planów ochrony.

Niektóre parki krajobrazowe w Polsce obejmują obszary o tak wielkiej wartości przyrodniczej, że powinny być przekształcone w parki narodowe. Należy do nich na przykład Park Krajobrazowy Doliny Dolnej Odry. Położony jest w województwie zachodniopomorskim, chroni obszar torfowisk i mokradeł poprzecinanych siecią starorzeczy. Obejmuje olsy, łęgi wierzbowe, rozległe zarośla łozowe i wiklinowe, turzycowiska, mannowiska i trzcinowiska. Takie krajobrazy dawno zniknęły z obszaru Europy w wyniku regulacji rzek, osuszania terenów przeznaczonych pod użytki rolnicze i przemysł.

Pomniki przyrody są najczęściej spotykaną obiektową formą ochrony przyrody. Najczęściej uznaje się za nie pojedyncze twory przyrody ożywionej lub nieożywionej, rzadziej ich skupiska, które zwykle charakteryzują się szczególnymi cechami, np.: ogromnymi rozmiarami, sędziwym wiekiem, wyjątkowym kształtem, a także mają dużą wartość przyrodniczą, naukową, kulturową, historyczną lub krajobrazową.

Pomnikami przyrody ożywionej mogą być pojedyncze drzewa lub krzewy zarówno gatunków rodzimych, jak i obcych, grupy tych roślin, rosnące razem w lesie lub tworzące aleje w parkach. Pomnikami przyrody nieożywionej są najczęściej pojedyncze skałki, głazy narzutowe przywleczone przez lodowiec, jaskinie, gołoborza, wąwozy, wywierzyska, pozostałości wulkanów, źródła, wodospady, przełomy rzeczne oraz ślady po upadku meteorytów.

W Polsce większość pomników przyrody stanowią pojedyncze drzewa. Pośród pozostałych 6 tysięcy pomników przyrody stosunkowo często spotyka się grupy i aleje drzew, głazy, skałki, jaskinie i groty.

Termin pomnik przyrody wprowadził w 1816 r. niemiecki badacz, inicjator ochrony przyrody, Aleksander von Humbolt. Użył go po raz pierwrwszy w odniesieniu do ogromnych drzew, które widział w Ameryce Południowej.

Obszarowe formy ochrony przyrody to parki narodowe, rezerwaty przyrody, parki krajobrazowe, obszary chronionego krajobrazu, obszary Natura 2000.

Indywidualne (obiektowe) formy ochrony przyrody to pomniki przyrody, stanowiska dokumentacyjne, użytki ekologiczne i zespoły przyrodniczo‑krajobrazowe.

Najwyższą formą ochrony przyrody w Polsce są parki narodowe.

W Polsce ustanowiono 23 parki narodowe; najstarszym jest Pieniński Park Narodowy, najmłodszym - Park Narodowy Ujście Warty, największym - Biebrzański Park Narodowy, a najmniejszym - Ojcowski Park Narodowy.

1. Wymień różnice między parkiem narodowym a rezerwatem przyrody, parkiem krajobrazowym a obszarem chronionego krajobrazu.

2. Wyjaśnij, dlaczego w niektórych parkach narodowych i rezerwatach przyrody wprowadza się limity zwiedzających.

obszar ochronny wydzielony wokół obszarowej formy ochrony przyrody, zwykle parku narodowego lub parku krajobrazowego, zabezpieczający ją przed negatywnymi czynnikami zewnętrznymi wynikającymi z działalności człowieka

obszar (np. pas lasu, zadarniony pas wzdłuż drogi lub rzeki) łączący ze sobą większe kompleksy dzikiej roślinności, tworzący sieć stanowiącą schronienie dla zwierząt i pozwalającą im na swobodne migracje, umożliwiającą rozsiewanie się nasion roślin, a tym samym zapewniającą swobodny przepływ genów między populacjami

Stanowiskami dokumentacyjnymi są ważne pod względem naukowym i dydaktycznym obiekty przyrody nieożywionej, np. miejsca występowania formacji geologicznych, nagromadzenia minerałów oraz skamieniałości, zarówno tych wyodrębniających się ponad powierzchnię, jak i podziemnych; a także jaskinie, fragmenty nieczynnych lub eksploatowanych wyrobisk w kamieniołomach lub kopalniach (rzadziej całe wyrobiska).

Użytki ekologiczne to niewielkie pozostałości ekosystemów, jak śródleśne oczka wodne, kępy drzew i krzewów, zadrzewienia śródpolne, torfowiska, bagna, wydmy, a także wychodnie skał, skarpy, które często są siedliskami rzadkich gatunków roślin, zwierząt i grzybów. Obiekty te mają duże znaczenie dla zachowania różnorodności biologicznej, np. w zadrzewieniach śródpolnych schronienie znajdują zwierzęta, a rosnące tam rośliny są osłonięte od bezpośredniego działania środków chemicznych stosowanych w rolnictwie, co zwiększa ich szanse na przetrwanie.

Zespoły przyrodniczo‑krajobrazowe to nieduże obszary tworzone w celu ochrony fragmentów krajobrazu naturalnego lub kulturowego dla zachowania ich wartości widokowych i estetycznych. Mogą obejmować krajobraz naturalny lub kulturowy. Tą formą ochrony obejmuje się m.in. fragmenty dolin rzecznych, starorzecza, stawy, zabytkowe parki pałacowe i dworskie, a także miejsca występowania starodrzewów, malowniczych skał, utworów polodowcowych, wydm.

# data[].attributes.attachment_link.description
Ze względu na wielką różnorodność cennych przyrodniczo obszarów i obiektów, stopień ich zagrożenia, położenie i powierzchnię ustanawia się różne formy ochrony przyrody. Mimo że przekroczenie przepisów prawnych w odniesieniu do form ochrony przyrody obłożone jest różnymi karami, skuteczna ochrona zależy przede wszystkim od wrażliwości i świadomości ekologicznej każdego z nas.

# data[].attributes.headline
12. Podsumowanie wiadomości z działu Kręgowce stałocieplne

# data[].attributes.subject
12. Podsumowanie wiadomości z działu Kręgowce stałocieplne

# data[].attributes.body
Lekcja z dn. 03.06.2020 r.

Zapisz temat w swoim zeszycie.

Przeczytaj podsumowanie, które znajduje się w podręczniku na str. 143-144.  Wykonaj w swoim zeszycie zadania: Wiesz czy nie wiesz? ze str. 145 w podręczniku.

UWAGA! Za tydzień tj. 10 czerwca każdy napisze DIAGNOZĘ PRZEDMIOTOWĄ Z BIOLOGII.

# data[].attributes.body
Lekcja z dn. 03.06.2020 r.

Zapraszam na spotkanie z biologią

Dzisiaj temat: Przegląd i znaczenie ssaków, taki zapiszcie w zeszycie.

Zapoznajcie się z  tematem w podręczniku str. 136-142.

Zwróćcie uwagę na:
* zróżnicowanie budowy zewnętrznej ssaków,

* znaczenie ssaków w przyrodzie i dla człowieka,

* sposoby ochrony ssaków.

Do lekcji wykonajcie zadania w zeszycie ćwiczeń str. 111-115. Wybierzcie min. 5 zadań.

UWAGA! Za tydzień tj. 10 czerwca każdy napisze DIAGNOZĘ PRZEDMIOTOWĄ Z BIOLOGII.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Najbardziej rozpowszechniony na Ziemi ssak żyje na wszystkich kontynentach, pojawia się na najwyższych szczytach i w najgłębszych rowach oceanicznych. Niektóre osobniki dużo czasu spędzają pod ziemią, inne - pod wodą albo na wodzie, a jeszcze inne - w powietrzu lub w kosmosie. Tym ssakiem jest człowiek. Pozostałe ssaki również opanowały wszelkie możliwe środowiska - to jedyne kręgowce spotykane w powietrzu, w wodzie, na ziemi i pod nią.

jakie są podstawowe funkcje życiowe organizmów;

jak rozpoznać wybrane grupy zwierząt na podstawie ich budowy zewnętrznej;

w jaki sposób płazy, gady i ptaki przystosowały się do życia na lądzie;

Ssaki to zwierzęta, które karmią młode mlekiem - odżywczą wydzieliną wytwarzaną w organizmie matki. Wszystkie ssaki mają cztery kończyny. U ssaków latających (np. nietoperzy) przednie kończyny są przekształcone w skrzydła. Ssaki kopiące w ziemi (np. kret) mają przednie kończyny szerokie, krótkie i mocne. U niektórych ssaków morskich tylne kończyny uległy zanikowi.

Ciała ssaków pokryte są włosami wyrastającymi ze skóry. Pełnią one funkcję izolacyjną - zatrzymują ciepło wytworzone w organizmie. U wielu ssaków (np. u kota, szczura) występują też wibrysy - włosy czuciowe, potocznie zwane „wąsami", które pozwalają dotykiem orientować się nawet w ciemności. Inną cechą ssaków jest obecność w skórze licznych , które wydzielają różne substancje, np. pot. Ssaki mają też dwa rodzaje zębów: u młodych to zęby mleczne, które są stopniowo wymieniane na uzębienie stałe.

Ssaki oddychają płucami. Są stałocieplne, czyli dużo wytworzonej energii zużywają na ogrzanie ciała. Z tego powodu potrzebują więcej pokarmu niż na przykład gady, ale za to mogą funkcjonować w zimnym klimacie, np. w tundrze. Niemal wszystkie ssaki są żyworodne. Samice większości ssaków wytwarzają w okresie ciąży łożysko, czyli narząd pozwalający na wymianę substancji między organizmem matki a rozwijającym się w macicy potomstwem. Organizm matki poprzez łożysko dostarcza składniki pokarmowe i tlen, a odbiera produkty przemiany materii. Po narodzinach młode są karmione mlekiem wytwarzanym w gruczołach mlekowych matki. Ssaki opiekują się swoim potomstwem.

Zastanów się, jakie znaczenie dla opanowania nowych środowisk przez ssaki miał fakt rozwoju potomstwa w macicy w brzuchu matki, a po porodzie karmienia ich jej mlekiem.

Obecnie większość ssaków wytwarza łożysko, ale są też ssaki o innym sposobie rozwoju. Dziobak i kolczatka składają jaja. Z kolei to ssaki, które rodzą żywe młode w bardzo wczesnym stadium rozwoju. Maleńkie potomstwo torbaczy przepełza po skórze matki do torby (fałdu skóry) na jej brzuchu i spędza tam od kilku tygodni do kilku miesięcy. W tym czasie żywi się mlekiem matki, na początku przyczepione do sutka, później już bardziej samodzielne. Przedstawicielami tej grupy ssaków są kangury.

Wieloryby i delfiny noszą wspólną nazwę waleni. Są to ssaki przystosowane do życia w morzu. Ich przednie kończyny mają postać płetw. Dla zmniejszenia oporu podczas pływania są pozbawione włosów. Są żyworodne, podobnie jak ssaki lądowe. Młode rodzą się pod wodą, po czym są natychmiast wypychane na powierzchnię przez dorosłe osobniki, aby mogły zaczerpnąć powietrza.

Dzięki posiadanym cechom zwierzęta te opanowały wszystkie środowiska na Ziemi. Żyją na lądzie, na drzewach, w glebie, w wodzie i w powietrzu. Największe zwierzęta to żyjące w oceanach płetwale błękitne, które też są ssakami. Człowiek również jest ssakiem, który opanował całą Ziemię, a nawet poleciał w Kosmos.

Ssaki to zwierzęta, które karmią swoje młode mlekiem matki; ich ciało zwykle jest pokryte włosami.

Wszystkie ssaki są stałocieplne.

Ssaki są na ogół żyworodne. U większości podczas ciąży wykształca się łożysko; tylko nieliczne są jajorodne.

Ssaki opiekują się potomstwem.

Ssaki opanowały wszystkie środowiska na Ziemi.

Na obszarze Polski w warunkach naturalnych w stanie dzikim żyje ponad sto gatunków ssaków. Należą do kilku różnych grup. Małe ssaki owadożerne to na przykład kret i podobne do myszy ryjówki. Występuje u nas 25 gatunków latających ssaków - nietoperzy. Nietoperze nie tylko potrafią latać, ale też posługują się dźwiękami aby namierzyć i złapać zdobycz. Na polach całego kraju spotykamy zające, na zachodzie kraju - króliki. We wszystkich środowiskach spotyka się gryzonie, w tym bobry, piżmaki, nornice, myszy, szczury. Do dużych ssaków roślinożernych zaliczamy kopytne (żubr, dzik, łoś, jeleń, sarna).

W Polsce żyją także ssaki drapieżne. Pospolite są jedynie łasice, kuny i lisy. Duże drapieżniki, jak wilk i niedźwiedź, są dzisiaj bardzo nieliczne. Warto dodać, że na wybrzeżach Polski spotkać można foki. W polskich wodach Bałtyku pojawiają się morświny - morskie ssaki podobne do delfinów. Morświny prowadzą jednak bardziej skryty tryb życia i mają bardziej krępe ciało.
Różnorodność zwierząt Procesy życiowe zwierząt

wytwór organizmu produkujący i wydzielający różne substancje, np. pot, łzy, ślinę lub mleko

żyjące głównie w Australii ssaki lądowe o bardzo zróżnicowanym wyglądzie i trybie życia, charakteryzujące się posiadaniem fałdu skórnego, służącego do zapewnienia bezpieczeństwa młodych, tzw. torby; młode pozostają w torbie matki aż do osiągnięcia rozmiarów umożliwiających im samodzielne życie

Dzikie konie leśne, zwane tarpanami, wyginęły z winy ludzi. Udało się jedynie uratować kilka mieszańców tarpana z koniem, które nazwano konikiem polskim.

Zobacz także

Zajrzyj do zagadnień pokrewnych:

# data[].attributes.attachment_link.description
Najbardziej rozpowszechniony na Ziemi ssak żyje na wszystkich kontynentach, pojawia się na najwyższych szczytach i w najgłębszych rowach oceanicznych. Niektóre osobniki dużo czasu spędzają pod ziemią, inne - pod wodą albo na wodzie, a jeszcze inne - w powietrzu lub w kosmosie. Tym ssakiem jest człowiek.

# data[].attributes.headline
11. Prace badawcze w Arktyce i Antarktyce

# data[].attributes.subject
11. Prace badawcze w Arktyce i Antarktyce

# data[].attributes.body
Lekcja z dn. 02.06.2020 r.

Zapoznaj się z tematem w swoim podręczniku str. 180-185.
Wykonaj zadania w zeszycie ćwiczeń str. 83-85. Wybierz 3 zadania.

Dla chętnych ciekawy materiał o polskim polarniku Marku Kamińskim.

# data[].attributes.body
Rozpoznaj i prześlij rozwiązanie na maila p. od biologii.

# data[].attributes.attachment_link.provider_name
Wordwall - Twórz lepsze zajęcia w krótszym czasie

# data[].attributes.attachment_link.description
Przeciągnij i upuść każde słowo kluczowe obok jego opisu.. klon, dąb, kasztanowiec, jarzębina, lipa, wierzba, buk, brzoza.

# data[].attributes.headline
11. Przegląd i znaczenie okrytonasiennych

# data[].attributes.subject
11. Przegląd i znaczenie okrytonasiennych

# data[].attributes.body
Lekcja z dn. 02.06.2020 r.

Dzisiaj ostatnia lekcja w dziale Różnorodność roślin.

Zaczynamy od kartkówki: Rośliny nasienne. Link zostanie podany podczas lekcji oraz w wiadomości mailowej.

Temat dzisiejszej lekcji: Przegląd i znaczenie okrytonasiennych.
Proszę o zapoznanie się z tematem w swoim podręczniku str. 148-153.
Zapisz notatkę w swoim zeszycie (skorzystaj z To najważniejsze str. 153).
Wykonaj zadania w zeszycie ćwiczeń (str. 98-100).

Bardzo proszę byście zebrali min.
3 okazy liści drzew okrytonasiennych, zasuszyli oraz wkleili pod tematem wraz z ich opisem.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
W historii roślin pojawienie się kwiatu było ważnym wydarzeniem. Kwiat - kolebka zarodków roślin potomnych - spełnia swą funkcję tak dobrze, że we współczesnym świecie wytwarzające go rośliny zdominowały starsze grupy: potężne kiedyś paprotniki i bardzo odporne nagonasienne.

rośliny kwiatowe dzięki modyfikacjom organów są doskonale przystosowane do różnych warunków życia;

modyfikacje budowy są wynikiem przystosowania do środowiska;

wielokomórkowe nasiono z łupiną nasienną i tkanką odżywczą znacznie lepiej zabezpiecza byt młodej rośliny niż zarodnik.

wskazywać środowiska życia roślin okrytonasiennych;

opisywać charakterystyczne cechy roślin okrytonasiennych;

obserwując okazy, rozróżniać przystosowania roślin do środowiska;

przedstawiać znaczenie okrytonasiennych.

Rośliny wytwarzające kwiaty, zwane w biologii okrytonasiennymi lub okrytozalążkowymi, występują powszechnie na całej Ziemi. Są najliczniejszą i najbardziej różnorodną grupą roślin. Można je spotkać w każdej strefie klimatycznej, od równikowej aż po rejony okołobiegunowe. Nie ma ich jedynie na Antarktydzie. Przystosowały się do życia w niemal wszystkich środowiskach lądowych poza najwyższymi partiami gór i kraterami czynnych wulkanów. Bytują również w wodzie.

Swoją dominującą pozycję zawdzięczają wytworzeniu kwiatów i owoców, organów niespotykanych u innych roślin. Ukryte w kwiatach zalążki i zamknięte w owocach nasiona są bardzo dobrze chronione, dzięki czemu rośliny te są bardziej odporne na zmiany środowiska niż nagonasienne. W efekcie w przeszłości wyparły nagonasienne z większości środowisk. Od kiedy pojawiły się rośliny kwiatowe, zapylanie może się odbywać nie tylko z wykorzystaniem wiatru, ale też zwierząt.

Liście o rozrośniętych, szerokich blaszkach są doskonale przystosowane do wydajnej fotosyntezy, choć w klimacie umiarkowanym chłodnym lepiej sprawdzają się igły. Zrzucanie liści na zimę lub w okresie suszy umożliwiło wielu roślinom opanowanie środowisk o surowych warunkach, w których trudno byłoby im przeżyć w stanie ulistnionym. Wiele okrytonasiennych zajęło siedliska niedostępne dla nagonasiennych, np. pnie drzew i płytkie wody. Rośliny okrytonasienne tworzą zwarte zbiorowiska, jak lasy czy łąki. Tam, dzięki różnorodnym modyfikacjom budowy, na ograniczonym terenie może egzystować równocześnie wiele gatunków.

Na początku zostaje przedstawiony widok Ziemi z lotu ptaka, a następnie widok sadu jabłek i ogrodu warzywnego. Wyświetlone zostaje obraz, na którym przedstawione zostaje drzewo jabłoni, z którego następuje zbliżenie na pojedynczy kwiat. Wnętrze kwiatu przekształca się w owoc z widocznymi wewnątrz nasionami. Pojawiają się pszczoły zapylające kwiaty jabłoni. Jabłka, które leżą pod drzewem rozdziobywane zostają przez ptaki. Ukazane zostaje wnętrze pnia jabłoni z widocznymi tkankami przewodzącymi do góry wodę i substancje odżywcze do dołu. Jabłoń zrzuca pożółkłe liście. Przedstawione zostały tutaj rosnące pod drzewem marchewki i ziemniaki, których części nadziemne są pożółkłe i pozwijane. Widoczne są ich części podziemne - korzeń marchwi i bulwy ziemniaków.

shuffle Odtwarzanie losowe skip_previous Poprzedni play_circle_outline pause_circle_outline Odtwórz/Pauza skip_next Następny repeat Powtórz

volume_up volume_off Wycisz/Wyłącz wyciszenie

subtitles Napisy fullscreen fullscreen_exit Tryb pełnoekranowy

Film dostępny na portalu epodreczniki.pl
Na początku zostaje przedstawiony widok Ziemi z lotu ptaka, a następnie widok sadu jabłek i ogrodu warzywnego. Wyświetlone zostaje obraz, na którym przedstawione zostaje drzewo jabłoni, z którego następuje zbliżenie na pojedynczy kwiat. Wnętrze kwiatu przekształca się w owoc z widocznymi wewnątrz nasionami. Pojawiają się pszczoły zapylające kwiaty jabłoni. Jabłka, które leżą pod drzewem rozdziobywane zostają przez ptaki. Ukazane zostaje wnętrze pnia jabłoni z widocznymi tkankami przewodzącymi do góry wodę i substancje odżywcze do dołu. Jabłoń zrzuca pożółkłe liście. Przedstawione zostały tutaj rosnące pod drzewem marchewki i ziemniaki, których części nadziemne są pożółkłe i pozwijane. Widoczne są ich części podziemne - korzeń marchwi i bulwy ziemniaków.

Okrytonasienne wykazują liczne adaptacje do środowiska. Jedną z nich jest wytwarzanie trwałych organów. Ze względu na te organy wyróżnia się drzewa, krzewy i rośliny zielne.

Drzewa to długowieczne rośliny o zdrewniałej i pokrytej korkiem łodydze nazywanej pniem. Jego rozgałęzienia porośnięte liśćmi tworzą koronę, której kształt jest charakterystyczny dla danego gatunku. Drzewa okrytonasienne tworzą lasy liściaste i mieszane w strefie umiarkowanej i bogate w gatunki lasy tropikalne. Wśród drzew spotyka się okazy o bardzo dużych rozmiarach. Jednym z najwyższych drzew jest żyjący w Australii eukaliptus, który mierzy ponad 120 m. Najgrubsze drzewa to baobaby, których pień osiąga średnicę nawet 11 m.

Krzewy osiągają wysokość do 5 m. Nie mają pnia głównego (lub jest on bardzo krótki), a zamiast niego wytwarzają pęk pędów o podobnej grubości. Krzewy żyjące w naturze, jak leszczyna, trzmielina, bez czarny, kalina, tworzą w lasach liściastych i mieszanych warstwę podszytu. W parkach i ogrodach krzewy sadzi się jako rośliny ozdobne, przykładem są tu bez lilak i forsycja.

W stanie bezlistnym drzewa i krzewy mogą przetrwać mrozy, ponieważ ich pnie pokrywa wielowarstwowy korek (kora), którego martwe komórki wypełnione są powietrzem. Tworzy on warstwę izolującą przed mrozem oraz chroni przed utratą wody. Jednak w okolicach koła podbiegunowego takie zabezpieczenie nie wystarcza. W panujących tam warunkach przetrwać mogą tylko takie gatunki, które dzięki niewielkim rozmiarom zimą w całości okrywane są izolującą od mrozu warstwą śniegu. Dlatego w tundrze drzewa i krzewy mają pokrój niski (karłowaty).
Wśród zdrewniałych roślin wieloletnich wyróżnia się krzewinki - niskie (do 50 cm) rośliny wieloletnie o trwałych, dosyć cienkich pędach. Niektóre są zimotrwałe, jak borówka brusznica, której grube, skórzaste liście mogą przetrwać zimę. Inne, jak borówka czarna, w okresie jesienno‑zimowym pozostają w stanie bezlistnym. Krzewinki występują powszechnie w lasach liściastych i iglastych oraz na torfowiskach.

W przeciwieństwie do drzew i krzewów rośliny zielne mają pędy o łodygach niezdrewniałych i delikatnej budowie. Wśród tych roślin jest wiele gatunków jednorocznych, które kończąc wegetację, wydają nasiona i giną. Dłużej żyją rośliny dwuletnie i byliny, którym podziemne organy pozwalają przetrwać okres zimy.

Rozpoznawanie wybranych krzewów liściastych na podstawie liści.

Co będzie potrzebne

liście różnych gatunków krzewów, wśród nich liście bzu czarnego, kaliny, trzmieliny, derenia, leszczyny;

klucz do oznaczania.

Instrukcja

1. Wybierz jeden z liści.

2. Kliknij na startowy przycisk klucza do oznaczania niektórych krzewów liściastych.
R1EIAWa543vuz 1

Aplikacja przedstawia aktywny klucz do rozpoznawania krzewów i krzewinek. Ma on formę schematu blokowego z opisami i strzałkami. Prostokąty z cechami roślin są zielone, najciemniejszy u góry. Części z nazwami roślin są na białym tle.

3. Czytaj opisy, porównuj je z cechami wybranego liścia i na tej podstawie wybieraj w kluczu kolejne przyciski.

4. Gdy dojdziesz do nazwy rośliny i ilustracji przedstawiającej liść, sprawdź, czy odpowiada on liściowi, który obserwujesz.

5. Zasusz oznaczone liście, potem naklej je na kartkę i podpisz. Nadaj tytuł otrzymanej w ten sposób planszy.

Uwaga:
Klucz, którym się posługujesz, zawiera opisy tylko pięciu gatunków roślin. Może się okazać, że liście innego krzewu mają podobne cechy do tych wymienionych w kluczu. Żeby oznaczyć także szóstą i kolejne rośliny, trzeba by do klucza wprowadzić więcej cech. Z tego powodu profesjonalne klucze do oznaczania roślin są grubymi książkami.

Podsumowanie

Organy roślin, choć zbudowane według tego samego planu, różnią się między sobą cechami charakterystycznymi tylko dla danego gatunku. Na tej podstawie można je rozpoznawać i klasyfikować gatunki.

Wśród okrytonasiennych można spotkać rośliny o niezwykłej budowie i sposobie życia. Są wśród nich , czyli pnącza, rośliny mięsożerne chwytające owady, rośliny pasożytnicze żyjące kosztem innych roślin, kaktusy, które przystosowały się do życia na pustyni, oraz rośliny wodne.

Łodygi lian z początku są wiotkie i wspinają się po innych roślinach w poszukiwaniu światła. Z czasem drewnieją, a liście rozwijające się na ich szczycie całkowicie odcinają przerośniętą podporę od słońca. Pnącza te żyją głównie w wilgotnych lasach tropikalnych. W klimacie umiarkowanym lianami są bluszcz, winobluszcz czy wiciokrzew.

Kaktusy występują powszechnie na terenach suchych, jak pustynie i stepy. Bardzo dobrze rozwinięty system korzeniowy składający się z długiego korzenia palowego i licznych, rozgałęziających się korzeni bocznych wychwytuje z gleby nawet najmniejszą ilość wody. Zielone, pękate łodygi wypełnione miękiszem przechowują zapasy wody i przeprowadzają fotosyntezę. Liście są przekształcone w ostre ciernie odstraszające zwierzęta, a ich zredukowana powierzchnia zmniejsza parowanie wody z rośliny.

Najpotężniejszym kaktusem Ameryki Północnej jest karnegia olbrzymia, która dorasta do 15 m wysokości. Podczas suszy ma silnie karbowaną powierzchnię. Po obfitych opadach deszczu łodyga pęcznieje i całkowicie się wygładza. Analizując ilustrację i tekst, ustal, co może być tego przyczyną.

Na podstawie analizy ilustracji i tekstu ustal, w jakiej postaci zimuje jaskier wodny, oraz wyjaśnij, dlaczego wytwarza on dwa rodzaje liści.

Łuskiewnik różowy jest jedną z najdziwniejszych roślin występujących w Polsce. Żyje pod ziemią, pasożytując na korzeniach drzew i krzewów liściastych. Ma różowe kwiatostany wyrastające z podziemnego pędu, które pojawiają się na powierzchni gleby od marca do maja i są zwiastunami wiosny.

Rośliny pasożytnicze żyją na innych roślinach - swoich żywicielach. Najczęściej nie mają korzeni ani chlorofilu niezbędnego do fotosyntezy. Ich liście są zredukowane do niezielonych łusek lub zanikają całkowicie. Korzenie przekształcone w nitkowate ssawki wnikają do ciała żywiciela i pobierają od niego składniki pokarmowe i wodę. Przykłady pasożytów roślinnych to kanianka i łuskiewnik, które można spotkać w Polsce. Zielona jemioła jest półpasożytem i sama wytwarza substancje odżywcze. Od drzew, na których żyje, pobiera wodę z solami mineralnymi.

Przodkami kwiatowych roślin wodnych były rośliny lądowe, które ponownie przystosowały się do życia w wodzie. Ich łodygi są giętkie i łatwo poddają się ruchom wody. Szerokie liście wypełnione miękiszem powietrznym unoszą się na powierzchni wody, a aparaty szparkowe leżą na górnej stronie blaszek. Rośliny wód płynących mają liście nitkowate i wiotkie, niestawiające oporu nurtowi. Korzenie roślin pływających, nieprzytwierdzonych do dna, są słabo rozwinięte, służą jedynie do pobierania wody. Niektóre rośliny wodne nie mają korzeni, chłoną wodę powierzchnią liści.

Na podstawie różnic w budowie oraz liczbie liścieni w zarodku okrytonasienne dzieli się na dwie grupy: rośliny jednoliścienne i dwuliścienne.

to rośliny, których zarodek ma tylko jeden . Wytwarzają długie i wąskie liście o równoległej nerwacji, bez ogonków. Ich kwiaty zwykle nie są zróżnicowane na kielich i koronę, a liczba ich elementów stanowi wielokrotność liczby 3. Posiadają wiązkowy system korzeniowy. Jednoliścienne to głównie rośliny zielne, najczęściej byliny. Należą do nich m.in. storczyki, lilie, konwalie, tulipany i trawy, a wśród nich także zboża.

Wiele roślin okrytonasiennych wykorzystywano jeszcze do niedawna do przedłużania trwałości żywności i leczenia zakażeń wywoływanych przez bakterie i grzyby. Owinięte w liście chrzanu surowe mięso dłużej zachowywało świeżość, a osłonięte liśćmi tej rośliny ropiejące rany szybciej się goiły. Podobne właściwości mają też pokrzywa i czosnek.

Rośliny okrytonasienne są najliczniejszą i najbardziej zróżnicowaną gatunkowo grupą roślin na Ziemi.

Zasiedlają wiele środowisk lądowych, żyją również w wodzie.

Wśród okrytonasiennych wyróżnia się rośliny zielne, drzewa i krzewy.

Rośliny okrytonasienne są wykorzystywane przez człowieka w wielu dziedzinach życia.

1. Przeanalizuj ilustrację i opisz budowę dziewanny. Wymień grupy roślin, do których można zaliczyć dziewannnę ze względu na jej budowę. Uzasadnij swoje decyzje.

*2. Wykaż, prowadząc odpowiednie obserwacje i dokumentując je rysunkami lub fotografiami, że rzepak jest rośliną dwuliścienną, a kukurydza - jednoliścienną.

3. Wymień po 3 przykłady roślin zielnych, drzew i krzewów.

mają zarodek, w którym znajdują się dwa liścienie. Liście o różnorodnych kształtach i pierzastej lub nieregularnej nerwacji zwykle posiadają ogonki. Okwiat jest zróżnicowany na kielich i koronę, a liczba elementów kwiatu stanowi wielokrotność liczb 4 lub 5. Wytwarzają palowy system korzeniowy. Dwuliścienne to zarówno rośliny zielne, jak i drzewa, krzewy i krzewinki. Zalicza się do nich wiele gatunków, np. słoneczniki, bratki, jabłonie, róże, dęby, klony.

Okrytonasienne są głównym składnikiem większości lądowych zbiorowisk roślinnych. Porastają duże połacie gleby, chroniąc ją przed wysychaniem i erozją. Ich obumarłe szczątki wzbogacają glebę w składniki mineralne, kształtują klimat i upiększają krajobraz. Same stanowią środowisko życia dla innych organizmów. Przykładem może być drzewo zamieszkałe przez grzyby, mchy, porosty oraz mnóstwo drobnych bezkręgowców, a także ptaki i drobne ssaki. Jednak najważniejszą funkcją roślin w ekosystemach jest wytwarzanie substancji organicznych będących podstawą istnienia organizmów cudzożywnych. Rośliny, podobnie jak zdolne do fotosyntezy bakterie i glony, są producentami tlenu. Wpływają także na jakość powietrza - nawilżają je, zatrzymują pyły i ograniczają ilość zawartego w nim dwutlenku węgla.

Człowiek wykorzystuje rośliny okrytonasienne na różne sposoby. Zboża, warzywa, owoce i rośliny oleiste to podstawowe źródło pokarmu. Zboża są surowcem do wyrobu mąki, kasz i płatków. Niektóre gatunki okrytonasiennych, jak rumianek, mięta, lipa, babka służą do wyrobu leków ziołowych. Pokrzywa, nagietek, lawenda, róża są stosowane w kosmetyce. Wiele gatunków roślin dostarcza przypraw (pieprz, majeranek, tymianek, imbir) oraz używek (kawa, herbata). Surowce pochodzące z drzew liściastych wykorzystywane są jako materiał budowlany oraz do wyrobu mebli i wystroju pomieszczeń. Z lnu i bawełny produkuje się tkaniny. Rośliny okrytonasienne powszechnie sadzi się w parkach i ogrodach jako rośliny ozdobne.

# data[].attributes.attachment_link.description
W historii roślin pojawienie się kwiatu było ważnym wydarzeniem. Kwiat - kolebka zarodków roślin potomnych - spełnia swą funkcję tak dobrze, że we współczesnym świecie wytwarzające go rośliny zdominowały starsze grupy: potężne kiedyś paprotniki i bardzo odporne nagonasienne.

# data[].attributes.body
Krótkie zadanie na plusa.
Trzeba się  jednak wykazać dedukcją :)

# data[].attributes.attachment_link.provider_name
Wordwall - Twórz lepsze zajęcia w krótszym czasie

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Owoce i nasiona rozprzestzeniane przez wiatr: skrzydełka lotne, duża powierzchnia nośna, lekkie, bardzo małe nasionka, szara, brązowa barwa (najczęściej), Owoce i nasiona rozprzestrzeniane przez zwierzęta: pachnący owoc, smaczny miąższ, kolorowy, soczysty owoc, trudne do strawienia pestki, kolczaste owoce przyczepiające się do sierści,

# data[].attributes.attachment_link.description
Owoce i nasiona rozprzestzeniane przez wiatr: skrzydełka lotne, duża powierzchnia nośna, lekkie, bardzo małe nasionka, szara, brązowa barwa (najczęściej), Owoce i nasiona rozprzestrzeniane przez zwierzęta: pachnący owoc, smaczny miąższ, kolorowy, soczysty owoc, trudne do strawienia pestki, kolczaste owoce przyczepiające się do sierści,

# data[].attributes.body
Lekcja z dn. 02.06.2020 r.

Zapoznaj się z lekcją w swoim podręczniku str. 143-147.
Zwróć uwagę na:
* budowę i różnorodność owoców
* sposoby rozprzestrzeniania się owoców
* budowę i kiełkowanie nasion
* sposoby wegetatywnego rozmnażania

Do lekcji wykonaj zadania  w zeszycie ćwiczeń str. 95-96.
Dodatkowe zadanie ze str. 97 (Łatwo to sprawdzić) jest nieobowiązkowe ale zachęcam do jego wykonania szczególnie osoby którym ocena z biologii się waha :)

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Rośliny „podróżują" i kolonizują odległe przestrzenie. Na podbój świata wysyłają swoje potomstwo zamknięte w bezpiecznych kapsułach nasion chronionych przez okrywy owoców.

rozpoznawać elementy budowy owocu i opisywać pełnione przez nie funkcje;

identyfikować różne typy owoców;

opisywać budowę nasiona, zwracając uwagę na rolę jego elementów;

określać warunki niezbędne do procesu kiełkowania nasion;

opisywać przebieg kiełkowania nasiona;

rozróżniać sposoby rozsiewania się nasion i owoców.

jest dojrzałą zalążnią, w której zamknięte są nasiona. Wytwarzają go jedynie rośliny . Mimo że owoce przybierają różne formy, każdy zbudowany jest z takich samych części: owocni i nasion.

Porównanie pestkowca i strąku.

Co będzie potrzebne Instrukcja

1. Przekrój śliwkę na dwie podłużne połówki.

2. Wskaż skórkę, owocnię mięsistą i pestkę.

3. Za pomocą dziadka do orzechów rozłup pestkę i wskaż nasiono.

4. Otwórz strąk groszku.

5. Wyróżnij skórkę, owocnię wyścieloną błoniastą ścianą komory nasiennej oraz nasiona.

6. Policz, ile nasion znajduje się wewnątrz strąka.

7. Porównaj budowę obu tych owoców, wskaż cechy wspólne i różnice.

Podsumowanie

W sklepach warzywnych śliwki, jabłka, banany sprzedawane są jako owoce, natomiast ogórki, pomidory, bakłażany, cukinie jako warzywa. Czy ta klasyfikacja jest poprawna z punktu widzenia biologii? Uzasadnij swoją odpowiedź.

Owocnię pomarańczy, mandarynek, grejpfrutów, cytryn tworzą trzy warstwy rozrastających się ścian zalążni. Najbardziej zewnętrzną stanowi zabarwiona skórka, bogata w olejki eteryczne, które nadają jej gorzki smak. U młodych owoców jest zielona, a w miarę dojrzewania zmienia zabarwienie na żółte lub pomarańczowe. Pod skórką leży biała, gąbczasta warstwa. Mięsisty i soczysty miąższ - zasadnicza część cytrusów - powstaje z komórek wewnętrznej części owocni, które wytwarzają wyrostki o dużych wakuolach wypełnionych sokiem. Miąższ składa się z segmentów zawierających nasiona. Owoce niektórych odmian (hodowlanych) nie zawierają nasion, ponieważ rozwijają się bez zapłodnienia.

Czasem rośliny wytwarzają owoce pozbawione nasion. Tak się dzieje na przykład u grusz, których przymrozki uszkodziły kwiaty i uniemożliwiły zapłodnienie. Zjawisko to można wywołać sztucznie, np. za pomocą substancji chemicznych działających na kwiaty. Pozbawione nasion owoce bananów, arbuzów czy pomidorów są bardzo cenione przez konsumentów.

Proces powstawania owocu zaczyna się po zapłodnieniu, czyli połączeniu komórki plemnikowej z komórką jajową. Odbywa się wewnątrz zalążka znajdującego się w zalążni. Po zapłodnieniu zalążek przekształca się w nasiono, a ściana zalążni w trzywarstwową owocnię. Jej najbardziej zewnętrzną powłoką jest skórka, często wyposażona w różne wyrostki - skrzydełka, haczyki, włoski. Ułatwiają one roznoszenie owoców przez zwierzęta lub wiatr. Środkowa warstwa owocni może być gruba i soczysta jak u brzoskwini lub cienka i sucha jak u grochu. Wewnętrzną warstwę stanowi ściana komory nasiennej, która u owoców pestkowych jest zdrewniała, u jabłoni skórzasta, a u grochu błoniasta. Rolą owocni jest ochrona nasion i ułatwienie ich rozsiewania. Owoc może zawierać jedno lub wiele nasion.

Owoce wykazują różne przystosowania do rozsiewania nasion, co odzwierciedla się w ich budowie.

Podczas wizyty w sklepie warzywnym zaobserwuj wystawione owoce, także te egzotyczne. Zaklasyfikuj je do odpowiednich typów.

Drzewa bochenkowe rodzą jedne z największych owoców świata. Mogą one ważyć nawet do 40 kg. Osiągają 30‑90 cm długości i 20‑25 cm średnicy. Powstają z wielu kwiatów osadzonych na wspólnej osi. Zewnętrzna okrywa owocu jest tak twarda, że dojrzały owoc trzeba rąbać tasakiem, aby dostać się do jego wnętrza. Owoce nazywane jackfruit, bogate w skrobię i cukry, spożywane są na surowo lub w postaci dżemów. Drzewa bochenkowe rosną w Indiach, Malezji i Indonezji.

Aplikacja przedstawia schemat w formie białych i zielonych prostokątów z napisami. Po najechaniu kursorem na zielony prostokąt ukazują się fotografie owoców.

Owoce pojedyncze powstają z pojedynczej zalążni jednego kwiatu. Kiedy dojrzeją, mogą być mięsiste lub suche. Jagody to owoce z owocnią zbudowaną z miękkich tkanek, zwykle z wieloma nasionami, jak np. arbuz. Pestkowce to owoce mięsiste zawierające pestkę. Ich przykładem jest wiśnia. Obfity, jadalny miąższ, który powstaje z dna kwiatowego obrastającego zalążnię, to cecha owoców szupinkowych, jak np. jabłko. W ich przypadku owocnia stanowi tylko niewielką część owocu i otacza jedynie skórzaste komory nasienne. Podobnie jak jabłka zbudowane są na przykład gruszki i owoce aronii.

Większość roślin wytwarza owoce suche o zdrewniałych owocniach. Do tej grupy należą owoce pękające, które w trakcie dojrzewania wysychają i gwałtownie się otwierają, wyrzucając nasiona na duże odległości. Wyróżniamy tutaj następujące rodzaje: torebki (mak), strąki (fasola), łuszczyny (rzepak). Owoce suche niepękające nie otwierają się po dojrzeniu. Mają twardą i grubą owocnię, która pęka dopiero w trakcie kiełkowania nasiona. Przykładem jest ziarniak, typ owocu spotykany u pszenicy i kukurydzy, którego okrywa owocowo‑nasienna powstaje ze zrośnięcia łupiny nasiennej z cienką owocnią, wskutek czego wygląda jak nasiono, a nie owoc.
Podobne do ziarniaków niełupki mają owocnię niezrośniętą z nasieniem, dlatego na przykład u słonecznika można ją łatwo oddzielić. Na owocniach wielu niełupek (ostu, mniszka) powstają struktury służące do rozsiewania nasion. Rozłupnia, której przykładem jest owoc malwy, zawiera wiele nasion. Po dojrzeniu rozpada się na owocki nazywane rozłupkami. Całkowicie zdrewniała owocnia orzecha zawiera zwykle jedno nasiono. Orzechami są owoce leszczyny, dębu i gryki.

Problem badawczy Instrukcja Hipoteza Podsumowanie Co będzie potrzebne

1. W oddzielnych moździerzach umieść ziarna pszenicy, słonecznika, nasiona grochu. Rozgnieć je za pomocą tłuczka.

2. Sprawdź, czy zawierają one:

1. skrobię - dodaj kroplę płynu Lugola na próbkę materiału pochodzącego z każdej rośliny;

2. tłuszcz - mocno przyciśnij bibułę do zgniecionych nasion;

3. białko - w oddzielnych probówkach umieść próbki materiału pochodzącego z każdej rośliny i poproś nauczyciela, by do każdej z nich dodał kroplę stężonego kwasu azotowego(V). Pojawienie się żółtego zabarwienia świadczy o obecności białka w próbce.

3. Zanotuj wyniki obserwacji.

Zastanów się, czy brak tłustej plamy na bibule przyłożonej do zgniecionych ziaren pszenicy świadczy o tym, że nie zawierają one tłuszczu.

Nasiona, ze względu na zgromadzone w nich substancje zapasowe, są wykorzystywane do wzbogacania posiłków. Wymień potrawy złożone głównie z nasion oraz produkty spożywcze wytworzone z nasion oleistych, skrobiowych i białkowych.

Dowiedz się, z czego produkuje się oleje spożywcze i jakie rodzaje mąki i kaszy można kupić w najbliższym sklepie. Nasiona których roślin są chętnie spożywane przez wegetarian jako bogate źródło białka?

Wielkość nasion nie ma związku z rozmiarami rośliny. Te o małych nasionach zwykle wytwarzają je w ogromnej ilości. Natomiast te o dużych produkują ich zazwyczaj niewiele. Rośliną, której nasiona są uważane za największe na świecie, jest lodoicja seszelska, występująca wyłącznie na Seszelach. Jej podwójne owoce o charakterystycznym, sercowatym kształcie zawierają po jednym nasionie. Osiągają one masę od 15 do 30 kg. Do najmniejszych należą nasiona storczyków. Są tak lekkie, że ich milion waży niewiele ponad 1 gram.

Owoce zbiorowe powstają z kilku zalążni, które znajdują się w jednym kwiecie posiadającym wiele słupków. W ich tworzeniu oprócz zalążni bierze udział rozrastające się dno kwiatowe, które utrzymuje razem pojedyncze, drobne owoce. Do omawianej grupy należą wielopestkowce (malina i jeżyna) oraz wieloorzeszkowce (truskawka).
Kiedy w powstawaniu owocu udział biorą całe kwiatostany wraz z ich okwiatami, dnami kwiatowymi i liśćmi, mówimy o owocostanach. Ich najbardziej klasycznymi przykładami są owoce (owocostany) ananasa, figi.

pełnią funkcję przetrwalną, czyli są przystosowane do tego, by w uśpieniu czekać na odpowiednie warunki do kiełkowania. Rośliny jednoroczne, które zamierają na czas zimy (w naszym klimacie) lub suchej pory roku, jedynie w takiej postaci mogą doczekać sprzyjających warunków do rozwoju. W dojrzałym nasionie ustaje wszelki wzrost i rozwój, a oddychanie jest bardzo silnie zahamowane. Okres spoczynku może trwać od kilku dni do wielu lat. W skład typowego nasiona wchodzi zarodek, tkanka odżywcza, czyli bielmo, i łupina nasienna.

Opisz, jakie byłyby przypuszczalne konsekwencje, gdyby owoce i nasiona wysiewały się wyłącznie w pobliżu roślin macierzystych.

Niektóre rośliny do rozwoju potrzebują ognia. Żar płomieni umożliwia na przykład pękanie suchych owoców eukaliptusa, które wysypują nasiona dopiero po zadziałaniu wysokiej temperatury. Młode rośliny kiełkują po pożarze, który zniszczył ich starszych konkurentów i wzbogacił glebę w składniki mineralne.

Twarda i trudna do rozerwania łupina chroni nasiono przed wysychaniem, uszkodzeniem i czynnikami chorobotwórczymi. U wielu gatunków wytwarza różne wyrostki ułatwiające rozsiewanie. Zawarte w nasionach substancje odżywcze są wykorzystywane w niewielkim stopniu w czasie spoczynku, kiedy zachodzą bardzo spowolnione procesy życiowe. Przede wszystkim są jednak zużywane podczas kiełkowania, gdyż służą zarodkowi do wzrostu i przekształcenia się w siewkę. Siewka w początkowej fazie rozwoju korzysta z tkanki odżywczej, póki nie wykształci liści umożliwiających prowadzenie fotosyntezy.

Problem badawczy Instrukcja Hipoteza Podsumowanie Co będzie potrzebne

1. Nasiona namocz na kilka godzin w wodzie.

2. Talerzyki wyłóż ligniną lub watą, oznacz je jako zestawy A, B i C.

3. Na każdym talerzyku połóż po 10 nasion.

4. Wszystkie zestawy umieść w takich samych warunkach temperatury (około 20°C) i oświetlenia.

5. Przeprowadź doświadczenie według schematu:

6. Obserwuj hodowlę przez 7 dni, raz dziennie licz, ile nasion wykiełkowało, i zapisuj wyniki obserwacji.

7. Po zakończeniu obserwacji sformułuj i zapisz wniosek.

Zaplanuj i przeprowadź doświadczenie, w którym sprawdzisz wpływ temperatury na kiełkowanie nasion.

