# data[].attributes.attachment_link.title
Katarynka - Bolesław Prus ( audiobook pl )

# data[].attributes.attachment_link.description
Katarynka - nowela napisana przez Bolesława Prusa

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Bolesław Prus (wł. Aleksander Głowacki) - pisarz, publicysta. Urodzony w 1847 w Hrubieszowie, zmarł w 1912 w Warszawie.

Ojcem przyszłego pisarza był Antoni Głowacki herbu Prus, matką Apolonia z Trembińskich. Oboje rodzice wywodzili się ze szlachty, ale podupadłej i pozbawionej majątków. Ojciec Aleksandra posiadał kawałek ziemi w Maszowie na Wołyniu, ale nie gospodarzył tam, wynajmując się jako ekonom w majątkach w pobliżu Hrubieszowa. Rodzice wcześnie umarli, a chłopcem zajmowała się rada familijna. Szczególną opiekę sprawowała nad nim ciotka, Domicella z Trembińskich Olszewska, do której był szczerze przywiązany.

O jego dzieciństwie niewiele wiadomo, choć opisy życia w wiejskich majątkach i postacie dzieci oficjalistów i ekonomów, występujące w nowelach i powieściach, można z dużym prawdopodobieństwem uznać za elementy autobiograficzne. Uczęszczał do szkoły realnej w Lublinie, kontynuował naukę w Siedlcach i Kielcach. Jako kilkunastolatek wziął udział w powstaniu styczniowym (1863), w którym doznał ciężkiej kontuzji głowy i nigdy już nie odzyskał pełni zdrowia. Kontuzja była zapewne przyczyną nękającego go przez resztę życia lęku przestrzeni. Po upadku powstania odbył karę więzienia w Lublinie. Po wyjściu ukończył liceum w Lublinie i rozpoczął studia w Szkole Głównej na wydziale matematyczno-fizycznym. W 1869 szkoła została zamknięta, a Głowacki nauki nie kontynuował. Być może dlatego, że Uniwersytet Warszawski z rosyjskim językiem wykładowym nie cieszył się szacunkiem wśród polskiej inteligencji, a może także - co można wyczytać z jego opisów studenckiego bytowania - z powodu braku pieniędzy. Szacunek dla wiedzy i zainteresowanie naukami ścisłymi wyniesione ze szkoły pozostały mu do końca życia, podobnie jak potrzeba samokształcenia.

Zarabiał na życie jako guwerner w majątkach ziemskich, przez pewien czas pracował jako robotnik w fabryce Lilpopa w Warszawie. W1864 rozpoczął pracę publicystyczną, potem pisarską. Do końca życia mieszkał w Warszawie, gdzie w 1875 ożenił się z daleką krewną Oktawią Trembińską. Warszawę opuszczał rzadko: czasem wyjeżdżał na kurację do Nałęczowa, kilka razy do Krakowa i w Tatry. Mimo nękających go dolegliwości zmusił się do odbycia jednej podróży zagranicznej: odwiedził Niemcy, Francję i Szwajcarię, gdzie był gościem Stefana Żeromskiego.

Bardzo intensywnej pracy dziennikarskiej i pisarskiej towarzyszyła działalność społeczna. Do dziś zdolne dzieci wiejskie otrzymują stypendia, które ufundował w testamencie. Inicjował i uczestniczył w wielu akcjach społecznych, m.in. w pracy Komitetu Obywatelskiego zdobywającego fundusze dla robotników pozbawionych pracy po strajkach 1905 lub Towarzystwa Higieny Praktycznej wykupującego tanie miejsca kąpielowe dla ubogiej młodzieży w Nałęczowie.

Zmarł w Warszawie 19 maja 1912 w pełni sił twórczych. Grobowiec z pomnikiem dłuta Stanisława Jackowskiego i napisem "Serce serc" znajduje się na Powązkach, jest starannie konserwowany i licznie odwiedzany przez wielbicieli jego twórczości. W Nałęczowie znajduje się muzeum biograficzne i pomnik Prusa, również w Warszawie wzniesiono w 1977 pomnik autorstwa Anny Kamieńskiej-Łapińskiej oraz Zygmunta Jasionowskiego.

Prus był uczestnikiem i współtwórcą formacji pozytywistycznej, która kształtowała się (głównie w Warszawie) na początku lat 70-tych. Kiedy się skończyła - trudno powiedzieć. Jej twórcy żyli jeszcze i byli aktywni w XX wieku, od końca lat 80-tych współistnieli z kontestującą ich Młodą Polską. Ich poglądy ewoluowały, ale nie zmieniały się w zasadniczych punktach.

Twórców pozytywizmu łączył podobny status społeczny. Aleksander Świętochowski, Piotr Chmielowski, Stanisław Witkiewicz, Antoni Sygietyński, Józef Kotarbiński - żeby wymienić tylko najważniejszych - pochodzili ze zdeklasowanej szlachty, wychowywali się najczęściej na prowincji, z trudem zdobywali wykształcenie, po okresie guwernerowania przybywali do Warszawy, aby zarabiać na życie własnym umysłem, najczęściej biorąc się do pióra. Stanowili pierwsze pokolenie inteligencji we współczesnym znaczeniu tego słowa. Łączyło ich także zasadnicze przeżycie pokoleniowe, kształtujące poglądy społeczne: klęska powstania styczniowego. Kolejny nieudany zryw zbrojny, następujące po nim represje i konfiskaty majątków wywołały przekonanie, że nie tędy droga. Na łamach m.in. "Przeglądu Tygodniowego", "Opiekuna Domowego" i "Niwy" wypowiedzieli walkę "starym" czyli romantykom i zaczęli propagować zgoła inne koncepcje poznania, życia społecznego i działalności dla dobra narodu.