Żywotność nasion zależy od gatunku rośliny oraz warunków przechowywania. Jeśli trzyma się je w niskiej temperaturze, w suchych pomieszczeniach, mogą zachować zdolność do kiełkowania przez długie lata. Wiek zdolnych do kiełkowania nasion mniszka lekarskiego określono na ponad 600 lat, a nasion bzu czarnego na ponad 500 lat.

Owoc jest organem typowym tylko dla roślin okrytonasiennych.

Owoce chronią nasiona i ułatwiają ich rozsiewanie.

Nasiona pełnią funkcję przetrwalną.

W nasionie mieści się zarodek nowej rośliny.

Nasiona i owoce mają różne przystosowania do rozsiewania.

Ze względu na pochodzenie tkanki odżywczej wyróżnia się nasiona bielmowe i bezbielmowe. W nasionach bielmowych zarodek jest niewielki i otoczony dużą ilością bielma, jak na przykład u zbóż. Zarodki wypełniające całe nasiono występują w nasionach bezbielmowych, np. u fasoli i słonecznika. W ich przypadku bielmo zostało zużyte w trakcie rozwoju zarodka, który wykształcił duże, grube służące jako organy spichrzowe.

Gromadzone w nasionach substancje odżywcze mogą być rozmaitego rodzaju. W zależności od tego, jaka substancja przeważa, rozróżnia się nasiona oleiste - zawierające dużo tłuszczu, występujące u słonecznika czy rzepaku, skrobiowe - charakterystyczne dla zbóż oraz białkowe - powstające u grochu, fasoli.

Rośliny nie mają zdolności do przemieszczania się. Ich rozprzestrzenianie się jest możliwe dzięki owocom i nasionom. może odbywać się samoczynnie lub z za pomocą wiatru, wody oraz zwierząt. U niektórych roślin rozsiewaniu ulegają tylko nasiona, u innych całe owoce.

Samoczynne rozsiewanie nasion następuje z wykorzystaniem sił działających w owocu. Suche strąki fasoli, skręcając się, pękają i gwałtownie wyrzucają nasiona. Podobnie otwierają się torebki niecierpka i owoce fiołków: lekko dotknięte strzelają nasionami na odległość kilku metrów. Roślina nazywana tryskawcem wyrzuca swe nasiona razem ze śluzowatym sokiem.

Wiatr rozsiewa najczęściej owoce i nasiona odpowiednio przystosowane do takiego środka transportu, czyli lekkie i mające specjalne wytwory ułatwiające unoszenie się ich w powietrzu. Takimi wytworami są skrzydełka owoców klonu i jesionu albo puch kielichowy owoców mniszka i topoli, zwiększające ich powierzchnię lotną.

Woda roznosi nasiona i owoce, które mogą przez długi czas utrzymywać się na jej powierzchni. Nasiona takie mają tkankę powietrzną z dużymi przestworami międzykomórkowymi, a ich zewnętrzna powłoka nie przepuszcza wody. Przykładem owocu transportowango przez wodę jest orzech kokosowy, który posiada łupinę odporną na działanie wody morskiej i zdolny jest pokonywać znaczne odległości, płynąc z prądami oceanicznymi.

Zwierzęta odgrywają istotną rolę w przenoszeniu nasion i owoców, które mogą przyczepiać się do ich sierści i piór za pomocą haczykowatych wyrostków lub kolców. Urządzenia czepne spotykane są u łopianu, przytuli czepnej czy niektórych gatunków szczawiu. Z kolei owoce mięsiste, soczyste i kolorowe stanowią atrakcyjny pokarm dla zwierząt. W ich przewodzie pokarmowym owocnia zostaje strawiona, a nasiona wydalone z kałem bez szkody dla znajdujących się wewnątrz zarodków. Szczególną rolę w rozprzestrzenianiu owoców i nasion ma człowiek, który świadomie sieje rośliny w wybranych miejscach i sprowadza z odległych krajów nasiona roślin egzotycznych czy ozdobnych.

Kiedy w środowisku nastaną sprzyjające warunki, nasiona zaczynają kiełkować. W pierwszym etapie intensywnie pobierają wodę i pęcznieją, zwiększając swą masę i objętość. W wyniku tego pęka łupina nasienna. Jako pierwszy pojawia się korzeń zarodkowy, który kieruje się w głąb gleby. Wkrótce pojawia się łodyga z liśćmi zarodkowymi - . Liścienie pod wpływem światła zazieleniają się i dzięki temu mogą prowadzić fotosyntezę. Zarodek powoli przekształca się w siewkę. Kiedy materiały zapasowe bielma zostają zużyte, liścienie więdną i odpadają.

Podczas kiełkowania przerwany zostaje stan spoczynku nasiona i następuje wzmożenie procesów życiowych rozwijającego się zarodka. Warunkiem rozpoczęcia tego procesu jest obecność wody, która uaktywnia enzymy rozkładające substancje zapasowe zgromadzone w bielmie i liścieniach. Duży wpływ na kiełkowanie ma również temperatura otoczenia. Nasiona różnych roślin kiełkują w temperaturze charakterystycznej dla gatunku, w przedziale 0,5‑40°C. Kiełkujące nasiona intensywnie oddychają, a zatem niezbędny jest im także tlen. Niedobór lub brak tlenu może być przyczyną zahamowania kiełkowania. U niektórych roślin czynnikiem wpływającym na omawiany proces jest światło. Może ono stymulować kiełkowanie, jak u sałaty, lub je hamować, jak u zbóż.

# data[].attributes.attachment_link.description
Rośliny „podróżują" i kolonizują odległe przestrzenie. Na podbój świata wysyłają swoje potomstwo zamknięte w bezpiecznych kapsułach nasion chronionych przez okrywy owoców. rozpoznawać elementy budowy owocu i opisywać pełnione przez nie funkcje; identyfikować różne typy owoców; opisywać budowę nasiona, zwracając uwagę na rolę jego elementów; określać warunki niezbędne do procesu kiełkowania nasion; opisywać przebieg kiełkowania nasiona; rozróżniać sposoby rozsiewania się nasion i owoców.

# data[].attributes.body
Zabawa na plusa (wystarczy wysłać zdjęcie rozwiązanego quizu na adres aneta.wrobel@gmai.com.

# data[].attributes.headline
8. a. Taniec godowy! Tego się  nie spodziewacie :)

# data[].attributes.subject
8. a. Taniec godowy! Tego się  nie spodziewacie :)

# data[].attributes.body
Obowiązkowy punkt dzisiejszej lekcji. Taniec australijskiego ozdobnika rajskiego ... prawdziwe tango :)

# data[].attributes.attachment_link.title
Kierunek Wild: Dzika Australia - Taniec godowy ptaków

# data[].attributes.body
Lekcja z dn. 29.05.2020 r.

Dzisiejszy temat lekcji to: Przegląd i znaczenie ptaków.
Taki zapisz w zeszycie. Zapoznaj się z tym tematem w podręczniku str. 125-130 oraz na stronie e-podreczniki (interesują Cię punkty 6 i 7).

Zapisz notatkę w zeszycie (w tym celu wykorzystaj informacje zawarte w To najważniejsze podręcznik str. 130).

Zwróć szczególną uwagę na:

- zróżnicowanie budowy zewnętrznej ptaków,

- znaczenie ptaków w przyrodzie i dla człowieka

- sposoby ochrony ptaków

Do lekcji wykonaj zadania w zeszycie ćwiczeń str. 102-104.

Wybierz min. 5 zadań.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Większość biologów uważa, że dinozaury przetrwały do naszych czasów w postaci ptaków. Są też badacze, którzy twierdzą, że podobieństwo ptaków oraz dwunożnych opierzonych dinozaurów jest powierzchowne. Jedno jest pewne - ptaki i gady łączy wiele cech wspólnych.

wskazywać i opisywać przystosowania ptaków do lotu (widoczne w budowie zewnętrznej i w budowie szkieletu);

wyjaśniać, na czym polega stałocieplność i jakie ma znaczenie;

opisywać budowę płuc i wyjaśniać mechanizm wymiany gazowej u ptaków;

rozpoznawać wybranych przedstawicieli ptaków;

przedstawiać znaczenie ptaków.

wysokiego tempa przemian zachodzących w komórkach; by je utrzymać, ptaki zużywają duże ilości pokarmu i tlenu, a znaczną część energii zawartej w pożywieniu przekształcają w ciepło;

obecności tkanki tłuszczowej i piór, które chronią przed utratą ciepła;

zdolności do chłodzenia ciała poprzez wyparowanie wody (ziajanie) oraz do zachowań chroniących przed przegrzaniem i wychłodzeniem.

Dzięki wykształceniu stałocieplności ptaki posiadły zdolność do życia we wszystkich typach ekosystemów na wszystkich kontynentach. Niektóre, jak pingwiny czy petrele, zamieszkują nawet wybrzeża Antarktydy.

Ptaki nie mają gruczołów potowych, dlatego nie mogą się pocić. Chłodzenie organizmu odbywa się w płucach i , gdzie zachodzi parowanie wody do wypełniającego je powietrza.

Pióra ptaków dzieli się na puchowe i konturowe - pokrywowe, lotki i sterówki. Pióra puchowe wraz z zawartym między nimi powietrzem tworzą warstwę, która chroni ptaka przed zimnem. Pióra pokrywowe przykrywają puch i utrudniają wymianę ciepła z otoczeniem. Lotki porastają skrzydła i formują ich powierzchnię nośną. Podobne do lotek sterówki są ułożone wachlarzowato na ogonie i służą do sterowania lotem, utrzymania równowagi oraz wytracania prędkości w trakcie lądowania.

Pióra konturowe składają się z osi pióra i chorągiewki. Część osi znajdująca się w skórze to ; pozostała część, pokryta chorągiewką, to . zbudowana jest z promieni, od których na boki odchodzą promyki wyposażone w haczyki. Haczyki promyków zachodzą na siebie, tworząc lekką, zwartą i elastyczną powierzchnię chorągiewki.

Ptaki wszystkożerne, jak szpaki, wróble, gawrony i kury domowe, żywią się różnymi rodzajami pokarmu. Kura zjada twarde ziarna zbóż i miękkie owoce , młode pędy, dżdżownice, owady, ślimaki, padlinę. Ponad 2/3 ptaków to drapieżniki. Orły, jastrzębie, myszołowy, a także sowy polują na drobne ssaki, rzadziej ptaki i gady. Są znakomicie przystosowane do łowów - np. sowy mają duże oczy, które mogą działać jak teleskop. Dzięki nim wypatrują ofiarę z powietrza i atakują znienacka, chwytając w ostre szpony i rozrywając zakrzywionym dziobem. Nury i pingwiny polują na ryby, ścigając je w toni wodnej. Drozdy żywią się ślimakami, zwłaszcza nagimi. Jaskółki i jerzyki w locie polują na owady. Kiwi i bekasy przeszukują podłoże w poszukiwaniu drobnych bezkręgowców. Dzięcioły wykuwają otwory w drewnie, by wydobyć owady. Padliną żywią się mewy i kruki. Kaczki i łabędzie odżywiają się, filtrując pokarm z wody. Gęsi skubią trawę i inne rośliny. Gile, szczygły i czyżyki żywią się nasionami roślin. W owocach lubują się szpaki, kosy i jemiołuszki (z gatunków krajowych).

Ptaki przyjmują pokarm w całości i przetrzymują go w wolu, gdzie ulega nawilżeniu i rozmiękczeniu. Do rozdrabniania pokarmu w większości przypadków służy ptakom żołądek mięśniowy, zawierający często celowo połykane kamyki.

Pingwiny potrafią nurkować na głębokość 250 m (maksymalnie 565 m). Mogą przebywać pod wodą od 15 do 20 minut. Jest to możliwe m.in. dzięki temu, że są zdolne do magazynowania dużych ilości tlenu w mięśniach.

Ptaki, podobnie jak gady, są owodniowcami. Zarodek ptaka rozwija się z , która powstaje na powierzchni , stanowiącego źródło pokarmu dla zarodka. Żółtko w jaju utrzymuje się w miejscu, dzięki strukturom białkowym zwanym . Silnie uwodnione białko chroni zarodek przed wyschnięciem i amortyzuje wstrząsy. Wymianę gazową umożliwiają pory w skorupce jaja oraz . i skorupka wapienna zabezpieczają jajo przed urazami mechanicznymi. W trakcie rozwoju zarodka skorupka staje się cieńsza, gdyż zawarty w niej wapń jest stopniowo wbudowywany w kości.

Pisklęta ptaków to zwykle , które wykluwają się nieopierzone, ślepe i przez długi czas są bezradne i uzależnione od rodziców. Jeśli pisklę po wykluciu jest pokryte piórami puchowymi i ma otwarte oczy, może od razu opuścić gniazdo i podążać za matką, nazywa się je . Takie młode mają kury, kaczki, strusie.

Opisanie budowy jaja ptaka.

Co będzie potrzebne Instrukcja

1. Zaobserwuj kształt jaja i wyjaśnij, jakie ma on znaczenie.

2. Obserwuj przez lupę skorupkę jaja. Wyjaśnij znaczenie porów.

3. Delikatnie ukrusz nożykiem skorupkę na szerszym końcu tak, aby zajrzeć do jaja, ale go nie rozbić. Odszukaj i opisz błony pergaminowe i położenie komory powietrznej.

Podsumowanie

Jaja kury mogą znacznie różnić się wielkością w zależności od wieku samicy i środowiska życia. Występujące w skorupce otworki umożliwiają przedostawanie się powietrza do komory powietrznej i rozwijającego się zarodka.

Największy żyjący obecnie ptak to struś afrykański. Może on osiągnąć ponad 2,5 m wysokości i ważyć 150 kg. Jest nielotem, ale za to świetnie biega dzięki długim, silnie umięśnionym kończynom tylnym. Maksymalna prędkość, jaką może rozwinąć, wynosi ponad 50 km/h.

Zięba występuje na terenach rolniczych i zurbanizowanych. Zasiedla wszystkie typy lasów, parki, cmentarze, a nawet przydomowe ogródki i działki. Żywi się nasionami roślin zielnych, drzew i krzewów, a także owocami i ziarnami zbóż, a czasem pąkami drzew. Może też zjadać owady i pajęczaki zebrane z gałązek drzew.

Fotografia przedstawia ptaka siedzącego na gałęzii. Ptak jest podobny do wróbla. Ma nastroszone brązowe pióra, na skrzydle biały pasek. brzuch i pierś jasnoszare.
Film dostępny na portalu epodreczniki.pl
Fotografia przedstawia ptaka siedzącego na gałęzii. Ptak jest podobny do wróbla. Ma nastroszone brązowe pióra, na skrzydle biały pasek. brzuch i pierś jasnoszare.

Puchacz jest największą polską sową. Poluje w nocy, kierując się słuchem i wzrokiem. Pióra wokół oczu i dzioba tworzą szlarę, antenę skupiającą dźwięki i prowadzącą je do ucha. Puchacz ma masywną sylwetkę, dużą okrągłą głowę, pomarańczowe oczy i charakterystyczne skupiska piór przypominające uszy. Zamieszkuje rozległe pierwotne obszary leśne. Poluje na średniej wielkości ptaki i ssaki, czasami także na owady.

Fotografia przedstawia puchacza, stojącego na trawie przy strumieniu. Brązowo - biały nakrapiany ptak bokiem, ale głowa wprost. Duże, okrągłe, pomarańczowe oczy. Nad nimi pióra na boki jak „uszy". Dziób czarny, zakrzywiony. Na nogach obrączki. Nagranie prezentuje głos puchacza.
Film dostępny na portalu epodreczniki.pl
Fotografia przedstawia puchacza, stojącego na trawie przy strumieniu. Brązowo - biały nakrapiany ptak bokiem, ale głowa wprost. Duże, okrągłe, pomarańczowe oczy. Nad nimi pióra na boki jak „uszy". Dziób czarny, zakrzywiony. Na nogach obrączki. Nagranie prezentuje głos puchacza.

Najszybszym ptakiem jest sokół wędrowny, który podczas pikowania w dół potrafi rozwinąć prędkość do 300 km/h. Cechuje go duża, krępa i silna sylwetka z długimi, ostro zakończonymi skrzydłami i masywną głową. Poluje w dzień na drobne kręgowce, głównie ptaki i ssaki. Zamieszkuje wszystkie kontynenty, najczęściej doliny rzeczne, obszary górskie i lasy położone blisko zbiorników wodnych. Może także występować na terenach miejskich.

Fotografia przedstawia sokoła lecącego na tle nieba. Ptak ma zakrzywiony dzziób i ostre szpony na palcach.Skrzydła są w połowie złożone.

Ptaki masowo hoduje się na potrzeby przemysłu spożywczego dla mięsa i jaj. Niektóre gatunki dzikiego ptactwa widnieją na liście zwierząt łownych. Ptasich piór używa się do wypełniania kołder, poduszek lub kurtek, a także - z uwagi na ich walory estetyczne - do wyrobu ozdób. Papugi i kanarki, ze względu na towarzyski charakter lub piękny śpiew, są hodowane jako zwierzeta domowe.

Ptaki są kręgowcami stałocieplnymi, które potrafią latać (lub, jak w przypadku strusi, potrafili ich przodkowie) i zamieszkują wszystkie ekosystemy świata.

Przystosowania ptaków do lotu to m.in. pokrycie ciała piórami, kończyna przednia przekształcona w skrzydło, obecność grzebienia na mostku, lekki szkielet, obecność worków powietrznych.

Kształt dzioba ptaka zależy od rodzaju pokarmu, którym się on żywi, oraz sposobu, w jaki go zdobywa.

Budowa kończyn tylnych ptaka zależy od jego trybu życia i zamieszkiwanego środowiska.

U ptaków, dzięki obecności worków powietrznych, zachodzi podwójne oddychanie.

Ptaki są jajorodne, występuje u nich zapłodnienie wewnętrzne.

Ptaki są owodniowcami, ich młode rozwijają się w jaju i są otoczone błonami płodowymi zapewniającymi im optymalne warunki do rozwoju.

Przeanalizuj mapę przedstawiającą drogi migracji bocianów, a następnie odpowiedz na pytania.

a. W jakich krajach gniazdują bociany?
b. Czy lecąc do miejsc zimowania bociany omijają morza czy góry? Dlaczego?

Wyjaśnij na wybranych przykładach zależność między budową dzioba ptaka a rodzajem pokarmu, którym się on żywi.

Dzięki zdolności niektórych gatunków ptaków do polowania na szkodniki pól i magazynów uważa się je za cennych sprzymierzeńców człowieka. Należą do nich żywiące się owadami: sikory, wilgi, dzięcioły, żołny, kuropatwy. Zjadają stonkę ziemniaczaną, mszyce i inne szkodniki upraw. Liczne gatunki sów, myszołowy, jastrzębie i pustułki polują na myszy, które wyrządzają szkody w magazynach ze zbożem, a także w samych uprawach. Z drugiej strony, ptaki mogą powodować poważne straty, np. wróblowate wyjadają ziarna zbóż, a kormorany i mewy przyczyniają się do ubytków w gospodarstwach rybackich.

W przyrodzie ptaki pełnią istotną funkcję, gdyż stanowią ważny składnik licznych łańcuchów pokarmowych. Ponadto, zjadając owoce, przyczyniają się do rozsiewania nasion. Kolibry podczas pobierania nektaru zapylają rośliny, głównie storczyki i kaktusy.

# data[].attributes.attachment_link.description
Większość biologów uważa, że dinozaury przetrwały do naszych czasów w postaci ptaków. Są też badacze, którzy twierdzą, że podobieństwo ptaków oraz dwunożnych opierzonych dinozaurów jest powierzchowne. Jedno jest pewne - ptaki i gady łączy wiele cech wspólnych.

# data[].attributes.body
Błędy myślowe. Wyjaśnienie w ujęciu empirycznym :)

# data[].attributes.body
Zadanie na  dodatkowego plusa. Prześlij rozwiązanie na maila: aneta.wrobel@gmail.com

# data[].attributes.attachment_link.provider_name
Wordwall - Twórz lepsze zajęcia w krótszym czasie

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
nasiona - Dają początek nowej roślinie., słupek - Tu znajduje się zalążek, z którego powstanie nasienie., pręciki - Elementy kwiatu produkujące pyłek., owoc - Osłania nasiona, a potem umożliwia ich rozsiewanie., liście - W nich odbywa się wymiana gazów i zachodzi proces fotosyntezy., korzeń - Pobiera wodę i sole mineralne z gleby., kwiat - Zapylony przez wiatr lub pszczoły umożliwia powstanie owocu., pąk - To zawiązek kwiatu lub liścia., łodyga - Przewodzi pokarmy i wodę miedzy korzeniem a liśćmi., płatki korony - Swoją barwą wabią owady. Osłaniają słupek i pręciki., zalążnia słupka - Po zapyleniu przekształca się w owoc., działki kielicha - Podtrzymują płatki korony.,

# data[].attributes.attachment_link.description
nasiona - Dają początek nowej roślinie., słupek - Tu znajduje się zalążek, z którego powstanie nasienie., pręciki - Elementy kwiatu produkujące pyłek., owoc - Osłania nasiona, a potem umożliwia ich rozsiewanie., liście - W nich odbywa się wymiana gazów i zachodzi proces fotosyntezy., korzeń - Pobiera wodę i sole mineralne z gleby., kwiat - Zapylony przez wiatr lub pszczoły umożliwia powstanie owocu., pąk - To zawiązek kwiatu lub liścia., łodyga - Przewodzi pokarmy i wodę miedzy korzeniem a liśćmi., płatki korony - Swoją barwą wabią owady.

# data[].attributes.body
Zadanie na plusa. Zrób zdjęcie rozwiązanemu quizowi i wyślij na adres: aneta.wrobel@gmail.com

# data[].attributes.attachment_link.provider_name
Wordwall - Twórz lepsze zajęcia w krótszym czasie

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
płuca - mają pęcherzykowatą strukturę, łożysko - narząd służący do wymiany pokarmu i gazów między matką a płodem, siekacze - przednie zęby u ssaków, stekowce - grupa ssaków nie posiadająca łożyska, owodniowce - kręgowce, których płody rozwijają się otoczone 4 błonami płodowymi, kły - rodzaje zębów, najlepiej rozwiniętych u drapieżników,

# data[].attributes.attachment_link.description
płuca - mają pęcherzykowatą strukturę, łożysko - narząd służący do wymiany pokarmu i gazów między matką a płodem, siekacze - przednie zęby u ssaków, stekowce - grupa ssaków nie posiadająca łożyska, owodniowce - kręgowce, których płody rozwijają się otoczone 4 błonami płodowymi, kły - rodzaje zębów, najlepiej rozwiniętych u drapieżników,

# data[].attributes.body
Lekcja z dn. 26.05.2020 r.

Zapoznaj się z lekcją w swoim podręczniku str. 143-147.
Zwróć uwagę na:
* budowę i różnorodność owoców
* sposoby rozprzestrzeniania się owoców
* budowę i kiełkowanie nasion
* sposoby wegetatywnego rozmnażania

Do lekcji wykonaj zadania  w zeszycie ćwiczeń str. 95-96.
Dodatkowe zadanie ze str. 97 (Łatwo to sprawdzić) jest nieobowiązkowe ale zachęcam do jego wykonania szczególnie osoby którym ocena z biologii się waha :)

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Rośliny „podróżują" i kolonizują odległe przestrzenie. Na podbój świata wysyłają swoje potomstwo zamknięte w bezpiecznych kapsułach nasion chronionych przez okrywy owoców.

rozpoznawać elementy budowy owocu i opisywać pełnione przez nie funkcje;

identyfikować różne typy owoców;

opisywać budowę nasiona, zwracając uwagę na rolę jego elementów;

określać warunki niezbędne do procesu kiełkowania nasion;

opisywać przebieg kiełkowania nasiona;

rozróżniać sposoby rozsiewania się nasion i owoców.

jest dojrzałą zalążnią, w której zamknięte są nasiona. Wytwarzają go jedynie rośliny . Mimo że owoce przybierają różne formy, każdy zbudowany jest z takich samych części: owocni i nasion.

Porównanie pestkowca i strąku.

Co będzie potrzebne Instrukcja

1. Przekrój śliwkę na dwie podłużne połówki.

2. Wskaż skórkę, owocnię mięsistą i pestkę.

3. Za pomocą dziadka do orzechów rozłup pestkę i wskaż nasiono.

4. Otwórz strąk groszku.

5. Wyróżnij skórkę, owocnię wyścieloną błoniastą ścianą komory nasiennej oraz nasiona.

6. Policz, ile nasion znajduje się wewnątrz strąka.

7. Porównaj budowę obu tych owoców, wskaż cechy wspólne i różnice.

Podsumowanie

W sklepach warzywnych śliwki, jabłka, banany sprzedawane są jako owoce, natomiast ogórki, pomidory, bakłażany, cukinie jako warzywa. Czy ta klasyfikacja jest poprawna z punktu widzenia biologii? Uzasadnij swoją odpowiedź.

Owocnię pomarańczy, mandarynek, grejpfrutów, cytryn tworzą trzy warstwy rozrastających się ścian zalążni. Najbardziej zewnętrzną stanowi zabarwiona skórka, bogata w olejki eteryczne, które nadają jej gorzki smak. U młodych owoców jest zielona, a w miarę dojrzewania zmienia zabarwienie na żółte lub pomarańczowe. Pod skórką leży biała, gąbczasta warstwa. Mięsisty i soczysty miąższ - zasadnicza część cytrusów - powstaje z komórek wewnętrznej części owocni, które wytwarzają wyrostki o dużych wakuolach wypełnionych sokiem. Miąższ składa się z segmentów zawierających nasiona. Owoce niektórych odmian (hodowlanych) nie zawierają nasion, ponieważ rozwijają się bez zapłodnienia.

Czasem rośliny wytwarzają owoce pozbawione nasion. Tak się dzieje na przykład u grusz, których przymrozki uszkodziły kwiaty i uniemożliwiły zapłodnienie. Zjawisko to można wywołać sztucznie, np. za pomocą substancji chemicznych działających na kwiaty. Pozbawione nasion owoce bananów, arbuzów czy pomidorów są bardzo cenione przez konsumentów.

Proces powstawania owocu zaczyna się po zapłodnieniu, czyli połączeniu komórki plemnikowej z komórką jajową. Odbywa się wewnątrz zalążka znajdującego się w zalążni. Po zapłodnieniu zalążek przekształca się w nasiono, a ściana zalążni w trzywarstwową owocnię. Jej najbardziej zewnętrzną powłoką jest skórka, często wyposażona w różne wyrostki - skrzydełka, haczyki, włoski. Ułatwiają one roznoszenie owoców przez zwierzęta lub wiatr. Środkowa warstwa owocni może być gruba i soczysta jak u brzoskwini lub cienka i sucha jak u grochu. Wewnętrzną warstwę stanowi ściana komory nasiennej, która u owoców pestkowych jest zdrewniała, u jabłoni skórzasta, a u grochu błoniasta. Rolą owocni jest ochrona nasion i ułatwienie ich rozsiewania. Owoc może zawierać jedno lub wiele nasion.

Owoce wykazują różne przystosowania do rozsiewania nasion, co odzwierciedla się w ich budowie.

Podczas wizyty w sklepie warzywnym zaobserwuj wystawione owoce, także te egzotyczne. Zaklasyfikuj je do odpowiednich typów.

Drzewa bochenkowe rodzą jedne z największych owoców świata. Mogą one ważyć nawet do 40 kg. Osiągają 30‑90 cm długości i 20‑25 cm średnicy. Powstają z wielu kwiatów osadzonych na wspólnej osi. Zewnętrzna okrywa owocu jest tak twarda, że dojrzały owoc trzeba rąbać tasakiem, aby dostać się do jego wnętrza. Owoce nazywane jackfruit, bogate w skrobię i cukry, spożywane są na surowo lub w postaci dżemów. Drzewa bochenkowe rosną w Indiach, Malezji i Indonezji.

Aplikacja przedstawia schemat w formie białych i zielonych prostokątów z napisami. Po najechaniu kursorem na zielony prostokąt ukazują się fotografie owoców.

Owoce pojedyncze powstają z pojedynczej zalążni jednego kwiatu. Kiedy dojrzeją, mogą być mięsiste lub suche. Jagody to owoce z owocnią zbudowaną z miękkich tkanek, zwykle z wieloma nasionami, jak np. arbuz. Pestkowce to owoce mięsiste zawierające pestkę. Ich przykładem jest wiśnia. Obfity, jadalny miąższ, który powstaje z dna kwiatowego obrastającego zalążnię, to cecha owoców szupinkowych, jak np. jabłko. W ich przypadku owocnia stanowi tylko niewielką część owocu i otacza jedynie skórzaste komory nasienne. Podobnie jak jabłka zbudowane są na przykład gruszki i owoce aronii.

Większość roślin wytwarza owoce suche o zdrewniałych owocniach. Do tej grupy należą owoce pękające, które w trakcie dojrzewania wysychają i gwałtownie się otwierają, wyrzucając nasiona na duże odległości. Wyróżniamy tutaj następujące rodzaje: torebki (mak), strąki (fasola), łuszczyny (rzepak). Owoce suche niepękające nie otwierają się po dojrzeniu. Mają twardą i grubą owocnię, która pęka dopiero w trakcie kiełkowania nasiona. Przykładem jest ziarniak, typ owocu spotykany u pszenicy i kukurydzy, którego okrywa owocowo‑nasienna powstaje ze zrośnięcia łupiny nasiennej z cienką owocnią, wskutek czego wygląda jak nasiono, a nie owoc.
Podobne do ziarniaków niełupki mają owocnię niezrośniętą z nasieniem, dlatego na przykład u słonecznika można ją łatwo oddzielić. Na owocniach wielu niełupek (ostu, mniszka) powstają struktury służące do rozsiewania nasion. Rozłupnia, której przykładem jest owoc malwy, zawiera wiele nasion. Po dojrzeniu rozpada się na owocki nazywane rozłupkami. Całkowicie zdrewniała owocnia orzecha zawiera zwykle jedno nasiono. Orzechami są owoce leszczyny, dębu i gryki.

Problem badawczy Instrukcja Hipoteza Podsumowanie Co będzie potrzebne

1. W oddzielnych moździerzach umieść ziarna pszenicy, słonecznika, nasiona grochu. Rozgnieć je za pomocą tłuczka.

2. Sprawdź, czy zawierają one:

1. skrobię - dodaj kroplę płynu Lugola na próbkę materiału pochodzącego z każdej rośliny;

2. tłuszcz - mocno przyciśnij bibułę do zgniecionych nasion;

3. białko - w oddzielnych probówkach umieść próbki materiału pochodzącego z każdej rośliny i poproś nauczyciela, by do każdej z nich dodał kroplę stężonego kwasu azotowego(V). Pojawienie się żółtego zabarwienia świadczy o obecności białka w próbce.

3. Zanotuj wyniki obserwacji.

Zastanów się, czy brak tłustej plamy na bibule przyłożonej do zgniecionych ziaren pszenicy świadczy o tym, że nie zawierają one tłuszczu.

Nasiona, ze względu na zgromadzone w nich substancje zapasowe, są wykorzystywane do wzbogacania posiłków. Wymień potrawy złożone głównie z nasion oraz produkty spożywcze wytworzone z nasion oleistych, skrobiowych i białkowych.

Dowiedz się, z czego produkuje się oleje spożywcze i jakie rodzaje mąki i kaszy można kupić w najbliższym sklepie. Nasiona których roślin są chętnie spożywane przez wegetarian jako bogate źródło białka?

Wielkość nasion nie ma związku z rozmiarami rośliny. Te o małych nasionach zwykle wytwarzają je w ogromnej ilości. Natomiast te o dużych produkują ich zazwyczaj niewiele. Rośliną, której nasiona są uważane za największe na świecie, jest lodoicja seszelska, występująca wyłącznie na Seszelach. Jej podwójne owoce o charakterystycznym, sercowatym kształcie zawierają po jednym nasionie. Osiągają one masę od 15 do 30 kg. Do najmniejszych należą nasiona storczyków. Są tak lekkie, że ich milion waży niewiele ponad 1 gram.

Owoce zbiorowe powstają z kilku zalążni, które znajdują się w jednym kwiecie posiadającym wiele słupków. W ich tworzeniu oprócz zalążni bierze udział rozrastające się dno kwiatowe, które utrzymuje razem pojedyncze, drobne owoce. Do omawianej grupy należą wielopestkowce (malina i jeżyna) oraz wieloorzeszkowce (truskawka).
Kiedy w powstawaniu owocu udział biorą całe kwiatostany wraz z ich okwiatami, dnami kwiatowymi i liśćmi, mówimy o owocostanach. Ich najbardziej klasycznymi przykładami są owoce (owocostany) ananasa, figi.

pełnią funkcję przetrwalną, czyli są przystosowane do tego, by w uśpieniu czekać na odpowiednie warunki do kiełkowania. Rośliny jednoroczne, które zamierają na czas zimy (w naszym klimacie) lub suchej pory roku, jedynie w takiej postaci mogą doczekać sprzyjających warunków do rozwoju. W dojrzałym nasionie ustaje wszelki wzrost i rozwój, a oddychanie jest bardzo silnie zahamowane. Okres spoczynku może trwać od kilku dni do wielu lat. W skład typowego nasiona wchodzi zarodek, tkanka odżywcza, czyli bielmo, i łupina nasienna.

Opisz, jakie byłyby przypuszczalne konsekwencje, gdyby owoce i nasiona wysiewały się wyłącznie w pobliżu roślin macierzystych.

Niektóre rośliny do rozwoju potrzebują ognia. Żar płomieni umożliwia na przykład pękanie suchych owoców eukaliptusa, które wysypują nasiona dopiero po zadziałaniu wysokiej temperatury. Młode rośliny kiełkują po pożarze, który zniszczył ich starszych konkurentów i wzbogacił glebę w składniki mineralne.

Twarda i trudna do rozerwania łupina chroni nasiono przed wysychaniem, uszkodzeniem i czynnikami chorobotwórczymi. U wielu gatunków wytwarza różne wyrostki ułatwiające rozsiewanie. Zawarte w nasionach substancje odżywcze są wykorzystywane w niewielkim stopniu w czasie spoczynku, kiedy zachodzą bardzo spowolnione procesy życiowe. Przede wszystkim są jednak zużywane podczas kiełkowania, gdyż służą zarodkowi do wzrostu i przekształcenia się w siewkę. Siewka w początkowej fazie rozwoju korzysta z tkanki odżywczej, póki nie wykształci liści umożliwiających prowadzenie fotosyntezy.

Problem badawczy Instrukcja Hipoteza Podsumowanie Co będzie potrzebne

1. Nasiona namocz na kilka godzin w wodzie.

2. Talerzyki wyłóż ligniną lub watą, oznacz je jako zestawy A, B i C.

3. Na każdym talerzyku połóż po 10 nasion.

4. Wszystkie zestawy umieść w takich samych warunkach temperatury (około 20°C) i oświetlenia.

5. Przeprowadź doświadczenie według schematu:

6. Obserwuj hodowlę przez 7 dni, raz dziennie licz, ile nasion wykiełkowało, i zapisuj wyniki obserwacji.

7. Po zakończeniu obserwacji sformułuj i zapisz wniosek.

Zaplanuj i przeprowadź doświadczenie, w którym sprawdzisz wpływ temperatury na kiełkowanie nasion.

Żywotność nasion zależy od gatunku rośliny oraz warunków przechowywania. Jeśli trzyma się je w niskiej temperaturze, w suchych pomieszczeniach, mogą zachować zdolność do kiełkowania przez długie lata. Wiek zdolnych do kiełkowania nasion mniszka lekarskiego określono na ponad 600 lat, a nasion bzu czarnego na ponad 500 lat.

Owoc jest organem typowym tylko dla roślin okrytonasiennych.

Owoce chronią nasiona i ułatwiają ich rozsiewanie.

Nasiona pełnią funkcję przetrwalną.

W nasionie mieści się zarodek nowej rośliny.

Nasiona i owoce mają różne przystosowania do rozsiewania.

Ze względu na pochodzenie tkanki odżywczej wyróżnia się nasiona bielmowe i bezbielmowe. W nasionach bielmowych zarodek jest niewielki i otoczony dużą ilością bielma, jak na przykład u zbóż. Zarodki wypełniające całe nasiono występują w nasionach bezbielmowych, np. u fasoli i słonecznika. W ich przypadku bielmo zostało zużyte w trakcie rozwoju zarodka, który wykształcił duże, grube służące jako organy spichrzowe.

Gromadzone w nasionach substancje odżywcze mogą być rozmaitego rodzaju. W zależności od tego, jaka substancja przeważa, rozróżnia się nasiona oleiste - zawierające dużo tłuszczu, występujące u słonecznika czy rzepaku, skrobiowe - charakterystyczne dla zbóż oraz białkowe - powstające u grochu, fasoli.

Rośliny nie mają zdolności do przemieszczania się. Ich rozprzestrzenianie się jest możliwe dzięki owocom i nasionom. może odbywać się samoczynnie lub z za pomocą wiatru, wody oraz zwierząt. U niektórych roślin rozsiewaniu ulegają tylko nasiona, u innych całe owoce.

Samoczynne rozsiewanie nasion następuje z wykorzystaniem sił działających w owocu. Suche strąki fasoli, skręcając się, pękają i gwałtownie wyrzucają nasiona. Podobnie otwierają się torebki niecierpka i owoce fiołków: lekko dotknięte strzelają nasionami na odległość kilku metrów. Roślina nazywana tryskawcem wyrzuca swe nasiona razem ze śluzowatym sokiem.

Wiatr rozsiewa najczęściej owoce i nasiona odpowiednio przystosowane do takiego środka transportu, czyli lekkie i mające specjalne wytwory ułatwiające unoszenie się ich w powietrzu. Takimi wytworami są skrzydełka owoców klonu i jesionu albo puch kielichowy owoców mniszka i topoli, zwiększające ich powierzchnię lotną.

Woda roznosi nasiona i owoce, które mogą przez długi czas utrzymywać się na jej powierzchni. Nasiona takie mają tkankę powietrzną z dużymi przestworami międzykomórkowymi, a ich zewnętrzna powłoka nie przepuszcza wody. Przykładem owocu transportowango przez wodę jest orzech kokosowy, który posiada łupinę odporną na działanie wody morskiej i zdolny jest pokonywać znaczne odległości, płynąc z prądami oceanicznymi.

Zwierzęta odgrywają istotną rolę w przenoszeniu nasion i owoców, które mogą przyczepiać się do ich sierści i piór za pomocą haczykowatych wyrostków lub kolców. Urządzenia czepne spotykane są u łopianu, przytuli czepnej czy niektórych gatunków szczawiu. Z kolei owoce mięsiste, soczyste i kolorowe stanowią atrakcyjny pokarm dla zwierząt. W ich przewodzie pokarmowym owocnia zostaje strawiona, a nasiona wydalone z kałem bez szkody dla znajdujących się wewnątrz zarodków. Szczególną rolę w rozprzestrzenianiu owoców i nasion ma człowiek, który świadomie sieje rośliny w wybranych miejscach i sprowadza z odległych krajów nasiona roślin egzotycznych czy ozdobnych.

Kiedy w środowisku nastaną sprzyjające warunki, nasiona zaczynają kiełkować. W pierwszym etapie intensywnie pobierają wodę i pęcznieją, zwiększając swą masę i objętość. W wyniku tego pęka łupina nasienna. Jako pierwszy pojawia się korzeń zarodkowy, który kieruje się w głąb gleby. Wkrótce pojawia się łodyga z liśćmi zarodkowymi - . Liścienie pod wpływem światła zazieleniają się i dzięki temu mogą prowadzić fotosyntezę. Zarodek powoli przekształca się w siewkę. Kiedy materiały zapasowe bielma zostają zużyte, liścienie więdną i odpadają.

Podczas kiełkowania przerwany zostaje stan spoczynku nasiona i następuje wzmożenie procesów życiowych rozwijającego się zarodka. Warunkiem rozpoczęcia tego procesu jest obecność wody, która uaktywnia enzymy rozkładające substancje zapasowe zgromadzone w bielmie i liścieniach. Duży wpływ na kiełkowanie ma również temperatura otoczenia. Nasiona różnych roślin kiełkują w temperaturze charakterystycznej dla gatunku, w przedziale 0,5‑40°C. Kiełkujące nasiona intensywnie oddychają, a zatem niezbędny jest im także tlen. Niedobór lub brak tlenu może być przyczyną zahamowania kiełkowania. U niektórych roślin czynnikiem wpływającym na omawiany proces jest światło. Może ono stymulować kiełkowanie, jak u sałaty, lub je hamować, jak u zbóż.

# data[].attributes.attachment_link.description
Rośliny „podróżują" i kolonizują odległe przestrzenie. Na podbój świata wysyłają swoje potomstwo zamknięte w bezpiecznych kapsułach nasion chronionych przez okrywy owoców. rozpoznawać elementy budowy owocu i opisywać pełnione przez nie funkcje; identyfikować różne typy owoców; opisywać budowę nasiona, zwracając uwagę na rolę jego elementów; określać warunki niezbędne do procesu kiełkowania nasion; opisywać przebieg kiełkowania nasiona; rozróżniać sposoby rozsiewania się nasion i owoców.

# data[].attributes.body
Krótkie zadanie na plusa. Trzeba się jednak wykazać dedukcja :)

# data[].attributes.attachment_link.provider_name
Wordwall - Twórz lepsze zajęcia w krótszym czasie

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Owoce i nasiona rozprzestzeniane przez wiatr: skrzydełka lotne, duża powierzchnia nośna, lekkie, bardzo małe nasionka, szara, brązowa barwa (najczęściej), Owoce i nasiona rozprzestrzeniane przez zwierzęta: pachnący owoc, smaczny miąższ, kolorowy, soczysty owoc, trudne do strawienia pestki, kolczaste owoce przyczepiające się do sierści,

# data[].attributes.attachment_link.description
Owoce i nasiona rozprzestzeniane przez wiatr: skrzydełka lotne, duża powierzchnia nośna, lekkie, bardzo małe nasionka, szara, brązowa barwa (najczęściej), Owoce i nasiona rozprzestrzeniane przez zwierzęta: pachnący owoc, smaczny miąższ, kolorowy, soczysty owoc, trudne do strawienia pestki, kolczaste owoce przyczepiające się do sierści,

# data[].attributes.headline
10. Środowisko przyrodnicze Arktyki i Antarktyki

# data[].attributes.subject
10. Środowisko przyrodnicze Arktyki i Antarktyki

# data[].attributes.body
Lekcja z dn. 26.05.2020 r.

Obszary okołobiegunowe Arktyki i Antarktyki
Zapoznaj się z tematem w podręczniku str. 172-177 lub na stronie epodreczniki (klikając w obrazek).
Obejrzyj film o Antarktydzie oraz wykonaj zadania w zeszycie ćwiczeń (80-82).
Wybierz min. 3 zadania.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Koła podbiegunowe północne i południowe są granicami stref oświetlenia Ziemi, a obszary leżące za kołami polarnymi nazywa się strefami zimnymi. Obszar rozciągający się wokół bieguna północnego to Arktyka. Nazwa pochodzi od greckiego słowa oznaczającego 'niedźwiedzia', gdyż kierunek północny wyznaczano, korzystając z gwiazdozbioru Wielkiej Niedźwiedzicy. Południową granicę Arktyki stanowi izoterma 10°C w lipcu - najcieplejszym miesiącu na półkuli północnej. Do Arktyki należy pokryty lodem Ocean Arktyczny, największa wyspa świata Grenlandia oraz liczne archipelagi leżące u północnych wybrzeży Eurazji i Ameryki Północnej. Największe z nich to: Archipelag Wysp Arktycznych, Wyspy Nowosyberyjskie, Nowa Ziemia, Svalbard. Tak wyznaczony obszar Arktyki ma powierzchnię ok. 26,5 mln kmIndeks górny 2 ², z czego 14 mln kmIndeks górny 2 ² zajmuje Ocean Arktyczny i morza przybrzeżne.

Po drugiej stronie kuli ziemskiej na półkuli południowej leży Antarktyka. Obszar ten obejmuje kontynent Antarktydy oraz południowe wody trzech Oceanów oblewające ten ląd - Atlantyckiego, Indyjskiego i Spokojnego. Nazwa Antarktyka wywodzi się od słowa antarktikos oznaczającego w języku greckim 'naprzeciw północy' ('niedźwiedzia').
Antarktyda jest najpóźniej odkrytym kontynentem. Ten leżący wokół bieguna południowego ląd o powierzchni 13,3 mln kmIndeks górny 2 ²28 stycznia 1820 roku po raz pierwszy dostrzegła rosyjska wyprawa pod dowództwem Fadieja F. Bellingshausena. Zwarty kontynent Antarktydy dzieli się na dwie jednostki: większą Antarktydę Wschodnią i mniejszą, nieco bardziej rozczłonkowaną Antarktydę Zachodnią. Linia podziału biegnie tu zwężeniem obszaru Antarktydy pomiędzy dwoma morzami - Morzem Rossa i Morzem Weddella. Północną granicę Antarktyki stanowi linia sięgająca ok. 50° szerokości geograficznej południowej (S). W tym pasie zimne wody antarktyczne mieszają się z cieplejszymi i bardziej zasolonymi wodami oceanów. Do tej szerokości geograficznej dopływają też góry lodowe oderwane od lądolodu antarktycznego.

Położenie geograficzne Arktyki i Antarktyki za kołami polarnymi powoduje, że w czasie dnia polarnego Słońce góruje na niewielkiej wysokości i do powierzchni Ziemi dociera tam niewielka ilość energii słonecznej. Podczas nocy polarnej Słońce nie pojawia się ponad horyzontem. Długość dnia polarnego i nocy polarnej zmienia się wraz z szerokością geograficzną. Strefa występowania dni i nocy polarnych zaczyna się na kołach podbiegunowych, gdzie trwają one 24 godziny. Im bliżej biegunów Ziemi, tym czas trwania dnia i nocy wydłuża się. Na samych biegunach dzień polarny i noc polarna trwają po pół roku.

Arktyka i Antarktyka to najzimniejsze obszary na Ziemi. W Arktyce najcieplejszym miesiącem jest lipiec i wówczas na wybrzeżach mórz średnie temperatury powietrza nieco przekraczają 0°C. We wnętrzu Grenlandii temperatura powietrza jest przez cały rok ujemna i nawet w lipcu spada do -20°C. W czasie nocy polarnej w styczniu temperatura powietrza na wybrzeżach spada do -30°C, a w środkowej części lądolodu grenlandzkiego nawet poniżej -50°C.

Antarktyka jest jeszcze zimniejszym obszarem. Nawet w styczniu, który jest najcieplejszym miesiącem, na wybrzeżach Antarktydy średnia temperatura powietrza nie przekracza 0°C. Najzimniejszym miesiącem jest lipiec i wówczas w środku nocy polarnej średnie temperatury miesięczne spadają do -40°C, -50°C. Najniższą temperaturę powietrza - nie tylko na Antarktydzie, ale w ogóle na Ziemi - zanotowano w stacji Wostok (78°28'S, 106°48'E) 21 lipca 1983 roku: wynosiła ona -89,2°C. Stację Wostok uznaje się za ziemski biegun zimna.

Opady w Arktyce i Antarktyce występują prawie zawsze w postaci śniegu. Deszcz to zjawisko niezwykle rzadkie. Roczna suma opadu jest niska i wynosi od kilku mm we wnętrzu lądów do 250 mm na wybrzeżach, co wynika ze skrajnie niskiej wilgotności powietrza. Określenie tych obszarów pustyniami lodowymi dobrze oddaje ich cechy - bardzo mroźno i bardzo sucho, a wiatr wieje z tak dużą prędkością jak na pustyniach gorących.
Niskie temperatury powietrza utrzymujące się przez cały rok wpływają na cechy środowiska przyrodniczego Arktyki i Antarktyki. Wielkie obszary mórz i oceanów są pokryte lodem, a tereny lądowe największej wyspy świata Grenlandii i kontynent Antarktydy pokrywają lądolody o grubości kilku kilometrów.

wielki pak polarny (lodowy) Grenlandia, największa wyspa na Ziemi, ma powierzchnię 2 mln 175,6 tys. kmIndeks górny 2 ². Poza wąskimi pasami wybrzeża w południowej części wyspy, gdzie występuje tundra, pozostały obszar zajmuje lądolód grenlandzki o powierzchni 1,7 mln kmIndeks górny 2 ². Jego maksymalna grubość wynosi 3,5 km, a średnia ok. 1,5 km. Lądolód wypełnia nieckowate zagłębienie i dociera do wybrzeży, przeciskając się obniżeniami i tworząc potężne lodowe jęzory, od których w strefie brzeżnej odłamują się góry lodowe. W porównaniu z Antarktydą grenlandzkie góry lodowe są mniejsze, ale bardziej wyniosłe.
Morską część regionu arktycznego stanowi pokryty w znacznej części lodem Ocean Arktyczny, który otacza północne brzegi Eurazji oraz Ameryki Północnej, w tym Grenlandii. Środkowa część Oceanu Arktycznego jest stale pokryta lodem o grubości ok. 6 m podczas zimy i ok. 3,5 m w czasie lata - jest to tzw. Indeks górny 2 wielki pak polarny (lodowy) . Wielkość powierzchni paku lodowego na Oceanie Arktycznym waha się między ok. 11 mln km ² w czasie zimy a ok. 8 mln kmIndeks górny 2 ² latem. W okresie letnim pak lodowy składający się z kier i brył lodu jest przemieszczany pod wpływem wiatru i prądu morskiego ze wschodu na zachód, tworząc Dryf Morza Beauforta.

Cechą odróżniającą Antarktydę od pozostałych kontynentów jest zaleganie na jej powierzchni najpotężniejszego lądolodu kontynentalnego na świecie o średniej grubości 2300 m, a maksymalnie osiągającego 4776 m. Zaledwie 4% powierzchni Antarktydy jest wolne od lodu. Lądolód antarktyczny przesuwa się od środka czaszy lodowej ku wybrzeżom ze średnią prędkością ok. 200 m rocznie na swojej powierzchni.
Linię brzegową Antarktydy kształtuje kilka typów lodowców. W wodach przybrzeżnych powstały zakończone barierą lodową. Na skutek falowania odłamują się od nich potężne, mające nawet kilkadziesiąt kilometrów długości góry lodowe. W masie lądolodu występują także strumienie lodowe płynące ku wybrzeżom z większą prędkością niż pozostała masa lodu. Strumienie kończą się jęzorami lodowymi. Tylko niewielkie skrawki wybrzeża są skaliste i wolne od lodu. Długość linii brzegowej Antarktydy wynosi ok. 27 tys. km.

Pod lądolodem znajduje się teren o bardzo urozmaiconej rzeźbie. Jednak ponad lód wznoszą się tylko nieliczne szczyty łańcuchów górskich, tzw. . Termin ten wywodzi się z języka Inuitów zamieszkujących Grenlandię i oznacza skałę sterczącą nad lodem. Nazwa nunatak nie jest jednak przypisana wyłącznie do Arktyki - stosuje się ją również w odniesieniu do Antarktyki. Najwyższym szczytem na Antarktydzie jest Masyw Vinsona (będący nunatakiem) wznoszący się do 5140 m n.p.m. Na Antarktydzie występują także czynne wulkany. Najwyższym z nich jest Erebus (3794 m n.p.m.) na wyspie Rossa.
Lądolód antarktyczny jest elementem, który istotnie wpływa na cechy środowiska tego regionu. Jeśli uwzględnić lądolód, to Antarktyda okaże się najwyższym kontynentem na Ziemi - jej średnia wysokość wynosiłaby 2263 m n.p.m.
Lód tworzący lądolody Grenlandii i Antarktydy stale utrzymuje niską temperaturą od -25°C do -40°C. Jedynie latem na powierzchni temperatura może wzrosnąć do ok. 0°C i wtedy następuje powolne topnienie lądolodu. Oba obszary lodowców kontynentalnych ze względu na swoje położenie i warunki termiczne mają wielkie znaczenie dla klimatu na Ziemi.

Warunki naturalne wpływają na florę i faunę obszarów podbiegunowych. W Arktyce tereny nieprzykryte lodem porosła tundra. Głównymi roślinami są trawy, turzyce, krzewinki, porosty i mchy porastające wieloletnią zmarzlinę. Na obszarach tych żyją duże ssaki lądowe, np. wół piżmowy, renifer karibu czy też niedźwiedź polarny, który świetnie pływa i poluje m.in. w wodach oceanu. W wodach arktycznych żyje wiele gatunków fok, liczne są też ptaki, które latem gniazdują na lądzie, ale żerują w pasie wód przybrzeżnych.
Na Antarktydzie poza nielicznymi gatunkami porostów, mchów i glonów nie ma roślinności. Natomiast fauna jest dość bogata. Najliczniejszą grupę stanowią ptaki żyjące w strefie przybrzeżnej. Są to pingwiny (kilkanaście gatunków), wydrzyki, petrele i kormorany. W przybrzeżnych wodach Antarktydy żyje bardzo dużo zwierząt żywiących się planktonem, głównie krylem. Są to wielkie oceaniczne ssaki: wieloryby (zamieszkujące też wody Arktyki), cztery gatunki antarktycznych fok, uchatki, słonie morskie i kotiki. Foki prowadzą wodno‑lądowy tryb życia i są doskonale dostosowane do warunków środowiskowych.

Badania geologiczne przeprowadzone pod dnem Oceanu Arktycznego wskazują, że na tym obszarze występują duże złoża gazu ziemnego i ropy naftowej. Szacuje się, że mogą one stanowić nawet 25% światowych rezerw tych paliw. Stwierdzono także występowanie złóż złota, srebra, metali ziem rzadkich i kamieni szlachetnych. Zasoby te będą zapewne eksploatowane już w najbliższej przyszłości. Obecnie państwa, których terytoria sięgają Oceanu Arktycznego, wysuwają roszczenia do obszaru Arktyki leżącego poza strefą 200 mil morskich. Tymi państwami są Stany Zjednoczone Ameryki, Federacja Rosyjska, Norwegia, Dania i Kanada. W maju 2013 roku osiem państw tworzących Radę Arktyki - oprócz pięciu wymienionych też Szwecja, Finlandia i Islandia - podpisało pierwszą umowę o współpracy przy eksploatacji zasobów Arktyki. Do dzisiaj sytuacja prawna tej części Arktyki nie jest uregulowana umową międzynarodową.

Antarktyda to jedyny niezamieszkany kontynent na Ziemi. Obecnie jest to ląd, na którym prowadzi się badania i czasowo w stacjach badawczych przebywa tam od 1 tys. osób zimą do 4 tys. osób latem. Są to przedstawiciele państw posiadających stacje badawcze, które w 1959 roku zawarły Układ Antarktyczny. Obecnie uczestnikami traktatu są 52 państwa, z czego 29, w tym Polska, to członkowie konsultanci z prawem głosowania. Prawo głosu mają kraje utrzymujące stację badawczą na południe od równoleżnika 60°S. Pozostałe 17 państw ma prawa obserwatorów. W 1991 roku układ przedłużono o 50 lat. Postanowienia układu przewidują, że Antarktyda jest kontynentem wykorzystywanym jedynie w celach naukowych i jest to obszar zdemilitaryzowany. W 1964 roku zawarto konwencję chroniącą wszelkie ssaki (z wyjątkiem wielorybów, których ochronę regulują inne konwencje) i ptaki na tym kontynencie.
W 1991 roku w protokole madryckim wprowadzono między innymi 50‑letnie moratorium i bezwzględny zakaz jakiejkolwiek eksploatacji antarktycznych zasobów mineralnych, przekształcając Antarktydę w rezerwat przyrody przeznaczony dla badań naukowych.
W 1977 roku naukowcy pracujący na Antarktydzie jako pierwsi dostrzegli zmiany w warstwie ozonowej otaczającej Ziemię. Szacuje się, że Ziemia utraciła już od 4% do 8% stratosferycznego ozonu.
W latach 1908-1959 kilkanaście państw wysunęło roszczenia terytorialne do części obszaru Antarktydy. Układ Antarktyczny nie zezwala na zgłaszanie nowych roszczeń lub rozszerzanie wcześniejszych. Obecnie roszczenia są zamrożone.
Polska posiada stałą stację im. Henryka Arctowskiego na wyspie Króla Jerzego w archipelagu Szetlandów Południowych oraz czynną sporadycznie stację w Oazie Bungesa we wschodniej Antarktydzie.

Na mapie obszarów podbiegunowych można dostrzec wiele nazw geograficznych łączących się z nazwiskami lub imionami. Pochodzą one od pierwszych odkrywców tych terenów i są dowodem uznania dla ich osiągnięć. Główny okres badań obszarów polarnych przypadł na XIX wiek i początek XX.
Poniżej przedstawiony jest krótki opis zdobywania biegunów Ziemi. Ze względu na trudne warunki naturalne człowiek dotarł tam dopiero na początku XX wieku.

Za zdobywcę bieguna północnego uznaje się Amerykanina Roberta Edwina Peary'ego. Był on doświadczonym badaczem obszarów północnych. W latach 1893-1902 kilkakrotnie przeszedł północną Grenlandię, poszukując dogodnego punktu do wyjścia na biegun północny. W kolejnych latach docierał coraz dalej na północ. W 1906 roku osiągnął 87°06'N - zaledwie 322 km od bieguna północnego - ale piętrzące się lody zmusiły go do odwrotu. Po starannych przygotowaniach 1 marca 1909 roku wyruszył z przylądka Columbia na Wyspie Ellesmere'a oddalonego o 766 km od bieguna północnego. W wyprawie brało udział siedmiu Amerykanów, duża grupa Eskimosów (Inuitów), a wyposażenie rozłożone na 19 sań ciągnęły 133 psy. Poszczególne grupy pomocnicze powracały po założeniu składów z żywnością. Po osiągnięciu 87°47' - 246 km od celu - zawróciła ostatnia grupa pomocnicza. Od tego punktu Peary wędrował jedynie ze swoim służącym Matthew Hensonem, czterema Inuitami i pięcioma saniami zaprzężonymi w 40 psów. 6 kwietnia 1909 roku Peary po dokonaniu pomiarów stwierdził, że jest na biegunie północnym. Wykonano fotografie, dokonano sondowania głębokości Oceanu Arktycznego (stwierdzono, że głębokość przekracza 2750 m) i zatknięto flagę Stanów Zjednoczonych. Po powrocie do kraju i obwieszczeniu zdobycia bieguna północnego powstał spór, gdyż amerykański lekarz Frederick Albert Cook, uczestnik wielu wypraw w Arktyce i Antarktyce, ogłosił, że już rok wcześniej 21 kwietnia 1908 roku zdobył biegun północny. Do dziś nie ma absolutnej pewności, kto był pierwszym zdobywcą tego bieguna. Przyjęło się jednak przypisywać ten wyczyn R.F. Peary'emu, gdyż komisja uczonych uznała, że prawdopodobnie zbliżył się on na odległość 3 km od bieguna (F.A. Cook na pewno nie dotarł tak blisko).

Badania Antarktydy rozpoczęły się dopiero pod koniec XIX wieku. Jedną z pierwszych wypraw była belgijska ekspedycja na statku Belgica w latach 1898-1899. Wzięło w niej udział m.in. dwóch Polaków - Henryk Arctowski i Antoni Bolesław Dobrowolski. W marcu 1898 roku statek wmarzł w lody na Morzu Bellingshausena i uczestnicy wyprawy stali się pierwszymi ludźmi zimującymi na Antarktydzie. Członkiem tej wyprawy był też F.A. Cook, który w 1909 roku wszedł w spór o pierwszeństwo dotarcia do bieguna północnego. Pierwszym oficerem na Belgice był Norweg Roald Amundsen. To on w latach 1910-1912 kierował norweską wyprawą, której uczestnicy jako pierwsi 15 grudnia 1911 roku dotarli do bieguna południowego. Miesiąc później, 18 stycznia 1912 roku, do bieguna doszli uczestnicy angielskiej wyprawy dowodzonej przez Roberta Scotta. Pięciu członków tej wyprawy, w tym Scott, zginęło z wyczerpania w drodze powrotnej. Wyprawa poszukiwawcza odnalazła namiot, w którym były zamarznięte ciała trzech Anglików oraz dziennik kapitana Scotta.
Przeczytaj, jak dowódcy największego z wyścigów polarnych opisali moment dotarcia do bieguna południowego.
Rankiem 15 grudnia [1911 r.] powitała nas piękna pogoda, jakby stworzona do zdobycia bieguna.
Wtorek, 16 stycznia [1912 roku]. Obóz nr 68. Wysokość 9760 stóp. Temperatura -31°C (...). Południowy pomiar wykazał 89°42' i pełni dobrej myśli wyruszyliśmy popołudniu dalej, spodziewając się, że jutro staniemy u celu. Mniej więcej w drugiej godzinie marszu bystre oczy Bowersa odkryły coś, co wziął za kopiec; zaniepokoiło go to, zdecydował jednak, że jest to pasmo nawianego śniegu. Pół godziny później odkrył czarną plamę na linii naszego marszu, wkrótce przekonaliśmy się, że nie mogła być ona naturalnym zjawiskiem śnieżnego krajobrazu. Idąc dalej stwierdziliśmy, że była to czarna flaga przymocowana do drążka od sań; obok ślady obozu, koleiny sań i nart idące w różnych kierunkach oraz wyraźne tropy wielu psów. Wiedzieliśmy już wszystko. Norwegowie wyprzedzili nas i pierwsi doszli do Bieguna. Spotkało nas straszne rozczarowanie i jest mi niewymownie przykro za moich wiernych towarzyszy (...). Jutro musimy dojść do Bieguna i natychmiast wracać z jak największą szybkością. Wszystkie nasze marzenia prysły; powrót będzie nużący. Schodzimy w dół - zapewne Norwegowie znaleźli lepszą drogę.

Arktyka leży wokół bieguna północnego. Morską część regionu stanowi Ocean Arktyczny z zalegającym na nim wielkim pakiem polarnym, a część lądową - północne wybrzeża Eurazji i Ameryki Północnej.

Do Arktyki należy Grenlandia - największa wyspa świata (2,2 mln kmIndeks górny 2 ²) - pokryta lądolodem w 80%. Lądolód Grenlandii stanowi ok. 12% powierzchni wszystkich współczesnych lodów na Ziemi.

Naprzeciwko Arktyki, po drugiej stronie kuli ziemskiej, wokół bieguna południowego leży Antarktyka obejmująca kontynent Antarktydy (13,3 mln kmIndeks górny 2 ²) oraz wyspy i południowe części trzech Oceanów - Atlantyckiego, Indyjskiego i Spokojnego - do ok. 50°S.

Na Antarktydzie 96% powierzchni zajmuje lądolód kontynentalny o średniej grubości 2300 m. Jest w nim zmagazynowane ok. 70% zasobów ziemskiej wody słodkiej.

Oba obszary podbiegunowe obejmuje klimat polarny wybitnie chłodny z niskimi temperaturami powietrza przez cały rok. W stacji Wostok na Antarktydzie zanotowano rekordowo niską temperaturę -89,2°C. Opady prawie zawsze występują w postaci śniegu. Charakterystyczną cechą w obu regionach są silne wiatry.

Fauna, a także flora Arktyki są bogatsze niż w Antarktyce. W Arktyce występują duże ssaki lądowe, np. niedźwiedź polarny, wół piżmowy, renifer. Fauna w wodach polarnych obu regionów jest bardzo bogata.

Sytuacja prawna na Oceanie Arktycznym poza przybrzeżną strefą 200 mil morskich nie jest w pełni uregulowana. Obszar na południe od 60°S objęty jest Układem Antarktycznym, w którym wyrażona jest konieczność ochrony zasobów przyrodniczych i wykorzystania Antarktydy jedynie dla celów naukowych i pokojowych. Na Antarktydzie działa wiele stacji naukowych i badawczych.

(...) O trzeciej popołudniu ze wszystkich sanek zabrzmiało jednocześnie:
- Stój! - jak wykazywały nasze koła pomiarowe, staliśmy na biegunie. Cel został osiągnięty.
(...) Z naszych dotychczasowych pomiarów wynikało, że obóz znajduje się pod 89°54'30''S. Ponieważ jednak pogoda wyglądała na trwałą, a zapas żywności całkiem obfity, postanowiliśmy przebyć jeszcze pozostałe dziesięć kilometrów, by ustalić położenie geograficzne punktu możliwie najbliższego biegunowi (...).
(...) Pogoda utrzymywała się nadal wspaniała, choć niebo nie było zawsze zupełnie czyste. Od czasu do czasu pojawiała się nagle lekka mglista zasłona, by za chwilę znów zniknąć. Nie była jednak dość gęsta, aby przesłonić zupełnie Słońce. Świeciło ono przez cały czas, zachodziły jednak przy tym dziwne zjawiska. Zdarzało się, że przez szereg godzin Słońce nie zmieniało swej odległości od horyzontu, następnie zaś robiło nagle jak gdyby skok. Przez cały dzień powtarzaliśmy obserwacje co godzinę. Było to bardzo osobliwe wrażenie, gdy człowiek - idąc spać o szóstej wieczorem, a wstając o dwunastej w nocy - widział Słońce wciąż na tej samej na pozór wysokości. O szóstej rano, gdy znów kładł się spać, wysokość Słońca pozostawała w dalszym ciągu bez zmian. Oczywiście ulegała ona pewnym wahaniom, ale zmiany były tak nieznaczne, że bez przyrządów nie dałoby się ich wykryć. Na oko wyglądało to tak, jak gdyby Słońce krążyło dookoła nieba wciąż w tej samej odległości od widnokręgu.
(...) Po zakończeniu uroczystego posiłku na biegunie zaczęły się przygotowania do powrotu. Ustawiliśmy mały jedwabny namiot (...). Wewnątrz pozostawiłem w małej sakiewce list do króla Norwegii, zawierający wiadomość o tym, co zostało dokonane. Droga do domu była daleka, mogły jeszcze zajść okoliczności uniemożliwiające nam osobiste przekazanie wiadomości o naszej wyprawie.
Oprócz tego pozostawiłem krótki list do kapitana Scotta, który według wszelkiego prawdopodobieństwa pierwszy odnajdzie ten namiot.
17 stycznia 1912 roku kapitan Scott wraz z czterema współtowarzyszami dotarł do bieguna południowego. Oto zapis z jego dziennika.

# data[].attributes.attachment_link.title
Arktyka i Antarktyka - środowisko przyrodnicze obszarów podbiegunowych

# data[].attributes.attachment_link.description
Koła podbiegunowe północne i południowe są granicami stref oświetlenia Ziemi, a obszary leżące za kołami polarnymi nazywa się strefami zimnymi. Obszar rozciągający się wokół bieguna północnego to Arktyka. Nazwa pochodzi od greckiego słowa oznaczającego 'niedźwiedzia', gdyż kierunek północny wyznaczano, korzystając z gwiazdozbioru Wielkiej Niedźwiedzicy.

# data[].attributes.body
Obowiązkowy punkt lekcji o Antarktydzie! Oglądamy :)

# data[].attributes.body
Jeśli chcesz dodatkowego plusa wykonaj zadanie i prześlij rozwiązanie na maila: aneta.wrobel@gmail.com

# data[].attributes.attachment_link.provider_name
Wordwall - Twórz lepsze zajęcia w krótszym czasie

# data[].attributes.attachment_link.description
OKRYTONASIENNE: mak, storczyk, magnolia, grusza, pszenica, akacja, NAGONASIENNE: sosna, świerk, cis, modrzew, jodła, jałowiec.

# data[].attributes.headline
10.a. Cykl życia roślin okrytonasiennych

# data[].attributes.subject
10.a. Cykl życia roślin okrytonasiennych

# data[].attributes.body
Obowiązkowy punkt lekcji o roślinach okrytonasiennych

# data[].attributes.body
Lekcja z dn. 26.05.2020 r.

Dzisiejsza lekcja wprowadza nas w zagadnienie dot. roślin okrytonasiennych (inaczej zwanych okrytozalążkowymi).
Proszę o zapoznanie się z lekcją w swoim podręczniku (str. 137-142) lub na stronie (kliknij w obrazek poniżej). Obejrzyj film o rozwoju okrytonasiennych (10.a)
UWAGA! Do lekcji zapisz temat w swoim zeszycie, wklej lub przepisz notatkę To najważniejsze do zeszytu oraz wykonaj zadania w zeszycie ćwiczeń (zad. 1, 2 3, 4, 7 str. 91-94)

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
W historii roślin pojawienie się kwiatu było ważnym wydarzeniem. Kwiat - kolebka zarodków roślin potomnych - spełnia swą funkcję tak dobrze, że we współczesnym świecie wytwarzające go rośliny zdominowały starsze grupy: potężne kiedyś paprotniki i bardzo odporne nagonasienne.

rośliny kwiatowe dzięki modyfikacjom organów są doskonale przystosowane do różnych warunków życia;

modyfikacje budowy są wynikiem przystosowania do środowiska;

wielokomórkowe nasiono z łupiną nasienną i tkanką odżywczą znacznie lepiej zabezpiecza byt młodej rośliny niż zarodnik.

wskazywać środowiska życia roślin okrytonasiennych;

opisywać charakterystyczne cechy roślin okrytonasiennych;

obserwując okazy, rozróżniać przystosowania roślin do środowiska;

przedstawiać znaczenie okrytonasiennych.

Rośliny wytwarzające kwiaty, zwane w biologii okrytonasiennymi lub okrytozalążkowymi, występują powszechnie na całej Ziemi. Są najliczniejszą i najbardziej różnorodną grupą roślin. Można je spotkać w każdej strefie klimatycznej, od równikowej aż po rejony okołobiegunowe. Nie ma ich jedynie na Antarktydzie. Przystosowały się do życia w niemal wszystkich środowiskach lądowych poza najwyższymi partiami gór i kraterami czynnych wulkanów. Bytują również w wodzie.

Swoją dominującą pozycję zawdzięczają wytworzeniu kwiatów i owoców, organów niespotykanych u innych roślin. Ukryte w kwiatach zalążki i zamknięte w owocach nasiona są bardzo dobrze chronione, dzięki czemu rośliny te są bardziej odporne na zmiany środowiska niż nagonasienne. W efekcie w przeszłości wyparły nagonasienne z większości środowisk. Od kiedy pojawiły się rośliny kwiatowe, zapylanie może się odbywać nie tylko z wykorzystaniem wiatru, ale też zwierząt.

Liście o rozrośniętych, szerokich blaszkach są doskonale przystosowane do wydajnej fotosyntezy, choć w klimacie umiarkowanym chłodnym lepiej sprawdzają się igły. Zrzucanie liści na zimę lub w okresie suszy umożliwiło wielu roślinom opanowanie środowisk o surowych warunkach, w których trudno byłoby im przeżyć w stanie ulistnionym. Wiele okrytonasiennych zajęło siedliska niedostępne dla nagonasiennych, np. pnie drzew i płytkie wody. Rośliny okrytonasienne tworzą zwarte zbiorowiska, jak lasy czy łąki. Tam, dzięki różnorodnym modyfikacjom budowy, na ograniczonym terenie może egzystować równocześnie wiele gatunków.

Na początku zostaje przedstawiony widok Ziemi z lotu ptaka, a następnie widok sadu jabłek i ogrodu warzywnego. Wyświetlone zostaje obraz, na którym przedstawione zostaje drzewo jabłoni, z którego następuje zbliżenie na pojedynczy kwiat. Wnętrze kwiatu przekształca się w owoc z widocznymi wewnątrz nasionami. Pojawiają się pszczoły zapylające kwiaty jabłoni. Jabłka, które leżą pod drzewem rozdziobywane zostają przez ptaki. Ukazane zostaje wnętrze pnia jabłoni z widocznymi tkankami przewodzącymi do góry wodę i substancje odżywcze do dołu. Jabłoń zrzuca pożółkłe liście. Przedstawione zostały tutaj rosnące pod drzewem marchewki i ziemniaki, których części nadziemne są pożółkłe i pozwijane. Widoczne są ich części podziemne - korzeń marchwi i bulwy ziemniaków.

shuffle Odtwarzanie losowe skip_previous Poprzedni play_circle_outline pause_circle_outline Odtwórz/Pauza skip_next Następny repeat Powtórz

volume_up volume_off Wycisz/Wyłącz wyciszenie

subtitles Napisy fullscreen fullscreen_exit Tryb pełnoekranowy

Film dostępny na portalu epodreczniki.pl
Na początku zostaje przedstawiony widok Ziemi z lotu ptaka, a następnie widok sadu jabłek i ogrodu warzywnego. Wyświetlone zostaje obraz, na którym przedstawione zostaje drzewo jabłoni, z którego następuje zbliżenie na pojedynczy kwiat. Wnętrze kwiatu przekształca się w owoc z widocznymi wewnątrz nasionami. Pojawiają się pszczoły zapylające kwiaty jabłoni. Jabłka, które leżą pod drzewem rozdziobywane zostają przez ptaki. Ukazane zostaje wnętrze pnia jabłoni z widocznymi tkankami przewodzącymi do góry wodę i substancje odżywcze do dołu. Jabłoń zrzuca pożółkłe liście. Przedstawione zostały tutaj rosnące pod drzewem marchewki i ziemniaki, których części nadziemne są pożółkłe i pozwijane. Widoczne są ich części podziemne - korzeń marchwi i bulwy ziemniaków.

Okrytonasienne wykazują liczne adaptacje do środowiska. Jedną z nich jest wytwarzanie trwałych organów. Ze względu na te organy wyróżnia się drzewa, krzewy i rośliny zielne.

Drzewa to długowieczne rośliny o zdrewniałej i pokrytej korkiem łodydze nazywanej pniem. Jego rozgałęzienia porośnięte liśćmi tworzą koronę, której kształt jest charakterystyczny dla danego gatunku. Drzewa okrytonasienne tworzą lasy liściaste i mieszane w strefie umiarkowanej i bogate w gatunki lasy tropikalne. Wśród drzew spotyka się okazy o bardzo dużych rozmiarach. Jednym z najwyższych drzew jest żyjący w Australii eukaliptus, który mierzy ponad 120 m. Najgrubsze drzewa to baobaby, których pień osiąga średnicę nawet 11 m.

Krzewy osiągają wysokość do 5 m. Nie mają pnia głównego (lub jest on bardzo krótki), a zamiast niego wytwarzają pęk pędów o podobnej grubości. Krzewy żyjące w naturze, jak leszczyna, trzmielina, bez czarny, kalina, tworzą w lasach liściastych i mieszanych warstwę podszytu. W parkach i ogrodach krzewy sadzi się jako rośliny ozdobne, przykładem są tu bez lilak i forsycja.

W stanie bezlistnym drzewa i krzewy mogą przetrwać mrozy, ponieważ ich pnie pokrywa wielowarstwowy korek (kora), którego martwe komórki wypełnione są powietrzem. Tworzy on warstwę izolującą przed mrozem oraz chroni przed utratą wody. Jednak w okolicach koła podbiegunowego takie zabezpieczenie nie wystarcza. W panujących tam warunkach przetrwać mogą tylko takie gatunki, które dzięki niewielkim rozmiarom zimą w całości okrywane są izolującą od mrozu warstwą śniegu. Dlatego w tundrze drzewa i krzewy mają pokrój niski (karłowaty).
Wśród zdrewniałych roślin wieloletnich wyróżnia się krzewinki - niskie (do 50 cm) rośliny wieloletnie o trwałych, dosyć cienkich pędach. Niektóre są zimotrwałe, jak borówka brusznica, której grube, skórzaste liście mogą przetrwać zimę. Inne, jak borówka czarna, w okresie jesienno‑zimowym pozostają w stanie bezlistnym. Krzewinki występują powszechnie w lasach liściastych i iglastych oraz na torfowiskach.

W przeciwieństwie do drzew i krzewów rośliny zielne mają pędy o łodygach niezdrewniałych i delikatnej budowie. Wśród tych roślin jest wiele gatunków jednorocznych, które kończąc wegetację, wydają nasiona i giną. Dłużej żyją rośliny dwuletnie i byliny, którym podziemne organy pozwalają przetrwać okres zimy.

Rozpoznawanie wybranych krzewów liściastych na podstawie liści.

Co będzie potrzebne

liście różnych gatunków krzewów, wśród nich liście bzu czarnego, kaliny, trzmieliny, derenia, leszczyny;

klucz do oznaczania.

Instrukcja

1. Wybierz jeden z liści.

2. Kliknij na startowy przycisk klucza do oznaczania niektórych krzewów liściastych.
R1EIAWa543vuz 1

Aplikacja przedstawia aktywny klucz do rozpoznawania krzewów i krzewinek. Ma on formę schematu blokowego z opisami i strzałkami. Prostokąty z cechami roślin są zielone, najciemniejszy u góry. Części z nazwami roślin są na białym tle.

3. Czytaj opisy, porównuj je z cechami wybranego liścia i na tej podstawie wybieraj w kluczu kolejne przyciski.

4. Gdy dojdziesz do nazwy rośliny i ilustracji przedstawiającej liść, sprawdź, czy odpowiada on liściowi, który obserwujesz.

5. Zasusz oznaczone liście, potem naklej je na kartkę i podpisz. Nadaj tytuł otrzymanej w ten sposób planszy.

Uwaga:
Klucz, którym się posługujesz, zawiera opisy tylko pięciu gatunków roślin. Może się okazać, że liście innego krzewu mają podobne cechy do tych wymienionych w kluczu. Żeby oznaczyć także szóstą i kolejne rośliny, trzeba by do klucza wprowadzić więcej cech. Z tego powodu profesjonalne klucze do oznaczania roślin są grubymi książkami.

Podsumowanie

Organy roślin, choć zbudowane według tego samego planu, różnią się między sobą cechami charakterystycznymi tylko dla danego gatunku. Na tej podstawie można je rozpoznawać i klasyfikować gatunki.

Wśród okrytonasiennych można spotkać rośliny o niezwykłej budowie i sposobie życia. Są wśród nich , czyli pnącza, rośliny mięsożerne chwytające owady, rośliny pasożytnicze żyjące kosztem innych roślin, kaktusy, które przystosowały się do życia na pustyni, oraz rośliny wodne.

Łodygi lian z początku są wiotkie i wspinają się po innych roślinach w poszukiwaniu światła. Z czasem drewnieją, a liście rozwijające się na ich szczycie całkowicie odcinają przerośniętą podporę od słońca. Pnącza te żyją głównie w wilgotnych lasach tropikalnych. W klimacie umiarkowanym lianami są bluszcz, winobluszcz czy wiciokrzew.

Kaktusy występują powszechnie na terenach suchych, jak pustynie i stepy. Bardzo dobrze rozwinięty system korzeniowy składający się z długiego korzenia palowego i licznych, rozgałęziających się korzeni bocznych wychwytuje z gleby nawet najmniejszą ilość wody. Zielone, pękate łodygi wypełnione miękiszem przechowują zapasy wody i przeprowadzają fotosyntezę. Liście są przekształcone w ostre ciernie odstraszające zwierzęta, a ich zredukowana powierzchnia zmniejsza parowanie wody z rośliny.

Najpotężniejszym kaktusem Ameryki Północnej jest karnegia olbrzymia, która dorasta do 15 m wysokości. Podczas suszy ma silnie karbowaną powierzchnię. Po obfitych opadach deszczu łodyga pęcznieje i całkowicie się wygładza. Analizując ilustrację i tekst, ustal, co może być tego przyczyną.

Na podstawie analizy ilustracji i tekstu ustal, w jakiej postaci zimuje jaskier wodny, oraz wyjaśnij, dlaczego wytwarza on dwa rodzaje liści.

Łuskiewnik różowy jest jedną z najdziwniejszych roślin występujących w Polsce. Żyje pod ziemią, pasożytując na korzeniach drzew i krzewów liściastych. Ma różowe kwiatostany wyrastające z podziemnego pędu, które pojawiają się na powierzchni gleby od marca do maja i są zwiastunami wiosny.

Rośliny pasożytnicze żyją na innych roślinach - swoich żywicielach. Najczęściej nie mają korzeni ani chlorofilu niezbędnego do fotosyntezy. Ich liście są zredukowane do niezielonych łusek lub zanikają całkowicie. Korzenie przekształcone w nitkowate ssawki wnikają do ciała żywiciela i pobierają od niego składniki pokarmowe i wodę. Przykłady pasożytów roślinnych to kanianka i łuskiewnik, które można spotkać w Polsce. Zielona jemioła jest półpasożytem i sama wytwarza substancje odżywcze. Od drzew, na których żyje, pobiera wodę z solami mineralnymi.

Przodkami kwiatowych roślin wodnych były rośliny lądowe, które ponownie przystosowały się do życia w wodzie. Ich łodygi są giętkie i łatwo poddają się ruchom wody. Szerokie liście wypełnione miękiszem powietrznym unoszą się na powierzchni wody, a aparaty szparkowe leżą na górnej stronie blaszek. Rośliny wód płynących mają liście nitkowate i wiotkie, niestawiające oporu nurtowi. Korzenie roślin pływających, nieprzytwierdzonych do dna, są słabo rozwinięte, służą jedynie do pobierania wody. Niektóre rośliny wodne nie mają korzeni, chłoną wodę powierzchnią liści.

Na podstawie różnic w budowie oraz liczbie liścieni w zarodku okrytonasienne dzieli się na dwie grupy: rośliny jednoliścienne i dwuliścienne.

to rośliny, których zarodek ma tylko jeden . Wytwarzają długie i wąskie liście o równoległej nerwacji, bez ogonków. Ich kwiaty zwykle nie są zróżnicowane na kielich i koronę, a liczba ich elementów stanowi wielokrotność liczby 3. Posiadają wiązkowy system korzeniowy. Jednoliścienne to głównie rośliny zielne, najczęściej byliny. Należą do nich m.in. storczyki, lilie, konwalie, tulipany i trawy, a wśród nich także zboża.

Wiele roślin okrytonasiennych wykorzystywano jeszcze do niedawna do przedłużania trwałości żywności i leczenia zakażeń wywoływanych przez bakterie i grzyby. Owinięte w liście chrzanu surowe mięso dłużej zachowywało świeżość, a osłonięte liśćmi tej rośliny ropiejące rany szybciej się goiły. Podobne właściwości mają też pokrzywa i czosnek.

Rośliny okrytonasienne są najliczniejszą i najbardziej zróżnicowaną gatunkowo grupą roślin na Ziemi.

Zasiedlają wiele środowisk lądowych, żyją również w wodzie.

Wśród okrytonasiennych wyróżnia się rośliny zielne, drzewa i krzewy.

Rośliny okrytonasienne są wykorzystywane przez człowieka w wielu dziedzinach życia.

1. Przeanalizuj ilustrację i opisz budowę dziewanny. Wymień grupy roślin, do których można zaliczyć dziewannnę ze względu na jej budowę. Uzasadnij swoje decyzje.

*2. Wykaż, prowadząc odpowiednie obserwacje i dokumentując je rysunkami lub fotografiami, że rzepak jest rośliną dwuliścienną, a kukurydza - jednoliścienną.

3. Wymień po 3 przykłady roślin zielnych, drzew i krzewów.

mają zarodek, w którym znajdują się dwa liścienie. Liście o różnorodnych kształtach i pierzastej lub nieregularnej nerwacji zwykle posiadają ogonki. Okwiat jest zróżnicowany na kielich i koronę, a liczba elementów kwiatu stanowi wielokrotność liczb 4 lub 5. Wytwarzają palowy system korzeniowy. Dwuliścienne to zarówno rośliny zielne, jak i drzewa, krzewy i krzewinki. Zalicza się do nich wiele gatunków, np. słoneczniki, bratki, jabłonie, róże, dęby, klony.

Okrytonasienne są głównym składnikiem większości lądowych zbiorowisk roślinnych. Porastają duże połacie gleby, chroniąc ją przed wysychaniem i erozją. Ich obumarłe szczątki wzbogacają glebę w składniki mineralne, kształtują klimat i upiększają krajobraz. Same stanowią środowisko życia dla innych organizmów. Przykładem może być drzewo zamieszkałe przez grzyby, mchy, porosty oraz mnóstwo drobnych bezkręgowców, a także ptaki i drobne ssaki. Jednak najważniejszą funkcją roślin w ekosystemach jest wytwarzanie substancji organicznych będących podstawą istnienia organizmów cudzożywnych. Rośliny, podobnie jak zdolne do fotosyntezy bakterie i glony, są producentami tlenu. Wpływają także na jakość powietrza - nawilżają je, zatrzymują pyły i ograniczają ilość zawartego w nim dwutlenku węgla.

Człowiek wykorzystuje rośliny okrytonasienne na różne sposoby. Zboża, warzywa, owoce i rośliny oleiste to podstawowe źródło pokarmu. Zboża są surowcem do wyrobu mąki, kasz i płatków. Niektóre gatunki okrytonasiennych, jak rumianek, mięta, lipa, babka służą do wyrobu leków ziołowych. Pokrzywa, nagietek, lawenda, róża są stosowane w kosmetyce. Wiele gatunków roślin dostarcza przypraw (pieprz, majeranek, tymianek, imbir) oraz używek (kawa, herbata). Surowce pochodzące z drzew liściastych wykorzystywane są jako materiał budowlany oraz do wyrobu mebli i wystroju pomieszczeń. Z lnu i bawełny produkuje się tkaniny. Rośliny okrytonasienne powszechnie sadzi się w parkach i ogrodach jako rośliny ozdobne.

# data[].attributes.attachment_link.description
W historii roślin pojawienie się kwiatu było ważnym wydarzeniem. Kwiat - kolebka zarodków roślin potomnych - spełnia swą funkcję tak dobrze, że we współczesnym świecie wytwarzające go rośliny zdominowały starsze grupy: potężne kiedyś paprotniki i bardzo odporne nagonasienne.

# data[].attributes.body
Dla ciekawych świata. Świetny  materiał filmowy pokazujący działanie dzikiej natury i walkę o przetrwanie.

# data[].attributes.attachment_link.title
Ptaki polują tu w nietypowy sposób! [Wrogi Świat]

# data[].attributes.body
Jak rozpoznać płeć pisklaka i gdzie jest jego pępek? Na te i inne pytania odpowiada dr Lis z Uniwersytetu Rolniczego.

# data[].attributes.body
Charakterystyczne cechy ptaków

# data[].attributes.body
Lekcja z dn. 22.05.2020 r.

"Kręgowce stałocieplne" to ostatnia z grup królestwa zwierząt, którą zajmiemy się na lekcjach biologii.
Dzisiejszy temat lekcji to: Ptaki - kręgowce zdolne do lotu, taki temat zapiszcie w zeszycie. Zapoznaj się z tematem w podręczniku str. 119-124.
Zwróć uwagę na: środowisko życia ptaków, charakterystyczne cechy ptaków, przystosowania do lotu oraz rozmnażanie i rozwój ptaków. Obejrzyj filmy dołączone do dzisiejszego tematu.
Do lekcji wykonaj zadania w zeszycie ćwiczeń str. 97-101. Wybierz min. 5 zadań.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Ptaki od dawna pobudzały wyobraźnię ludzi. Wiele z nich znajduje się na herbach państw. Malarze umieszczali je na obrazach jako symbol wolności, waleczności i dostojeństwa. Dlaczego właśnie ptaki wywarły tak ogromny wpływ na sztukę? Odpowiedź jest prosta - ze względu na zdolność lotu. Do tego wiele z nich pokonuje co roku ogromne odległości.

że ptaki sprawnie latają;

że ptaki spotykamy w różnych środowiskach;

że w twoim otoczeniu są ptaki żyjące w Polsce przez cały rok, inne odlatują na zimę do ciepłych krajów, a jeszcze inne do nas przylatują.

Ptaki są kręgowcami przystosowanymi do lotu. Jest to charakterystyczny sposób poruszania się większości tych zwierząt. Cechą charakterystyczną ptaków jest pokrycie ciała piórami. Zwiększają one powierzchnię skrzydeł i ogona, co umożliwia lot. Skrzydła pozwalają na wytworzenie siły nośnej, która przeciwdziała grawitacji i umożliwia wznoszenie się zwierzęcia. Ogon zaś służy jako ster. Pióra na tułowiu zmniejszają opór powietrza, chronią ptaki przed utratą ciepła i przed zamoknięciem. Opływowy kształt ciała ptaków także ułatwia im latanie.

Na podstawie informacji z różnych źródeł znajdź podobieństwa i różnice w budowie współczesnych ptaków i gadów.

Nie wszystkie ptaki posiadły umiejętność lotu. Niektóre nie mają rozwiniętych skrzydeł. Potrafią za to bardzo szybko biegać. Potężne nogi służą im też do obrony przed wrogami. Do obejrzenia zdjęć należy użyć okularów z czerwono‑niebieskimi filtrami

Przednie kończyny ptaków przekształcone są w skrzydła. Ptaki mają małą czaszkę z dużymi oczodołami, a zamiast zębów rogowy dziób. Mostek łączący żebra ma duży wyrostek zwany grzebieniem, do którego przyczepione są potężne mięśnie poruszające skrzydła. Niektóre kości są wypełnione powietrzem. Ważną cechą ptaków są będące częścią układu oddechowego. Ptaki są stałocieplne, a temperatura ich ciała przeciętnie wynosi niemal 40°C. Wszystkie ptaki są jajorodne, ogromna większość opiekuje się jajami i młodymi. Jaja okryte są mocną, wapienną skorupką.
Najlepiej rozwiniętym zmysłem ptaków jest wzrok. Widzą znacznie dalej i dokładniej od nas. Także słuch ptaków jest bardzo czuły, pomimo że nie posiadają widocznych na zewnątrz ciała uszu. Większość ptaków ma jednak bardzo słaby zmysł węchu i smaku.

Ptaki są niezwykle zróżnicowaną grupą - znanych jest ponad 12 000 gatunków tych zwierząt. Spotyka się je we wszystkich niemal środowiskach - niektóre potrafią przeżyć nawet na gorących pustyniach. Większość ptaków posiada zdolność lotu, ale są i takie, które tego nie potrafią (struś, emu, kiwi). Pingwiny także utraciły zdolność lotu, ale za to doskonale pływają.

Zdolność lotu pozwala ptakom na odbywanie długich wędrówek. Niektóre ptaki odbywają co roku wędrówki wynikające ze zmieniających się pór roku i okresowego braku pożywienia w środowisku. Najlepiej znamy coroczne wędrówki bocianów białych, które na zimę odlatują do wschodniej i południowej Afryki, albo jaskółek, które zimę spędzają w środkowej lub południowej Afryce. Odlatuje też wiele innych ptaków wodnych i błotnych (dzikie gęsi, żurawie, czajki) oraz owadożernych i wszystkożernych (pliszki, zięby). Wśród niektórych gatunków tylko część osobników odlatuje, a inne zostają na zimę (łabędzie, kaczki, kosy). Istnieją także ptaki, które na zimę przylatują do Polski z północy i ze wschodu (gawrony, gile, jemiołuszki). Liczne gatunki spędzają całe życie w jednej okolicy i nie odlatują na zimę, więc nazywamy je ptakami osiadłymi. Przykładami takich ptaków w Polsce są dzięcioł, wróbel, sikory, sroka.

Inną charakterystyczną cechą ptaków jest porozumiewanie się za pomocą różnych dźwięków. Śpiew jest charakterystyczny dla gatunku ptaka. Oprócz śpiewu ptaki wydają głosy służące w różnych sytuacjach życiowych, np. ostrzegawcze.

Ptaki rozmnażają się płciowo. Często samce są barwniejsze od samic, obie płcie mogą też różnić się wielkością. W czasie godów samce mogą toczyć walki (np. głuszce lub bataliony), tańczyć (np. żurawie, łabędzie) lub tylko prezentować upierzenie (np. paw), aby zwrócić uwagę samicy. Ptaki składają jaja i wysiadują je w różnych rodzajach gniazd, dziupli lub nor. Wysiadywanie polega na ogrzewaniu jaj ciepłem ciała rodzica.

Ptaki opiekują się swoim potomstwem, jednak pod tym względem możemy wyróżnić dwie grupy. Gniazdowniki wylęgają się z jaj niezdolne do samodzielnego życia. Pisklęta są nagie lub okryte rzadkim puchem, ślepe i nie potrafią samodzielnie zdobywać pożywienia. Osobniki dorosłe muszą im dostarczać pokarm, chronić przed deszczem i ogrzewać własnymi ciałami. Zagniazdowniki natomiast wylęgają się pokryte gęstym puchem i potrafią chodzić lub pływać. Podążają za rodzicem, który wyszukuje pokarm, samodzielnie zjadany przez pisklęta.

Ptaki to kręgowce, których szczęki przekształcone są w dziób, a ciało jest pokryte piórami.

Ptaki mają cztery kończyny, przy czym przednie są przekształcone w skrzydła.

Ptaki są stałocieplne.

Ptaki rozmnażają się płciowo, są jajorodne i zwykle opiekują się młodymi.

Wiele ptaków migruje na znaczne odległości.

Ptaki żwią się zarówno pokarmem roślinnym, jak i bezkręgowcami (np. owadami) czy kręgowcami (np. rybami, gryzoniami). Wiele z nich zjada różne rodzaje pokarmu, zależnie od pory roku. Same też są pokarmem dla wielu zwierząt i człowieka. Odgrywają ogromną rolę w ograniczaniu ilości owadów - ptaki owadożerne zjadają aż połowę wszystkich dorosłych owadów, które pojawiają się latem! Ptaki mają też znaczny udział w rozsiewaniu nasion. Ważną rolę odgrywają też dzięcioły, które wykuwają dziuple służące nie tylko im, ale też innym zwierzętom.

Wymień przynajmniej 5 gatunków ptaków, które człowiek hoduje dla mięsa, jaj, pierza albo tylko dla swojej przyjemności.

Zobacz także

Zajrzyj do zagadnień pokrewnych:
Czy wszędzie żyje się tak samo?
Różnorodność zwierząt
Procesy życiowe zwierząt
Co pomaga rybom pływać?

połączone z płucami pęcherze, w których gromadzi się powietrze podczas oddychania; umożliwiają wymianę gazową również podczas wydechu

# data[].attributes.attachment_link.description
Ptaki od dawna pobudzały wyobraźnię ludzi. Wiele z nich znajduje się na herbach państw. Malarze umieszczali je na obrazach jako symbol wolności, waleczności i dostojeństwa. Dlaczego właśnie ptaki wywarły tak ogromny wpływ na sztukę? Odpowiedź jest prosta - ze względu na zdolność lotu. Do tego wiele z nich pokonuje co roku ogromne odległości.

# data[].attributes.body
Zdejmij koronę :)

# data[].attributes.attachment_link.title
Langusta na palmie #hot16challenge2 ZDEJMIJ KORONĘ!

# data[].attributes.headline
Aplikacja do prognozowania temperatury na Świecie za kilkadziesiąt lat

# data[].attributes.subject
Aplikacja do prognozowania temperatury na Świecie za kilkadziesiąt lat

# data[].attributes.body
Godny polecenia materiał dla tych, którzy chcą być świadomi!
Polecone przez Zosię B.

# data[].attributes.attachment_link.title
Czego NIE WIDZISZ patrząc na ZDJĘCIA SATELITARNE?

# data[].attributes.headline
O Banku innym niż wszystkie nam znane...

# data[].attributes.subject
O Banku innym niż wszystkie nam znane...

# data[].attributes.body
Współczesna Arka Noego ma swoją lokalizację na archipelagu Svalbard, ok tysiąc kilometrów od Bieguna Północnego.
Zachęcam do zapoznania się z tym krótkim artykułem.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
W 2008 roku na norweskim archipelagu Svalbard na wyspie Spitsbergen, tysiąc kilometrów od Bieguna Północnego, powstał globalny bank nasion Svalbard Global Seed Vault.

Budynek na zlecenie norweskiej agencji budownictwa i nieruchomości zaprojektował Dyveke Sanne. Bank ulokowany jest w tunelu wydrążonym w wieloletniej zmarzlinie, gdzie stale panuje ujemna temperatura. Służy przechowywaniu nasion wszystkich roślin z banków genów całego świata. Zasoby nasion są utrzymywane w stanie głębokiej botanicznej hibernacji.

Budynek banku nasion został zaprojektowany tak, aby jak najmniej szkodzić środowisku naturalnemu. Wieloletnia zmarzlina otaczająca ściany banku oraz zastosowana technologia pozwalają utrzymać wewnątrz banku temperaturę -18 o C przy użyciu tylko jednej 10-kilowatowej sprężarki zasilanej przez lokalnie produkowaną energię. Bank nasion jest bezobsługowy, wymaga jedynie corocznej kontroli pracownika.

Architektura banku doskonale wypisuje się w otaczający krajobraz. Dach budynku pokrywają odbijające światło lustra, pryzmaty oraz światłowody, które pozwalają dostrzec go z bardzo daleka. Projekt budynku zdobył w 2008 nagrodę Årets anlegg, jest też pokazywany na wielu wystawach.

Svalbard Global Seed Vault mogący pomieścić dwa razy więcej odmian, niż występuje na Ziemi, jest odpowiedzią na rosnące zagrożenia wynikające z genetycznej modyfikacji roślin oraz zmian klimatu. Jest zabezpieczeniem dla bioróżnorodności naszej planety. Zgromadzone w banku nasiona mogą posłużyć do odnowy upraw roślin jadalnych po ewentualnej katastrofie (naturalnej lub spowodowanej przez człowieka). Bank nasion został ufundowany i założony przez rząd Norwegii jako projekt służący całemu światu. Obyśmy nigdy nie musieli korzystać z jego zasobów.

# data[].attributes.attachment_link.title
Bank nasion - do czego go potrzebujemy? - Ulica Ekologiczna

# data[].attributes.attachment_link.description
W 2008 roku na norweskim archipelagu Svalbard na wyspie Spitsbergen, tysiąc kilometrów od Bieguna Północnego, powstał globalny bank nasion Svalbard Global Seed Vault. Budynek na zlecenie norweskiej agencji budownictwa i nieruchomości zaprojektował Dyveke Sanne. Bank ulokowany jest w tunelu wydrążonym w wieloletniej zmarzlinie, gdzie stale panuje ujemna temperatura.

# data[].attributes.body
Lekcja z dn. 20.05.2020 r.
Lekcja z dn. 27.05.2020 r.

Zapraszam na spotkanie z biologią

Dzisiaj temat: Przegląd i znaczenie ssaków, taki zapiszcie w zeszycie.

Zapoznajcie się z  tematem w podręczniku str. 136-142.

Zwróćcie uwagę na:
* zróżnicowanie budowy zewnętrznej ssaków,

* znaczenie ssaków w przyrodzie i dla człowieka,

* sposoby ochrony ssaków.

Do lekcji wykonajcie zadania w zeszycie ćwiczeń str. 111-115. Wybierzcie min. 5 zadań.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Najbardziej rozpowszechniony na Ziemi ssak żyje na wszystkich kontynentach, pojawia się na najwyższych szczytach i w najgłębszych rowach oceanicznych. Niektóre osobniki dużo czasu spędzają pod ziemią, inne - pod wodą albo na wodzie, a jeszcze inne - w powietrzu lub w kosmosie. Tym ssakiem jest człowiek. Pozostałe ssaki również opanowały wszelkie możliwe środowiska - to jedyne kręgowce spotykane w powietrzu, w wodzie, na ziemi i pod nią.

jakie są podstawowe funkcje życiowe organizmów;

jak rozpoznać wybrane grupy zwierząt na podstawie ich budowy zewnętrznej;

w jaki sposób płazy, gady i ptaki przystosowały się do życia na lądzie;

Ssaki to zwierzęta, które karmią młode mlekiem - odżywczą wydzieliną wytwarzaną w organizmie matki. Wszystkie ssaki mają cztery kończyny. U ssaków latających (np. nietoperzy) przednie kończyny są przekształcone w skrzydła. Ssaki kopiące w ziemi (np. kret) mają przednie kończyny szerokie, krótkie i mocne. U niektórych ssaków morskich tylne kończyny uległy zanikowi.

Ciała ssaków pokryte są włosami wyrastającymi ze skóry. Pełnią one funkcję izolacyjną - zatrzymują ciepło wytworzone w organizmie. U wielu ssaków (np. u kota, szczura) występują też wibrysy - włosy czuciowe, potocznie zwane „wąsami", które pozwalają dotykiem orientować się nawet w ciemności. Inną cechą ssaków jest obecność w skórze licznych , które wydzielają różne substancje, np. pot. Ssaki mają też dwa rodzaje zębów: u młodych to zęby mleczne, które są stopniowo wymieniane na uzębienie stałe.

Ssaki oddychają płucami. Są stałocieplne, czyli dużo wytworzonej energii zużywają na ogrzanie ciała. Z tego powodu potrzebują więcej pokarmu niż na przykład gady, ale za to mogą funkcjonować w zimnym klimacie, np. w tundrze. Niemal wszystkie ssaki są żyworodne. Samice większości ssaków wytwarzają w okresie ciąży łożysko, czyli narząd pozwalający na wymianę substancji między organizmem matki a rozwijającym się w macicy potomstwem. Organizm matki poprzez łożysko dostarcza składniki pokarmowe i tlen, a odbiera produkty przemiany materii. Po narodzinach młode są karmione mlekiem wytwarzanym w gruczołach mlekowych matki. Ssaki opiekują się swoim potomstwem.

Zastanów się, jakie znaczenie dla opanowania nowych środowisk przez ssaki miał fakt rozwoju potomstwa w macicy w brzuchu matki, a po porodzie karmienia ich jej mlekiem.

Obecnie większość ssaków wytwarza łożysko, ale są też ssaki o innym sposobie rozwoju. Dziobak i kolczatka składają jaja. Z kolei to ssaki, które rodzą żywe młode w bardzo wczesnym stadium rozwoju. Maleńkie potomstwo torbaczy przepełza po skórze matki do torby (fałdu skóry) na jej brzuchu i spędza tam od kilku tygodni do kilku miesięcy. W tym czasie żywi się mlekiem matki, na początku przyczepione do sutka, później już bardziej samodzielne. Przedstawicielami tej grupy ssaków są kangury.

Wieloryby i delfiny noszą wspólną nazwę waleni. Są to ssaki przystosowane do życia w morzu. Ich przednie kończyny mają postać płetw. Dla zmniejszenia oporu podczas pływania są pozbawione włosów. Są żyworodne, podobnie jak ssaki lądowe. Młode rodzą się pod wodą, po czym są natychmiast wypychane na powierzchnię przez dorosłe osobniki, aby mogły zaczerpnąć powietrza.

Dzięki posiadanym cechom zwierzęta te opanowały wszystkie środowiska na Ziemi. Żyją na lądzie, na drzewach, w glebie, w wodzie i w powietrzu. Największe zwierzęta to żyjące w oceanach płetwale błękitne, które też są ssakami. Człowiek również jest ssakiem, który opanował całą Ziemię, a nawet poleciał w Kosmos.

Ssaki to zwierzęta, które karmią swoje młode mlekiem matki; ich ciało zwykle jest pokryte włosami.

Wszystkie ssaki są stałocieplne.

Ssaki są na ogół żyworodne. U większości podczas ciąży wykształca się łożysko; tylko nieliczne są jajorodne.

Ssaki opiekują się potomstwem.

Ssaki opanowały wszystkie środowiska na Ziemi.

Na obszarze Polski w warunkach naturalnych w stanie dzikim żyje ponad sto gatunków ssaków. Należą do kilku różnych grup. Małe ssaki owadożerne to na przykład kret i podobne do myszy ryjówki. Występuje u nas 25 gatunków latających ssaków - nietoperzy. Nietoperze nie tylko potrafią latać, ale też posługują się dźwiękami aby namierzyć i złapać zdobycz. Na polach całego kraju spotykamy zające, na zachodzie kraju - króliki. We wszystkich środowiskach spotyka się gryzonie, w tym bobry, piżmaki, nornice, myszy, szczury. Do dużych ssaków roślinożernych zaliczamy kopytne (żubr, dzik, łoś, jeleń, sarna).

W Polsce żyją także ssaki drapieżne. Pospolite są jedynie łasice, kuny i lisy. Duże drapieżniki, jak wilk i niedźwiedź, są dzisiaj bardzo nieliczne. Warto dodać, że na wybrzeżach Polski spotkać można foki. W polskich wodach Bałtyku pojawiają się morświny - morskie ssaki podobne do delfinów. Morświny prowadzą jednak bardziej skryty tryb życia i mają bardziej krępe ciało.
Różnorodność zwierząt Procesy życiowe zwierząt

wytwór organizmu produkujący i wydzielający różne substancje, np. pot, łzy, ślinę lub mleko

żyjące głównie w Australii ssaki lądowe o bardzo zróżnicowanym wyglądzie i trybie życia, charakteryzujące się posiadaniem fałdu skórnego, służącego do zapewnienia bezpieczeństwa młodych, tzw. torby; młode pozostają w torbie matki aż do osiągnięcia rozmiarów umożliwiających im samodzielne życie

Dzikie konie leśne, zwane tarpanami, wyginęły z winy ludzi. Udało się jedynie uratować kilka mieszańców tarpana z koniem, które nazwano konikiem polskim.

Zobacz także

Zajrzyj do zagadnień pokrewnych:

# data[].attributes.attachment_link.description
Najbardziej rozpowszechniony na Ziemi ssak żyje na wszystkich kontynentach, pojawia się na najwyższych szczytach i w najgłębszych rowach oceanicznych. Niektóre osobniki dużo czasu spędzają pod ziemią, inne - pod wodą albo na wodzie, a jeszcze inne - w powietrzu lub w kosmosie. Tym ssakiem jest człowiek.

# data[].attributes.headline
Karta pracy: Wpływ człowieka na różnorodność biologiczną

# data[].attributes.subject
Karta pracy: Wpływ człowieka na różnorodność biologiczną

# data[].attributes.body
Spośród załączonych zadań wybierz 3, a odpowiedzi zapisz w swoim zeszycie.

# data[].attributes.headline
9/10. Zagrożenia i ochrona różnorodności biologicznej

# data[].attributes.subject
9/10. Zagrożenia i ochrona różnorodności biologicznej

# data[].attributes.body
Lekcja z dn. 20.05.2020 r.
Lekcja z dn. 27.05.2020 r.

Zapisz temat w swoim zeszycie.
Zapoznaj się z tematem w swoim podręczniku str. 164-168 lub na stronie e-podreczniki (klikając w obrazek poniżej) .
Zwróć szczególna uwagę na:
* działania człowieka zagrażające różnorodności biologicznej
* sposoby ochrony różnorodności biologicznej
* dlaczego ważne jest zachowanie różnorodności biologicznej

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Liczba naturalnych ekosystemów, gatunków i osobników wielu populacji maleje w zastraszającym tempie. Badania przeprowadzone przez Międzynarodową Unię Ochrony Przyrody Międzynarodową Unię Ochrony Przyrody (ang. International Union for Conservation of Nature, w skrócie IUCN) wykazały, że od 1500 do 2009 r. na Ziemi bezpowrotnie zniknęło 875 gatunków. Wartość ta wydaje się jednak bardzo niedoszacowana, zwłaszcza w odniesieniu do czasów nowożytnych, czyli od połowy XV do początku XX w. Ówczesny stan wiedzy nie pozwalał na poznanie i opisanie dużej liczby gatunków. Zmieniło się to dopiero w wyniku rozwoju nauki i zastosowania nowoczesnych metod badawczych, co miało miejsce w XX i XXI w.

Liczby gatunków istniejących obecnie na naszej planecie i tych wymierających można określić tylko w przybliżeniu. Szacunki mogą znacznie odbiegać od siebie. Te optymistyczne podają, że rocznie ginie ich 500 do 5000. Inne, bardziej pesymistyczne, powstałe przez szacowanie liczby wymierających gatunków na podstawie powierzchni zniszczonych naturalnych siedlisk, określają tempo wymierania na 50, 100, 150, a nawet 350 gatunków dziennie, co rocznie daje liczbę 20‑50, a nawet 120 tysięcy.

Drastyczny wzrost tempa wymierania gatunków obserwuje się od początku XX wieku, a proces ten stale się nasila. Z tego powodu czasem mówi się, że jesteśmy świadkami szóstego masowego wymierania, zwanego też wymieraniem .

W historii Ziemi wymieranie gatunków zdarzało się wielokrotnie. Jest ono naturalnym procesem, często towarzyszącym powstawaniu nowych gatunków (specjacji). Wymieranie zachodziło nagle, jako skutek katastrof lub powoli, jako wynik antagonistycznych stosunków między populacjami. Człowiek jest gatunkiem odpowiedzialnym za bezpośrednie tępienie innych gatunków i przekształcanie warunków ich życia.

Niekorzystne zmiany środowiska naturalnego zagrażające bioróżnorodności pojawiły się w wyniku wzrostu liczebności populacji ludzkich oraz rosnącego zapotrzebowania na mięso i skóry. Polowania na wybrane gatunki niejednokrotnie były tak nasilone, że doprowadziły do ich wymarcia. W XVII w. w Europie wytrzebiono tura (Bos primigenius), na wyspie Mauritius ptaka dronta dodo (Raphus cucullatus), zaś w XVIII w. w okolicy Wyspy Beringa upolowano ostatnią krowę morską (Hydrodamalis gigas). W XX w. wytępiono północnoamerykańskiego gołębia wędrownego (Ectopistes migratorius).

Pożywienie zdobywano również dzięki rolnictwu. Pod uprawę roślin i wypas zwierząt przeznaczano ogromne obszary. Coraz intensywniej eksploatowano bogactwa naturalne, co także miało negatywny wpływ na środowisko.

Z biegiem czasu zagrożeniem dla różnorodności biologicznej stało się także rybołówstwo. Obecnie na świecie niemal 30% łowisk jest stale przeławianych, a kolejne 50% eksploatowanych tak intensywnie, że niedługo nie będą już w stanie się odtwarzać.

Kolejne negatywne zmiany w środowisku naturalnym, zwłaszcza jego zanieczyszczenie i degradacja, zachodziły i nadal zachodzą pod wpływem rozwoju przemysłu, transportu, budownictwa, gospodarki komunalnej, a obecnie również turystyki.

Najważniejszą przyczyną spadku różnorodności biologicznej jest stałe zmniejszanie się powierzchni ekosystemów naturalnych. Największy problem stanowi wylesianie. Lasy są bowiem najcenniejszymi z punktu widzenia bioróżnorodności ekosystemami na Ziemi. Stanowią ostoję dla ok. 75% gatunków lądowych żyjących na naszej planecie. Są drugim po oceanach globalnym dostawcą tlenu i specyficznym rezerwuarem wody pitnej. Pełnią też funkcję naturalnego filtra powietrza. Ponadto zapobiegają erozji gleby i stabilizują klimat. Ponieważ pochłaniają ogromne ilości COIndeks dolny 2 ₂, ich utrzymanie jest ważne dla powstrzymania globalnego ocieplania klimatu. Każde drzewo to siedlisko licznych organizmów tworzących swoistą biocenozę. Wycięcie lasu oznacza utratę tych wszystkich funkcji, a tym samym zniknięcie ogromnej liczby gatunków oraz zależności, którymi są powiązane.

Lasy stanowią źródło cennego surowca, jakim jest drewno. Co roku na świecie ubywa nawet 150 tys. kmIndeks górny 2 ² lasów, czyli tyle, ile wynosi połowa powierzchni Polski. Do odbiorców w Unii Europejskiej wędruje 20 mln ton egzotycznego drewna. Tylko część tego surowca ma certyfikat gwarantujący pochodzenie ze zrównoważonej wycinki, czyli takiej, której towarzyszy zalesianie umożliwiające odnawianie się lasu.

Wyrąb, a częściej wypalanie lasów, odbywa się też z potrzeby pozyskania żyznych gleb pod uprawę lub zakładania łąk niezbędnych do wypasu zwierząt. Zdobyte w ten sposób grunty szybko ulegają erozji, a uwolnione podczas pożarów miliony metrów sześciennych COIndeks dolny 2 ₂ przyczyniają się do zwiększenia efektu cieplarnianego. Do zaniku lasów przyczyniają się też kwaśne deszcze oraz masowe pojawianie się szkodników w lasach będących monokulturami.

Najwyższym stopniem wylesienia cechują się Ameryka Południowa i Ameryka Środkowa oraz Afryka. W krajach europejskich powierzchnia lasów zaczyna powoli, lecz systematycznie wzrastać. W Polsce lasy porastają ok. 30% powierzchni kraju. Niestety, są to głównie lasy wtórne i charakteryzuje je mniejsza różnorodność biologiczna niż naturalne. Na ogół są to lasy, które służą jako plantacje drzew istotnych gospodarczo.

Istotnym powodem zagrożenia różnorodności biologicznej jest także zanikanie ekosystemów bagiennych, moczarowych i torfowiskowych. Obszary te są osuszane i wykorzystywane w rolnictwie pod uprawę roślin. Zabiegi melioracyjne powodujące obniżenie poziomu wód przyczyniają się do utraty siedlisk przez liczne ptaki wodne i wodno‑błotne, prowadzą również do wymierania płazów, które rozmnażają się na tych obszarach.

Drugim (po zaniku siedlisk) powodem spadku globalnej bioróżnorodności jest wprowadzanie do naturalnych ekosystemów gatunków obcych, cechujących się dużą inwazyjnością. Szacuje się, że w skali świata spowodowały one utratę około połowy gatunków rodzimych. Wiele gatunków obcych człowiek wprowadza świadomie, uważając je za przydatne w rolnictwie, leśnictwie, ogrodnictwie. Inne zostają zawleczone przypadkowo. Sprzyja temu zwłaszcza rozwój międzynarodowego i międzykontynentalnego transportu i turystyki.

Gatunkami inwazyjnymi Gatunkami inwazyjnymi określa się gatunki obce w danym ekosystemie, zwykle pochodzące z innych stref klimatycznych, które w nowych warunkach znalazły bardzo dogodne możliwości rozwoju. Z tego powodu zaczęły się masowo rozmnażać i dominować w ekosystemach. Zwykle mają też zdolność do bardzo szybkiego rozprzestrzeniania się. Wprowadzenie obcego gatunku zaburza relacje między organizmami tworzącymi biocenozę. Panująca między nimi równowaga ulega zachwianiu, ponieważ gatunki inwazyjne są często dużo skuteczniejszymi drapieżnikami, pasożytami lub konkurentami niż gatunki rodzime. Dodatkowo przenoszone są na nowe siedliska bez swoich naturalnych antagonistów, którzy mogliby regulować ich liczebność. Dzięki temu wygrywają walkę o ograniczone zasoby środowiska, przyczyniając się do stopniowego zaniku populacji rodzimych.

Przykładem najlepiej obrazującym negatywny wpływ gatunków inwazyjnych na różnorodność biologiczną jest sprowadzenie ssaków z Europy do Nowej Zelandii. Za wyjątkiem nietoperzy, w tym wyspowym kraju ssaki nigdy nie występowały naturalnie. Ich nisze zajmowały ptaki, wśród których powstała ogromna różnorodność gatunków, zwłaszcza nielotnych. Ssaki drapieżne przetrzebiły przede wszystkim populacje naziemnych nielotów, np. kiwi (Apterygiformes). Króliki i kozy wyjadały masowo rośliny, przekształcając ekosystemy i niszcząc siedliska ptaków takahe (Porphyrio).

Rodzimym ekosystemom zagrażają również pasożyty przywleczone z innych stref klimatycznych. Jednym z nich jest szrotówek kasztanowcowiaczek (Cameraria ohridella) - gatunek motyla, którego larwy żerują na kasztanowcach, powodując brązowienie i opadanie liści. Motyl ten pochodzi z Macedonii i w ciągu ostatnich niespełna 20 lat opanował całą Europę. W Polsce pojawił się w 1998 r. Prawdopodobnie powodem tak szybkiego rozprzestrzenienia się tego gatunku jest transport samochodowy. Hipotezę tę potwierdza fakt, że pierwsze zainfekowane drzewa rosły zawsze przy drogach. Na osobniki rosnące dalej od dróg, larwy były przenoszone przez inne zwierzęta, wiatr oraz przez człowieka.

W Polsce do gatunków inwazyjnych można zaliczyć na przykład norkę amerykańską (Neovison vison) i szopa pracza (Procyon lotor) - zwierzęta, które uciekły z hodowli zwierząt futerkowych lub zostały z nich wypuszczone i stworzyły liczne populacje. Łatwo przystosowują się do nowych warunków, są bardzo płodne, zagrażają ptakom zakładającym gniazda na ziemi oraz wielu ssakom. Zamieszkują także parki narodowe i inne tereny chronione, gdzie podejmuje się próby ich eliminacji.

Gatunkiem inwazyjnym jest również syberyjski barszcz Sosnowskiego (Heracleum sosnowskyi), który miał być hodowany ze względu na wartości lecznicze i stosowany jako pasza, a przez swoje właściwości parzące okazał się szkodliwy dla ludzi i bydła. Z kolei jego dynamiczne rozprzestrzenianie się stało się poważnym zagrożeniem dla rodzimej flory.

Zanieczyszczenie i degradacja środowiska degradacja środowiska naturalnego nasiliły się przede wszystkim wraz z rozwojem przemysłu, rolnictwa, gospodarki komunalnej i transportu. Skażenie wód i gleb ściekami przemysłowymi i komunalnymi zagraża wielu gatunkom, a w przypadku rzek i jezior doprowadza do niemal całkowitego wymarcia żyjących w nich organizmów. Zanieczyszczenia przemieszczają się z rzek do mórz. Szczególnie zagrożone są morza śródlądowe, takie jak Bałtyk, w których wymiana wody z oceanem jest ograniczona. Skażenie wód Bałtyku doprowadziło m.in. do wyginięcia polskiej populacji łososia atlantyckiego (Salmo salar).

Rozwojowi przemysłu, zwłaszcza górnictwa, hutnictwa i konwencjonalnej energetyki, towarzyszy wytwarzanie ogromnych ilości odpadów przemysłowych. Są one składowane w postaci hałd. Obecne w nich substancje toksyczne, głównie metale ciężkie, z łatwością przedostają się do gleby i wód, powodując lokalne skażenie środowiska. Z biegiem lat hałdy zarastają roślinnością, ale odtworzone ekosystemy są bardzo ubogie pod względem liczby zamieszkujących je gatunków.

Spalanie paliw kopalnych, zwłaszcza węgla w przemyśle energetycznym, skutkuje wzrostem zanieczyszczenia powietrza tlenkami siarki, sadzami, pyłami oraz zwiększeniem stężenia COIndeks dolny 2 Indeks dolny koniec 2 w atmosferze. W powietrzu, w wyniku reakcji chemicznej pary wodnej i tlenków węgla, siarki i azotu oraz siarkowodoru i chlorowodoru, powstają kwaśne deszcze. Powodują one uszkodzenia roślin i przyczyniają się do zamierania lasów. Zmieniają odczyn gleby, przez co część gatunków zostaje zastąpiona takimi, które preferują podłoże o niższym pH. Kwaśne opady bardzo szkodzą także porostom. Te najbardziej wrażliwe, o krzaczkowatej lub krzaczkowato‑nitkowatej, zwisającej plesze (np. brodaczki), występują już tylko na nielicznych, najmniej zanieczyszczonych obszarach naszego kraju.

Powodem zmniejszania się różnorodności biologicznej, zwłaszcza ekosystemów mórz i oceanów oraz ekosystemów nadbrzeżnych, jest również górnictwo naftowe. Wybuch platformy wiertniczej albo wyciek z tankowca mogą spowodować katastrofę ekologiczną na ogromną skalę, skutkującą nieodwracalnymi zmianami w ekosystemie. Przykładem takiej katastrofy jest skażenie Zatoki Meksykańskiej po wybuchu głębokowodnej platformy wiertniczej w 2010 r. Na skutek wylania 1,5 mld litrów ropy naftowej do zatoki zanieczyszczonych zostało 1 900 km wybrzeża. Zginęły setki tysięcy zwierząt, w tym 5 tysięcy wydr i aż 250 tysięcy mew, a także inne ptaki, żółwie morskie i delfiny.

Wpływ zmian klimatycznych na różnorodność biologiczną rozpatruje się głównie w odniesieniu do globalnego ocieplenia klimatu. Główną jego przyczyną jest działalność człowieka (i związana z nią nadmierna emisja do atmosfery gazów cieplarnianych takich jak ditlenek węgla (tlenek węgla IV), metan, tlenek diazotu czy para wodna).

Wzrost temperatury w skali świata ma wpływ m.in. na rozmieszczenie organizmów. Prawdopodobnie stanowi także powód ich zagłady w sytuacji, gdy nie mogą się one przemieścić na inne siedliska, o optymalnych dla siebie warunkach termicznych. Przykładem negatywnego wpływu ocieplenia klimatu jest wymieranie porostów piętra alpejskiego na skutek zajmowania ich siedlisk przez bardziej ciepłolubne gatunki roślin niższego piętra.

Wzrost temperatury w skali globalnej powoduje również inny poważny problem, jakim jest postępujące topnienie pokrywy lodowej na obszarach okołobiegunowych, obserwowany od lat 70. XX w. Skute lodem brzegi Alaski, będące dla morsów miejscem rozrodu i odchowu młodych, stopniowo topnieją, co zmusza ciężarne samice do szukania nowych, niezmienionych jeszcze obszarów. W efekcie tłoczą się one na niewielkich plażach jeszcze pokrytych lodem, tworząc stada liczące po kilkadziesiąt tysięcy osobników. Zanik pokrywy lodowej wpływa także na populacje pingwinów Adeli (Pygoscelis adeliae). Ptaki te polują na kryl, nurkując z kry, zwykle blisko kolonii lęgowej. Ponieważ przybrzeżne kry coraz szybciej topnieją, a kryl bytuje tylko pod lodem, ptaki muszą żerować w coraz większym oddaleniu od brzegu. Z tego powodu na długo opuszczają swoje pisklęta, co znacznie zwiększa ich śmiertelność.

Organizmom dodatkowo mogą zagrażać nasilone i nietypowe zjawiska atmosferyczne, np. gwałtowne opady śniegu i marznącego deszczu w górach Meksyku przyczyniły się do zagłady zimujących tam milionów osobników motyla monarchy, zmniejszając tym samym liczebność ich populacji o ponad 70%.

Zmiany klimatu prowadzą również do zaburzenia cykliczności pór roku. Obecnie w klimacie umiarkowanym wiosna rozpoczyna się z wyprzedzeniem, przez co przedterminowo zakwitają wiosenne kwiaty a ptaki i płazy przystępują do godów. Zwykle nie towarzyszy temu wcześniejszy rozwój owadów, dlatego też brakuje pokarmu dla młodych, których śmiertelność wzrasta.

Różnorodność biologiczna maleje w zastraszającym tempie. Nie potrafimy temu skutecznie zapobiegać i ochronić jej unikatowych, bezcennych składników. Mimo że w skali świata na ten cel przeznacza się bardzo duże środki, to są one niewystarczające i jedynie spowalniają proces zaniku różnorodności biologicznej. Aby skutecznie ratować różnorodność biologiczną przed ubożeniem, należy skupić się na zachowaniu najcenniejszych przyrodniczo i jednocześnie najbardziej zagrożonych obszarów świata. Naukowcy wyznaczyli na kuli ziemskiej 34 takie miejsca i nazwali je gorącymi punktami bioróżnorodności gorącymi punktami bioróżnorodności (ang. biodiversity hotspots). Są one miejscem życia ok. 80% gatunków kręgowców lądowych, z których ponad 40% jest endemitami. Każdy z takich obszarów powinien spełniać 2 podstawowe kryteria. Po pierwsze musi być miejscem występowania przynajmniej 1 500 endemicznych gatunków roślin naczyniowych. Drugim warunkiem jest utrata przez te gatunki w wyniku działalności człowieka co najmniej 70% naturalnych siedlisk.

Działania człowieka są przyczyną spadku różnorodności biologicznej na wszystkich jej poziomach.

Głównymi bezpośrednimi czynnikami spadku różnorodności biologicznej są: zanikanie naturalnych siedlisk i ekosystemów, wprowadzanie do środowisk gatunków inwazyjnych, zanieczyszczanie środowiska, nadmierna eksploatacja zasobów przyrody i zmiany klimatyczne.

Gorące punkty bioróżnorodności to niezwykle cenne przyrodniczo ekosystemy, zagrożone wskutek degradacji siedlisk naturalnych.

# data[].attributes.attachment_link.description
Liczba naturalnych ekosystemów, gatunków i osobników wielu populacji maleje w zastraszającym tempie. Badania przeprowadzone przez Międzynarodową Unię Ochrony Przyrody Międzynarodową Unię Ochrony Przyrody (ang. International Union for Conservation of Nature, w skrócie IUCN) wykazały, że od 1500 do 2009 r. na Ziemi bezpowrotnie zniknęło 875 gatunków.

# data[].attributes.body
Wizualnie...

# data[].attributes.body
Lekcja z dn. 19.05.2020 r.

Australia jest jednym z najlepiej rozwiniętych gospodarczo krajów Świata.
Zapoznaj się z tematem w podręczniku str. 162-165.
Obejrzyj film o strzyżeniu merynosów oraz wykonaj zadania w zeszycie ćwiczeń (75-77). Wybierz min. 3 zadania. Wybrane osoby poproszę o przesłanie zdjęć na mojego maila.
Jako notatkę do lekcji możesz wykorzystać mapę myśli dołączoną do lekcji.

# data[].attributes.body
Czy wiedziałaś/eś, że Słońce w Australii o godz. 12.00 góruje na północy?

# data[].attributes.attachment_link.title
AUSTRALIA | Ciekawostki i fakty (nie tylko) na lekcję geografii | Dobrze Pojechane

# data[].attributes.body
Tradycyjne strzyżenie :)

# data[].attributes.body
Jeśli chcesz dodatkowego plusa wykonaj zadanie i prześlij rozwiązanie na maila: aneta.wrobel@gmail.com

# data[].attributes.attachment_link.provider_name
Wordwall - Twórz lepsze zajęcia w krótszym czasie

# data[].attributes.attachment_link.description
OKRYTONASIENNE: mak, storczyk, magnolia, grusza, pszenica, akacja, NAGONASIENNE: sosna, świerk, cis, modrzew, jodła, jałowiec.

# data[].attributes.body
Obowiązkowy punkt lekcji o roślinach okrytonasiennych

# data[].attributes.body
Lekcja z dn. 19.05.2020 r.

Dzisiejsza lekcja wprowadza nas w zagadnienie dot. roślin okrytonasiennych (inaczej zwanych okrytozalążkowymi).
Proszę o zapoznanie się z lekcją w swoim podręczniku (str. 137-142) lub na stronie (kliknij w obrazek poniżej). Obejrzyj film o rozwoju okrytonasiennych (10.a)
UWAGA! Do lekcji zapisz temat w swoim zeszycie, wklej lub przepisz notatkę To najważniejsze do zeszytu oraz wykonaj zadania w zeszycie ćwiczeń (zad. 1, 2 3, 4, 7 str. 91-94)

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
W historii roślin pojawienie się kwiatu było ważnym wydarzeniem. Kwiat - kolebka zarodków roślin potomnych - spełnia swą funkcję tak dobrze, że we współczesnym świecie wytwarzające go rośliny zdominowały starsze grupy: potężne kiedyś paprotniki i bardzo odporne nagonasienne.

rośliny kwiatowe dzięki modyfikacjom organów są doskonale przystosowane do różnych warunków życia;

modyfikacje budowy są wynikiem przystosowania do środowiska;

wielokomórkowe nasiono z łupiną nasienną i tkanką odżywczą znacznie lepiej zabezpiecza byt młodej rośliny niż zarodnik.

wskazywać środowiska życia roślin okrytonasiennych;

opisywać charakterystyczne cechy roślin okrytonasiennych;

obserwując okazy, rozróżniać przystosowania roślin do środowiska;

przedstawiać znaczenie okrytonasiennych.

Rośliny wytwarzające kwiaty, zwane w biologii okrytonasiennymi lub okrytozalążkowymi, występują powszechnie na całej Ziemi. Są najliczniejszą i najbardziej różnorodną grupą roślin. Można je spotkać w każdej strefie klimatycznej, od równikowej aż po rejony okołobiegunowe. Nie ma ich jedynie na Antarktydzie. Przystosowały się do życia w niemal wszystkich środowiskach lądowych poza najwyższymi partiami gór i kraterami czynnych wulkanów. Bytują również w wodzie.

Swoją dominującą pozycję zawdzięczają wytworzeniu kwiatów i owoców, organów niespotykanych u innych roślin. Ukryte w kwiatach zalążki i zamknięte w owocach nasiona są bardzo dobrze chronione, dzięki czemu rośliny te są bardziej odporne na zmiany środowiska niż nagonasienne. W efekcie w przeszłości wyparły nagonasienne z większości środowisk. Od kiedy pojawiły się rośliny kwiatowe, zapylanie może się odbywać nie tylko z wykorzystaniem wiatru, ale też zwierząt.

Liście o rozrośniętych, szerokich blaszkach są doskonale przystosowane do wydajnej fotosyntezy, choć w klimacie umiarkowanym chłodnym lepiej sprawdzają się igły. Zrzucanie liści na zimę lub w okresie suszy umożliwiło wielu roślinom opanowanie środowisk o surowych warunkach, w których trudno byłoby im przeżyć w stanie ulistnionym. Wiele okrytonasiennych zajęło siedliska niedostępne dla nagonasiennych, np. pnie drzew i płytkie wody. Rośliny okrytonasienne tworzą zwarte zbiorowiska, jak lasy czy łąki. Tam, dzięki różnorodnym modyfikacjom budowy, na ograniczonym terenie może egzystować równocześnie wiele gatunków.

Na początku zostaje przedstawiony widok Ziemi z lotu ptaka, a następnie widok sadu jabłek i ogrodu warzywnego. Wyświetlone zostaje obraz, na którym przedstawione zostaje drzewo jabłoni, z którego następuje zbliżenie na pojedynczy kwiat. Wnętrze kwiatu przekształca się w owoc z widocznymi wewnątrz nasionami. Pojawiają się pszczoły zapylające kwiaty jabłoni. Jabłka, które leżą pod drzewem rozdziobywane zostają przez ptaki. Ukazane zostaje wnętrze pnia jabłoni z widocznymi tkankami przewodzącymi do góry wodę i substancje odżywcze do dołu. Jabłoń zrzuca pożółkłe liście. Przedstawione zostały tutaj rosnące pod drzewem marchewki i ziemniaki, których części nadziemne są pożółkłe i pozwijane. Widoczne są ich części podziemne - korzeń marchwi i bulwy ziemniaków.

shuffle Odtwarzanie losowe skip_previous Poprzedni play_circle_outline pause_circle_outline Odtwórz/Pauza skip_next Następny repeat Powtórz

volume_up volume_off Wycisz/Wyłącz wyciszenie

subtitles Napisy fullscreen fullscreen_exit Tryb pełnoekranowy

Film dostępny na portalu epodreczniki.pl
Na początku zostaje przedstawiony widok Ziemi z lotu ptaka, a następnie widok sadu jabłek i ogrodu warzywnego. Wyświetlone zostaje obraz, na którym przedstawione zostaje drzewo jabłoni, z którego następuje zbliżenie na pojedynczy kwiat. Wnętrze kwiatu przekształca się w owoc z widocznymi wewnątrz nasionami. Pojawiają się pszczoły zapylające kwiaty jabłoni. Jabłka, które leżą pod drzewem rozdziobywane zostają przez ptaki. Ukazane zostaje wnętrze pnia jabłoni z widocznymi tkankami przewodzącymi do góry wodę i substancje odżywcze do dołu. Jabłoń zrzuca pożółkłe liście. Przedstawione zostały tutaj rosnące pod drzewem marchewki i ziemniaki, których części nadziemne są pożółkłe i pozwijane. Widoczne są ich części podziemne - korzeń marchwi i bulwy ziemniaków.

Okrytonasienne wykazują liczne adaptacje do środowiska. Jedną z nich jest wytwarzanie trwałych organów. Ze względu na te organy wyróżnia się drzewa, krzewy i rośliny zielne.

Drzewa to długowieczne rośliny o zdrewniałej i pokrytej korkiem łodydze nazywanej pniem. Jego rozgałęzienia porośnięte liśćmi tworzą koronę, której kształt jest charakterystyczny dla danego gatunku. Drzewa okrytonasienne tworzą lasy liściaste i mieszane w strefie umiarkowanej i bogate w gatunki lasy tropikalne. Wśród drzew spotyka się okazy o bardzo dużych rozmiarach. Jednym z najwyższych drzew jest żyjący w Australii eukaliptus, który mierzy ponad 120 m. Najgrubsze drzewa to baobaby, których pień osiąga średnicę nawet 11 m.

Krzewy osiągają wysokość do 5 m. Nie mają pnia głównego (lub jest on bardzo krótki), a zamiast niego wytwarzają pęk pędów o podobnej grubości. Krzewy żyjące w naturze, jak leszczyna, trzmielina, bez czarny, kalina, tworzą w lasach liściastych i mieszanych warstwę podszytu. W parkach i ogrodach krzewy sadzi się jako rośliny ozdobne, przykładem są tu bez lilak i forsycja.

W stanie bezlistnym drzewa i krzewy mogą przetrwać mrozy, ponieważ ich pnie pokrywa wielowarstwowy korek (kora), którego martwe komórki wypełnione są powietrzem. Tworzy on warstwę izolującą przed mrozem oraz chroni przed utratą wody. Jednak w okolicach koła podbiegunowego takie zabezpieczenie nie wystarcza. W panujących tam warunkach przetrwać mogą tylko takie gatunki, które dzięki niewielkim rozmiarom zimą w całości okrywane są izolującą od mrozu warstwą śniegu. Dlatego w tundrze drzewa i krzewy mają pokrój niski (karłowaty).
Wśród zdrewniałych roślin wieloletnich wyróżnia się krzewinki - niskie (do 50 cm) rośliny wieloletnie o trwałych, dosyć cienkich pędach. Niektóre są zimotrwałe, jak borówka brusznica, której grube, skórzaste liście mogą przetrwać zimę. Inne, jak borówka czarna, w okresie jesienno‑zimowym pozostają w stanie bezlistnym. Krzewinki występują powszechnie w lasach liściastych i iglastych oraz na torfowiskach.

W przeciwieństwie do drzew i krzewów rośliny zielne mają pędy o łodygach niezdrewniałych i delikatnej budowie. Wśród tych roślin jest wiele gatunków jednorocznych, które kończąc wegetację, wydają nasiona i giną. Dłużej żyją rośliny dwuletnie i byliny, którym podziemne organy pozwalają przetrwać okres zimy.

Rozpoznawanie wybranych krzewów liściastych na podstawie liści.

Co będzie potrzebne

liście różnych gatunków krzewów, wśród nich liście bzu czarnego, kaliny, trzmieliny, derenia, leszczyny;

klucz do oznaczania.

Instrukcja

1. Wybierz jeden z liści.

2. Kliknij na startowy przycisk klucza do oznaczania niektórych krzewów liściastych.
R1EIAWa543vuz 1

Aplikacja przedstawia aktywny klucz do rozpoznawania krzewów i krzewinek. Ma on formę schematu blokowego z opisami i strzałkami. Prostokąty z cechami roślin są zielone, najciemniejszy u góry. Części z nazwami roślin są na białym tle.

3. Czytaj opisy, porównuj je z cechami wybranego liścia i na tej podstawie wybieraj w kluczu kolejne przyciski.

4. Gdy dojdziesz do nazwy rośliny i ilustracji przedstawiającej liść, sprawdź, czy odpowiada on liściowi, który obserwujesz.

5. Zasusz oznaczone liście, potem naklej je na kartkę i podpisz. Nadaj tytuł otrzymanej w ten sposób planszy.

Uwaga:
Klucz, którym się posługujesz, zawiera opisy tylko pięciu gatunków roślin. Może się okazać, że liście innego krzewu mają podobne cechy do tych wymienionych w kluczu. Żeby oznaczyć także szóstą i kolejne rośliny, trzeba by do klucza wprowadzić więcej cech. Z tego powodu profesjonalne klucze do oznaczania roślin są grubymi książkami.

Podsumowanie

Organy roślin, choć zbudowane według tego samego planu, różnią się między sobą cechami charakterystycznymi tylko dla danego gatunku. Na tej podstawie można je rozpoznawać i klasyfikować gatunki.

Wśród okrytonasiennych można spotkać rośliny o niezwykłej budowie i sposobie życia. Są wśród nich , czyli pnącza, rośliny mięsożerne chwytające owady, rośliny pasożytnicze żyjące kosztem innych roślin, kaktusy, które przystosowały się do życia na pustyni, oraz rośliny wodne.

Łodygi lian z początku są wiotkie i wspinają się po innych roślinach w poszukiwaniu światła. Z czasem drewnieją, a liście rozwijające się na ich szczycie całkowicie odcinają przerośniętą podporę od słońca. Pnącza te żyją głównie w wilgotnych lasach tropikalnych. W klimacie umiarkowanym lianami są bluszcz, winobluszcz czy wiciokrzew.

Kaktusy występują powszechnie na terenach suchych, jak pustynie i stepy. Bardzo dobrze rozwinięty system korzeniowy składający się z długiego korzenia palowego i licznych, rozgałęziających się korzeni bocznych wychwytuje z gleby nawet najmniejszą ilość wody. Zielone, pękate łodygi wypełnione miękiszem przechowują zapasy wody i przeprowadzają fotosyntezę. Liście są przekształcone w ostre ciernie odstraszające zwierzęta, a ich zredukowana powierzchnia zmniejsza parowanie wody z rośliny.

Najpotężniejszym kaktusem Ameryki Północnej jest karnegia olbrzymia, która dorasta do 15 m wysokości. Podczas suszy ma silnie karbowaną powierzchnię. Po obfitych opadach deszczu łodyga pęcznieje i całkowicie się wygładza. Analizując ilustrację i tekst, ustal, co może być tego przyczyną.

Na podstawie analizy ilustracji i tekstu ustal, w jakiej postaci zimuje jaskier wodny, oraz wyjaśnij, dlaczego wytwarza on dwa rodzaje liści.

Łuskiewnik różowy jest jedną z najdziwniejszych roślin występujących w Polsce. Żyje pod ziemią, pasożytując na korzeniach drzew i krzewów liściastych. Ma różowe kwiatostany wyrastające z podziemnego pędu, które pojawiają się na powierzchni gleby od marca do maja i są zwiastunami wiosny.

Rośliny pasożytnicze żyją na innych roślinach - swoich żywicielach. Najczęściej nie mają korzeni ani chlorofilu niezbędnego do fotosyntezy. Ich liście są zredukowane do niezielonych łusek lub zanikają całkowicie. Korzenie przekształcone w nitkowate ssawki wnikają do ciała żywiciela i pobierają od niego składniki pokarmowe i wodę. Przykłady pasożytów roślinnych to kanianka i łuskiewnik, które można spotkać w Polsce. Zielona jemioła jest półpasożytem i sama wytwarza substancje odżywcze. Od drzew, na których żyje, pobiera wodę z solami mineralnymi.

Przodkami kwiatowych roślin wodnych były rośliny lądowe, które ponownie przystosowały się do życia w wodzie. Ich łodygi są giętkie i łatwo poddają się ruchom wody. Szerokie liście wypełnione miękiszem powietrznym unoszą się na powierzchni wody, a aparaty szparkowe leżą na górnej stronie blaszek. Rośliny wód płynących mają liście nitkowate i wiotkie, niestawiające oporu nurtowi. Korzenie roślin pływających, nieprzytwierdzonych do dna, są słabo rozwinięte, służą jedynie do pobierania wody. Niektóre rośliny wodne nie mają korzeni, chłoną wodę powierzchnią liści.

Na podstawie różnic w budowie oraz liczbie liścieni w zarodku okrytonasienne dzieli się na dwie grupy: rośliny jednoliścienne i dwuliścienne.

to rośliny, których zarodek ma tylko jeden . Wytwarzają długie i wąskie liście o równoległej nerwacji, bez ogonków. Ich kwiaty zwykle nie są zróżnicowane na kielich i koronę, a liczba ich elementów stanowi wielokrotność liczby 3. Posiadają wiązkowy system korzeniowy. Jednoliścienne to głównie rośliny zielne, najczęściej byliny. Należą do nich m.in. storczyki, lilie, konwalie, tulipany i trawy, a wśród nich także zboża.

Wiele roślin okrytonasiennych wykorzystywano jeszcze do niedawna do przedłużania trwałości żywności i leczenia zakażeń wywoływanych przez bakterie i grzyby. Owinięte w liście chrzanu surowe mięso dłużej zachowywało świeżość, a osłonięte liśćmi tej rośliny ropiejące rany szybciej się goiły. Podobne właściwości mają też pokrzywa i czosnek.

Rośliny okrytonasienne są najliczniejszą i najbardziej zróżnicowaną gatunkowo grupą roślin na Ziemi.

Zasiedlają wiele środowisk lądowych, żyją również w wodzie.

Wśród okrytonasiennych wyróżnia się rośliny zielne, drzewa i krzewy.

Rośliny okrytonasienne są wykorzystywane przez człowieka w wielu dziedzinach życia.

1. Przeanalizuj ilustrację i opisz budowę dziewanny. Wymień grupy roślin, do których można zaliczyć dziewannnę ze względu na jej budowę. Uzasadnij swoje decyzje.

*2. Wykaż, prowadząc odpowiednie obserwacje i dokumentując je rysunkami lub fotografiami, że rzepak jest rośliną dwuliścienną, a kukurydza - jednoliścienną.

3. Wymień po 3 przykłady roślin zielnych, drzew i krzewów.

mają zarodek, w którym znajdują się dwa liścienie. Liście o różnorodnych kształtach i pierzastej lub nieregularnej nerwacji zwykle posiadają ogonki. Okwiat jest zróżnicowany na kielich i koronę, a liczba elementów kwiatu stanowi wielokrotność liczb 4 lub 5. Wytwarzają palowy system korzeniowy. Dwuliścienne to zarówno rośliny zielne, jak i drzewa, krzewy i krzewinki. Zalicza się do nich wiele gatunków, np. słoneczniki, bratki, jabłonie, róże, dęby, klony.

Okrytonasienne są głównym składnikiem większości lądowych zbiorowisk roślinnych. Porastają duże połacie gleby, chroniąc ją przed wysychaniem i erozją. Ich obumarłe szczątki wzbogacają glebę w składniki mineralne, kształtują klimat i upiększają krajobraz. Same stanowią środowisko życia dla innych organizmów. Przykładem może być drzewo zamieszkałe przez grzyby, mchy, porosty oraz mnóstwo drobnych bezkręgowców, a także ptaki i drobne ssaki. Jednak najważniejszą funkcją roślin w ekosystemach jest wytwarzanie substancji organicznych będących podstawą istnienia organizmów cudzożywnych. Rośliny, podobnie jak zdolne do fotosyntezy bakterie i glony, są producentami tlenu. Wpływają także na jakość powietrza - nawilżają je, zatrzymują pyły i ograniczają ilość zawartego w nim dwutlenku węgla.

Człowiek wykorzystuje rośliny okrytonasienne na różne sposoby. Zboża, warzywa, owoce i rośliny oleiste to podstawowe źródło pokarmu. Zboża są surowcem do wyrobu mąki, kasz i płatków. Niektóre gatunki okrytonasiennych, jak rumianek, mięta, lipa, babka służą do wyrobu leków ziołowych. Pokrzywa, nagietek, lawenda, róża są stosowane w kosmetyce. Wiele gatunków roślin dostarcza przypraw (pieprz, majeranek, tymianek, imbir) oraz używek (kawa, herbata). Surowce pochodzące z drzew liściastych wykorzystywane są jako materiał budowlany oraz do wyrobu mebli i wystroju pomieszczeń. Z lnu i bawełny produkuje się tkaniny. Rośliny okrytonasienne powszechnie sadzi się w parkach i ogrodach jako rośliny ozdobne.

# data[].attributes.attachment_link.description
W historii roślin pojawienie się kwiatu było ważnym wydarzeniem. Kwiat - kolebka zarodków roślin potomnych - spełnia swą funkcję tak dobrze, że we współczesnym świecie wytwarzające go rośliny zdominowały starsze grupy: potężne kiedyś paprotniki i bardzo odporne nagonasienne.

# data[].attributes.body
Najpotężniejszy ssak na Ziemi

# data[].attributes.attachment_link.title
Płetwal Błękitny - największe zwierzę jakie kiedykolwiek żyło na Ziemi

# data[].attributes.body
Obejrzyj animację dot. charakterystycznych cech ssaków

# data[].attributes.headline
10/11. Ssaki - kręgowce, które karmią młode mlekiem

# data[].attributes.subject
10/11. Ssaki - kręgowce, które karmią młode mlekiem

# data[].attributes.body
Lekcja z dn. 20.05.2020 r.
Lekcja z dn. 27.05.2020 r.

Środowe spotkanie z biologią to Ssaki - kręgowce, które karmią młode mlekiem, taki temat zapiszcie w zeszycie. Zapoznajcie się z tym tematem w podręczniku str. 131-135.
Zwróćcie uwagę na: różnorodność środowisk życia ssaków, charakterystyczne cechy ssaków,  rozmnażanie i rozwój ssaków. Obejrzyjcie filmy dołączone do dzisiejszego tematu.

Do lekcji wykonajcie zadania w zeszycie ćwiczeń str. 106-110. Wybierzcie min. 5 zadań.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Czy wiesz, co łączy ciebie, twojego psa lub kota z delfinem i nietoperzem? Należycie do bardzo niejednorodnej gromady ssaków. Różnicie się wielkością, kształtem, proporcjami ciała oraz budową kończyn. Mimo tych różnic wszystkie ssaki w niemowlęctwie żywią się mlekiem matki.

ssaki są kręgowcami zamieszkującymi wszystkie środowiska;

ssaki, tak jak inne zwierzęta, wykazują przystosowania do środowiska i trybu życia.

uzasadniać, że ssaki są kręgowcami;

wskazywać i opisywać przystosowania ssaka do życia na lądzie, w wodzie lub w powietrzu (na podstawie obserwacji jego budowy zewnętrznej);

rozpoznawać wybranych przedstawicieli ssaków;

wyjaśniać znaczenie stałocieplności u ssaków;

oceniać znaczenie ssaków.

Ssaki, podobnie jak ptaki, są zwierzętami stałocieplnymi, co pozwala im zamieszkiwać wszystkie ekosystemy Ziemi, od gorących pustyń, przez lasy tropikalne, aż po obszary okołobiegunowe i Antarktydę. Można je spotkać na lądzie i w wodzie, a nawet w powietrzu.

W budowie ssaków wyróżniamy głowę, szyję, tułów, ogon i 2 pary zwykle pięciopalczastych kończyn. U większości ssaków lądowych kończyny są podciągnięte pod tułów, unoszą go wysoko nad podłoże, co usprawnia lokomocję. Ciało ssaków pokryte jest , które mogą tworzyć grubą, zwartą pokrywę, zwaną futrem. Włosy chronią przed urazami mechanicznymi i pozwalają utrzymać stałą temperaturę ciała. Są wytworami naskórka, podobnie jak , , , i łuski. Ich rolą jest także ochrona przed zranieniem. W skórze właściwej ssaków występują liczne gruczoły: potowe, łojowe, mlekowe i zapachowe. produkują specjalną wydzielinę zwaną potem, której funkcją jest schładzanie organizmu i w mniejszym stopniu - wydalanie zbędnych substancji. wydzielają łój, który tworzy barierę antybakteryjną. w okresie karmienia młodych wydzielają mleko, a służą do znakowania terytorium, wabienia partnera oraz identyfikacji osobników. Pod skórą leży tzw. warstwa podskórna, zbudowana z tkanki tłuszczowej, która pełni wiele ważnych funkcji: chroni przed urazami mechanicznymi, utratą ciepła, stanowi też rezerwę energetyczną dla organizmu.

Odbieranie bodźców płynących ze środowiska umożliwiają ssakom bardzo dobrze rozwinięte narządy zmysłów, głównie słuchu, wzroku i węchu. Ssaki są też jedynymi kręgowcami, u których występuje małżowina uszna ułatwiająca wychwytywanie fal dźwiękowych i kierowanie ich do przewodu słuchowego.

W zależności od trybu i środowiska życia ssaka wytwory naskórka, oprócz funkcji ochronnej, mogą pełnić także inne istotne funkcje. Wyszukaj informacje na temat funkcji, które pełnią: pręgowane futro tygrysa, wąsy kota, pazury mrówkojada, rogi barana, kolce jeża, kopyta kozicy.

W zależności od trybu i środowiska życia kończyny ssaków przybierają różne formy. Kilka gatunków ssaków potrafi szybować, a nietoperze jako jedyne ssaki aktywnie latają. U nietoperzy kości kończyny przedniej są silnie wydłużone, a między palcami i bokiem ciała jest rozpięta . Ssaki, które żyją w wodzie, jak wieloryby, delfiny i foki, mają ciało o opływowym kształcie i kończyny przekształcone w płetwy. Kret większość życia spędza pod ziemią, dlatego jego kończyny są szerokie i skierowane wewnętrzną stroną do tyłu, by mogły kopać tunele. U zwierząt kopytnych ustawione pionowo palce osłonięte są kopytami, które chronią je przed urazami mechanicznymi i umożliwiają szybkie bieganie. Zające i kangury potrafią się poruszać równie szybko jak kopytne dzięki wydłużonym kościom stopy, które umożliwiają skakanie.

Kończyny przednie wszystkich ssaków są zbudowane według tego samego planu: kość ramieniowa łączy się z 2 kośćmi przedramienia, za nimi leży kilka drobnych kości nadgarstka, na których opiera się zwykle 5 kości śródręcza. Ich przedłużeniem są kości tworzące człony palców. Podobne położenie mają też stawy pomiędzy nimi. Oznacza to, że są zbudowane według jednego planu budowy, co świadczy o ewolucyjnym pokrewieństwie ssaków. W zależności od środowiska i trybu życia, kości kończyn różnych ssaków bywają skrócone bądź wydłużone, czasem niektóre z nich nie występują lub są silnie zredukowane (jak u konia kości pierwszego, drugiego i piątego palca).

Wymiana gazowa u ssaków odbywa się w płucach. Płuca ssaków mają budowę pęcherzykową. to cienkościenne banieczki oplecione siecią naczyń krwionośnych. Jest ich 300‑500 milionów. Dzięki nim powierzchnia oddechowa płuc ssaków (w stosunku do ich masy ciała) jest większa niż powierzchnie oddechowe innych kręgowców. Z tego powodu wymiana gazowa zachodzi w nich bardzo skutecznie i jest jednym z przystosowań, dzięki którym ssaki osiągnęły stałocieplność. Mogą więc być bardzo aktywne, także w niskich temperaturach. Ssaki potrzebują dużo pokarmu, z którego pochodzi energia niezbędna do prowadzenia procesów życiowych oraz utrzymania stałej temperatury ciała.

Warunkiem skutecznego wykorzystania składników pokarmowych jest m.in. dokładne rozdrobienie pokarmu. Do tego celu ssaki wykorzystują uzębienie, które składa się z 4 grup zębów: siekaczy, kłów, zębów przedtrzonowych i trzonowych. , położone z przodu szczęk, są zwykle wydłużone i płaskie, służą do chwytania pokarmu i rozdzielania go na części. Za nimi znajdują się , które umożliwiają przytrzymywanie zdobyczy lub zabijanie. Rolą zębów i jest kawałkowanie pokarmu. U zwierząt roślinożernych korony tych zębów są wysokie, szerokie, płaskie i służą do rozcierania pokarmu, a u drapieżnych - niskie, ale ostre, przypominające zęby piły.

Zęby różnią się budową i pełnionymi funkcjami. Niektóre są szczególnie narażone na ścieranie. Siekacze gryzoni na przykład nie mają korzeni i dzięki temu rosną przez całe życie zwierzęcia. Gryzonie oraz niektóre ssaki roślinożerne, jak krowa, nie mają kłów. Czasami kły występują w formie szczątkowej, jak u konia, albo są krótkie, jak u człowieka. Zęby przedtrzonowe i trzonowe występują u większości ssaków.

Ustalenie sposobu odżywiania się ssaka na podstawie budowy zębów trzonowych.

Co będzie potrzebne Instrukcja

1. Zaobserwuj kształt i wygląd powierzchni koron zębów trzonowych różnych gatunków ssaków.

2. Rozpoznaj, które zęby najlepiej się nadają do rozdrabniania mięsa i kości, a które do trawy. Uzasadnij swoją opinię, wskazując charakterystyczne cechy budowy zębów.

3. Narysuj zęby różnych typów.

Podsumowanie

Cechy, które ułatwiają ustalenie rodzaju pokarmu rozdrabnianego przez zęby, to np.: wysokość korony, ukształtowanie jej górnej powierzchni, obecność guzków i kształt ich krawędzi.

U ssaków, podobnie jak u wszystkich lądowych organizmów, zapłodnienie zachodzi w organizmie samicy. Ssaki są (za wyjątkiem jajorodnych - dziobaka i kolczatki). Ich zarodek rozwija się w macicy i jest połączony z oganizmem matki za pośrednictwem . Narząd ten pośredniczy w wymianie substancji między samicą a zarodkiem przez sznur pępowinowy. Dostarcza zarodkowi substancje odżywcze, umożliwia wymianię gazów oddechowych oraz usuwanie zbędnych i szkodliwych produktów przemiany materii. Łożysko powstaje już we wczesnych stadiach rozwoju embrionalnego z połączenia 2 błon płodowych: omoczni i kosmówki.

Podczas rozwoju zarodek ssaka jest chroniony ciałem matki i w dużym stopniu niezależny od czynników zewnętrznych. Okres trwania ciąży u ssaków jest bardzo różny. U słonia prawie 2 lata, u kangura - tylko 12 dni. Wszystkie ssaki opiekują się potomstwem. Młode są karmione mlekiem, które ssą przyczepione do brodawek sutkowych matki. Opieka rodziców, w zależności od gatunku zwierzęcia, może trwać od kilku tygodni do wielu lat.

U torbaczy, do których zaliczamy na przykład kangury i koale, ciąża trwa bardzo krótko. Ich młode po urodzeniu mają do 3 cm długości. Przemieszczają się samodzielnie do torby lęgowej, znajdującej się na brzuchu samicy, przyczepiają do sutka matki i rosną przez kilka do kilkunastu miesięcy.

Są też ssaki jajorodne: dziobaki i kolczatki. Wykluwają się z jaj, które podobnie jak jaja gadów są otoczone skórzastymi osłonkami. Młode żywią się mlekiem, które sączy się z gruczołów rozsianych na brzuchu matki.

Jednym z największych zwierząt, jakie kiedykolwiek zamieszkiwały naszą planetę, jest płetwal błękitny. To przedstawiciel waleni, grupy ssaków żyjących wyłącznie w wodzie, które oddychają płucami, mają szczątkowe owłosienie (dorosłe płetwale mają włosy tylko na głowie, głównie wokół pyska, choć ich młode w okresie płodowym mają ciało pokryte meszkiem z włosów). Rodzą się w wodzie i żywią mlekiem matki. Płetwal osiąga 34 m długości i może ważyć do 190 ton. Żywi się głównie zooplanktonem, którego potrzebuje dziennie aż 4 tony. Nie ma zębów, jego paszcza wypełniona jest płytami rogowymi, służącymi do odcedzania pokarmu z wody. Występuje na otwartych wodach wszystkich oceanów. Innymi przedstawicielami waleni są delfin, morświn, orka i kaszalot.

Najmniejszym ssakiem jest ryjówek etruski, który waży ok. 2 g. Jest on przedstawicielem owadożernych, grupy niewielkich ssaków lądowych żyjących głównie pod ziemią, żywiących się przeważnie owadami i innymi bezkręgowcami. Ryjówek etruski jest zwierzęciem bardzo ruchliwym, aktywnym głównie nocą. Posiada długi, wąski ryjek i stożkowate zęby przystosowane do wyszukiwania, chwytania i pożerania owadów. Żyje jedynie 1,5 roku. Występuje w południowej Europie i Azji oraz w północnej Afryce. Do owadożernych należą też jeże i krety.

Największym żyjącym współcześnie ssakiem lądowym jest słoń afrykański. Może on dorastać do 4 m wysokości, ważyć nawet 7 ton i dożyć do ponad 70 lat. Jest zwierzęciem roślinożernym. Samice słoni żyją w niewielkich grupach z młodymi, dorosłe samce są samotnikami. Słonie należą do grupy ssaków zwanej trąbowcami, której najbardziej charakterystyczną cechą jest obecność trąby - wielofunkcyjnego narządu wykorzystywanego do chwytania pokarmu, picia wody, wydawania dźwięków, witania się i zabawy z innymi słoniami oraz badania otoczenia. U słoni górne siekacze są wykształcone w postaci potężnych ciosów, które służą do poszukiwania pokarmu w ziemi oraz obrony przed drapieżnikami.

Ryś euroazjatycki jest przedstawicielem drapieżnych, rzędu ssaków, których uzębienie składa się ze słabo rozwiniętych siekaczy, potężnych kłów i zębów trzonowych. Korony (części wystające z dziąsła) tych ostatnich przypominają zęby piły: ich guzki są silnie zaostrzone i ułożone w jednej płaszczyźnie, przez co precyzyjnie tną nie tylko mięso, ale potrafią też łamać kości. Futro rysia jest na grzbiecie żółtorude z brunatnymi plamkami, a na brzuchu białe. Charakterystyczną cechą tego kota są pędzelki na uszach. Poluje on nocą na zające, sarny, młode jelenie i dziki, rzadko na ptaki. Długość jego ciała wynosi maks. 1,5 m, a wysokość do 75 cm. Żyje do ok. 20 lat. Występuje w lasach iglastych Europy środkowo‑wschodniej i Azji. Do drapieżnych, poza rysiem, należą także niedźwiedź, lew, tygrys, lis, łasica, foka, mors.

Orangutan jest dużą małpą należącą do naczelnych, grupy ssaków o silnie rozwiniętym mózgu (w porównaniu do innych zwierząt), długich, silnych, z przeciwstawnym pierwszym palcem oraz palcach zakończonych zwykle płaskimi płytkami - paznokciami, a nie pazurami. Naczelne zwykle są wszystkożerne, choć podstawę ich diety stanowią rośliny. Większość naczelnych ma długi, chwytny ogon pełniący funkcję dodatkowej kończyny i bardzo dobrze wykształcone mięśnie mimiczne twarzy, odgrywające ogromną rolę w porozumiewaniu się z członkami swojej grupy.

Orangutan jest małpą nadrzewną, prowadzącą dzienny tryb życia. Jego ciało pokryte jest gęstym futrem o barwie czerwono‑brązowej. Może dorastać do 1,8 m wysokości i ważyć nawet 120 kg. W środowisku naturalnym żyje ok. 40 lat, a w niewoli nawet do 60. Jest małpą bardzo inteligentną, potrafi wykorzystywać patyki i kamienie jako narzędzia do zdobywania i obróbki pokarmu. Żywi się głównie owocami, liśćmi, ale też jajami ptaków oraz owadami, zwłaszcza termitami. Występuje wyłącznie w lasach Borneo i Sumatry, gdzie tworzy niewielkie grupy rodzinne. Ciąża orangutanów trwa 9 miesięcy, a opieka nad potomstwem jest silnie rozwinięta. Odchowują one swoje młode nawet przez 8 lat. Do naczelnych, poza orangutanem, zaliczane są jeszcze lemury, wyraki, makaki, pawiany, gibony, goryle, szympansy i ludzie.

Łoś jest przedstawicielem kopytnych - grupy dużych, roślinożernych ssaków, zwykle szybko biegających, które stąpają na czubkach 3. lub 3. i 4. palca, zakończonego masywną rogową osłoną - kopytem. Dorosłe samce łosia mają poroże w kształcie szerokich, masywnych łopat i wyjątkowo długie kończyny zakończone dużymi, szeroko rozstawionymi kopytami, które ułatwiają im poruszanie się w grząskim gruncie. Ciało łosia pokrywa gęste futro, którego barwa na kończynach i brzuchu jest białawo‑szara, a na reszcie ciała ciemnobrązowa. Łoś jest roślinożercą, aktywnym zarówno w dzień, jak i w nocy. Długość jego ciała wynosi maks. 3 m, a wysokość ok. 2 m. Żyje do 25 lat, samotnie lub w małych grupach. Występuje w podmokłych lasach północnej Europy, Azji i Ameryki. Poza łosiem do kopytnych zalicza się: konie, antylopy, wielbłądy, tapiry, nosorożce, żyrafy, hipopotamy, jelenie, sarny, lamy, żubry, krowy i świnie.

Wielbłąd jest zwierzęciem doskonale przystosowanym do życia na pustyni. Potrafi bardzo oszczędnie gospodarować wodą: nie poci się i nie traci jej z odchodami. Wystarcza mu woda zawarta w pokarmie oraz picie na zapas - w ciągu 10 minut potrafi pochłonąć 100 l płynów, co stanowi 20% masy jego ciała. Przystosowany jest do poruszania się po sypkim piasku. Ma bardzo szerokie mięsiste poduszeczki pod palcami, które chronią nogi przed zapadaniem się. Dzięki powiekom z długimi, gęstymi rzęsami jego oczy są zabezpieczone przez piaskiem, a nozdrza zamykają się, chroniąc wnętrze nosa. Noce na pustyni bywają bardzo zimne, dlatego grzbiet i szyję porasta grube futro. Stanowi ono izolację termiczną także w dzień.

Przeanalizuj tabelę i sformułuj na jej podstawie wniosek.

Golce afrykańskie są gryzoniami przystosowanymi do życia pod ziemią. Są ślepe, a ich skóra jest pozbawiona barwników i praktycznie bezwłosa. Golce tworzą kolonie podobnie jak owady społeczne. Koloniami zarządzają królowe i tylko one się rozmnażają. Robotnicy kopią nory i zajmują się zdobywaniem pożywienia. Na straży bezpieczeństwa kolonii stoją żołnierze.

Bóbr europejski jest największym krajowym przedstawicielem gryzoni - bardzo licznej grupy ssaków, zwykle o niewielkich rozmiarach, które posiadają 2 pary siekaczy rosnących przez całe życie. Systematyczne ścieranie tych zębów jest możliwe dzięki zjadaniu dużych ilości twardych fragmentów roślin. Większość gryzoni ma krępy tułów, krótkie kończyny i długi ogon. Bóbr jest ssakiem lądowo‑wodnym, prowadzącym nocny tryb życia. Posiada długi, szeroki silnie spłaszczony i pokryty łuskami ogon. Dorasta do ok. 1m długości i osiąga maksymalną masę ciała ok. 30 kg. Silne siekacze pozwalają bobrom ścinać drzewa, a także budować tamy i . Innymi przedstawicielami gryzoni są: myszy, szczury, wiewiórki, świstaki, susły, świnki morskie, szynszyle i koszatnice.

Pierwszym ssakiem wysłanym w kosmos w 1949 r. była małpa rezus o imieniu Albert. Po niej, w przestrzeń kosmiczną, poleciały także inne małpy, psy, myszy, szczury, króliki, świnki morskie, koty.

Na terenie naszego kraju żyje obecnie ok. 115 gatunków ssaków, z których ponad 70 objętych jest całkowitą ochroną gatunkową. Wymień działania, które może podjąć każdy z nas, np. jako turysta, konsument, rolnik, by liczba chronionych ssaków i innych rzadkich zwierząt nie zmniejszała się.

Ssaki są stałocieplnymi kręgowcami, które można spotkać na całej kuli ziemskiej - na lądzie, w wodzie, a nawet w powietrzu.

Ciało ssaków składa się z głowy, szyi, tułowia, ogona i 2 par kończyn, których budowa zależy od środowiska i trybu życia.

Ciało ssaków pokryte jest skórą, której naskórek wytwarza włosy, paznokcie, pazury, rogi i kopyta.

W skórze właściwej występują liczne gruczoły: potowe, łojowe, mleczne i zapachowe.

Budowa zębów ssaka zależy od rodzaju pobieranego pokarmu i sposobu jego pobierania.

Ssaki mają płuca pęcherzykowate, o bardzo dużej powierzchni wymiany gazowej.

Zapłodnienie wewnętrzne oraz żyworodność występujące u ssaków są wynikiem przystosowania do życia w środowisku lądowym.

Wszystkie młode ssaki karmione są mlekiem.

Wskaż cechy, na podstawie których zaliczysz wiewiórkę do kręgowców i ssaków.

Wyszukaj informacje na temat żyrafy i wyjaśnij, w jaki sposób jest ona przystosowana do życia w środowisku lądowym oraz do roślinożerności.

Zwierzęta chronione (lisy, dziki i sarny) powodują czasem szkody w gospodarstwach rolnych. Czy to oznacza, że powinny stracić status organizmów chronionych? Zaplanuj działanie, uwzględniające prawo do życia tych zwierząt i interesy rolników.

Koala jest przedstawicielem torbaczy, grupy ssaków, które charakteryzują się tym, że (poza nielicznymi wyjątkami) matki noszą swoje młode w torbach lęgowych. Prowadzą naziemny lub nadrzewny tryb życia, żywią się bardzo różnorodnym pokarmem, większość jest aktywna w nocy. Koala zamieszkuje wschodnie tereny Australii. Niemal całe życie spędza na drzewach, porusza się powoli, śpi do 18 godzin na dobę, głównie w dzień. Prowadzi samotny tryb życia. Jego podstawowym pokarmem są liście eukaliptusa. Do torbaczy zalicza się także kangury.

Ssaki są ważnym składnikiem ekosystemów. Drapieżniki polują na mniejsze od siebie zwierzęta i nie pozwalają na nadmierne zwiększenie ich liczebności. Drobne ssaki stanowią cenne źródło pokarmu dla innych kręgowców, zwłaszcza innych ssaków, ptaków i gadów. Ssaki owadożerne (jeże i ryjówki) zjadają bardzo duże ilości owadów, zwłaszcza tych postrzeganych przez człowieka jako szkodniki pól i upraw. Niektóre ssaki, jak dziki i gryzonie, mogą powodować straty, niszcząc uprawy. Niektóre są zwierzętami łownymi: dziki, sarny, zające czy kuny .

Ssaki od tysięcy lat służą człowiekowi. Są hodowane dla mięsa i mleka, skór, futer i wełny. Niektóre zostały oswojone, aby pomagać człowiekowi w pracy. Konie, bydło, osły, wielbłądy, nawet słonie są używane do transportowania towarów i ludzi. Wiele ssaków (psy, koty, chomiki) towarzyszy człowiekowi, daje mu radość i poczucie bezpieczeństwa. Specjalnie szkolone psy z poświęceniem ratują ludzkie życie podczas katastrof i kataklizmów, są przewodnikami niewidomych, a konie i delfiny pomagają w rehabilitacji osób niepełnosprawnych. Na ssakach testuje się skuteczność leków oraz bada mechanizmy powstawania chorób i sposoby ich leczenia.

# data[].attributes.attachment_link.description
Czy wiesz, co łączy ciebie, twojego psa lub kota z delfinem i nietoperzem? Należycie do bardzo niejednorodnej gromady ssaków. Różnicie się wielkością, kształtem, proporcjami ciała oraz budową kończyn. Mimo tych różnic wszystkie ssaki w niemowlęctwie żywią się mlekiem matki. ssaki są kręgowcami zamieszkującymi wszystkie środowiska; ssaki, tak jak inne zwierzęta, wykazują przystosowania do środowiska i trybu życia.

# data[].attributes.body
Ułóż rozsypanki dot. rozmnażania nagonasiennych a wynik prześlij na maila: aneta.wrobel@gmail.com w celu otrzymania nagrody :)

# data[].attributes.attachment_link.provider_name
Wordwall - Twórz lepsze zajęcia w krótszym czasie

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
W kwiatach męskich powstają ziarna pyłku., Na kwiatach żeńskich rozwijają się zalążki., Ziarno pyłku wytwarza łagiewkę pyłkową i komórki plemnikowe., Komórka plemnikowa łączy się z komórką jajową., Połączenie gamet męskiej i żeńskiej to zapłodnienie., Po zapłodnieniu z zalążka powstaje nasienie., Kwiatostan żeński przekształca się w szyszkę., Dojrzała szyszka otwiera się., Nasiona rozsiewane są przez wiatr., W sprzyjających warunkach z nasiona wyrasta młoda roślina..

# data[].attributes.attachment_link.description
W kwiatach męskich powstają ziarna pyłku., Na kwiatach żeńskich rozwijają się zalążki., Ziarno pyłku wytwarza łagiewkę pyłkową i komórki plemnikowe., Komórka plemnikowa łączy się z komórką jajową., Połączenie gamet męskiej i żeńskiej to zapłodnienie., Po zapłodnieniu z zalążka powstaje nasienie., Kwiatostan żeński przekształca się w szyszkę., Dojrzała szyszka otwiera się., Nasiona rozsiewane są przez wiatr., W sprzyjających warunkach z nasiona wyrasta młoda roślina..

# data[].attributes.body
Potraktuj ten film jako wiedzę w tzw. "pigułce" na temat roślin naczyniowych tj. paprotników oraz roślin nasiennych

# data[].attributes.attachment_link.description
E‑podręczniki to bezpłatne i dostępne dla wszystkich materiały edukacyjne.

# data[].attributes.body
Lekcja z dn. 19.05.2020 r.

Zapraszam na lekcję o roślinach nasiennych. Na początek nagonasienne.
Proszę o obejrzenie filmu dołączonego do lekcji 8.a. Następnie proszę o zapoznanie się z lekcją w swoim podręczniku
(str. 129-136) lub na stronie
(kliknij w obrazek poniżej).
UWAGA! Do lekcji zapisz temat w swoim zeszycie oraz wykonaj zadania w zeszycie ćwiczeń (str. 87-90. Wybierz min. 5 zadań.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
W historii roślin wykształcenie nasion było bardzo ważną zmianą. Nasiona potrafią skuteczniej niż zarodniki zapewnić trwanie i rozprzestrzenianie gatunków. Sprawiły, że przed wytwarzającymi je roślinami nasiennymi otworzyły się nowe środowiska.

opisywać miejsca występowania roślin nagonasiennych na Ziemi i ich przystosowania do warunków życia;

opisywać charakterystyczne cechy roślin nagonasiennych;

rozpoznawać najczęściej spotykane gatunki nagonasiennych;

przedstawiać znaczenie nagonasiennych.

to rośliny naczyniowe, które, choć nie wytwarzają owoców, rozsiewają się za pomocą nasion. Większość nagonasiennych to rośliny iglaste, nazywane tak ze względu na budowę liści, które przybierają kształt igieł.

Nagonasienne to drzewa i krzewy żyjące wyłącznie na lądzie. Rosną od równika po koła podbiegunowe, na górskich zboczach, wilgotnych nizinach i półpustyniach. W Ameryce Północnej i Eurazji w strefie klimatu umiarkowanego chłodnego tworzą duże kompleksy leśne nazywane tajgą. W strefie klimatu umiarkowanego, tam, gdzie nie wstępuje wieczna zmarzlina, tworzą lasy iglaste (bory) lub mieszane. Odpowiednie warunki życia znajdują również w łagodnym i ciepłym klimacie strefy Morza Śródziemnego. Żyjącymi na półkuli północnej drzewami iglastymi są m.in. sosna, jodła, świerk, modrzew. W ciepłych i wilgotnych strefach klimatycznych rosną na przykład cedry, cyprysy, sekwoje.

Sosna to pospolita roślina nagonasienna. Tworzy bory sosnowe na piaszczystych ubogich glebach środkowej i północnej Polski. Dzięki masywnym, wrastającym głęboko w podłoże korzeniom i grubym zdrewniałym łodygom może rosnąć wysoko i jest odporna na działanie wiatrów. Łodyga sosny, nazywana pniem, unosi wyrastające w regularnych odstępach gałęzie. Razem tworzą one koronę drzewa. Kształt pnia i korony (pokrój drzewa) zależą od ilości światła docierającego do rośliny. Sosny występujące w zwartym drzewostanie mają wysokie, smukłe pnie i niewielkie korony. Są to osobniki, które dzięki zdolności do szybkiego wzrostu pokonały wolniej rosnących konkurentów do światła. Inne drzewa, a nawet ich własne gałęzie, zostały przez nie zacienione, straciły igły i obumarły. W przeciwieństwie do drzew rosnących we wnętrzu lasu sosny rosnące samotnie w pełnym oświetleniu nie są wysokie i mają rozłożyste, gęste korony osadzone na krótkim, grubym pniu.

Liście sosny zwyczajnej mają postać wąskich i dosyć długich szaroniebieskich , które wyrastają po dwie ze skróconych pędów (krótkopędów). Długość i liczba igieł to ważne cechy, na podstawie których rozróżnia się gatunki sosny. Igły sosny są zimozielone, dlatego także w zimie mogą prowadzić fotosyntezę. Budowa igieł większości drzew nagonasiennych klimatu umiarkowanego i chłodnego stanowi przystosowanie do warunków suszy i mrozu. Ich kształt to wynik redukcji powierzchni, co ogranicza parowanie wody z liści. Pokrywa je gruba skórka osłonięta warstwą wosku, chroniąca liście przed nadmierną utratą wody. Pomaga to roślinom przetrwać długie zimowe miesiące, gdy zamarznięta gleba uniemożliwia pobieranie wody.

Gruba kora chroni pnie przed działaniem silnych mrozów i wysychaniem oraz przed uszkodzeniami mechanicznymi. Przez pnie roślin iglastych, a także przez ich igły, przebiegają liczne kanały wytwarzające żywicę - substancję, która służy roślinom do zasklepiania ran. Rośliny nagonasienne, jak sosna, mogą osiągać duże rozmiary dzięki dobrze wykształconym, usztywniającym wysokie łodygi tkankom mechanicznym oraz dzięki zdolnym do transportu wody na sam szczyt drzewa tkankom przewodzącym.

Sosna rozmnaża się płciowo. Gamety są wytwarzane w szyszkach żeńskich i męskich. W maju na szczycie młodych pędów pojawiają się małe, czerwonawe szyszeczki, złożone z drobnych łusek. Na każdej łusce leżą dwa zalążki. W zalążkach znajdują się gamety żeńskie. U podstawy innych młodych gałązek umieszczone są niewielkie, jajowate szyszki męskie. Produkują one ogromne ilości lekkiego, żółtego pyłku, w którym ukryte są gamety męskie. Po wysypaniu pyłku szyszki męskie zasychają i odpadają.

Rośliny nagonasienne rozmnażają się płciowo. Nie wytwarzają owoców.

R1EbJeubzSeV9 1

Ilustracja przedstawia pęd sosny z igłami i szyszkami. Po lewej dwa nasiona sosny. U góry szyszka żeńska. Po prawej dwa ziarna pyłku. Obok żółta szyszka męska.

Podaj przynajmniej dwa powody, dla których szyszki męskie wyrastają w pobliżu końca gałązek dolnej części korony drzewa, a nie w głębi korony.

Ziarna pyłku podczas pylenia sosny osiadają na wszystkich powierzchniach, czasem w dużej odległości od drzewa. Niektóre z nich trafiają na zalążki. Wtedy gamety męskie mogą połączyć się z gametami żeńskimi i dochodzi do zapłodnienia. Z zapłodnionej komórki jajowej rozwija się zarodek nowej rośliny. Odbywa się to w zalążku, który z czasem przekształca się w nasiono. Szyszki żeńskie w tym czasie rosną i drewnieją, a nasiona rozwijają się i dojrzewają. Proces ten trwa trzy lata. Zarówno zalążki, jak i nasiona są nagie - leżą na łuskach szyszek, nie są okryte żadną osłoną. Z tego powodu rośliny takie, jak sosna, noszą nazwę nagozalążkowych i nagonasiennych.

Sosna jest rośliną wiatropylną, ponieważ ziarna pyłku są przenoszone przez wiatr. Rośliny wiatropylne produkują ogromne ilości pyłku, który na zalążki pada przypadkiem. Taki sposób zapylania jest skuteczny dzięki temu, że pyłek ma niewielkie rozmiary oraz struktury ułatwiające jego unoszenie. U sosny ziarna pyłku mają dwa pęcherze wypełnione powietrzem. Szansę na przeniesienie na duże odległości ma pyłek wytwarzany wysoko na drzewie. Przystosowaniem do wiatropylności jest także rozmieszczenie szyszek żeńskich w zewnętrznej części korony drzewa.

Nasiona sosny zwyczajnej także są przenoszone przez wiatr, dlatego określamy ją jako roślinę . Nasiona są drobne, lekkie i mają skrzydełka, które wydłużają czas opadania na ziemię. Podmuchy wiatru mogą je przenieść na duże odległości od drzewa, na którym powstały. Wtedy kiełkujące z nich siewki nie muszą konkurować z rośliną macierzystą o światło czy wodę.

Nasiona chronią swoją cenną zawartość lepiej niż zarodniki. Zarodnik jest pojedynczą komórką przystosowaną do przetrwania trudnych warunków. W skład nasiona natomiast oprócz zarodka wchodzi tkanka zapasowa, z której on korzysta, oraz gruba, odporna łupina nasienna.

Obserwacja przystosowań nasion do przenoszenia przez wiatr.

Co będzie potrzebne Instrukcja

1. Upuść z uniesionej w górę ręki kilka nasion sosny ze skrzydełkami lotnymi i kilka nasion pozbawionych skrzydełek. Obserwuj ich lot i porównaj szybkość opadania. Dmuchając, spróbuj utrzymać je w powietrzu jak najdłużej.

2. Narysuj tor opadania nasion ze skrzydełkami i bez.

3. Sformułuj i zapisz wniosek.

Podsumowanie

Te nasiona, które wolniej opadają, podczas wietrznej pogody dłużej pozostaną w powietrzu i dalej polecą.

Rośliny iglaste są charakterystycznym elementem krajobrazów Polski. Można je łatwo rozpoznać po obecności igieł i szyszek. Wśród rodzimych gatunków najczęściej spotykane są: świerk pospolity, jodła pospolita, modrzew europejski, cis pospolity, jałowiec pospolity oraz różne gatunki sosen. Wiele spotykanych w Polsce gatunków drzew iglastych to rośliny niewystępujące naturalnie w naszym środowisku, sprowadzone głównie jako rośliny ozdobne i użytkowe.

Świerk pospolity rośnie w północno‑wschodniej Polsce oraz w wyższych partiach gór. Osiąga około 45 m wysokości. Ma krótkie, ostro zakończone, graniaste i kłujące igły, które pojedynczo wyrastają z pędu i utrzymują się na nim przez 5‑7 lat. Jego długie i walcowate szyszki zwisają z gałązek, a po dojrzeniu w całości opadają na ziemię.

Jodła pospolita występuje na południu Polski w niższych partiach gór. Jest potężnym drzewem o gęstej koronie dorastającym do 50 m wysokości. Jej płaskie igły wyrastają pojedynczo. Są zaokrąglone na szczycie i nie kłują tak, jak igły świerka. Z wierzchu są ciemnozielone, a od spodu mają dwa białe paski. Szyszki jodły są walcowate, a zanim dojrzeją, stoją na gałęziach, zaś po dojrzeniu rozpadają się na pojedyncze łuski.

Modrzew europejski dorasta do 35 m wysokości. Ma jasnozielone, miękkie igły, które rosną w pęczkach, a jesienią żółkną i opadają. Szyszki są niewielkie, jajowate, skierowane do góry.

Cis pospolity można spotkać w naturalnych siedliskach w górach i północno‑zachodniej Polsce. Zwykle jest krzewem lub niewielkim drzewem. Ma płaskie, miękkie, ostro zakończone ciemnozielone igły o jasnozielonym spodzie. Cis nie wytwarza szyszek, jego nasiona otoczone są czerwoną soczystą osłoną - osnówką. Cała roślina z wyjątkiem osnówki, którą żywią się ptaki, posiada właściwości trujące. Uprawne odmiany cisa często sadzi się w parkach i ogrodach. Cisy należą do roślin długowiecznych. Ocenia się, że mogą żyć nawet do 3 tys. lat.

Wyobraź sobie, że kupujesz choinkę na święta. Dostępne są tanie świerki i drogie jodły. Wyjaśnij, w jaki sposób poznasz, czy nie zaoferowo ci świerka w cenie jodły.

Porównanie igieł różnych gatunków roślin iglastych.

Co będzie potrzebne Instrukcja

1. Porównaj igły na gałązce

1. cisa, jodły i świerku;

2. sosny zwyczajnej i kosodrzewiny.

2. Policz, ile igieł wyrasta z każdego pęczka (krótkopędu), i stwierdź, czym różni się nasada igieł.

3. Zmierz igły.

4. Określ dotykiem, czy ich kształt jest płaski, graniasty, okrągły, trójkątny lub inny.

5. Porównaj czubki igieł.

6. Wykonaj rysunkową dokumentację obserwacji.

Podsumowanie

Obserwacja igieł pozwala na szybkie rozróżnienie drzew iglastych. Pomagają w tym takie cechy, jak liczba igieł wyrastających z krótkopędu, ich kształt, barwa, twardość, kształt czubka igły.

Jałowiec pospolity jest krzewem występującym powszechnie w borach sosnowych. Ma krótkie, sinozielone, ostre i kłujące igły, wyrastające po trzy wokół pędu. Jesienią powstają na nich mięsiste, granatowe .

Sosna limba występuje w Tatrach. Jest drzewem osiągającym 20 m wysokości. Można ją rozpoznać po pięciu długich i sztywnych igłach wyrastających ze skróconego pędu. Jej jajowate szyszki rozpadają się, uwalniając nasiona pozbawione skrzydełek.

Kosodrzewina jest gatunkiem sosny. Tworzy krzewiaste zarośla w górnych partiach gór. Jej krótkie i bardzo sztywne igły wyrastają po dwie ze skróconego pędu. Szyszki są małe, okrągławe.

Wiele gatunków roślin iglastych żyjących na półkuli północnej to ogromne drzewa. Należą do nich na przykład mamutowce, które dożywają sędziwego wieku około 2,5‑3 tys. lat. Kiedyś występowały w Ameryce Północnej, zachodniej Europie i wschodniej Azji. Obecnie w stanie dzikim spotykane są jedynie w Kalifornii. W Europie uprawia się je jako drzewa ozdobne. Mamutowiec olbrzymi (sekwoja) jest największą rośliną iglastą na świecie, osiąga wysokość ponad 100 m i średnicę pnia 12 m. Równie imponujące rozmiary ma daglezja zielona dorastająca nawet do 110 m wysokości. Żyje kilkaset lat. W naturalnych siedliskach występuje w zachodniej części Ameryki Północnej.

Drzewa iglaste dostarczają wielu wrażeń estetycznych, mogą być również natchnieniem dla artystów. Rzymskie sosny były inspiracją włoskiego kompozytora Ottorina Respighiego do napisania dzieła, którego jedną z części jest symfonia Pinie rzymskie. Część tego utworu jest ilustracją Villi Borghese w Rzymie.

Nagonasienne to rośliny typowo lądowe zasiedlające środowiska na całej Ziemi, będące głównym składnikiem tajgi, borów iglastych i domieszką w lasach mieszanych.

Rośliny nagonasienne wytwarzają korzenie, łodygi i liście oraz nasiona, które rozwijają się na nieosłoniętych łuskach szyszek żeńskich.

Nasiona to organy przetrwalne chroniące zarodek i zapewniające mu substancje odżywcze w pierwszym etapie życia. Służą również do rozprzestrzeniania roślin.

Większość nagonasiennych to rośliny iglaste, wiatropylne i wiatrosiewne.

Pinie, cyprysy i cedry to rośliny charakterystyczne dla rejonów śródziemnomorskich. Sosna pinia tworzy malownicze gaje na północnym wybrzeżu Morza Śródziemnego. Jest drzewem o dużej, parasolowatej koronie. Cyprys wiecznie zielony to wysokie, strzeliste drzewo, często sadzone w parkowych alejach ze względu na wąską i stożkowatą koronę. Cedr libański naturalnie występuje na terenie Syrii, Libanu i Turcji. Jest dużym drzewem o rozłożystej, płaskiej koronie.

Miłorząb japoński przed milionami lat występował na znacznych obszarach Ziemi. Obecnie w naturze spotkać go można jedynie w Chinach. Osiąga wysokość do 30 m. Jest rośliną dwupienną. Sadzony jest w parkach i ogrodach na całym świecie. Do takich nasadzeń lepiej wybierać tylko osobniki męskie, gdyż dojrzałe nasiona wytwarzane przez osobniki żeńskie wydzielają bardzo nieprzyjemną woń.

Rośliny nagonasienne mają duży wpływ na funkcjonowanie przyrody, a tym samym na życie człowieka. Produkują tlen, oczyszczają powietrze, pochłaniając dwutlenek węgla i zatrzymując pyły, spowalniają parowanie wody z powierzchni Ziemi. Tworzą lasy i zarośla, które stanowią środowisko życia dla ogromnej liczby gatunków zwierząt i innych organizmów. Ich nasiona i igły są pokarmem owadów, ssaków, ptaków. Lasy kształtują mikroklimat, chroniąc przed silnymi wiatrami, łagodząc upały. Górskie lasy są naturalną ochroną przed powodziami, lawinami i osuwiskami ziemi. Chronią glebę przed wysuszeniem i wymywaniem.

Drewno pozyskiwane z drzew iglastych jest cennym surowcem w wielu dziedzinach gospodarki. Wykorzystuje się je do budowy domów, konstrukcji okien i ogrodzeń, produkcji mebli i papieru. Drzewa iglaste dostarczają żywicy niezbędnej do produkcji terpentyny. Zastygła drzew iglastych żyjących około 50 mln lat temu utworzyła bursztyn - surowiec, z którego wyrabia się biżuterię, ozdoby i przedmioty użytkowe. Substancje pozyskiwane z liści miłorzębu i cisa są wykorzystywane do produkcji leków. Nasiona niektórych roślin iglastych, np. orzeszki piniowe i „owoce" jałowca, stosuje się w kuchni jako przyprawy i składniki potraw. Ze względu na atrakcyjny wygląd wiele gatunków roślin nagonasiennych to rośliny ozdobne.

# data[].attributes.attachment_link.description
W historii roślin wykształcenie nasion było bardzo ważną zmianą. Nasiona potrafią skuteczniej niż zarodniki zapewnić trwanie i rozprzestrzenianie gatunków. Sprawiły, że przed wytwarzającymi je roślinami nasiennymi otworzyły się nowe środowiska. opisywać miejsca występowania roślin nagonasiennych na Ziemi i ich przystosowania do warunków życia; opisywać charakterystyczne cechy roślin nagonasiennych; rozpoznawać najczęściej spotykane gatunki nagonasiennych; przedstawiać znaczenie nagonasiennych.

# data[].attributes.body
Krokodyle, jaszczurki, żółwie i węże...oraz prehistoryczne DINOZAURY :)

Zrobione w aplikacji:  https://www.canva.com/ Polecam!

# data[].attributes.body
Film z zeszytu ćwiczeń str. 89

# data[].attributes.body
Lekcja z dn. 15.05.2020 r.

Proszę Cię o zapoznanie się z lekcją w swoim podręczniku (str. 107-111) lub na stronie (kliknij w obrazek poniżej).
UWAGA! Do lekcji zapisz temat w swoim zeszycie oraz wykonaj zadania w zeszycie ćwiczeń (str. 89-92). Wybierz min. 5 zadań.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Gady przez ponad 200 milionów lat były panami lądów, mórz, a przez pewien czas nawet powietrza. Jednak 66 milionów lat temu wyginęły dinozaury i większość przedstawicieli pozostałych grup gadów. Do czasów współczesnych przetrwały wywodzące się od nich ssaki i ptaki oraz kilka grup stosunkowo niewielkich gadów, które obecnie znamy.

wskazywać charakterystyczne cechy budowy gadów;

wymieniać przystosowania gadów do życia z daleka od wody;

rozpoznawać gady występujące w Polsce;

wyjaśniać, dlaczego wszystkie gady w Polsce są objęte ochroną.

Węże to gady pozbawione nóg. Poruszają się poprzez wyginanie ciała oraz dzięki tarczkom na brzusznej stronie ciała.

Jaszczurki zwykle mają kończyny. Niektóre są beznogie - odróżniają się od węży brakiem tarczek na brzuchu.

Żółwie wyróżniają się ciałem pokrytym pancerzem złożonym z dużych tarcz.

Krokodyle przypominają duże jaszczurki, ale ich ciało pokrywają twarde rogowe tarczki.

Gady, podobnie jak płazy, są czworonogami (z wyjątkiem węży, których przodkowie przed milionami lat posiadali kończyny). W przeciwieństwie do płazów gady mogą całe życie spędzać z dala od wody. Wszystkie gady oddychają powietrzem atmosferycznym za pomocą płuc. Są zwierzętami jajorodnymi, a niektóre jajożyworodnymi. Jaja znoszone są wyłącznie na lądzie. Przed wysychaniem zabezpieczają je specjalne błony i twarde wapienne skorupki. Z jaj wylęgają się młode o budowie wewnętrznej i wyglądzie bardzo przypominającej osobniki dorosłe - w ich rozwoju nie ma więc larwy. Skóra gadów pokryta jest łuskami lub rogowymi płytkami. Dzięki temu ich skóra jest zupełnie nieprzepuszczalna dla wody, co pozwala im przeżyć z daleka od niej. Niektóre gady żyją nawet na pustyni. Wśród gadów możemy wyróżnić kilka grup.

Na kilku wyspach Nowej Zelandii żyją hatterie. Są to zwierzęta, których przodkowie pojawili się na Ziemi miliony lat temu. Od innych gadów hatteria odróżnia się posiadaniem aż dwóch rzędów zębów w górnej szczęce.

Wskaż różnice między gadami i płazami w ich przystosowaniach do życia na lądzie.

Gady odgrywają w przyrodzie ważną rolę. Przede wszystkim wszędzie, gdzie żyją, są drapieżnikami, które ograniczają liczebność innych zwierząt. Same również stanowią pokarm dla wielu ptaków i ssaków. Ponadto jad węży służy jako środek do produkcji wielu lekarstw. W niektórych krajach węże jadowite są w tym celu poławiane lub hodowane.

Polska jest krajem, w którym przez część roku panuje zima. Nie jest więc to kraj sprzyjający gadom. Zamieszkuje u nas co najmniej 9 gatunków tych zwierząt: 4 gatunki jaszczurek, 4 gatunki węży (w tym jeden jadowity) i 1 gatunek żółwia. Spotyka się też doniesienia o innych gatunkach gadów w Polsce. Zwykle są to zwierzęta dzikie, ale czasami można natknąć się też osobniki zbiegłe z hodowli, szczególnie żółwie.

Na podstawie fotografii i dostępnych ci opisów wskaż cechy pozwalające odróżnić padalca od węży oraz żmiję zygzakowatą od innych gatunków.

Gady są w pełni przystosowane do życia na lądzie. Składają jaja na lądzie, oddychają płucami, a ich skóra nie przepuszcza wody, jest pokryta łuskami lub tarczkami.

Współczesne gady należą do zaledwie kilku grup, z których najważniejsze to węże, jaszczurki, żółwie i krokodyle.

W Polsce żyją 4 gatunki jaszczurek, 4 gatunki węży i jeden gatunek żółwia.

W erze mezozoicznej, to jest 230-66 mln lat temu, nastąpił niezwykły rozwój gadów. Doprowadziło to do ogromnego zróżnicowania tych zwierząt, w tym także do powstania dinozaurów - gadów lądowych, które często osiągały ogromne rozmiary (chociaż najmniejsze z nich były wielkości małego psa). Gady jedne opanowały wszystkie lądy, inne przystosowały się do życia w wodzie (choć nadal oddychały płucami i jaja znosiły na lądzie), a jeszcze inne opanowały środowisko powietrzne. Liczne gatunki dinozaurów posiadały nawet pióra służące im jako ochrona przed zimnem i wilgocią oraz do maskowania.

Gady mezozoiczne wymarły w wyniku wielkiej katastrofy. Stało się tak prawdopodobnie na skutek uderzenia w Ziemię ogromnej asteroidy o średnicy nawet 15 km. Po jej upadku Ziemię objęły huraganowe wiatry o niespotykanej sile, znacząco wzrosło zapylenie atmosfery ziemskiej. Promienie słoneczne tygodniami nie docierały do powierzchni planety. Nastąpiło zatrucie wody, trzęsienia Ziemi, padały kwaśne deszcze, a nawet zmienił się przebieg prądów morskich. Ostatecznie spowodowało to śmierć planktonu, większości roślin, a w efekcie głód i śmierć roślinożerców - i na koniec także drapieżników i padlinożerców. Przetrwały tylko małe zwierzęta, jak płazy, jaszczurki, ptaki, drobne ssaki czy stawonogi.

Zobacz także

Zajrzyj do zagadnień pokrewnych:
Czy wszędzie żyje się tak samo?
Różnorodność zwierząt
Płazy
Strefy oświetlenia Ziemi

# data[].attributes.attachment_link.description
Gady przez ponad 200 milionów lat były panami lądów, mórz, a przez pewien czas nawet powietrza. Jednak 66 milionów lat temu wyginęły dinozaury i większość przedstawicieli pozostałych grup gadów. Do czasów współczesnych przetrwały wywodzące się od nich ssaki i ptaki oraz kilka grup stosunkowo niewielkich gadów, które obecnie znamy.

# data[].attributes.body
Hipoteza na temat wymierania organizmów na Ziemi. Ciekaweee!

# data[].attributes.body
Lekcja z dn. 13.05.2020 r.

Zapisz temat w swoim zeszycie.
Zapoznaj się z tematem w swoim podręczniku str. 157 - 163.
Zwróć szczególna uwagę na:
* różnorodność biologiczną i jej przejawy
* wykorzystywanie różnorodności biologicznej przez człowieka
* użytkowanie ekosystemów

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Różnorodność genetyczna zapewnia prawidłowy rozwój populacji i czyni ją odporną na niekorzystne czynniki środowiskowe oraz patogeny. Obserwowane obecnie zubożenie puli genowej wielu gatunków prowadzi je do zagłady, której człowiek nie potrafi zapobiec mimo licznych starań.

Podczas Szczytu Ziemi zorganizowanego w 1992 r. pod hasłem „Środowisko i rozwój" w Rio de Janeiro 172 kraje przyjęły ustalenia Konwencji o różnorodności biologicznej (bioróżnorodności) i zobowiązały się ich przestrzegać.

W dokumencie tym pojęcie różnorodności biologicznej zdefiniowano jako zróżnicowanie wszystkich żywych organizmów występujących na Ziemi w ekosystemach lądowych, morskich i słodkowodnych oraz w zespołach ekologicznych, których są częścią. Zróżnicowanie to dotyczy wszystkich poziomów złożoności życia na Ziemi. Wyróżnia się następujące rodzaje różnorodności biologicznej:

genetyczną (wewnątrzgatunkową), czyli zróżnicowanie alleli genów w pulach genowych populacji danego gatunku;

gatunkową odnoszącą się do liczby gatunków żyjących w określonych ekosystemach;

ekosystemową, czyli rozmaitość naturalnych siedlisk oraz ekosystemów.

Zastanów się, która populacja ludzka charakteryzuje się większą różnorodnością genetyczną - polska czy obywateli Stanów Zjednoczonych. Uzasadnij odpowiedź.

Środowisko, w którym żyją organizmy, nie jest jednorodne. Poszczególne nisze ekologiczne różnią się czynnikami abiotycznymi, jak: wilgotność, nasłonecznienie, temperatura, typ podłoża, dostępność pożywienia. Uwarunkowania te występują w różnym nasileniu, często wykazując gwałtowne wahania. Określone warunki życia wymagają od zasiedlających je organizmów posiadania konkretnych przystosowań ( adaptacji). Cechy organizmu, umożliwiające przeżycie w środowisku, są efektem działania genów - ustalonych zestawów ich alleli. Dobór naturalny powoduje, że w różnorodnych, dynamicznie zmieniających się warunkach siedliskowych mogą utrzymywać się przy życiu tylko takie populacje, których osobniki genetycznie różnią się między sobą. Niektóre z tych osobników mają cechy (tzw. preadaptacje), które w określonych warunkach środowiskowych dają im przewagę nad osobnikami niemającymi takich cech. Jednostki te łatwiej przeżywają zmiany w środowisku, są w lepszej kondycji zdrowotnej, mają liczniejsze potomstwo. W ten sposób ich geny stają się liczniej reprezentowane w kolejnym pokoleniu, preadaptacje stają się adaptacjami, a populacja ewoluuje. Populacje gatunków szeroko rozpowszechnionych mają ogromną pulę genową i wykazują tym samym dużą różnorodność genetyczną.

Klasycznym przykładem gatunku o bardzo szerokim zasięgu jest człowiek. Cechy o znaczeniu adaptacyjnym okazały się niezwykle istotne na przykład podczas zasiedlania kolejnych kontynentów. Barwa skóry to jedna z właściwości będąca przystosowaniem do różnego natężenia promieniowania UV. Jest ona tym ciemniejsza, im więcej znajduje się w niej melaniny - barwnika chroniącego komórki organizmu przed szkodliwym promieniowaniem. Melanina występuje także we włosach, a jej obecność w tęczówce oka sprawia, że przenikanie promieni słonecznych odbywa się głównie przez źrenicę. Najintensywniej wytwarzana jest w populacjach pochodzących z okolic równika, gdzie promieniowanie UV jest bardzo silne. U ludzi żyjących od tysiącleci w wyższych szerokościach geograficznych występuje w mniejszych ilościach. Barwa skóry wykazuje bardzo duże zróżnicowanie, co świadczy o sporej różnorodności genetycznej naszego gatunku.

Innym przykładem gatunku, który charakteryzuje się dużą różnorodnością genetyczną, jest krępak brzozowy. Motyl ten zawsze występował w dwóch odmianach barwnych. Pierwotnie liczniejsza była odmiana jasna. Należące do niej osobniki były mniej widoczne na korze brzozy, dzięki czemu rzadziej stawały się ofiarami ptaków, przeżywały i wydawały także jasne (na ogół) potomstwo. W połowie XIX w. wraz ze wzrostem uprzemysłowienia w Anglii nastąpił znaczny wzrost zanieczyszczenia środowiska. Pyły z kopalń i zakładów przemysłowych pokrywały wszystkie powierzchnie. W takich warunkach jaśniejsze ubarwienie motyli zaczęło działać na ich niekorzyść. Ptaki mogły je łatwiej dostrzec na pniach drzew pokrytych sadzą i schwytać. Ciemniejsza odmiana krępaka brzozowego miała natomiast większe szanse utrzymania się przy życiu i szybko stała się formą dominującą. Obecnie, z powodu poprawy stanu środowiska, obserwuje się przeciwny proces, czyli powtórną dominację krępaków o jasnym ubarwieniu. Także w tym przypadku przetrwanie gatunku było możliwe dzięki występowaniu w populacji różnych alleli genów odpowiedzialnych za ubarwienie motyli.

Znaczenie adaptacyjne ma także barwa muszli pospolitego ślimaka gajowego, gatunku, który charakteryzuje się dużą różnorodnością genetyczną. Populacje tego gatunku zamieszkujące lasy i zarośla mają ciemne ubarwienie muszli. Sprawia ono, że ptakom trudno je dostrzec, a ponadto ułatwia nagrzewanie się ciała. Ślimaki występujące na otwartej przestrzeni są jasno ubarwione, co w pewnym stopniu chroni je przed drapieżnikami i przed przegrzaniem.

Niektóre gatunki przystosowują się do różnych warunków środowiska, wytwarzając coraz to nowe lokalne odmiany lub podgatunki, z których każdy precyzyjnie adaptuje się do własnej niszy ekologicznej, np. do określonego mikroklimatu, zmniejszając tym samym różnorodność genetyczną. W konsekwencji, gdy warunki siedliska się zmieniają, wyspecjalizowane organizmy nie potrafią przetrwać w nowych okolicznościach i zwykle wymierają. Przykładem takiego wyspecjalizowanego gatunku jest tygrys, który w czasach historycznych występował w 10 podgatunkach zamieszkujących różne obszary Azji (od Kaukazu i Morza Kaspijskiego na zachodzie po wschodnią Syberię na północy i położone na południu wyspy Sumatrę i Jawę). Podgatunki tygrysa - kaspijski, balijski, jawajski wyginęły w XX w. Obecnie żyje 6 podgatunków tygrysa, które liczą niewiele osobników i są zagrożone wyginięciem głównie z powodu utraty siedlisk oraz kłusownictwa. Każdy z nich posiada określony zestaw alleli nieobecnych u innych podgatunków, umożliwiający mu przetrwanie tylko na swoim obszarze. Dlatego na przykład przeniesienie tygrysa sumatrzańskiego na Syberię nie sprawi, że ten ciepłolubny gatunek zaadaptuje się do nowych warunków. Tygrysy sumatrzańskie nie posiadają alleli, które w kolejnych pokoleniach pozwoliłyby im zadomowić się w surowym klimacie. Taki transfer nie powiódłby się także w przeciwnym kierunku. Przyczyną jest utrata alleli, która związana jest ze spadkiem liczebności populacji. W przypadku tygrysa wynosi ona nawet 93% w stosunku do populacji żyjących w XIX w.

W ogrodach zoologicznych żyje kilkaset tygrysów pochodzących od przodków schwytanych jeszcze w XIX w. Wyjaśnij, jaką rolę mogą one odegrać w odtworzeniu populacji tych wielkich kotów.

Duża różnorodność genetyczna umożliwia gatunkom wykształcenie różnorodnych przystosowań, m.in. do walki z drapieżnikami i patogenami (wirusami, mikroorganizmami chorobotwórczymi, pasożytami). W przyrodzie między żywicielami i pasożytami oraz między drapieżnikami i ofiarami trwa nieustający ewolucyjny wyścig zbrojeń stanowiący przejaw koewolucji. Poprzez przetasowania w obrębie puli genowej oraz pojawianie się w genotypach nowych mutacji powstają przystosowania, które pozwalają danym gatunkom zdobyć przewagę nad gatunkami‑przeciwnikami. U osobników będących gospodarzami mutacje takie podwyższają odporność na patogeny. Jednostki bardziej odporne pozostawiają po sobie więcej potomstwa, które (na ogół) dziedziczy po nich geny warunkujące zwiększoną odporność. W konsekwencji występowanie zmutowanych genów w danej populacji jest coraz częstsze. Analogicznie u patogenów nowe mutacje zwiększają skuteczność infekowania żywicieli, np. poprzez przełamanie ich naturalnych mechanizmów obronnych. Patogeny, które posiadły zdolność skuteczniejszego infekowania gospodarza, mnożą się intensywniej, przez co skutecznej rozprzestrzeniają się w populacji żywiciela.

Przykładami mutacji dających ich nosicielom przewagę nad patogenami w ewolucyjnym wyścigu zbrojeń są:

mutacja recesywna w genie CCR5 zlokalizowanym na 3. chromosomie, która osobie posiadającej 2 recesywne allele zapewnia odporność na jedną z odmian wirusa HIV i ospy czarnej; u posiadaczy jednego zmutowanego allelu (heterozygot) odporność jest częściowa, zmniejsza prawdopodobieństwo zarażenia wirusem HIV przy kontakcie z krwią zakażonego;

mutacja recesywna w genie kodującym hemoglobinę zlokalizowanym na 11. chromosomie w przypadku posiadania jednego recesywnego allelu, zapewnia odporność na malarię, ale jest odpowiedzialna za pewien rodzaj anemii; homozygoty recesywne chorują na anemię sierpowatą i często umierają w młodym wieku.

W układzie drapieżnik - ofiara to ofiara ewoluuje w kierunku uzyskania przystosowań, które ochronią ją przed drapieżnikami doskonalącymi skuteczność polowania. Przykładem takiego wyścigu zbrojeń może być koewolucja wielorybów i rekinów. W trwającym miliony lat procesie ewolucji tych gatunków wieloryby stopniowo zwiększały masę ciała, gdyż pozwalało im to lepiej chronić się przed drapieżnikami. Te z kolei, adaptując się do wielkości ofiary, także zwiększały swoje rozmiary i siłę ścisku szczęk. Apogeum tego wyścigu stanowiło pojawienie się ok. 2‑2,5 mln lat temu największego rekina w historii życia na Ziemi, Carcharocles megalodon, osiągającego 18 m długości i posiadającego siłę ścisku szczęk nawet do 18 t/cmIndeks górny 2 ², czyli 10 razy większą niż u współczesnego żarłacza białego. Kiedy wieloryby zwiększyły swe gabaryty, osiągając stan zbliżony do dzisiejszego, olbrzymie rekiny nie były w stanie kontynuować wyścigu zbrojeń, a nie mogąc skutecznie polować na ofiary ogromnych rozmiarów ani zaadaptować się do łowienia mniejszych zwierząt, stopniowo wymarły. Taki wyścig zbrojeń oparty na ciągłym zwiększaniu rozmiarów przez ofiarę (dla zwiększenia bezpieczeństwa w razie ataków drapieżnika) nazywa się ewolucyjną ucieczką w rozmiary.

Dobór naturalny faworyzuje nosicieli genu anemii sierpowatej (heterozygoty). Choć takie osoby mają objawy anemii, nie grozi im zachorowanie na malarię. Wyjaśnij, na czym polega przewaga nosiciela genu anemii sierpowatej nad członkiem jego populacji nieposiadającym takiej zmiany.

Istnieje wiele gatunków, których różnorodność genetyczna stale maleje, a one same stają się zagrożone wyginięciem. Są wśród nich na przykład żubr, sokół wędrowny, gepard, oryks arabski, panda wielka czy goryl górski. Gatunki te mają zubożoną pulę genetyczną, co wiąże się z ich znaczną podatnością na niektóre choroby i utratą zdolności przystosowania się do zmian warunków siedliskowych, a często także z obniżoną płodnością i rozrodczością.

Bezpośrednim powodem zmniejszania się różnorodności genetycznej jest spadek liczebności osobników populacji. Geny przekazywane są z pokolenia na pokolenie w sposób losowy. Im większa liczba osobników posiada dany allel, tym większe jest prawdopodobieństwo, że zostanie on przekazany pokoleniu potomnemu i utrwali się w populacji. Jeżeli natomiast określony allel występuje w populacji sporadycznie, szansa na jego zniknięcie z puli genowej jest wysoka. Dlatego tylko odpowiednio duża liczebność populacji gwarantuje przekazanie kolejnym pokoleniom różnorodnego materiału genetycznego. Duża liczebność osobników to także większa szansa pojawienia się mutacji i uzyskania nowych alleli genów o znaczeniu przystosowawczym.

Ważną przyczyną spadku różnorodności genetycznej jest wymieranie lokalnych podgatunków lub odmian organizmów dzikich, a także pojawianie się coraz większej liczby wyselekcjonowanych, jednorodnych genetycznie odmian roślin uprawnych oraz ras zwierząt hodowlanych. Wraz z wymarciem odmian dzikich zanikają wszystkie unikatowe allele, które znajdowały się w ich genotypie i warunkowały przystosowanie do lokalnych warunków środowiska. Gdy wymarł tygrys kaspijski, zniknęły wszystkie allele specyficzne dla tego podgatunku, niewystępujące u innych podgatunków tygrysa. W XIX w. wyparcie starych odmian ziemniaka przez nowe spowodowało utratę genu warunkującego odporność tej rośliny na zarazę ziemniaczaną, czego efektem był nieurodzaj tego warzywa i wielki głód dziesiątkujący ludność Irlandii.

Korzystając z różnych źródeł informacji, wskaż przykłady 3 gatunków (niewymienionych w podręczniku), których różnorodność genetyczna jest zagrożona na skutek skrajnie małej liczebności ich populacji.

Człowiek od kilku tysięcy lat uprawia rośliny i hoduje zwierzęta, wybierając do rozrodu osobniki, które mają pożądane przez niego cechy. W przypadku zbóż są nimi na przykład wielkość i liczba ziaren w kłosie. Z kolei len selekcjonuje się ze względu na zawartość oleju w nasionach lub wytrzymałość i rozciągliwość włókien pozyskiwanych z łodyg tej rośliny. W hodowli zwierząt dobór prowadzony jest pod kątem produkcji mięsa (tak powstały rasy bydła Charolaise i Limousine), mleka (rasa bydła holsztyńsko‑fryzyjska), jaj (kury rasy Leghorn). Brano też pod uwagę takie cechy, jak jezdność (konie czystej krwi arabskiej) oraz przydatność do pracy (konie rasy ardeńskiej).

W wyniku doboru sztucznego, a także mutacji, które zaszły w ich genomie już po udomowieniu, ewolucja tych gatunków przebiega odmiennie niż miałoby to miejsce w środowisku naturalnym. Niejednokrotnie zmiany zachodzące w genotypie, a co za tym idzie także w fenotypie, są tak daleko idące, że dany gatunek znacznie się różni od żyjącego dziko przodka. Dla przykładu bydło domowe pochodzi od tura, ale nie przypomina już tego wymarłego ssaka. Nieliczne jego cechy zachowały się u ras krów takich, jak np. bydło Hecka lub francuskie bydło Camargue. W przypadku roślin uprawnych trudno czasami bez badań genetycznych wskazać dziki odpowiednik gatunku uprawnego.

Jednym ze sposobów utrwalenia pożądanej przez człowieka cechy jest chów wsobny, czyli krzyżowanie organizmów w bliskim pokrewieństwie, skutkujące wzrostem homozygotyczności u potomstwa. Poszczególne osobniki potomne są do siebie genetycznie bardzo podobne, a w przypadku roślin uprawnych niekiedy są nawet swoimi klonami. W ten sposób w kolejnych pokoleniach dochodzi do stopniowego zubażania puli genetycznej. Stosowanie chowu wsobnego u roślin sprzyja zwiększeniu plonu, sprawia jednak, że nowe odmiany są bardziej podatne na ataki różnych patogenów. U zwierząt może prowadzić do zwiększonej mięsności świń lub mleczności krów, ale obniża odporność tych zwierząt na choroby.

Dzięki doborowi sztucznemu człowiek uzyskał wiele odmian i ras roślin oraz zwierząt. W tysiącach odmian występują szczególnie rośliny ozdobne, np. róże, które były krzyżowane i selekcjonowane ze względu na wiele pożądanych cech: wielkość kwiatów, ich barwę, zapach, zdolność do pięcia się po podporach, wytwarzanie licznych kolców lub ich brak, drzewiasty lub miniaturowy pokrój, mrozoodporność. Dzięki temu zachowały wiele alleli genów. Podobnie jak róże, gatunek pies domowy, reprezentowany przez wiele ras, zachowuje wciąż dużą różnorodność genetyczną.

Kapusta, która króluje na naszych stołach, swój wygląd osiągnęła w wyniku selekcji i krzyżowania dopiero w średniowieczu, choć znana jest od starożytności. Zbierz informacje na temat historii kapusty i jej współczesnych odmian, a następnie na ich podstawie przygotuj prezentację multimedialną.

Różnorodność genetyczna (wewnątrzgatunkowa) to zróżnicowanie alleli genów w pulach genowych populacji danego gatunku.

Różnorodność genetyczna umożliwia przystosowanie się gatunku do zmian środowiska.

Różnorodność genetyczna jest dla gospodarzy i patogenów oraz drapieżników i ich ofiar orężem wykorzystywanym podczas ewolucyjnego wyścigu zbrojeń trwającego między nimi od milionów lat.

Mutacje, wzbogacając pulę genową populacji, mogą dawać organizmom przewagę odzwierciedlającą się w ich lepszym przystosowaniu do warunków życia w zmiennych warunkach środowiska.

Głównymi przyczynami spadku różnorodności genetycznej jest spadek liczebności osobników populacji poszczególnych gatunków oraz wymieranie lokalnych podgatunków lub odmian.

Dobór sztuczny zwykle prowadzi do zubożenia puli genetycznej gatunków.

przystosowywanie się gatunku do określonych warunków życia poprzez wytworzenie określonych cech (adaptacyjnych), które mogą być dziedziczne lub niedziedziczne

zwany także kojarzeniem krewniaczym; kojarzenie osobników blisko spokrewnionych ze sobą, którego skutkiem jest wzrost homozygotyczności potomstwa

proces współzależnej ewolucji gatunków pozostających w różnych relacjach międzygatunkowych, np. symbiotycznych lub antagonistycznych, w którym każdy z gatunków wytwarza nowe przystosowania dające mu korzyści, a w przypadku relacji antagonistycznych - przewagę nad drugim gatunkiem

sposób wykorzystania zasobów środowiska przez dany gatunek; ogół wszystkich przystosowań gatunku i jego pozycja w ekosystemie

wszystkie allele genów występujących u osobników danej populacji

inaczej zwana bioróżnorodnością; zróżnicowanie organizmów na całej kuli ziemskiej na wszystkich poziomach złożoności życia: w obrębie gatunku, pomiędzy gatunkami oraz w obrębie ekosystemów

# data[].attributes.attachment_link.description
Różnorodność genetyczna zapewnia prawidłowy rozwój populacji i czyni ją odporną na niekorzystne czynniki środowiskowe oraz patogeny. Obserwowane obecnie zubożenie puli genowej wielu gatunków prowadzi je do zagłady, której człowiek nie potrafi zapobiec mimo licznych starań. Podczas Szczytu Ziemi zorganizowanego w 1992 r.

# data[].attributes.body
Najpotężniejszy ssak na Ziemi

# data[].attributes.attachment_link.title
Płetwal Błękitny - największe zwierzę jakie kiedykolwiek żyło na Ziemi

# data[].attributes.body
Odpowiedzi do zeszytu ćwiczeń - temat: Środowisko przyrodnicze Australii i Oceanii.

# data[].attributes.body
Obejrzyj animację dot. charakterystycznych cech ssaków

# data[].attributes.headline
9. Ssaki - kręgowce, które karmią młode mlekiem

# data[].attributes.subject
9. Ssaki - kręgowce, które karmią młode mlekiem

# data[].attributes.body
Lekcja z dn. 13.05.2020 r.

Środowe spotkanie z biologią to Ssaki - kręgowce, które karmią młode mlekiem, taki temat zapiszcie w zeszycie. Zapoznajcie się z tym tematem w podręczniku str. 131-135.
Zwróćcie uwagę na: różnorodność środowisk życia ssaków, charakterystyczne cechy ssaków,  rozmnażanie i rozwój ssaków. Obejrzyjcie filmy dołączone do dzisiejszego tematu.

Do lekcji wykonajcie zadania w zeszycie ćwiczeń str. 106-110. Wybierzcie min. 5 zadań.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Czy wiesz, co łączy ciebie, twojego psa lub kota z delfinem i nietoperzem? Należycie do bardzo niejednorodnej gromady ssaków. Różnicie się wielkością, kształtem, proporcjami ciała oraz budową kończyn. Mimo tych różnic wszystkie ssaki w niemowlęctwie żywią się mlekiem matki.

ssaki są kręgowcami zamieszkującymi wszystkie środowiska;

ssaki, tak jak inne zwierzęta, wykazują przystosowania do środowiska i trybu życia.

uzasadniać, że ssaki są kręgowcami;

wskazywać i opisywać przystosowania ssaka do życia na lądzie, w wodzie lub w powietrzu (na podstawie obserwacji jego budowy zewnętrznej);

rozpoznawać wybranych przedstawicieli ssaków;

wyjaśniać znaczenie stałocieplności u ssaków;

oceniać znaczenie ssaków.

Ssaki, podobnie jak ptaki, są zwierzętami stałocieplnymi, co pozwala im zamieszkiwać wszystkie ekosystemy Ziemi, od gorących pustyń, przez lasy tropikalne, aż po obszary okołobiegunowe i Antarktydę. Można je spotkać na lądzie i w wodzie, a nawet w powietrzu.

W budowie ssaków wyróżniamy głowę, szyję, tułów, ogon i 2 pary zwykle pięciopalczastych kończyn. U większości ssaków lądowych kończyny są podciągnięte pod tułów, unoszą go wysoko nad podłoże, co usprawnia lokomocję. Ciało ssaków pokryte jest , które mogą tworzyć grubą, zwartą pokrywę, zwaną futrem. Włosy chronią przed urazami mechanicznymi i pozwalają utrzymać stałą temperaturę ciała. Są wytworami naskórka, podobnie jak , , , i łuski. Ich rolą jest także ochrona przed zranieniem. W skórze właściwej ssaków występują liczne gruczoły: potowe, łojowe, mlekowe i zapachowe. produkują specjalną wydzielinę zwaną potem, której funkcją jest schładzanie organizmu i w mniejszym stopniu - wydalanie zbędnych substancji. wydzielają łój, który tworzy barierę antybakteryjną. w okresie karmienia młodych wydzielają mleko, a służą do znakowania terytorium, wabienia partnera oraz identyfikacji osobników. Pod skórą leży tzw. warstwa podskórna, zbudowana z tkanki tłuszczowej, która pełni wiele ważnych funkcji: chroni przed urazami mechanicznymi, utratą ciepła, stanowi też rezerwę energetyczną dla organizmu.

Odbieranie bodźców płynących ze środowiska umożliwiają ssakom bardzo dobrze rozwinięte narządy zmysłów, głównie słuchu, wzroku i węchu. Ssaki są też jedynymi kręgowcami, u których występuje małżowina uszna ułatwiająca wychwytywanie fal dźwiękowych i kierowanie ich do przewodu słuchowego.

W zależności od trybu i środowiska życia ssaka wytwory naskórka, oprócz funkcji ochronnej, mogą pełnić także inne istotne funkcje. Wyszukaj informacje na temat funkcji, które pełnią: pręgowane futro tygrysa, wąsy kota, pazury mrówkojada, rogi barana, kolce jeża, kopyta kozicy.

W zależności od trybu i środowiska życia kończyny ssaków przybierają różne formy. Kilka gatunków ssaków potrafi szybować, a nietoperze jako jedyne ssaki aktywnie latają. U nietoperzy kości kończyny przedniej są silnie wydłużone, a między palcami i bokiem ciała jest rozpięta . Ssaki, które żyją w wodzie, jak wieloryby, delfiny i foki, mają ciało o opływowym kształcie i kończyny przekształcone w płetwy. Kret większość życia spędza pod ziemią, dlatego jego kończyny są szerokie i skierowane wewnętrzną stroną do tyłu, by mogły kopać tunele. U zwierząt kopytnych ustawione pionowo palce osłonięte są kopytami, które chronią je przed urazami mechanicznymi i umożliwiają szybkie bieganie. Zające i kangury potrafią się poruszać równie szybko jak kopytne dzięki wydłużonym kościom stopy, które umożliwiają skakanie.

Kończyny przednie wszystkich ssaków są zbudowane według tego samego planu: kość ramieniowa łączy się z 2 kośćmi przedramienia, za nimi leży kilka drobnych kości nadgarstka, na których opiera się zwykle 5 kości śródręcza. Ich przedłużeniem są kości tworzące człony palców. Podobne położenie mają też stawy pomiędzy nimi. Oznacza to, że są zbudowane według jednego planu budowy, co świadczy o ewolucyjnym pokrewieństwie ssaków. W zależności od środowiska i trybu życia, kości kończyn różnych ssaków bywają skrócone bądź wydłużone, czasem niektóre z nich nie występują lub są silnie zredukowane (jak u konia kości pierwszego, drugiego i piątego palca).

Wymiana gazowa u ssaków odbywa się w płucach. Płuca ssaków mają budowę pęcherzykową. to cienkościenne banieczki oplecione siecią naczyń krwionośnych. Jest ich 300‑500 milionów. Dzięki nim powierzchnia oddechowa płuc ssaków (w stosunku do ich masy ciała) jest większa niż powierzchnie oddechowe innych kręgowców. Z tego powodu wymiana gazowa zachodzi w nich bardzo skutecznie i jest jednym z przystosowań, dzięki którym ssaki osiągnęły stałocieplność. Mogą więc być bardzo aktywne, także w niskich temperaturach. Ssaki potrzebują dużo pokarmu, z którego pochodzi energia niezbędna do prowadzenia procesów życiowych oraz utrzymania stałej temperatury ciała.

Warunkiem skutecznego wykorzystania składników pokarmowych jest m.in. dokładne rozdrobienie pokarmu. Do tego celu ssaki wykorzystują uzębienie, które składa się z 4 grup zębów: siekaczy, kłów, zębów przedtrzonowych i trzonowych. , położone z przodu szczęk, są zwykle wydłużone i płaskie, służą do chwytania pokarmu i rozdzielania go na części. Za nimi znajdują się , które umożliwiają przytrzymywanie zdobyczy lub zabijanie. Rolą zębów i jest kawałkowanie pokarmu. U zwierząt roślinożernych korony tych zębów są wysokie, szerokie, płaskie i służą do rozcierania pokarmu, a u drapieżnych - niskie, ale ostre, przypominające zęby piły.

Zęby różnią się budową i pełnionymi funkcjami. Niektóre są szczególnie narażone na ścieranie. Siekacze gryzoni na przykład nie mają korzeni i dzięki temu rosną przez całe życie zwierzęcia. Gryzonie oraz niektóre ssaki roślinożerne, jak krowa, nie mają kłów. Czasami kły występują w formie szczątkowej, jak u konia, albo są krótkie, jak u człowieka. Zęby przedtrzonowe i trzonowe występują u większości ssaków.

Ustalenie sposobu odżywiania się ssaka na podstawie budowy zębów trzonowych.

Co będzie potrzebne Instrukcja

1. Zaobserwuj kształt i wygląd powierzchni koron zębów trzonowych różnych gatunków ssaków.

2. Rozpoznaj, które zęby najlepiej się nadają do rozdrabniania mięsa i kości, a które do trawy. Uzasadnij swoją opinię, wskazując charakterystyczne cechy budowy zębów.

3. Narysuj zęby różnych typów.

Podsumowanie

Cechy, które ułatwiają ustalenie rodzaju pokarmu rozdrabnianego przez zęby, to np.: wysokość korony, ukształtowanie jej górnej powierzchni, obecność guzków i kształt ich krawędzi.

U ssaków, podobnie jak u wszystkich lądowych organizmów, zapłodnienie zachodzi w organizmie samicy. Ssaki są (za wyjątkiem jajorodnych - dziobaka i kolczatki). Ich zarodek rozwija się w macicy i jest połączony z oganizmem matki za pośrednictwem . Narząd ten pośredniczy w wymianie substancji między samicą a zarodkiem przez sznur pępowinowy. Dostarcza zarodkowi substancje odżywcze, umożliwia wymianię gazów oddechowych oraz usuwanie zbędnych i szkodliwych produktów przemiany materii. Łożysko powstaje już we wczesnych stadiach rozwoju embrionalnego z połączenia 2 błon płodowych: omoczni i kosmówki.

Podczas rozwoju zarodek ssaka jest chroniony ciałem matki i w dużym stopniu niezależny od czynników zewnętrznych. Okres trwania ciąży u ssaków jest bardzo różny. U słonia prawie 2 lata, u kangura - tylko 12 dni. Wszystkie ssaki opiekują się potomstwem. Młode są karmione mlekiem, które ssą przyczepione do brodawek sutkowych matki. Opieka rodziców, w zależności od gatunku zwierzęcia, może trwać od kilku tygodni do wielu lat.

U torbaczy, do których zaliczamy na przykład kangury i koale, ciąża trwa bardzo krótko. Ich młode po urodzeniu mają do 3 cm długości. Przemieszczają się samodzielnie do torby lęgowej, znajdującej się na brzuchu samicy, przyczepiają do sutka matki i rosną przez kilka do kilkunastu miesięcy.

Są też ssaki jajorodne: dziobaki i kolczatki. Wykluwają się z jaj, które podobnie jak jaja gadów są otoczone skórzastymi osłonkami. Młode żywią się mlekiem, które sączy się z gruczołów rozsianych na brzuchu matki.

Jednym z największych zwierząt, jakie kiedykolwiek zamieszkiwały naszą planetę, jest płetwal błękitny. To przedstawiciel waleni, grupy ssaków żyjących wyłącznie w wodzie, które oddychają płucami, mają szczątkowe owłosienie (dorosłe płetwale mają włosy tylko na głowie, głównie wokół pyska, choć ich młode w okresie płodowym mają ciało pokryte meszkiem z włosów). Rodzą się w wodzie i żywią mlekiem matki. Płetwal osiąga 34 m długości i może ważyć do 190 ton. Żywi się głównie zooplanktonem, którego potrzebuje dziennie aż 4 tony. Nie ma zębów, jego paszcza wypełniona jest płytami rogowymi, służącymi do odcedzania pokarmu z wody. Występuje na otwartych wodach wszystkich oceanów. Innymi przedstawicielami waleni są delfin, morświn, orka i kaszalot.

Najmniejszym ssakiem jest ryjówek etruski, który waży ok. 2 g. Jest on przedstawicielem owadożernych, grupy niewielkich ssaków lądowych żyjących głównie pod ziemią, żywiących się przeważnie owadami i innymi bezkręgowcami. Ryjówek etruski jest zwierzęciem bardzo ruchliwym, aktywnym głównie nocą. Posiada długi, wąski ryjek i stożkowate zęby przystosowane do wyszukiwania, chwytania i pożerania owadów. Żyje jedynie 1,5 roku. Występuje w południowej Europie i Azji oraz w północnej Afryce. Do owadożernych należą też jeże i krety.

Największym żyjącym współcześnie ssakiem lądowym jest słoń afrykański. Może on dorastać do 4 m wysokości, ważyć nawet 7 ton i dożyć do ponad 70 lat. Jest zwierzęciem roślinożernym. Samice słoni żyją w niewielkich grupach z młodymi, dorosłe samce są samotnikami. Słonie należą do grupy ssaków zwanej trąbowcami, której najbardziej charakterystyczną cechą jest obecność trąby - wielofunkcyjnego narządu wykorzystywanego do chwytania pokarmu, picia wody, wydawania dźwięków, witania się i zabawy z innymi słoniami oraz badania otoczenia. U słoni górne siekacze są wykształcone w postaci potężnych ciosów, które służą do poszukiwania pokarmu w ziemi oraz obrony przed drapieżnikami.

Ryś euroazjatycki jest przedstawicielem drapieżnych, rzędu ssaków, których uzębienie składa się ze słabo rozwiniętych siekaczy, potężnych kłów i zębów trzonowych. Korony (części wystające z dziąsła) tych ostatnich przypominają zęby piły: ich guzki są silnie zaostrzone i ułożone w jednej płaszczyźnie, przez co precyzyjnie tną nie tylko mięso, ale potrafią też łamać kości. Futro rysia jest na grzbiecie żółtorude z brunatnymi plamkami, a na brzuchu białe. Charakterystyczną cechą tego kota są pędzelki na uszach. Poluje on nocą na zające, sarny, młode jelenie i dziki, rzadko na ptaki. Długość jego ciała wynosi maks. 1,5 m, a wysokość do 75 cm. Żyje do ok. 20 lat. Występuje w lasach iglastych Europy środkowo‑wschodniej i Azji. Do drapieżnych, poza rysiem, należą także niedźwiedź, lew, tygrys, lis, łasica, foka, mors.

Orangutan jest dużą małpą należącą do naczelnych, grupy ssaków o silnie rozwiniętym mózgu (w porównaniu do innych zwierząt), długich, silnych, z przeciwstawnym pierwszym palcem oraz palcach zakończonych zwykle płaskimi płytkami - paznokciami, a nie pazurami. Naczelne zwykle są wszystkożerne, choć podstawę ich diety stanowią rośliny. Większość naczelnych ma długi, chwytny ogon pełniący funkcję dodatkowej kończyny i bardzo dobrze wykształcone mięśnie mimiczne twarzy, odgrywające ogromną rolę w porozumiewaniu się z członkami swojej grupy.

Orangutan jest małpą nadrzewną, prowadzącą dzienny tryb życia. Jego ciało pokryte jest gęstym futrem o barwie czerwono‑brązowej. Może dorastać do 1,8 m wysokości i ważyć nawet 120 kg. W środowisku naturalnym żyje ok. 40 lat, a w niewoli nawet do 60. Jest małpą bardzo inteligentną, potrafi wykorzystywać patyki i kamienie jako narzędzia do zdobywania i obróbki pokarmu. Żywi się głównie owocami, liśćmi, ale też jajami ptaków oraz owadami, zwłaszcza termitami. Występuje wyłącznie w lasach Borneo i Sumatry, gdzie tworzy niewielkie grupy rodzinne. Ciąża orangutanów trwa 9 miesięcy, a opieka nad potomstwem jest silnie rozwinięta. Odchowują one swoje młode nawet przez 8 lat. Do naczelnych, poza orangutanem, zaliczane są jeszcze lemury, wyraki, makaki, pawiany, gibony, goryle, szympansy i ludzie.

Łoś jest przedstawicielem kopytnych - grupy dużych, roślinożernych ssaków, zwykle szybko biegających, które stąpają na czubkach 3. lub 3. i 4. palca, zakończonego masywną rogową osłoną - kopytem. Dorosłe samce łosia mają poroże w kształcie szerokich, masywnych łopat i wyjątkowo długie kończyny zakończone dużymi, szeroko rozstawionymi kopytami, które ułatwiają im poruszanie się w grząskim gruncie. Ciało łosia pokrywa gęste futro, którego barwa na kończynach i brzuchu jest białawo‑szara, a na reszcie ciała ciemnobrązowa. Łoś jest roślinożercą, aktywnym zarówno w dzień, jak i w nocy. Długość jego ciała wynosi maks. 3 m, a wysokość ok. 2 m. Żyje do 25 lat, samotnie lub w małych grupach. Występuje w podmokłych lasach północnej Europy, Azji i Ameryki. Poza łosiem do kopytnych zalicza się: konie, antylopy, wielbłądy, tapiry, nosorożce, żyrafy, hipopotamy, jelenie, sarny, lamy, żubry, krowy i świnie.

Wielbłąd jest zwierzęciem doskonale przystosowanym do życia na pustyni. Potrafi bardzo oszczędnie gospodarować wodą: nie poci się i nie traci jej z odchodami. Wystarcza mu woda zawarta w pokarmie oraz picie na zapas - w ciągu 10 minut potrafi pochłonąć 100 l płynów, co stanowi 20% masy jego ciała. Przystosowany jest do poruszania się po sypkim piasku. Ma bardzo szerokie mięsiste poduszeczki pod palcami, które chronią nogi przed zapadaniem się. Dzięki powiekom z długimi, gęstymi rzęsami jego oczy są zabezpieczone przez piaskiem, a nozdrza zamykają się, chroniąc wnętrze nosa. Noce na pustyni bywają bardzo zimne, dlatego grzbiet i szyję porasta grube futro. Stanowi ono izolację termiczną także w dzień.

Przeanalizuj tabelę i sformułuj na jej podstawie wniosek.

Golce afrykańskie są gryzoniami przystosowanymi do życia pod ziemią. Są ślepe, a ich skóra jest pozbawiona barwników i praktycznie bezwłosa. Golce tworzą kolonie podobnie jak owady społeczne. Koloniami zarządzają królowe i tylko one się rozmnażają. Robotnicy kopią nory i zajmują się zdobywaniem pożywienia. Na straży bezpieczeństwa kolonii stoją żołnierze.

Bóbr europejski jest największym krajowym przedstawicielem gryzoni - bardzo licznej grupy ssaków, zwykle o niewielkich rozmiarach, które posiadają 2 pary siekaczy rosnących przez całe życie. Systematyczne ścieranie tych zębów jest możliwe dzięki zjadaniu dużych ilości twardych fragmentów roślin. Większość gryzoni ma krępy tułów, krótkie kończyny i długi ogon. Bóbr jest ssakiem lądowo‑wodnym, prowadzącym nocny tryb życia. Posiada długi, szeroki silnie spłaszczony i pokryty łuskami ogon. Dorasta do ok. 1m długości i osiąga maksymalną masę ciała ok. 30 kg. Silne siekacze pozwalają bobrom ścinać drzewa, a także budować tamy i . Innymi przedstawicielami gryzoni są: myszy, szczury, wiewiórki, świstaki, susły, świnki morskie, szynszyle i koszatnice.

Pierwszym ssakiem wysłanym w kosmos w 1949 r. była małpa rezus o imieniu Albert. Po niej, w przestrzeń kosmiczną, poleciały także inne małpy, psy, myszy, szczury, króliki, świnki morskie, koty.

Na terenie naszego kraju żyje obecnie ok. 115 gatunków ssaków, z których ponad 70 objętych jest całkowitą ochroną gatunkową. Wymień działania, które może podjąć każdy z nas, np. jako turysta, konsument, rolnik, by liczba chronionych ssaków i innych rzadkich zwierząt nie zmniejszała się.

Ssaki są stałocieplnymi kręgowcami, które można spotkać na całej kuli ziemskiej - na lądzie, w wodzie, a nawet w powietrzu.

Ciało ssaków składa się z głowy, szyi, tułowia, ogona i 2 par kończyn, których budowa zależy od środowiska i trybu życia.

Ciało ssaków pokryte jest skórą, której naskórek wytwarza włosy, paznokcie, pazury, rogi i kopyta.

W skórze właściwej występują liczne gruczoły: potowe, łojowe, mleczne i zapachowe.

Budowa zębów ssaka zależy od rodzaju pobieranego pokarmu i sposobu jego pobierania.

Ssaki mają płuca pęcherzykowate, o bardzo dużej powierzchni wymiany gazowej.

Zapłodnienie wewnętrzne oraz żyworodność występujące u ssaków są wynikiem przystosowania do życia w środowisku lądowym.

Wszystkie młode ssaki karmione są mlekiem.

Wskaż cechy, na podstawie których zaliczysz wiewiórkę do kręgowców i ssaków.

Wyszukaj informacje na temat żyrafy i wyjaśnij, w jaki sposób jest ona przystosowana do życia w środowisku lądowym oraz do roślinożerności.

Zwierzęta chronione (lisy, dziki i sarny) powodują czasem szkody w gospodarstwach rolnych. Czy to oznacza, że powinny stracić status organizmów chronionych? Zaplanuj działanie, uwzględniające prawo do życia tych zwierząt i interesy rolników.

Koala jest przedstawicielem torbaczy, grupy ssaków, które charakteryzują się tym, że (poza nielicznymi wyjątkami) matki noszą swoje młode w torbach lęgowych. Prowadzą naziemny lub nadrzewny tryb życia, żywią się bardzo różnorodnym pokarmem, większość jest aktywna w nocy. Koala zamieszkuje wschodnie tereny Australii. Niemal całe życie spędza na drzewach, porusza się powoli, śpi do 18 godzin na dobę, głównie w dzień. Prowadzi samotny tryb życia. Jego podstawowym pokarmem są liście eukaliptusa. Do torbaczy zalicza się także kangury.

Ssaki są ważnym składnikiem ekosystemów. Drapieżniki polują na mniejsze od siebie zwierzęta i nie pozwalają na nadmierne zwiększenie ich liczebności. Drobne ssaki stanowią cenne źródło pokarmu dla innych kręgowców, zwłaszcza innych ssaków, ptaków i gadów. Ssaki owadożerne (jeże i ryjówki) zjadają bardzo duże ilości owadów, zwłaszcza tych postrzeganych przez człowieka jako szkodniki pól i upraw. Niektóre ssaki, jak dziki i gryzonie, mogą powodować straty, niszcząc uprawy. Niektóre są zwierzętami łownymi: dziki, sarny, zające czy kuny .

Ssaki od tysięcy lat służą człowiekowi. Są hodowane dla mięsa i mleka, skór, futer i wełny. Niektóre zostały oswojone, aby pomagać człowiekowi w pracy. Konie, bydło, osły, wielbłądy, nawet słonie są używane do transportowania towarów i ludzi. Wiele ssaków (psy, koty, chomiki) towarzyszy człowiekowi, daje mu radość i poczucie bezpieczeństwa. Specjalnie szkolone psy z poświęceniem ratują ludzkie życie podczas katastrof i kataklizmów, są przewodnikami niewidomych, a konie i delfiny pomagają w rehabilitacji osób niepełnosprawnych. Na ssakach testuje się skuteczność leków oraz bada mechanizmy powstawania chorób i sposoby ich leczenia.

# data[].attributes.attachment_link.description
Czy wiesz, co łączy ciebie, twojego psa lub kota z delfinem i nietoperzem? Należycie do bardzo niejednorodnej gromady ssaków. Różnicie się wielkością, kształtem, proporcjami ciała oraz budową kończyn. Mimo tych różnic wszystkie ssaki w niemowlęctwie żywią się mlekiem matki. ssaki są kręgowcami zamieszkującymi wszystkie środowiska; ssaki, tak jak inne zwierzęta, wykazują przystosowania do środowiska i trybu życia.

# data[].attributes.body
Ułóż rozsypanki dot. rozmnażania nagonasiennych a wynik prześlij na maila: aneta.wrobel@gmail.com w celu otrzymania nagrody :)

# data[].attributes.attachment_link.provider_name
Wordwall - Twórz lepsze zajęcia w krótszym czasie

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
W kwiatach męskich powstają ziarna pyłku., Na kwiatach żeńskich rozwijają się zalążki., Ziarno pyłku wytwarza łagiewkę pyłkową i komórki plemnikowe., Komórka plemnikowa łączy się z komórką jajową., Połączenie gamet męskiej i żeńskiej to zapłodnienie., Po zapłodnieniu z zalążka powstaje nasienie., Kwiatostan żeński przekształca się w szyszkę., Dojrzała szyszka otwiera się., Nasiona rozsiewane są przez wiatr., W sprzyjających warunkach z nasiona wyrasta młoda roślina..

# data[].attributes.attachment_link.description
W kwiatach męskich powstają ziarna pyłku., Na kwiatach żeńskich rozwijają się zalążki., Ziarno pyłku wytwarza łagiewkę pyłkową i komórki plemnikowe., Komórka plemnikowa łączy się z komórką jajową., Połączenie gamet męskiej i żeńskiej to zapłodnienie., Po zapłodnieniu z zalążka powstaje nasienie., Kwiatostan żeński przekształca się w szyszkę., Dojrzała szyszka otwiera się., Nasiona rozsiewane są przez wiatr., W sprzyjających warunkach z nasiona wyrasta młoda roślina..

# data[].attributes.body
Potraktuj ten film jako wiedzę w tzw. "pigułce" na temat roślin naczyniowych tj. paprotników oraz roślin nasiennych

# data[].attributes.attachment_link.description
E‑podręczniki to bezpłatne i dostępne dla wszystkich materiały edukacyjne.

# data[].attributes.body
Lekcja z dn. 12.05.2020 r.

Zapraszam na lekcję o roślinach nasiennych. Na początek nagonasienne.
Proszę o obejrzenie filmu dołączonego do lekcji 8.a. Następnie proszę o zapoznanie się z lekcją w swoim podręczniku (str. 129-136) lub na stronie (kliknij w obrazek poniżej).
UWAGA! Do lekcji zapisz temat w swoim zeszycie oraz wykonaj zadania w zeszycie ćwiczeń (str. 87-90. Wybierz min. 5 zadań.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
W historii roślin wykształcenie nasion było bardzo ważną zmianą. Nasiona potrafią skuteczniej niż zarodniki zapewnić trwanie i rozprzestrzenianie gatunków. Sprawiły, że przed wytwarzającymi je roślinami nasiennymi otworzyły się nowe środowiska.

opisywać miejsca występowania roślin nagonasiennych na Ziemi i ich przystosowania do warunków życia;

opisywać charakterystyczne cechy roślin nagonasiennych;

rozpoznawać najczęściej spotykane gatunki nagonasiennych;

przedstawiać znaczenie nagonasiennych.

to rośliny naczyniowe, które, choć nie wytwarzają owoców, rozsiewają się za pomocą nasion. Większość nagonasiennych to rośliny iglaste, nazywane tak ze względu na budowę liści, które przybierają kształt igieł.

Nagonasienne to drzewa i krzewy żyjące wyłącznie na lądzie. Rosną od równika po koła podbiegunowe, na górskich zboczach, wilgotnych nizinach i półpustyniach. W Ameryce Północnej i Eurazji w strefie klimatu umiarkowanego chłodnego tworzą duże kompleksy leśne nazywane tajgą. W strefie klimatu umiarkowanego, tam, gdzie nie wstępuje wieczna zmarzlina, tworzą lasy iglaste (bory) lub mieszane. Odpowiednie warunki życia znajdują również w łagodnym i ciepłym klimacie strefy Morza Śródziemnego. Żyjącymi na półkuli północnej drzewami iglastymi są m.in. sosna, jodła, świerk, modrzew. W ciepłych i wilgotnych strefach klimatycznych rosną na przykład cedry, cyprysy, sekwoje.

Sosna to pospolita roślina nagonasienna. Tworzy bory sosnowe na piaszczystych ubogich glebach środkowej i północnej Polski. Dzięki masywnym, wrastającym głęboko w podłoże korzeniom i grubym zdrewniałym łodygom może rosnąć wysoko i jest odporna na działanie wiatrów. Łodyga sosny, nazywana pniem, unosi wyrastające w regularnych odstępach gałęzie. Razem tworzą one koronę drzewa. Kształt pnia i korony (pokrój drzewa) zależą od ilości światła docierającego do rośliny. Sosny występujące w zwartym drzewostanie mają wysokie, smukłe pnie i niewielkie korony. Są to osobniki, które dzięki zdolności do szybkiego wzrostu pokonały wolniej rosnących konkurentów do światła. Inne drzewa, a nawet ich własne gałęzie, zostały przez nie zacienione, straciły igły i obumarły. W przeciwieństwie do drzew rosnących we wnętrzu lasu sosny rosnące samotnie w pełnym oświetleniu nie są wysokie i mają rozłożyste, gęste korony osadzone na krótkim, grubym pniu.

Liście sosny zwyczajnej mają postać wąskich i dosyć długich szaroniebieskich , które wyrastają po dwie ze skróconych pędów (krótkopędów). Długość i liczba igieł to ważne cechy, na podstawie których rozróżnia się gatunki sosny. Igły sosny są zimozielone, dlatego także w zimie mogą prowadzić fotosyntezę. Budowa igieł większości drzew nagonasiennych klimatu umiarkowanego i chłodnego stanowi przystosowanie do warunków suszy i mrozu. Ich kształt to wynik redukcji powierzchni, co ogranicza parowanie wody z liści. Pokrywa je gruba skórka osłonięta warstwą wosku, chroniąca liście przed nadmierną utratą wody. Pomaga to roślinom przetrwać długie zimowe miesiące, gdy zamarznięta gleba uniemożliwia pobieranie wody.

Gruba kora chroni pnie przed działaniem silnych mrozów i wysychaniem oraz przed uszkodzeniami mechanicznymi. Przez pnie roślin iglastych, a także przez ich igły, przebiegają liczne kanały wytwarzające żywicę - substancję, która służy roślinom do zasklepiania ran. Rośliny nagonasienne, jak sosna, mogą osiągać duże rozmiary dzięki dobrze wykształconym, usztywniającym wysokie łodygi tkankom mechanicznym oraz dzięki zdolnym do transportu wody na sam szczyt drzewa tkankom przewodzącym.

Sosna rozmnaża się płciowo. Gamety są wytwarzane w szyszkach żeńskich i męskich. W maju na szczycie młodych pędów pojawiają się małe, czerwonawe szyszeczki, złożone z drobnych łusek. Na każdej łusce leżą dwa zalążki. W zalążkach znajdują się gamety żeńskie. U podstawy innych młodych gałązek umieszczone są niewielkie, jajowate szyszki męskie. Produkują one ogromne ilości lekkiego, żółtego pyłku, w którym ukryte są gamety męskie. Po wysypaniu pyłku szyszki męskie zasychają i odpadają.

Rośliny nagonasienne rozmnażają się płciowo. Nie wytwarzają owoców.

R1EbJeubzSeV9 1

Ilustracja przedstawia pęd sosny z igłami i szyszkami. Po lewej dwa nasiona sosny. U góry szyszka żeńska. Po prawej dwa ziarna pyłku. Obok żółta szyszka męska.

Podaj przynajmniej dwa powody, dla których szyszki męskie wyrastają w pobliżu końca gałązek dolnej części korony drzewa, a nie w głębi korony.

Ziarna pyłku podczas pylenia sosny osiadają na wszystkich powierzchniach, czasem w dużej odległości od drzewa. Niektóre z nich trafiają na zalążki. Wtedy gamety męskie mogą połączyć się z gametami żeńskimi i dochodzi do zapłodnienia. Z zapłodnionej komórki jajowej rozwija się zarodek nowej rośliny. Odbywa się to w zalążku, który z czasem przekształca się w nasiono. Szyszki żeńskie w tym czasie rosną i drewnieją, a nasiona rozwijają się i dojrzewają. Proces ten trwa trzy lata. Zarówno zalążki, jak i nasiona są nagie - leżą na łuskach szyszek, nie są okryte żadną osłoną. Z tego powodu rośliny takie, jak sosna, noszą nazwę nagozalążkowych i nagonasiennych.

Sosna jest rośliną wiatropylną, ponieważ ziarna pyłku są przenoszone przez wiatr. Rośliny wiatropylne produkują ogromne ilości pyłku, który na zalążki pada przypadkiem. Taki sposób zapylania jest skuteczny dzięki temu, że pyłek ma niewielkie rozmiary oraz struktury ułatwiające jego unoszenie. U sosny ziarna pyłku mają dwa pęcherze wypełnione powietrzem. Szansę na przeniesienie na duże odległości ma pyłek wytwarzany wysoko na drzewie. Przystosowaniem do wiatropylności jest także rozmieszczenie szyszek żeńskich w zewnętrznej części korony drzewa.

Nasiona sosny zwyczajnej także są przenoszone przez wiatr, dlatego określamy ją jako roślinę . Nasiona są drobne, lekkie i mają skrzydełka, które wydłużają czas opadania na ziemię. Podmuchy wiatru mogą je przenieść na duże odległości od drzewa, na którym powstały. Wtedy kiełkujące z nich siewki nie muszą konkurować z rośliną macierzystą o światło czy wodę.

Nasiona chronią swoją cenną zawartość lepiej niż zarodniki. Zarodnik jest pojedynczą komórką przystosowaną do przetrwania trudnych warunków. W skład nasiona natomiast oprócz zarodka wchodzi tkanka zapasowa, z której on korzysta, oraz gruba, odporna łupina nasienna.

Obserwacja przystosowań nasion do przenoszenia przez wiatr.

Co będzie potrzebne Instrukcja

1. Upuść z uniesionej w górę ręki kilka nasion sosny ze skrzydełkami lotnymi i kilka nasion pozbawionych skrzydełek. Obserwuj ich lot i porównaj szybkość opadania. Dmuchając, spróbuj utrzymać je w powietrzu jak najdłużej.

2. Narysuj tor opadania nasion ze skrzydełkami i bez.

3. Sformułuj i zapisz wniosek.

Podsumowanie

Te nasiona, które wolniej opadają, podczas wietrznej pogody dłużej pozostaną w powietrzu i dalej polecą.

Rośliny iglaste są charakterystycznym elementem krajobrazów Polski. Można je łatwo rozpoznać po obecności igieł i szyszek. Wśród rodzimych gatunków najczęściej spotykane są: świerk pospolity, jodła pospolita, modrzew europejski, cis pospolity, jałowiec pospolity oraz różne gatunki sosen. Wiele spotykanych w Polsce gatunków drzew iglastych to rośliny niewystępujące naturalnie w naszym środowisku, sprowadzone głównie jako rośliny ozdobne i użytkowe.

Świerk pospolity rośnie w północno‑wschodniej Polsce oraz w wyższych partiach gór. Osiąga około 45 m wysokości. Ma krótkie, ostro zakończone, graniaste i kłujące igły, które pojedynczo wyrastają z pędu i utrzymują się na nim przez 5‑7 lat. Jego długie i walcowate szyszki zwisają z gałązek, a po dojrzeniu w całości opadają na ziemię.

Jodła pospolita występuje na południu Polski w niższych partiach gór. Jest potężnym drzewem o gęstej koronie dorastającym do 50 m wysokości. Jej płaskie igły wyrastają pojedynczo. Są zaokrąglone na szczycie i nie kłują tak, jak igły świerka. Z wierzchu są ciemnozielone, a od spodu mają dwa białe paski. Szyszki jodły są walcowate, a zanim dojrzeją, stoją na gałęziach, zaś po dojrzeniu rozpadają się na pojedyncze łuski.

Modrzew europejski dorasta do 35 m wysokości. Ma jasnozielone, miękkie igły, które rosną w pęczkach, a jesienią żółkną i opadają. Szyszki są niewielkie, jajowate, skierowane do góry.

Cis pospolity można spotkać w naturalnych siedliskach w górach i północno‑zachodniej Polsce. Zwykle jest krzewem lub niewielkim drzewem. Ma płaskie, miękkie, ostro zakończone ciemnozielone igły o jasnozielonym spodzie. Cis nie wytwarza szyszek, jego nasiona otoczone są czerwoną soczystą osłoną - osnówką. Cała roślina z wyjątkiem osnówki, którą żywią się ptaki, posiada właściwości trujące. Uprawne odmiany cisa często sadzi się w parkach i ogrodach. Cisy należą do roślin długowiecznych. Ocenia się, że mogą żyć nawet do 3 tys. lat.

Wyobraź sobie, że kupujesz choinkę na święta. Dostępne są tanie świerki i drogie jodły. Wyjaśnij, w jaki sposób poznasz, czy nie zaoferowo ci świerka w cenie jodły.

Porównanie igieł różnych gatunków roślin iglastych.

Co będzie potrzebne Instrukcja

1. Porównaj igły na gałązce

1. cisa, jodły i świerku;

2. sosny zwyczajnej i kosodrzewiny.

2. Policz, ile igieł wyrasta z każdego pęczka (krótkopędu), i stwierdź, czym różni się nasada igieł.

3. Zmierz igły.

4. Określ dotykiem, czy ich kształt jest płaski, graniasty, okrągły, trójkątny lub inny.

5. Porównaj czubki igieł.

6. Wykonaj rysunkową dokumentację obserwacji.

Podsumowanie

Obserwacja igieł pozwala na szybkie rozróżnienie drzew iglastych. Pomagają w tym takie cechy, jak liczba igieł wyrastających z krótkopędu, ich kształt, barwa, twardość, kształt czubka igły.

Jałowiec pospolity jest krzewem występującym powszechnie w borach sosnowych. Ma krótkie, sinozielone, ostre i kłujące igły, wyrastające po trzy wokół pędu. Jesienią powstają na nich mięsiste, granatowe .

Sosna limba występuje w Tatrach. Jest drzewem osiągającym 20 m wysokości. Można ją rozpoznać po pięciu długich i sztywnych igłach wyrastających ze skróconego pędu. Jej jajowate szyszki rozpadają się, uwalniając nasiona pozbawione skrzydełek.

Kosodrzewina jest gatunkiem sosny. Tworzy krzewiaste zarośla w górnych partiach gór. Jej krótkie i bardzo sztywne igły wyrastają po dwie ze skróconego pędu. Szyszki są małe, okrągławe.

Wiele gatunków roślin iglastych żyjących na półkuli północnej to ogromne drzewa. Należą do nich na przykład mamutowce, które dożywają sędziwego wieku około 2,5‑3 tys. lat. Kiedyś występowały w Ameryce Północnej, zachodniej Europie i wschodniej Azji. Obecnie w stanie dzikim spotykane są jedynie w Kalifornii. W Europie uprawia się je jako drzewa ozdobne. Mamutowiec olbrzymi (sekwoja) jest największą rośliną iglastą na świecie, osiąga wysokość ponad 100 m i średnicę pnia 12 m. Równie imponujące rozmiary ma daglezja zielona dorastająca nawet do 110 m wysokości. Żyje kilkaset lat. W naturalnych siedliskach występuje w zachodniej części Ameryki Północnej.

Drzewa iglaste dostarczają wielu wrażeń estetycznych, mogą być również natchnieniem dla artystów. Rzymskie sosny były inspiracją włoskiego kompozytora Ottorina Respighiego do napisania dzieła, którego jedną z części jest symfonia Pinie rzymskie. Część tego utworu jest ilustracją Villi Borghese w Rzymie.

Nagonasienne to rośliny typowo lądowe zasiedlające środowiska na całej Ziemi, będące głównym składnikiem tajgi, borów iglastych i domieszką w lasach mieszanych.

Rośliny nagonasienne wytwarzają korzenie, łodygi i liście oraz nasiona, które rozwijają się na nieosłoniętych łuskach szyszek żeńskich.

Nasiona to organy przetrwalne chroniące zarodek i zapewniające mu substancje odżywcze w pierwszym etapie życia. Służą również do rozprzestrzeniania roślin.

Większość nagonasiennych to rośliny iglaste, wiatropylne i wiatrosiewne.

Pinie, cyprysy i cedry to rośliny charakterystyczne dla rejonów śródziemnomorskich. Sosna pinia tworzy malownicze gaje na północnym wybrzeżu Morza Śródziemnego. Jest drzewem o dużej, parasolowatej koronie. Cyprys wiecznie zielony to wysokie, strzeliste drzewo, często sadzone w parkowych alejach ze względu na wąską i stożkowatą koronę. Cedr libański naturalnie występuje na terenie Syrii, Libanu i Turcji. Jest dużym drzewem o rozłożystej, płaskiej koronie.

Miłorząb japoński przed milionami lat występował na znacznych obszarach Ziemi. Obecnie w naturze spotkać go można jedynie w Chinach. Osiąga wysokość do 30 m. Jest rośliną dwupienną. Sadzony jest w parkach i ogrodach na całym świecie. Do takich nasadzeń lepiej wybierać tylko osobniki męskie, gdyż dojrzałe nasiona wytwarzane przez osobniki żeńskie wydzielają bardzo nieprzyjemną woń.

Rośliny nagonasienne mają duży wpływ na funkcjonowanie przyrody, a tym samym na życie człowieka. Produkują tlen, oczyszczają powietrze, pochłaniając dwutlenek węgla i zatrzymując pyły, spowalniają parowanie wody z powierzchni Ziemi. Tworzą lasy i zarośla, które stanowią środowisko życia dla ogromnej liczby gatunków zwierząt i innych organizmów. Ich nasiona i igły są pokarmem owadów, ssaków, ptaków. Lasy kształtują mikroklimat, chroniąc przed silnymi wiatrami, łagodząc upały. Górskie lasy są naturalną ochroną przed powodziami, lawinami i osuwiskami ziemi. Chronią glebę przed wysuszeniem i wymywaniem.

Drewno pozyskiwane z drzew iglastych jest cennym surowcem w wielu dziedzinach gospodarki. Wykorzystuje się je do budowy domów, konstrukcji okien i ogrodzeń, produkcji mebli i papieru. Drzewa iglaste dostarczają żywicy niezbędnej do produkcji terpentyny. Zastygła drzew iglastych żyjących około 50 mln lat temu utworzyła bursztyn - surowiec, z którego wyrabia się biżuterię, ozdoby i przedmioty użytkowe. Substancje pozyskiwane z liści miłorzębu i cisa są wykorzystywane do produkcji leków. Nasiona niektórych roślin iglastych, np. orzeszki piniowe i „owoce" jałowca, stosuje się w kuchni jako przyprawy i składniki potraw. Ze względu na atrakcyjny wygląd wiele gatunków roślin nagonasiennych to rośliny ozdobne.

# data[].attributes.attachment_link.description
W historii roślin wykształcenie nasion było bardzo ważną zmianą. Nasiona potrafią skuteczniej niż zarodniki zapewnić trwanie i rozprzestrzenianie gatunków. Sprawiły, że przed wytwarzającymi je roślinami nasiennymi otworzyły się nowe środowiska. opisywać miejsca występowania roślin nagonasiennych na Ziemi i ich przystosowania do warunków życia; opisywać charakterystyczne cechy roślin nagonasiennych; rozpoznawać najczęściej spotykane gatunki nagonasiennych; przedstawiać znaczenie nagonasiennych.

# data[].attributes.body
Połącz w pary (na drugiego plusa :)

# data[].attributes.attachment_link.provider_name
Wordwall - Twórz lepsze zajęcia w krótszym czasie

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Wielkie Góry - Wododziałowe, Rzeka stała to np.: - Murray, Stolica Australii to - Canberra, Wiktorii, Simpsona, Gibsona to nazwy... - pustyń, Australia leży w strefie klimatów - równikowego, zwrotnikowego,podzwrotnikowego, Największe jezioro to - Jezioro Eyre, Przykładem endemitu jest - koala, Gęstość zaludnienia Australii wynosi - 3os./km2, Rdzenni mieszkańcy Australii to - Aborygeni, Główni partnerzy gospodarczy Australii to - Chiny i Indie, Usługi wytwarzają około - 70proc PKB Australii,

# data[].attributes.attachment_link.description
Wielkie Góry - Wododziałowe, Rzeka stała to np.: - Murray, Stolica Australii to - Canberra, Wiktorii, Simpsona, Gibsona to nazwy...

# data[].attributes.body
Nauka przez zabawę. Rozwiąż a zdjęcie wyniku prześlij na maila i otrzymaj plusa.

# data[].attributes.attachment_link.provider_name
Wordwall - Twórz lepsze zajęcia w krótszym czasie

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Wielka Zatoka Australijska, Tasmania, Ziemia Arnhem , Wielkie Góry Wododziałowe, Półwysep Jork, Nizina Nullarbor, Morze Tasmana, Wielki Basen Artezyjski, Wielka Rafa Koralowa, Cieśnina Bassa, Wielka Pustynia Piaszczysta, Zatoka Spencera, Zatoka Karpentaria, Góry Macdonela, Morze Koralowe.

# data[].attributes.attachment_link.description
Wielka Zatoka Australijska, Tasmania, Ziemia Arnhem , Wielkie Góry Wododziałowe, Półwysep Jork, Nizina Nullarbor, Morze Tasmana, Wielki Basen Artezyjski, Wielka Rafa Koralowa, Cieśnina Bassa, Wielka Pustynia Piaszczysta, Zatoka Spencera, Zatoka Karpentaria, Góry Macdonela, Morze Koralowe.

# data[].attributes.body
Zabawa na plusa (wystarczy wysłać zdjęcie rozwiązanego quizu na adres aneta.wrobel@gmai.com.

# data[].attributes.body
Lekcja z dn. 13.05.2020 r.

Dzisiejszy temat lekcji to: Przegląd i znaczenie ptaków taki zapiszcie w zeszycie. Zapoznajcie się z tym tematem w podręczniku str. 125-130 oraz na stronie e-podreczniki (interesują Was punkty 6 i 7).

Zapiszcie notatkę w zeszycie (w tym celu wykorzystajcie informacje zawarte w To najważniejsze podręcznik str. 130).

Zwróćcie szczególną uwagę na:

- zróżnicowanie budowy zewnętrznej ptaków,

- znaczenie ptaków w przyrodzie i dla człowieka

- sposoby ochrony ptaków

Do lekcji wykonajcie zadania w zeszycie ćwiczeń str. 102-104.

Wybierzcie min. 5 zadań.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Większość biologów uważa, że dinozaury przetrwały do naszych czasów w postaci ptaków. Są też badacze, którzy twierdzą, że podobieństwo ptaków oraz dwunożnych opierzonych dinozaurów jest powierzchowne. Jedno jest pewne - ptaki i gady łączy wiele cech wspólnych.

wskazywać i opisywać przystosowania ptaków do lotu (widoczne w budowie zewnętrznej i w budowie szkieletu);

wyjaśniać, na czym polega stałocieplność i jakie ma znaczenie;

opisywać budowę płuc i wyjaśniać mechanizm wymiany gazowej u ptaków;

rozpoznawać wybranych przedstawicieli ptaków;

przedstawiać znaczenie ptaków.

wysokiego tempa przemian zachodzących w komórkach; by je utrzymać, ptaki zużywają duże ilości pokarmu i tlenu, a znaczną część energii zawartej w pożywieniu przekształcają w ciepło;

obecności tkanki tłuszczowej i piór, które chronią przed utratą ciepła;

zdolności do chłodzenia ciała poprzez wyparowanie wody (ziajanie) oraz do zachowań chroniących przed przegrzaniem i wychłodzeniem.

Dzięki wykształceniu stałocieplności ptaki posiadły zdolność do życia we wszystkich typach ekosystemów na wszystkich kontynentach. Niektóre, jak pingwiny czy petrele, zamieszkują nawet wybrzeża Antarktydy.

Ptaki nie mają gruczołów potowych, dlatego nie mogą się pocić. Chłodzenie organizmu odbywa się w płucach i , gdzie zachodzi parowanie wody do wypełniającego je powietrza.

Pióra ptaków dzieli się na puchowe i konturowe - pokrywowe, lotki i sterówki. Pióra puchowe wraz z zawartym między nimi powietrzem tworzą warstwę, która chroni ptaka przed zimnem. Pióra pokrywowe przykrywają puch i utrudniają wymianę ciepła z otoczeniem. Lotki porastają skrzydła i formują ich powierzchnię nośną. Podobne do lotek sterówki są ułożone wachlarzowato na ogonie i służą do sterowania lotem, utrzymania równowagi oraz wytracania prędkości w trakcie lądowania.

Pióra konturowe składają się z osi pióra i chorągiewki. Część osi znajdująca się w skórze to ; pozostała część, pokryta chorągiewką, to . zbudowana jest z promieni, od których na boki odchodzą promyki wyposażone w haczyki. Haczyki promyków zachodzą na siebie, tworząc lekką, zwartą i elastyczną powierzchnię chorągiewki.

Ptaki wszystkożerne, jak szpaki, wróble, gawrony i kury domowe, żywią się różnymi rodzajami pokarmu. Kura zjada twarde ziarna zbóż i miękkie owoce , młode pędy, dżdżownice, owady, ślimaki, padlinę. Ponad 2/3 ptaków to drapieżniki. Orły, jastrzębie, myszołowy, a także sowy polują na drobne ssaki, rzadziej ptaki i gady. Są znakomicie przystosowane do łowów - np. sowy mają duże oczy, które mogą działać jak teleskop. Dzięki nim wypatrują ofiarę z powietrza i atakują znienacka, chwytając w ostre szpony i rozrywając zakrzywionym dziobem. Nury i pingwiny polują na ryby, ścigając je w toni wodnej. Drozdy żywią się ślimakami, zwłaszcza nagimi. Jaskółki i jerzyki w locie polują na owady. Kiwi i bekasy przeszukują podłoże w poszukiwaniu drobnych bezkręgowców. Dzięcioły wykuwają otwory w drewnie, by wydobyć owady. Padliną żywią się mewy i kruki. Kaczki i łabędzie odżywiają się, filtrując pokarm z wody. Gęsi skubią trawę i inne rośliny. Gile, szczygły i czyżyki żywią się nasionami roślin. W owocach lubują się szpaki, kosy i jemiołuszki (z gatunków krajowych).

Ptaki przyjmują pokarm w całości i przetrzymują go w wolu, gdzie ulega nawilżeniu i rozmiękczeniu. Do rozdrabniania pokarmu w większości przypadków służy ptakom żołądek mięśniowy, zawierający często celowo połykane kamyki.

Pingwiny potrafią nurkować na głębokość 250 m (maksymalnie 565 m). Mogą przebywać pod wodą od 15 do 20 minut. Jest to możliwe m.in. dzięki temu, że są zdolne do magazynowania dużych ilości tlenu w mięśniach.

Ptaki, podobnie jak gady, są owodniowcami. Zarodek ptaka rozwija się z , która powstaje na powierzchni , stanowiącego źródło pokarmu dla zarodka. Żółtko w jaju utrzymuje się w miejscu, dzięki strukturom białkowym zwanym . Silnie uwodnione białko chroni zarodek przed wyschnięciem i amortyzuje wstrząsy. Wymianę gazową umożliwiają pory w skorupce jaja oraz . i skorupka wapienna zabezpieczają jajo przed urazami mechanicznymi. W trakcie rozwoju zarodka skorupka staje się cieńsza, gdyż zawarty w niej wapń jest stopniowo wbudowywany w kości.

Pisklęta ptaków to zwykle , które wykluwają się nieopierzone, ślepe i przez długi czas są bezradne i uzależnione od rodziców. Jeśli pisklę po wykluciu jest pokryte piórami puchowymi i ma otwarte oczy, może od razu opuścić gniazdo i podążać za matką, nazywa się je . Takie młode mają kury, kaczki, strusie.

Opisanie budowy jaja ptaka.

Co będzie potrzebne Instrukcja

1. Zaobserwuj kształt jaja i wyjaśnij, jakie ma on znaczenie.

2. Obserwuj przez lupę skorupkę jaja. Wyjaśnij znaczenie porów.

3. Delikatnie ukrusz nożykiem skorupkę na szerszym końcu tak, aby zajrzeć do jaja, ale go nie rozbić. Odszukaj i opisz błony pergaminowe i położenie komory powietrznej.

Podsumowanie

Jaja kury mogą znacznie różnić się wielkością w zależności od wieku samicy i środowiska życia. Występujące w skorupce otworki umożliwiają przedostawanie się powietrza do komory powietrznej i rozwijającego się zarodka.

Największy żyjący obecnie ptak to struś afrykański. Może on osiągnąć ponad 2,5 m wysokości i ważyć 150 kg. Jest nielotem, ale za to świetnie biega dzięki długim, silnie umięśnionym kończynom tylnym. Maksymalna prędkość, jaką może rozwinąć, wynosi ponad 50 km/h.

Zięba występuje na terenach rolniczych i zurbanizowanych. Zasiedla wszystkie typy lasów, parki, cmentarze, a nawet przydomowe ogródki i działki. Żywi się nasionami roślin zielnych, drzew i krzewów, a także owocami i ziarnami zbóż, a czasem pąkami drzew. Może też zjadać owady i pajęczaki zebrane z gałązek drzew.

Fotografia przedstawia ptaka siedzącego na gałęzii. Ptak jest podobny do wróbla. Ma nastroszone brązowe pióra, na skrzydle biały pasek. brzuch i pierś jasnoszare.
Film dostępny na portalu epodreczniki.pl
Fotografia przedstawia ptaka siedzącego na gałęzii. Ptak jest podobny do wróbla. Ma nastroszone brązowe pióra, na skrzydle biały pasek. brzuch i pierś jasnoszare.

Puchacz jest największą polską sową. Poluje w nocy, kierując się słuchem i wzrokiem. Pióra wokół oczu i dzioba tworzą szlarę, antenę skupiającą dźwięki i prowadzącą je do ucha. Puchacz ma masywną sylwetkę, dużą okrągłą głowę, pomarańczowe oczy i charakterystyczne skupiska piór przypominające uszy. Zamieszkuje rozległe pierwotne obszary leśne. Poluje na średniej wielkości ptaki i ssaki, czasami także na owady.

Fotografia przedstawia puchacza, stojącego na trawie przy strumieniu. Brązowo - biały nakrapiany ptak bokiem, ale głowa wprost. Duże, okrągłe, pomarańczowe oczy. Nad nimi pióra na boki jak „uszy". Dziób czarny, zakrzywiony. Na nogach obrączki. Nagranie prezentuje głos puchacza.
Film dostępny na portalu epodreczniki.pl
Fotografia przedstawia puchacza, stojącego na trawie przy strumieniu. Brązowo - biały nakrapiany ptak bokiem, ale głowa wprost. Duże, okrągłe, pomarańczowe oczy. Nad nimi pióra na boki jak „uszy". Dziób czarny, zakrzywiony. Na nogach obrączki. Nagranie prezentuje głos puchacza.

Najszybszym ptakiem jest sokół wędrowny, który podczas pikowania w dół potrafi rozwinąć prędkość do 300 km/h. Cechuje go duża, krępa i silna sylwetka z długimi, ostro zakończonymi skrzydłami i masywną głową. Poluje w dzień na drobne kręgowce, głównie ptaki i ssaki. Zamieszkuje wszystkie kontynenty, najczęściej doliny rzeczne, obszary górskie i lasy położone blisko zbiorników wodnych. Może także występować na terenach miejskich.

Fotografia przedstawia sokoła lecącego na tle nieba. Ptak ma zakrzywiony dzziób i ostre szpony na palcach.Skrzydła są w połowie złożone.

Ptaki masowo hoduje się na potrzeby przemysłu spożywczego dla mięsa i jaj. Niektóre gatunki dzikiego ptactwa widnieją na liście zwierząt łownych. Ptasich piór używa się do wypełniania kołder, poduszek lub kurtek, a także - z uwagi na ich walory estetyczne - do wyrobu ozdób. Papugi i kanarki, ze względu na towarzyski charakter lub piękny śpiew, są hodowane jako zwierzeta domowe.

Ptaki są kręgowcami stałocieplnymi, które potrafią latać (lub, jak w przypadku strusi, potrafili ich przodkowie) i zamieszkują wszystkie ekosystemy świata.

Przystosowania ptaków do lotu to m.in. pokrycie ciała piórami, kończyna przednia przekształcona w skrzydło, obecność grzebienia na mostku, lekki szkielet, obecność worków powietrznych.

Kształt dzioba ptaka zależy od rodzaju pokarmu, którym się on żywi, oraz sposobu, w jaki go zdobywa.

Budowa kończyn tylnych ptaka zależy od jego trybu życia i zamieszkiwanego środowiska.

U ptaków, dzięki obecności worków powietrznych, zachodzi podwójne oddychanie.

Ptaki są jajorodne, występuje u nich zapłodnienie wewnętrzne.

Ptaki są owodniowcami, ich młode rozwijają się w jaju i są otoczone błonami płodowymi zapewniającymi im optymalne warunki do rozwoju.

Przeanalizuj mapę przedstawiającą drogi migracji bocianów, a następnie odpowiedz na pytania.

a. W jakich krajach gniazdują bociany?
b. Czy lecąc do miejsc zimowania bociany omijają morza czy góry? Dlaczego?

Wyjaśnij na wybranych przykładach zależność między budową dzioba ptaka a rodzajem pokarmu, którym się on żywi.

Dzięki zdolności niektórych gatunków ptaków do polowania na szkodniki pól i magazynów uważa się je za cennych sprzymierzeńców człowieka. Należą do nich żywiące się owadami: sikory, wilgi, dzięcioły, żołny, kuropatwy. Zjadają stonkę ziemniaczaną, mszyce i inne szkodniki upraw. Liczne gatunki sów, myszołowy, jastrzębie i pustułki polują na myszy, które wyrządzają szkody w magazynach ze zbożem, a także w samych uprawach. Z drugiej strony, ptaki mogą powodować poważne straty, np. wróblowate wyjadają ziarna zbóż, a kormorany i mewy przyczyniają się do ubytków w gospodarstwach rybackich.

W przyrodzie ptaki pełnią istotną funkcję, gdyż stanowią ważny składnik licznych łańcuchów pokarmowych. Ponadto, zjadając owoce, przyczyniają się do rozsiewania nasion. Kolibry podczas pobierania nektaru zapylają rośliny, głównie storczyki i kaktusy.

# data[].attributes.attachment_link.description
Większość biologów uważa, że dinozaury przetrwały do naszych czasów w postaci ptaków. Są też badacze, którzy twierdzą, że podobieństwo ptaków oraz dwunożnych opierzonych dinozaurów jest powierzchowne. Jedno jest pewne - ptaki i gady łączy wiele cech wspólnych.

# data[].attributes.body
Zabawa na podsumowanie

# data[].attributes.body
Zabawa na podsumowanie

# data[].attributes.attachment_link.title
AUSTRALIA cały film | film dokumentalny | dokument PL

# data[].attributes.headline
8. Środowisko przyrodnicze Australii i Oceanii

# data[].attributes.subject
8. Środowisko przyrodnicze Australii i Oceanii

# data[].attributes.body
Lekcja z dn. 12.05.2020 .r

Zapoznaj się z tematem w podręczniku str. 154-161  lub na stronie e-podreczniki.pl (klikając w obrazek) oraz wykonaj zadania w zeszycie ćwiczeń str. 71-74.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Terra Australis to łacińska nazwa oznaczająca 'ziemię południową'. Tego tajemniczego lądu poszukiwano na półkuli południowej w XVIII wieku, w tzw. okresie wielkich odkryć geograficznych. W 1770 roku wyprawa Jamesa Cooka dopłynęła do wschodnich wybrzeży nieznanego lądu i od tego momentu najmniejszy kontynent na Ziemi znalazł się w strefie wpływów imperium brytyjskiego. Obecnie, co jest także wyjątkowe, cały kontynent zajmuje jedno państwo - Związek Australijski - które utworzono w 1901 roku.

jak odczytać treść map ogólnogeograficznych i tematycznych;

jak dokonać opisu wybranych cech środowiska przyrodniczego na podstawie treści map tematycznych;

że cechy środowiska przyrodniczego wpływają na sposób gospodarowania na danym obszarze.

określać położenie geograficzne i wielkość powierzchni Australii;

dokonywać charakterystyki cech środowiska przyrodniczego Australii na podstawie map tematycznych;

wymieniać gatunki organizmów reliktowych i endemicznych występujących w Australii oraz wyjaśniać przyczyny ich przetrwania na tym lądzie;

wskazywać przyrodnicze i historyczne przyczyny niskiej gęstości zaludnienia i nierównomiernego rozmieszczenia ludności;

wskazywać związki między rozmieszczeniem głównych działów gospodarki a składnikami środowiska przyrodniczego Australii.

Indeks górny Australia jest najmniejszym kontynentem na Ziemi. Jej powierzchnia wynosi 7,7 mln km 2 2, co stanowi zaledwie 5,2% ogólnej powierzchni wszystkich lądów na Ziemi. Zwarty blok lądu leży w całości na półkuli południowej, a przez jego środek przebiega zwrotnik Koziorożca.

Najdalej na północ wysuniętym punktem Australii jest Przylądek Jork: 10°42'S. Z kolei na południe najdalej wysunięty jest Przylądek Wilsons Promontory: 39°05'S. Maksymalna rozciągłość południkowa wynosi ponad 3 tys. km.
Wschodnie i północne wybrzeże Australii oblewa Ocean Spokojny, a wybrzeża południowe i zachodnie - wody Oceanu Indyjskiego. Australia ma raczej słabo rozwiniętą linię brzegową. Jedynymi większymi zatokami są leżąca na południu Wielka Zatoka Australijska i wcinająca się między dwa półwyspy - Ziemię Arnhem i Półwysep Jork - Zatoka Karpentaria. Do Australii zalicza się też wyspę Tasmanię oddzieloną od głównego lądu Cieśniną Bassa. Zwartość lądu i położenie geograficzne wpływa na cechy środowiska przyrodniczego tego najbardziej odosobnionego kontynentu na świecie.

Australia jest lądem równinnym i mało urozmaiconym pod względem ukształtowania powierzchni. Średnia wysokość terenu wynosi tam zaledwie 292 m n.p.m. Na mapie hipsometrycznej Australii doskonale widoczne są trzy wielkie formy ukształtowania powierzchni.

Największym regionem zajmującym zachodnią część kontynentu jest Wyżyna Zachodnioaustralijska. Wznosi się ona na wysokość od 300 m n.p.m. do 600 m n.p.m. Charakterystycznym elementem ukształtowania powierzchni są tam rozległe obniżenia terenu, które zajmują pustynie i półpustynie. We wschodniej i północnej części regionu leżą pasma górskie zbudowane z odpornych skał, sięgające do 1500 m n.p.m. W środkowej i wschodniej części lądu leży Nizina Środkowoaustralijska rozciągająca się szerokim pasem od Zatoki Karpenteria na północy po Wielką Zatokę Australijską na południu. Środkową część tego regionu zajmuje Wielki Basen Artezyjski.

to nieckowate zagłębienie zamknięte ze wszystkich stron, utworzone przez naprzemianlegle ułożone warstwy skał nieprzepuszczalnych i przepuszczalnych (wodonośnych). Po przewierceniu się przez warstwy nieprzepuszczalne poziom wody w otworze podnosi się pod wpływem ciśnienia hydrostatycznego. Jeśli ciśnienie to jest odpowiednio duże, woda może wypłynąć/wytrysnąć na powierzchnię - mamy wówczas do czynienia z wodami artezyjskimi. Jeśli ciśnienie hydrostatyczne jest mniejsze, to poziom wody podniesie się, ale nie wypłynie ona samoczynnie na powierzchnię - są to wody subartezyjskie.
W Australii wody artezyjskie znajdują się na dużych głębokościach: od kilkuset metrów do kilku kilometrów. Rozmiary basenów artezyjskich dochodzą do setek tysięcy kmIndeks górny 2 ². Największymi z nich są: Wielki Basen Artezyjski o powierzchni 1,6 mln kmIndeks górny 2 ², Basen Murray, Basen Wschodniego Gippslandu, Basen Północno‑Zachodni.

zwartość lądu leżącego między równoleżnikami 11°S a 39°S, symetrycznie względem zwrotnika Koziorożca;

bariera górska wzdłuż wschodniego wybrzeża;

rozległy, wyrównany obszar kontynentu w części zachodniej i środkowej;

układ prądów morskich - zimny prąd opływający wybrzeże zachodnie, ciepły prąd płynący wzdłuż wschodniego wybrzeża;

cyrkulacja atmosferyczna charakterystyczna dla strefy międzyzwrotnikowej i podzwrotnikowej.

Wzdłuż wschodnich wybrzeży Australii ciągnie się stary masyw Wielkich Gór Wododziałowych. Stoki górskie są tam łagodne, a linię grzbietową tworzą wyrównane wierzchowiny leżące na wysokości od 800 m n.p.m. do 1800 m n.p.m. Najwyższym pasmem są Alpy Australijskie przekraczające 2 tys. m n.p.m., w których znajduje się najwyższy szczyt Australii - Góra Kościuszki o wysokości 2230 m n.p.m. Nazwę nadał jej Paweł Edmund Strzelecki - polski badacz południowo‑wschodniej części tego kontynentu.

Zapewne udało ci się rozwiązać zadanie umieszczone w pierwszej części tematu i wiesz, że 22 grudnia na półkuli południowej rozpoczyna się astronomiczne lato, a Słońce góruje wówczas na zwrotniku Koziorożca. Tak więc położenie geograficzne Australii powoduje, że najcieplejszym miesiącem jest styczeń, a najchłodniejszym - lipiec. Pozostałymi czynnikami klimatotwórczymi są:

W Australii przeważają gorące i suche typy klimatu zwrotnikowego występujące we wnętrzu lądu i na jego zachodnich wybrzeżach. Na północy panują gorące odmiany klimatu podrównikowego z dość wysokimi opadami. Z kolei wybrzeża południowe objęte są klimatem podzwrotnikowym wilgotnym, również z dość wysokimi opadami.
Klimat Australii wpływa na pozostałe elementy środowiska przyrodniczego, a ich wzajemne oddziaływania warunkują powstanie charakterystycznych krajobrazów na tym lądzie. Klimat zwrotnikowy gorący i suchy zajmujący największy obszar w Australii kształtuje sieć wodną na tym kontynencie. Australia jest najuboższym w wody powierzchniowe lądem na ziemi - aż 44% powierzchni w środkowej części Australii zajmuje obszar bezodpływowy, na którym występują suche doliny rzek okresowych wypełniające się wodami po sporadycznych, obfitych opadach. Okresowe rzeki i strumienie nazywane są . Ważnym elementem sieci wodnej Australii są słone jeziora i solniska znajdujące się w dnach niecek. Największym z nich jest jezioro Eyre leżące w depresji 12 m p.p.m. w środkowej części lądu. Jego powierzchnia zmienia się w zależności od wysokości opadu. Jedyną dużą stałą rzeką Australii jest Murray mająca źródła w Alpach Australijskich. Wraz z największym swym dopływem - rzeką Darling - tworzy najważniejszy system rzeczny na tym lądzie. Australia ma jednak znaczne zasoby wody słodkiej znajdujące się w basenach artezyjskich. Powierzchnia ich obejmuje ok. 1/3 kontynentu. Największym z nich jest Wielki Basen Artezyjski leżący w środkowej części Niziny Środkowoaustralijskiej.

Wysokość opadów i ich roczny przebieg decydują o rozmieszczeniu naturalnych formacji roślinnych. W środkowej części kontynentu występują pustynie i półpustynie. Zbiorowiskiem roślinnym typowym dla tych obszarów jest składający się z suchych krzewów eukaliptusowych lub akacjowych tworzących zwarte zarośla. Rozmieszczenie naturalnych formacji roślinnych przedstawia mapa poniżej.

Porównaj mapę klimatyczną i mapę stref roślinnych oraz podaj współzależności między rozmieszczeniem naturalnych formacji roślinnych a roczną sumą opadów.

Blok kontynentalny stanowiący dzisiejszą Australię już ok. 50 mln lat temu oddzielił się od prakontynentu Gondwany i cały czas pozostawał w odosobnieniu. Ten czynnik wpłynął na wielką odrębność flory i fauny na tym lądzie. Szacuje się, że 85% gatunków roślin to endemity, czyli organizmy występujące wyłącznie na obszarach o ograniczonym zasięgu i dostosowane do lokalnych warunków środowiskowych.
Wczesne oddzielenie się Australii od pozostałych lądów, zwartość lądu, przewaga obszarów, na których występuje suchy i gorący klimat, późne pojawienie się ssaków łożyskowych umożliwiły przetrwanie gatunków zwierząt, które wyginęły na innych kontynentach. Do osobliwych grup zwierząt należą stekowce i torbacze.

Stekowce są prymitywnymi ssakami mającymi cechy gadów i ptaków. Są jajorodne, ale młode ssą mleko matki tak jak inne ssaki. Zachowały się dwa gatunki tych zwierząt: dziobak żyjący w wodach oraz kolczatka żyjąca głównie na terenach pustynnych.
Torbacze australijskie mają wiele cech wspólnych z ssakami łożyskowymi, ale ich rozwój przebiega inaczej. Zapłodnienie i początkowy rozwój płodu zachodzi wewnątrz ciała matki. Jednak dość wcześnie embrion opuszcza układ rozrodczy samicy i przenosi się do torby, gdzie przywiera do sutka matki i tam następuje dalszy jego rozwój. Torbacze to symbole Australii - nadrzewne koale czy kangury występujące w Australii w kilkunastu gatunkach, np. kangur olbrzymi, kangur rudy, kangur drzewny, skalniak żółtonogi.
Bardzo rzadkie są workowate drapieżniki: diabeł tasmański, niełaz plamisty. Spośród gadów wymienić trzeba krokodyle, żółwie, węże i jaszczurki. Niezwykle bogaty i odrębny jest świat ptaków, do którego należą liczne odmiany papug, ptaki rajskie, altanniki i ptaki nielotne - emu oraz kazuary.
Ssaki łożyskowe, np. drobne gryzonie czy nietoperze, dotarły do Australii dość późno, bo wraz z pierwszymi grupami kolonizatorów. Wyjątkiem są zdziczałe psy dingo, które przybyły na kontynent z Aborygenami znacznie wcześniej.

Australię przed przybyciem Europejczyków zamieszkiwała ludność pierwotna - Aborygeni. Nazwa ta wywodzi się od łacińskiego słowa aborigines oznaczającego właśnie pierwotnych mieszkańców. Szacuje się, że pod koniec XVIII wieku ląd australijski zamieszkiwało ok. 500 tys. tubylców. Prowadzili oni zbieracko‑łowiecki tryb życia. Posługiwali się bardzo prostymi narzędziami i rodzajami broni. Nie znali nawet łuku, chociaż wynaleźli bumerang - niezwykły przyrząd służący do polowania na ptaki. Bumerang wyrzucony w odpowiedni sposób, jeśli chybi celu, zatacza łuk i wraca w pobliże myśliwego.
Aborygeni stanowią obecnie stosunkowo niewielką grupę ludności liczącą ok. 400 tys. Część z nich do dzisiaj zamieszkuje słabo zaludnione i niezagospodarowane wnętrze lądu, a część próbuje dostosować się do nowych warunków społecznych.

W latach 1776-1868 Wielka Brytania utworzyła w Australii kolonię karną. Zsyłano tu przestępców i przymusowo osiedlano. Szacuje się, że do Australii zesłano karnie ponad 160 tys. osób. Wielki napływ ludności z Europy nastąpił w latach 1851-1870, gdy w Australii wybuchła gorączka złota. W 1860 roku na obszarze Australii żyło już 1,2 mln ludzi. Złoto odkrył Paweł Edmund Strzelecki podczas swoich badań Australii w latach 1839-1840. Jednak na prośbę ówczesnego gubernatora brytyjskiego zataił to odkrycie.

Współczesne społeczeństwo australijskie powstało w wyniku imigracji ludności pochodzącej z Wielkiej Brytanii - stanowią oni obecnie ponad 80% ludności kraju. Inne narodowości, w tym także Polacy, to zdecydowana mniejszość. Polonia australijska liczy obecnie ok. 200 tys. osób.
Imigranci zasiedlali głównie wybrzeża południowo‑wschodnie, gdzie klimat sprzyja osadnictwu. Rozmieszczenie ludności w Australii wykazuje ogromne dysproporcje między wybrzeżami a obszarami wewnątrz kontynentu. Wszystkie większe miasta Australii, z wyjątkiem stolicy - Canberry (390 tys. mieszkańców), powstały na wybrzeżu. Wiele z nich to duże porty oceaniczne. Ludność miejska stanowi aż 89,4% ogółu mieszkańców. Największymi miastami są: Sydney (4,8 mln), Melbourne (4,2 mln), Brisbane (2,2 mln) ), Perth (1,8 mln), Adelaide (1,3 mln). Ludność pozamiejską stanowią farmerzy mieszkający na ogromnych farmach, co sprawia, że zabudowania pozamiejskie są bardzo rozproszone. W Australii nie wytworzyły się osiedla wiejskie takie jak na innych kontynentach.
W 2015 roku Australia liczyła 23,9 mln mieszkańców, a średnia gęstość zaludnienia na 1 kmIndeks górny 2 ² wynosiła tylko 3 osoby.

Historia osadnictwa w Australii wpłynęła na tempo rozwoju gospodarczego, a cechy środowiska przyrodniczego zdecydowały o tym, gdzie i które działy gospodarki mogły się rozwinąć.
Australia to kontynent bardzo ubogi w wodę. Mimo to aż 53,4% jej powierzchni jest użytkowane rolniczo. Największy obszar - 47,1% powierzchni państwa - zajmują łąki i pastwiska, które jednak pokryte są rzadką i suchą roślinnością półpustynną i sawannową.

wzrost powierzchni obszarów sztucznie nawadnianych;

wzrost zużycia nawozów sztucznych;

zwiększenie mechanizacji zarówno w produkcji roślinnej, jak i hodowli zwierząt (np. maszyny do strzyżenia owiec);

wykorzystanie lotnictwa zarówno w transporcie płodów rolnych, jak i w zabiegach agrotechnicznych.

Głównymi magazynami wody dla rolnictwa są baseny artezyjskie. Najważniejsze znaczenie w rolnictwie australijskim ma hodowla zwierząt - owiec i bydła. Tereny wypasu owiec znajdują się na obszarze Wielkiego Basenu Artezyjskiego i w dorzeczu Murray‑Darling. Aż 3/4 całego pogłowia owiec stanowią merynosy. Rasa ta daje doskonałej jakości cienką wełnę i jest dobrze dostosowana do warunków środowiskowych terenów półsuchych. Australia od lat zajmowała 1. miejsce pod względem pogłowia owiec oraz produkcji wysokogatunkowej wełny. Obecnie zajmuje 2. miejsce na świecie (za Chinami) pod względem pogłowia owiec (75,5 mln szt.) oraz w eksporcie wełny (18,6% całego światowego eksportu). Duże znaczenie ma ekstensywny chów bydła występujący na północy państwa i w środkowej części Gór Wododziałowych. Z kolei wokół wielkich miast rozwija się intensywna hodowla bydła, głównie mlecznego.

Rolnictwo Australii jest silnie uzależnione od warunków środowiska przyrodniczego. Czynnikami intensyfikacji produkcji rolnej są:

W uprawach dominują zboża, chociaż plony z jednego ha nie są zbyt wysokie, np. pszenica 17,6 dt/ha (w Polsce 44,3 dt/ha). Ogromna powierzchnia uprawna umożliwia uzyskanie wielkich nadwyżek artykułów rolnych. Australia jest czołowym eksporterem produktów rolnych: wełny, mięsa, pszenicy czy cukru z trzciny cukrowej.

Od czasu rozpoczęcia kolonizacji przywieziono do Australii, świadomie lub nieświadomie, wiele gatunków roślin i zwierząt żyjących na innych kontynentach. Znalazły tu one dobre warunki do rozwoju i przez to wpływają na środowisko przyrodnicze tego lądu. Najbardziej znanym przypadkiem jest wprowadzenie królika, który szybko rozprzestrzenił się w południowej Australii, stając się plagą niszczącą tereny pastwiskowe. Wielka liczba tych gryzoni ogranicza rozwój akacji, zjada ogromne ilości trawy (np. 5 królików zjada tyle trawy co 1 owca), przyczynia się do erozji gleby.

Australia jest kontynentem zasobnym w różnorodne surowce mineralne. Do końca XIX wieku rozwijała się gospodarka oparta na wywozie surowców głównie do Wielkiej Brytanii. W wyniku przemian, jakie przyniosły dwie wielkie wojny w XX wieku oraz rozpad Imperium Brytyjskiego, Australia rozwinęła gałęzie przemysłu przetwórczego, stając się jednym z najbogatszych państw świata. Obecna struktura zatrudnionych jest charakterystyczna dla państw o wysokim poziomie rozwoju gospodarczego.

Australia to najmniejszy kontynent na Ziemi mający powierzchnię 7,7 mln kmIndeks górny 2 ² i leżący w całości na półkuli południowej, symetrycznie po obu stronach zwrotnika Koziorożca.

W ukształtowaniu powierzchni Australii wyróżnia się trzy wielkie regiony: Wyżynę Zachodnioaustralijską, Nizinę Środkowoaustralijską i Wielkie Góry Wododziałowe.

Najwyższy szczyt Australii to Góra Kościuszki - 2230 m n.p.m.

Położenie geograficzne Australii wpływa na typy klimatu: północną część lądu obejmuje klimat podrównikowy wilgotny, środkową i zachodnią (największy obszar) - klimat zwrotnikowy suchy, południową - klimat podzwrotnikowy.

Zachodnia i środkowa część kontynentu obejmująca ok. 60% lądu jest pozbawiona stałych wód powierzchniowych. Wielkimi zbiornikami wody są tam baseny artezyjskie.

Wczesne oddzielenie się lądu Australii od prakontynentu Gondwany wpłynęło na odrębność flory i fauny - 85% gatunków organizmów to endemity.

W latach 1788-1868 Australia była kolonią karną dla brytyjskich przestępców. W 1901 roku na terytorium całego kontynentu utworzono państwo Związek Australijski, które zajmuje 6. miejsce na świecie pod względem powierzchni. Do dzisiaj jest to kraj słabo zaludniony - tylko 3 osoby na 1 kmIndeks górny 2 ². Ludność jest rozmieszczona bardzo nierównomiernie - najgęściej zaludnione są południowo‑wschodnie wybrzeża, a najsłabiej wnętrze lądu.

Pierwotna ludność Australii - Aborygeni - została wyparta na obrzeża pustyń; obecna ich liczba to ok. 400 tys.

Związek Australijski należy do państw o wysokim poziomie rozwoju gospodarczego. Pomimo niedoborów wody ma dobrze rozwinięte rolnictwo - m.in. hodowla owiec i bydła, a także uprawa pszenicy, jęczmienia i trzciny cukrowej. Podstawą gospodarki rolnej na terenach półsuchych są wody z basenów artezyjskich.

Różnorodność i obfitość surowców mineralnych umożliwiła rozwój górnictwa. Przemysł przetwórczy rozwinął się głównie w miastach leżących na południowo‑wschodnich wybrzeżach.

nieckowate zagłębienie terenu, w podłożu którego znajdują się naprzemianlegle ułożone warstwy skał nieprzepuszczalnych oraz przepuszczalnych - wodonośnych; taki układ warstw skalnych sprawia, że po wywierceniu otworu w dnie basenu woda pod wpływem ciśnienia hydrostatycznego samoczynnie wypływa (wytryskuje) na powierzchnię

lokalna nazwa suchego koryta rzeki epizodycznej w Australii

lokalna nazwa formacji roślinnej złożonej z suchych i twardolistnych zarośli krzaczastych występujących na półpustyniach Australii

Działem gospodarki zapewniającym wysokie dochody jest górnictwo. Australia to potentat w wydobyciu węgla kamiennego - 408 mln t w 2013 roku i 4. miejsce na świecie (największy producent tego surowca na półkuli południowej). Wydobycie tego surowca odbywa się w znaczącym stopniu relatywnie tanią metodą odkrywkową. Australia posiada też znaczne zasoby węgla brunatnego oraz rud metali, jak: żelazo, aluminium, miedź, mangan, ołów. Wielkie znaczenie ma także pozyskiwanie złota (9,5% wydobycia światowego i 2. miejsce na świecie), a także srebra i diamentów. Większość surowców mineralnych wydobywa się w południowo‑wschodniej części kontynentu. Natomiast we wnętrzu ważnymi obszarami górniczymi są leżące na Nizinie Środkowoaustralijskiej Broken Hill, Mount Isa i Tennnt Creek.
Przemysł przetwórczy rozwinął się w wielkich miastach leżących na wybrzeżach w południowo‑wschodniej części państwa. Wielkimi okręgami przemysłowymi są Sydney i Melbourne, a nieco mniejszymi - Brisbane i Adelaide. Na południowo‑zachodnim wybrzeżu ważnym ośrodkiem przemysłu jest Perth.
Surowce wytwarzane przez rolnictwo oraz surowce mineralne są eksportowane. Handel zagraniczny ma wielkie znaczenie dla budżetu państwa. Australia eksportuje swoje wyroby głównie do Chin (ok. 1/4 całego eksportu), Japonii, Korei i Indii. Na te cztery państwa przypada aż 60% całego eksportu. W imporcie największymi partnerami są Chiny, Stany Zjednoczone i Japonia.
Dokonajmy analizy danych przedstawiających strukturę eksportu i importu Australii według grup towarów.

Dane wskazują, że Australia jest państwem sprzedającym głównie surowce - ich łączny udział przekracza 60% całości eksportu. Wielkie znaczenie w eksporcie mają także towary pochodzenia rolniczego - 10%. W imporcie najważniejsze są maszyny, sprzęt transportowy i wyroby przemysłowe, których łączny udział sięga 70% całości importu.
Związek Australijski, mimo że leży na półkuli południowej, jest zaliczany do państw bogatej Północy. Produkt krajowy brutto na 1 mieszkańca w 2014 roku wyniósł 61,2 tys. USD. Pod tym względem Australię wyprzedzają tylko cztery kraje: Luksemburg, Norwegia, Katar i Szwajcaria.

# data[].attributes.attachment_link.title
Australia - środowisko przyrodnicze, cechy gospodarki

# data[].attributes.attachment_link.description
Terra Australis to łacińska nazwa oznaczająca 'ziemię południową'. Tego tajemniczego lądu poszukiwano na półkuli południowej w XVIII wieku, w tzw. okresie wielkich odkryć geograficznych. W 1770 roku wyprawa Jamesa Cooka dopłynęła do wschodnich wybrzeży nieznanego lądu i od tego momentu najmniejszy kontynent na Ziemi znalazł się w strefie wpływów imperium brytyjskiego.

# data[].attributes.body
Proszę o obejrzenie filmu (klikając w link): https://epodreczniki.pl/a/film/DNQHQ03hK

# data[].attributes.body
Lekcja z dn. 12.05.2020 r.

Dzisiejsza lekcja dotyczy paprotników.
Proszę o obejrzenie filmu o paprotnikach 7.a. Następnie proszę o zapoznanie się z lekcją w swoim podręczniku (str. 121-128) lub na stronie (kliknij w obrazek poniżej).
UWAGA! Do lekcji zapisz temat w swoim zeszycie oraz wykonaj zadania w zeszycie ćwiczeń (str. 82-86. Wybierz min. 5 zadań.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Uprawiane w domu ozdobne paprocie nazywa się czasem kwiatami doniczkowymi. Czy w przypadku tych roślin nazwa „kwiaty" jest poprawna?

wyjaśniać, dlaczego paprocie, skrzypy i widłaki należą do organowców i roślin zarodnikowych;

identyfikować w środowisku przedstawicieli paproci, skrzypów i widłaków;

wskazywać wybrane przystosowania tych roślin do środowiska i pełnienia czynności życiowych;

przedstawiać znaczenie paprotników.

Paprotniki to zwyczajowa nazwa grupy roślin lądowych, do której zalicza się paprocie, skrzypy i widłaki. Organizmy te pospolicie występują w strefie umiarkowanej, gdzie są składnikiem runa leśnego i podszytu. Można je także spotkać na bagnach, łąkach i polach. Nieliczne gatunki żyją w zbiornikach wodnych. Największą różnorodność wykazują jednak w ciepłych i wilgotnych lasach tropikalnych. Wiele gatunków paprotników egzotycznych hodowanych jest jako rośliny ozdobne w ogrodach i mieszkaniach.

Paprotniki są wieloletnimi, niezbyt dużymi roślinami, które osiągają jednak większe rozmiary niż mchy. Jest to możliwe między innymi dzięki wytworzeniu tkanek przewodzących, ułatwiajacych transport substancji odżywczych i wody na duże odległości, oraz tkanek wzmacniających, usztywniających wzniesiony pęd i chroniących go przed uszkodzeniami, np. złamaniem przez wiatr. Z tego powodu określa się je mianem .

Paprotniki są organowcami i roślinami zarodnikowymi. Nie wytwarzają kwiatów i owoców.

Wyszukaj w domu, klasie, sklepach ogrodniczych paprocie uprawiane w doniczkach. Rozróżnij ich liście i łodygi. Zrób fotografie roślin, wyszukaj informacje o gatunku, który najbardziej ci się podoba.

Paprotniki to starsi „kuzyni" roślin kwiatowych. Ich osiągnięciem ewolucyjnym było wytworzenie tkanek oraz trzech organów: korzeni, liści i łodyg. Taka budowa pozwoliła im opanować środowisko lądowe i dominować na nim, dopóki nie pojawiły się jeszcze lepiej przystosowane do środowiska rośliny kwiatowe.

Około 300 mln lat temu w panującym wówczas wilgotnym i ciepłym klimacie paprocie, skrzypy i widłaki mogły doskonale rozwijać się i osiągać olbrzymie rozmiary. Ich wysokość dochodziła do 30 m. Po obumarciu szczątki tych roślin, bez dostępu do tlenu, przykryte mułem i zasypane piaskiem powoli ulegały rozkładowi, formując najpierw pokłady torfu, a potem węgiel brunatny i w końcu węgiel kamienny. W złożach wydobywanego dziś węgla zachowały się liczne odciski i skamieniałości roślin okresu karbońskiego.

RtCtQ4W6f3dVg 1

Animacja prezentuje zagłębienie w terenie, a w nim: bujne lasy, klimat gorący wilgotny, teren podmokły (bagno). Widoczne jest obumieranie roślin, gromadzenie się szczątków w postaci ciemnej warstwy. Zasypywanie piaskiem i żwirem naniesionym przez rzeki spływające do zagłębienia - warstwa jasna. Odrastanie kolejnej bujnej roślinności i ponowne jej obumieranie i wytworzenie się kolejnej ciemnej warstwy. Ponowne zasypanie materiałem skalnym naniesionym przez spływające wody. Tworzenie się warstw. Strzałki skierowane w dół, pokazujące nacisk górnych warstw na dolne. Dolne warstwy ugięte najbardziej i najciemniejsze (czarne), bo to węgiel kamienny, środkowe to węgiel brunatny, a górne to torf - kolor najjaśniejszy, ale i tak ciemny.

shuffle Odtwarzanie losowe skip_previous Poprzedni play_circle_outline pause_circle_outline Odtwórz/Pauza skip_next Następny repeat Powtórz

volume_up volume_off Wycisz/Wyłącz wyciszenie

subtitles Napisy fullscreen fullscreen_exit Tryb pełnoekranowy

Film dostępny na portalu epodreczniki.pl
Animacja prezentuje zagłębienie w terenie, a w nim: bujne lasy, klimat gorący wilgotny, teren podmokły (bagno). Widoczne jest obumieranie roślin, gromadzenie się szczątków w postaci ciemnej warstwy. Zasypywanie piaskiem i żwirem naniesionym przez rzeki spływające do zagłębienia - warstwa jasna. Odrastanie kolejnej bujnej roślinności i ponowne jej obumieranie i wytworzenie się kolejnej ciemnej warstwy. Ponowne zasypanie materiałem skalnym naniesionym przez spływające wody. Tworzenie się warstw. Strzałki skierowane w dół, pokazujące nacisk górnych warstw na dolne. Dolne warstwy ugięte najbardziej i najciemniejsze (czarne), bo to węgiel kamienny, środkowe to węgiel brunatny, a górne to torf - kolor najjaśniejszy, ale i tak ciemny.

Paprotniki są również organowcami. Ich łodygi przybierają często formę podziemnego , które pełni funkcję spichrzową. Dzięki niemu rośliny po utracie liści mogą przetrwać zimę pod ziemią, a wiosną wykorzystać zmagazynowane substancje odżywcze do wytworzenia nowych nadziemnych organów. Korzenie paprotników wyrastają z kłącza w postaci krótkich, gęstych wiązek. Ich zadaniem jest umocowanie rośliny w podłożu oraz pobieranie wody wraz z solami mineralnymi. Liście mogą mieć różne kształty, od niepozornych, łuskowatych, po duże i rozłożyste, przypominające postrzępione pióra. Pełnią one dwojaką rolę: produkują substancje odżywcze w procesie fotosyntezy oraz wytwarzają zarodniki służące do rozmnażania bezpłciowego. Paprotniki rozmnażają się także przez podział kłącza. Natomiast rozmnażanie płciowe, podobnie jak u mszaków, uzależnione jest od obecności wody.

Nasięźrzał to dalszy „krewny" paproci. Nazwa tej rośliny wywodzi się z języka staropolskiego i odnotowana została już w XV wieku. Roślina ta uznawana była za magiczną i zapewniała ponoć nacierającej się nią kobiecie piękny wygląd. W efekcie sprawiała, że zalotnicy patrzyli, czyli źrzeli (od źrzeć - zerkać, spoglądać), na dziewczynę.

Znany z wierzeń słowiańskich legendarny kwiat paproci zakwita tylko raz w trakcie najkrótszej nocy w roku. Obejrzyj przedstawione na ilustracjach okazy paproci i spróbuj ustalić, która z paproci mogła być uznawana przez Słowian za tę, która posiadała kwiat. Wyjaśnij, czy faktycznie paprocie mogą mieć kwiaty.

Wyróżnienie organów skrzypu polnego.

Co będzie potrzebne Instrukcja

1. Przeprowadź obserwację pędów letnich i wiosennych skrzypu.

2. Wyróżnij pęd główny, kłącze, bulwki i korzenie.

3. Na pędach letnich wyróżnij pędy boczne i liście.

4. Na pędach wiosennych wskaż położenie skupisk zarodni.

5. Wytrząśnij zarodniki z kłosów zarodnionośnych na białą kartkę, określ ich barwę.

Podsumowanie

Pędy skrzypów są podzielone na odcinki, z których na jednym poziomie wyrastają wokół łodygi pędy boczne, także złożone z członów. Na szczycie pędów wiosną pojawiają się kłosy z zarodnikami.

Skrzypy mają podziemne bulwki zawierające substancje odżywcze. Wyjaśnij, kiedy i w jaki sposób rośliny te substancje gromadzą oraz kiedy i w jakich sytuacjach mogą z nich korzystać.

Wyjaśnij, dlaczego paprocie żyjące w strefie umiarkowanej nie osiągają tak imponujących rozmiarów jak paprocie drzewiaste strefy tropikalnej.

Jak długo trwa w ciągu roku okres sprzyjający rozwojowi roślin w tropikach i w klimacie umiarkowanym? Dlaczego paprocie żyjące w strefie umiarkowanej tracą liście jesienią, a paprocie drzewiaste są wiecznie zielone?

Paprocie wytwarzają krótkie i dosyć grube kłącza, które rosną pod ziemią. Z nich wyrastają w dół liczne korzenie, a do góry - liście. Młode liście są zwinięte ślimakowato i pokryte brunatnymi łuskami chroniącymi przed wysychaniem, zaś dojrzałe przybierają różne kształty. Na ogół są złożone, to znaczy, że na osi głównej znajdują się drobne listki. Istnieją też gatunki o liściach taśmowatych, wachlarzykowatych czy rozgałęzionych. Liście mogą pełnić dwie funkcje: odżywiania i rozmnażania. są żywozielone. Czasem po spodniej ich stronie można znaleźć żółte, potem brązowe narośla - zarodnie produkujące zarodniki. Niekiedy do wytwarzania zarodników służą brunatne, wyglądające na uschnięte z zarodniami.

Wielkość paproci jest mocno zróżnicowana - od maleńkich kilkucentymetrowych, pływających po wodzie, po rosnące w lasach tropikalnych formy drzewiaste, które osiągają wysokość kilkunastu metrów.

Porównaj charakterystyczne cechy poznanych gatunków widłaków.

Widliczka łuskowata to gatunek widłaka występującego na suchych obszarach Meksyku, Teksasu i Peru. Uprawiana jest jako roślina ozdobna. Wysuszona widliczka zwija łodygi, przyjmując kulisty kształt. Pod wpływem wilgoci rozwija się jak za dotknięciem czarodziejskiej różdżki. Opisz przystosowania widliczki do życia w suchym środowisku.

Zasusz liść paproci z zarodniami pomiędzy białymi kartkami. Gdy na kartkach pojawi się brązowy pył, czyli zarodniki, wysyp je na bardzo wilgotną glebę w małej doniczce i przykryj przezroczystą pokrywką, by podłoże nie wysychało. Za pomocą lupy przez okres trzech tygodni obserwuj powierzchnię gleby. Najpierw pojawi się zielony nalot, potem sercowate przedrośla.

Paprotniki mają ciało zróżnicowane na organy: korzenie, liście, łodygi; nie wytwarzają kwiatów i owoców.

Do paprotników zaliczane są paprocie, widłaki i skrzypy.

Pędy paprotników wytwarzają zarodniki.

Liczne gatunki paprotników objęte są ochroną gatunkową.

Łączenie par. Rozpoznaj paprotniki na podstawie opisów.
Zaznacz odpowiednie pole.. liście duże, pierzasto podzielone. Możliwe odpowiedzi: paprocie, skrzypy, widłaki. liście zielone, drobne, łuskowate, gęsto ułożone. Możliwe odpowiedzi: paprocie, skrzypy, widłaki. zielone pędy boczne wyrastające wokół łodygi. Możliwe odpowiedzi: paprocie, skrzypy, widłaki. łodyga płożąca się po ziemi. Możliwe odpowiedzi: paprocie, skrzypy, widłaki. spichrzowa łodyga podziemna. Możliwe odpowiedzi: paprocie, skrzypy, widłaki. długie kłącze z podziemnymi bulwkami. Możliwe odpowiedzi: paprocie, skrzypy, widłaki

Rozpoznaj paprotniki na podstawie opisów.
Zaznacz odpowiednie pole.

Wyróżnienie organów paprotki.

Co będzie potrzebne Instrukcja

1. Delikatnie wyjmij paproć z doniczki, usuń ziemię. Wyróżnij liście, kłącze i korzenie.

2. Opisz kształt liści, wskaż położenie skupisk zarodni, odszukaj kłącze w plątaninie korzeni.

3. Używając lupy, obejrzyj skupiska zarodni i nasady lisci.

Podsumowanie

Paprotka zwyczajna tworzy pęk liści, które po spodniej stronie mają brunatne skupiska zarodni. Dolne części ogonków liściowych pokryte są suchymi łuskami chroniącymi przed utratą wody.

Nerecznica samcza to pospolita paproć spotykana na terenie całej Polski. Rośnie na żyznych glebach w lasach liściastych i mieszanych. Występuje na skałach, wzdłuż strumieni i w zaroślach. Wytwarza pierzasto podzielone, okazałe liście. Jej lecznicze właściwości znane są od starożytności. Wywar z kłącza stosuje się do okładów na trudno gojące się rany i bóle reumatyczne. W parkach i ogrodach sadzona jest jako roślina ozdobna.
Orlica pospolita występuje na piaszczystych glebach widnych i suchych borów sosnowych i lasów mieszanych. Jej liście wyrastają pojedynczo z kłącza i dzielą się trzykrotnie. Zarodnie umieszczone są na brzegach liści asymilacyjnych.
Długosz królewski występuje na terenach o łagodnym klimacie. Rośnie w podmokłych, cienistych lasach liściastych i na torfowiskach. Jego liście dzielą się na część dolną - asymilacyjną i górną - zarodnionośną. W Polsce jest objęty ścisłą ochroną gatunkową. Bywa uprawiany jako roślina ozdobna.
Pióropusznik strusi spotykany jest na brzegach potoków, mokrych łąkach i leśnych polanach. Wytwarza dwa rodzaje liści: ułożone lejkowato liście asymilacyjne i ciemnobrunatne, sztywne, podobne do strusiego pióra, liście zarodnionośne. Sadzi się go w ogrodach jako roślinę ozdobną.
Języcznik zwyczajny spotykany jest w górach, w cienistych i wilgotnych miejscach. Jego niepodzielone liście wyrastają bezpośrednio z kłącza, tworząc pióropusz. Zarodnie powstają pod spodem liści asymilacyjnych. Jest to gatunek wymierający, w Polsce objęty ścisłą ochroną gatunkową. Sprowadzany z Azji, uprawiany jest jako roślina ozdobna.
Marsylia czterolistna to paproć wodna porastająca błotniste brzegi płytkich zbiorników wodnych. Z cienkiego kłącza wyrastają liście o blaszkach podzielonych na cztery części, co sprawia, że przypomina czterolistną koniczynę. W Polsce objęta jest ochroną gatunkową.

Skrzypy są na ogół niewielkimi roślinami, które można spotkać w lasach, na polach i w przydrożnych rowach. Ich pędy rozrastają się pod ziemią w postaci kłączy, które wytwarzają korzenie i bulwki magazynujące substancje odżywcze. Liście tych roślin są małe i łuskowate, więc ich udział w fotosyntezie jest niewielki. Funkcję asymilacyjną pełnią zielone łodygi i ich odgałęzienia. Niektóre skrzypy wypuszczają dwa rodzaje pędów. Zielone, rozgałęzione pędy letnie produkują substancje odżywcze, a pozbawione chlorofilu pędy wiosenne - zarodniki. U innych gatunków kłosy z zarodnikami są zlokalizowane na szczytach zielonych pędów.

Skrzyp polny rośnie na polach uprawnych i w ogrodach, na ugorach i przydrożach. Jest uważany za chwast i trudny do zwalczenia ze względu na silnie rozrastające się łamliwe podziemne kłącza. Jego obecność wskazuje na dużą wilgotność gleby. Wysuszone pędy letnie wykorzystywane są w leczeniu chorób układu moczowego oraz w kosmetyce do pielęgnacji skóry i włosów.
Skrzyp leśny rośnie w żyznych, cienistych lasach liściastych na terenie całej Polski. Z kłączy wiosną wyrastają niezielone i niskie pędy zarodnionośne, które po dojrzeniu zarodników zielenieją, wydłużają się i rozgałęziają. Po dojrzeniu i rozsypaniu zarodników kłos zarodnionośny odpada.
Skrzyp olbrzymi występuje w miejscach wilgotnych i mało nasłonecznionych. Osiąga rozmiary do 2 m . Wytwarza pędy wiosenne i letnie. W zajmowanych siedliskach tworzy gęste, zwarte łany.

Skrzypy mają charakterystyczną postać przypominającą choinkę. Ich łodygi są szorstkie w dotyku. Powodem tego jest obecność w ścianach komórkowych złogów krzemionki. Zgniatane pędy skrzypów wydają charakterystyczne odgłosy przypominające skrzypienie i stąd ich nazwa.

Widłaki to zimozielone rośliny leśne. Swoją nazwę zawdzięczają widlastym rozgałęzieniom łodyg i korzeni. Długie i wiotkie łodygi płożą się po ziemi, do której przytwierdzają się cienkimi korzeniami. Liście asymilacyjne gęsto pokrywające łodygę są drobne i łuskowate. U niektórych widłaków z płożącego się pędu wyrastają ku górze krótkie odgałęzienia zakończone kłosami zarodnionośnymi zawierającymi zarodnie z zarodnikami. Widłaki należą do roślin trujących, jedynie ich zarodniki nie wykazują tych właściwości. Masowe pozyskiwanie widłaków jako roślin leczniczych oraz ozdobnych, a także ich długi cykl rozwojowy spowodowały, że grozi im wyginięcie. Z tego powodu wszystkie gatunki występujące w Polsce podlegają ochronie gatunkowej.

Widłak goździsty występuje w suchych borach sosnowych i mieszanych. Na szczycie wzniesionego pędu wytwarza 2‑3 kłosy zarodnionośne. Jest rośliną leczniczą. Wysuszone zarodniki stosowane są w schorzeniach wątroby i dróg moczowych. Dawniej używane były jako zasypka na trudno gojące się rany.
Widłak jałowcowaty występuje w górach i na pogórzu, wraz z mchami wchodzi w skład torfowisk. Wytwarza kłosy zarodnionośne, które wyrastają pojedynczo na szczytach pędów. Dojrzałe i wysuszone kłosy są surowcem zielarskim wykorzystywanym w lecznictwie.
Widłak wroniec rośnie w górach wśród skał i kosodrzewiny, na halach i w cienistych lasach. Nie wytwarza kłosów zarodnionośnych. Zarodnie powstają w kątach liści asymilacyjnych. Jest rośliną częściowo chronioną w leśnych stanowiskach poza obszarami gór.

W rozwoju paproci, podobnie jak i mchów, występują dwa pokolenia. Jedno z nich, rozmnażające się płciowo przedrośle, kiełkuje z zarodnika. Jest drobne, plechowate, ma sercowaty kształt, przyczepia się do ziemi chwytnikami. Wytwarza komórki jajowe i plemniki. Gdy przedrośle pokryje woda, plemniki mogą przepłynąć do komórek jajowych. Zapładniają je, w wyniku czego powstaje roślina trwała wytwarzająca korzenie, łodygę i liście. Stanowi ona pokolenie bezpłciowe i rozmnaża się przez zarodniki.

# data[].attributes.attachment_link.description
Uprawiane w domu ozdobne paprocie nazywa się czasem kwiatami doniczkowymi. Czy w przypadku tych roślin nazwa „kwiaty" jest poprawna? wyjaśniać, dlaczego paprocie, skrzypy i widłaki należą do organowców i roślin zarodnikowych; identyfikować w środowisku przedstawicieli paproci, skrzypów i widłaków; wskazywać wybrane przystosowania tych roślin do środowiska i pełnienia czynności życiowych; przedstawiać znaczenie paprotników.

# data[].attributes.body
Zabawa na plusa (wystarczy wysłać zdjęcie rozwiązanego quizu na adres aneta.wrobel@gmai.com.

# data[].attributes.body
Lekcja z dn. 06.05.2020 r.

Dzisiejszy temat lekcji to: Przegląd i znaczenie ptaków taki zapiszcie w zeszycie. Zapoznajcie się z tym tematem w podręczniku str. 125-130 oraz na stronie e-podreczniki (interesują Was punkty 6 i 7).

Zapiszcie notatkę w zeszycie (w tym celu wykorzystajcie informacje zawarte w To najważniejsze podręcznik str. 130).

Zwróćcie szczególną uwagę na:

- zróżnicowanie budowy zewnętrznej ptaków,

- znaczenie ptaków w przyrodzie i dla człowieka

- sposoby ochrony ptaków

Do lekcji wykonajcie zadania w zeszycie ćwiczeń str. 102-104.

Wybierzcie min. 5 zadań.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Większość biologów uważa, że dinozaury przetrwały do naszych czasów w postaci ptaków. Są też badacze, którzy twierdzą, że podobieństwo ptaków oraz dwunożnych opierzonych dinozaurów jest powierzchowne. Jedno jest pewne - ptaki i gady łączy wiele cech wspólnych.

wskazywać i opisywać przystosowania ptaków do lotu (widoczne w budowie zewnętrznej i w budowie szkieletu);

wyjaśniać, na czym polega stałocieplność i jakie ma znaczenie;

opisywać budowę płuc i wyjaśniać mechanizm wymiany gazowej u ptaków;

rozpoznawać wybranych przedstawicieli ptaków;

przedstawiać znaczenie ptaków.

wysokiego tempa przemian zachodzących w komórkach; by je utrzymać, ptaki zużywają duże ilości pokarmu i tlenu, a znaczną część energii zawartej w pożywieniu przekształcają w ciepło;

obecności tkanki tłuszczowej i piór, które chronią przed utratą ciepła;

zdolności do chłodzenia ciała poprzez wyparowanie wody (ziajanie) oraz do zachowań chroniących przed przegrzaniem i wychłodzeniem.

Dzięki wykształceniu stałocieplności ptaki posiadły zdolność do życia we wszystkich typach ekosystemów na wszystkich kontynentach. Niektóre, jak pingwiny czy petrele, zamieszkują nawet wybrzeża Antarktydy.

Ptaki nie mają gruczołów potowych, dlatego nie mogą się pocić. Chłodzenie organizmu odbywa się w płucach i , gdzie zachodzi parowanie wody do wypełniającego je powietrza.

Pióra ptaków dzieli się na puchowe i konturowe - pokrywowe, lotki i sterówki. Pióra puchowe wraz z zawartym między nimi powietrzem tworzą warstwę, która chroni ptaka przed zimnem. Pióra pokrywowe przykrywają puch i utrudniają wymianę ciepła z otoczeniem. Lotki porastają skrzydła i formują ich powierzchnię nośną. Podobne do lotek sterówki są ułożone wachlarzowato na ogonie i służą do sterowania lotem, utrzymania równowagi oraz wytracania prędkości w trakcie lądowania.

Pióra konturowe składają się z osi pióra i chorągiewki. Część osi znajdująca się w skórze to ; pozostała część, pokryta chorągiewką, to . zbudowana jest z promieni, od których na boki odchodzą promyki wyposażone w haczyki. Haczyki promyków zachodzą na siebie, tworząc lekką, zwartą i elastyczną powierzchnię chorągiewki.

Ptaki wszystkożerne, jak szpaki, wróble, gawrony i kury domowe, żywią się różnymi rodzajami pokarmu. Kura zjada twarde ziarna zbóż i miękkie owoce , młode pędy, dżdżownice, owady, ślimaki, padlinę. Ponad 2/3 ptaków to drapieżniki. Orły, jastrzębie, myszołowy, a także sowy polują na drobne ssaki, rzadziej ptaki i gady. Są znakomicie przystosowane do łowów - np. sowy mają duże oczy, które mogą działać jak teleskop. Dzięki nim wypatrują ofiarę z powietrza i atakują znienacka, chwytając w ostre szpony i rozrywając zakrzywionym dziobem. Nury i pingwiny polują na ryby, ścigając je w toni wodnej. Drozdy żywią się ślimakami, zwłaszcza nagimi. Jaskółki i jerzyki w locie polują na owady. Kiwi i bekasy przeszukują podłoże w poszukiwaniu drobnych bezkręgowców. Dzięcioły wykuwają otwory w drewnie, by wydobyć owady. Padliną żywią się mewy i kruki. Kaczki i łabędzie odżywiają się, filtrując pokarm z wody. Gęsi skubią trawę i inne rośliny. Gile, szczygły i czyżyki żywią się nasionami roślin. W owocach lubują się szpaki, kosy i jemiołuszki (z gatunków krajowych).

Ptaki przyjmują pokarm w całości i przetrzymują go w wolu, gdzie ulega nawilżeniu i rozmiękczeniu. Do rozdrabniania pokarmu w większości przypadków służy ptakom żołądek mięśniowy, zawierający często celowo połykane kamyki.

Pingwiny potrafią nurkować na głębokość 250 m (maksymalnie 565 m). Mogą przebywać pod wodą od 15 do 20 minut. Jest to możliwe m.in. dzięki temu, że są zdolne do magazynowania dużych ilości tlenu w mięśniach.

Ptaki, podobnie jak gady, są owodniowcami. Zarodek ptaka rozwija się z , która powstaje na powierzchni , stanowiącego źródło pokarmu dla zarodka. Żółtko w jaju utrzymuje się w miejscu, dzięki strukturom białkowym zwanym . Silnie uwodnione białko chroni zarodek przed wyschnięciem i amortyzuje wstrząsy. Wymianę gazową umożliwiają pory w skorupce jaja oraz . i skorupka wapienna zabezpieczają jajo przed urazami mechanicznymi. W trakcie rozwoju zarodka skorupka staje się cieńsza, gdyż zawarty w niej wapń jest stopniowo wbudowywany w kości.

Pisklęta ptaków to zwykle , które wykluwają się nieopierzone, ślepe i przez długi czas są bezradne i uzależnione od rodziców. Jeśli pisklę po wykluciu jest pokryte piórami puchowymi i ma otwarte oczy, może od razu opuścić gniazdo i podążać za matką, nazywa się je . Takie młode mają kury, kaczki, strusie.

Opisanie budowy jaja ptaka.

Co będzie potrzebne Instrukcja

1. Zaobserwuj kształt jaja i wyjaśnij, jakie ma on znaczenie.

2. Obserwuj przez lupę skorupkę jaja. Wyjaśnij znaczenie porów.

3. Delikatnie ukrusz nożykiem skorupkę na szerszym końcu tak, aby zajrzeć do jaja, ale go nie rozbić. Odszukaj i opisz błony pergaminowe i położenie komory powietrznej.

Podsumowanie

Jaja kury mogą znacznie różnić się wielkością w zależności od wieku samicy i środowiska życia. Występujące w skorupce otworki umożliwiają przedostawanie się powietrza do komory powietrznej i rozwijającego się zarodka.

Największy żyjący obecnie ptak to struś afrykański. Może on osiągnąć ponad 2,5 m wysokości i ważyć 150 kg. Jest nielotem, ale za to świetnie biega dzięki długim, silnie umięśnionym kończynom tylnym. Maksymalna prędkość, jaką może rozwinąć, wynosi ponad 50 km/h.

Zięba występuje na terenach rolniczych i zurbanizowanych. Zasiedla wszystkie typy lasów, parki, cmentarze, a nawet przydomowe ogródki i działki. Żywi się nasionami roślin zielnych, drzew i krzewów, a także owocami i ziarnami zbóż, a czasem pąkami drzew. Może też zjadać owady i pajęczaki zebrane z gałązek drzew.

Fotografia przedstawia ptaka siedzącego na gałęzii. Ptak jest podobny do wróbla. Ma nastroszone brązowe pióra, na skrzydle biały pasek. brzuch i pierś jasnoszare.
Film dostępny na portalu epodreczniki.pl
Fotografia przedstawia ptaka siedzącego na gałęzii. Ptak jest podobny do wróbla. Ma nastroszone brązowe pióra, na skrzydle biały pasek. brzuch i pierś jasnoszare.

Puchacz jest największą polską sową. Poluje w nocy, kierując się słuchem i wzrokiem. Pióra wokół oczu i dzioba tworzą szlarę, antenę skupiającą dźwięki i prowadzącą je do ucha. Puchacz ma masywną sylwetkę, dużą okrągłą głowę, pomarańczowe oczy i charakterystyczne skupiska piór przypominające uszy. Zamieszkuje rozległe pierwotne obszary leśne. Poluje na średniej wielkości ptaki i ssaki, czasami także na owady.

Fotografia przedstawia puchacza, stojącego na trawie przy strumieniu. Brązowo - biały nakrapiany ptak bokiem, ale głowa wprost. Duże, okrągłe, pomarańczowe oczy. Nad nimi pióra na boki jak „uszy". Dziób czarny, zakrzywiony. Na nogach obrączki. Nagranie prezentuje głos puchacza.
Film dostępny na portalu epodreczniki.pl
Fotografia przedstawia puchacza, stojącego na trawie przy strumieniu. Brązowo - biały nakrapiany ptak bokiem, ale głowa wprost. Duże, okrągłe, pomarańczowe oczy. Nad nimi pióra na boki jak „uszy". Dziób czarny, zakrzywiony. Na nogach obrączki. Nagranie prezentuje głos puchacza.

Najszybszym ptakiem jest sokół wędrowny, który podczas pikowania w dół potrafi rozwinąć prędkość do 300 km/h. Cechuje go duża, krępa i silna sylwetka z długimi, ostro zakończonymi skrzydłami i masywną głową. Poluje w dzień na drobne kręgowce, głównie ptaki i ssaki. Zamieszkuje wszystkie kontynenty, najczęściej doliny rzeczne, obszary górskie i lasy położone blisko zbiorników wodnych. Może także występować na terenach miejskich.

Fotografia przedstawia sokoła lecącego na tle nieba. Ptak ma zakrzywiony dzziób i ostre szpony na palcach.Skrzydła są w połowie złożone.

Ptaki masowo hoduje się na potrzeby przemysłu spożywczego dla mięsa i jaj. Niektóre gatunki dzikiego ptactwa widnieją na liście zwierząt łownych. Ptasich piór używa się do wypełniania kołder, poduszek lub kurtek, a także - z uwagi na ich walory estetyczne - do wyrobu ozdób. Papugi i kanarki, ze względu na towarzyski charakter lub piękny śpiew, są hodowane jako zwierzeta domowe.

Ptaki są kręgowcami stałocieplnymi, które potrafią latać (lub, jak w przypadku strusi, potrafili ich przodkowie) i zamieszkują wszystkie ekosystemy świata.

Przystosowania ptaków do lotu to m.in. pokrycie ciała piórami, kończyna przednia przekształcona w skrzydło, obecność grzebienia na mostku, lekki szkielet, obecność worków powietrznych.

Kształt dzioba ptaka zależy od rodzaju pokarmu, którym się on żywi, oraz sposobu, w jaki go zdobywa.

Budowa kończyn tylnych ptaka zależy od jego trybu życia i zamieszkiwanego środowiska.

U ptaków, dzięki obecności worków powietrznych, zachodzi podwójne oddychanie.

Ptaki są jajorodne, występuje u nich zapłodnienie wewnętrzne.

Ptaki są owodniowcami, ich młode rozwijają się w jaju i są otoczone błonami płodowymi zapewniającymi im optymalne warunki do rozwoju.

Przeanalizuj mapę przedstawiającą drogi migracji bocianów, a następnie odpowiedz na pytania.

a. W jakich krajach gniazdują bociany?
b. Czy lecąc do miejsc zimowania bociany omijają morza czy góry? Dlaczego?

Wyjaśnij na wybranych przykładach zależność między budową dzioba ptaka a rodzajem pokarmu, którym się on żywi.

Dzięki zdolności niektórych gatunków ptaków do polowania na szkodniki pól i magazynów uważa się je za cennych sprzymierzeńców człowieka. Należą do nich żywiące się owadami: sikory, wilgi, dzięcioły, żołny, kuropatwy. Zjadają stonkę ziemniaczaną, mszyce i inne szkodniki upraw. Liczne gatunki sów, myszołowy, jastrzębie i pustułki polują na myszy, które wyrządzają szkody w magazynach ze zbożem, a także w samych uprawach. Z drugiej strony, ptaki mogą powodować poważne straty, np. wróblowate wyjadają ziarna zbóż, a kormorany i mewy przyczyniają się do ubytków w gospodarstwach rybackich.

W przyrodzie ptaki pełnią istotną funkcję, gdyż stanowią ważny składnik licznych łańcuchów pokarmowych. Ponadto, zjadając owoce, przyczyniają się do rozsiewania nasion. Kolibry podczas pobierania nektaru zapylają rośliny, głównie storczyki i kaktusy.

# data[].attributes.attachment_link.description
Większość biologów uważa, że dinozaury przetrwały do naszych czasów w postaci ptaków. Są też badacze, którzy twierdzą, że podobieństwo ptaków oraz dwunożnych opierzonych dinozaurów jest powierzchowne. Jedno jest pewne - ptaki i gady łączy wiele cech wspólnych.

# data[].attributes.body
Racjonalne gospodarowanie zasobami przyrody

# data[].attributes.headline
7.a. Wprowadzenie do Zrównoważonego Rozwoju

# data[].attributes.subject
7.a. Wprowadzenie do Zrównoważonego Rozwoju

# data[].attributes.attachment_link.title
Malala: wprowadzenie do Celów Zrównoważonego Rozwoju