Ich stosunek do romantyzmu był ambiwalentny. Wychowali się na wielkiej literaturze romantycznej i nie zamierzali negować jej wartości. Przedmiotem ataków były skutki, jakie ta literatura powodowała w epigońskim społeczeństwie. Romantyczny mesjanizm zaowocował biernością, idealizacją przeszłości i pogardą dla doczesności. Skoro naród jest wybrany, cele jego nie są z tego świata, a przeznaczeniem jest zbawienie, to można biernie czekać na wypełnienie się wyroków boskich. Jeśli istotnym poznaniem jest przeżycie mistyczne, to można lekceważyć doświadczenie empiryczne i naukę. Naród przekonany o swojej wyjątkowości może nie zauważyć, że świat się rozwija, podczas gdy on sam popada w coraz większe opóźnienie cywilizacyjne.

"Jesteśmy społeczeństwem nie tylko zacofanym i biednym materialnie, ale co gorsza - jesteśmy chorzy duchowo. Nasze stare programy przeżyły się i w dzisiejsze dobie nie mają żadej wartości. Jesteśmy podobni do zdezorganizownego tłumu ludzi, którzy w nocy wśród puszczy stracili drogę i nie wiedzą, którędy ani dokąd idą" - pisał Prus.

Po lekturach zachodnioeuropejskich filozofów i socjologów, m.in. Augusta Comte'a, Jamesa Milla, Johna Spencera i Hippolyte'a Taine'a polscy pozytywiści przyjęli elementy ewolucjonizmu, utylitaryzmu, racjonalizmu i empiryzmu. Nie byli jednak filozofami: elementy te miały posłużyć do zbudowania programu społecznego likwidującego opóźnienia cywilizacyjne, poprawiającego sytuację ekonomiczną, rozwijającego technikę, naukę i oświatę, przynoszącego poprawę statusu najuboższych. Nie rezygnowali z marzeń o niepodległości, ale uznali, że w niewoli, środkami legalnymi, można bardzo wiele uczynić dla społeczeństwa i ze społeczeństwem.

"W każdym położeniu, czy jest ono wygodne, czy niewygodne, naród powinien pracować w kierunku praw swojego rozwoju, nic nie odkładając do lepszych czasów" - pisał Prus.

Program polskiego pozytywizmu skupiony był wokół dwóch haseł: pracy organicznej i pracy u podstaw. Naród jest organizmem i jak każdy żywy organizm podlega prawom ewolucji. Organizm rozwija się prawidłowo, kiedy wszystkie jego elementy (klasy społeczne, siły polityczne i jednostki) zgodnie współpracują dążąc do jednego celu. Celem zaś jest użyteczność, doskonałość i szczęście każdego członka społeczności. Jednostka jest trybem w mechanizmie, jej kondycję determinuje przyroda i społeczeństwo, ale bez prawidłowego funkcjonowania tego trybu mechanizm nie działa prawidłowo. Konieczny jest zatem solidaryzm społeczny i społeczna sprawiedliwość.

Rozwój społeczny wymaga rozwoju nauki, techniki i gospodarki, a także dbałości o kulturę, kultywowania tradycjji i języka. To wszystko można robić nawet w warunkach niewoli. Należy przyswoić sobie nowoczesnę racjonalną wiedzę opartą na faktach empirycznych. Z tą wiedzą należy zejść do mas, umożliwić zdobycie wykształcenia ubogiej młodzieży, walczyć z ciemnotą zapóźnionych wsi (praca u podstaw). Sztuka (przede wszystkim literatura) powinna służyć tak nakreślonym celom, winna zatem być realistyczna, utylitarna i dydaktyczna, niosąca wiedzę o społeczeństwie, mechanizmach jego rozwoju, o kondycji przyrodniczej, społecznej i psychologicznej człowieka.

"Teraz rozumiemy, co stanowi rdzeń sztuki wielkiej: oto przedstawienie najogólniejszych przyczyn i najstalszych praw, jakie rządzą światem, przede wszystkim naturalnie światem ludzkim, tudzież najogólniejszych i najstalszych cech, jakie spotykamy w zjawiskach, ale - przedstawienie tego w sposób plastyczny, zrozumiały dla ogółu. Ów 'sposób przedstawienia' jest pokrowcem sztuki i on wywołuje wrażenie, Ale dopiero owe 'najogólniejsze przyczyny i cechy' zjawisk są duszą sztuki i nadają jej wartość kształcącą, doskonalącą rodzaj ludzki" - pisał Prus powołując się na Taine'a - "Literatura odtrąciwszy jej tak zwane posłannictwo i kapłaństwo jest przede wszystkim gałęzią ludzkiej pracy, i to pracy użytecznej".

Aleksander Głowacki przeistoczył się w Bolesława Prusa na początku pracy dziennikarskiej. Takim pseudonimem podpisywał większość tekstów. Jego stosunek do dziennikarstwa był niejednoznaczny. Z jednej strony uważał, że jego nowoczesna postać powinna pełnić ważną rolę informacyjno-edukacyjną w życiu społecznym, z drugiej - traktował je jako "parobczą pracę" o wiele niższą niż badania naukowe, o jakich marzył. Zamierzał napisać podręcznik matematyki stosowanej i logiki - także logiki dla dzieci, opublikował rozprawę o elektryczności, tłumaczył "Logikę" Milla. Przez wiele lat prowadził "Notatki o kompozycji", w których zapisywał uwagi filozoficzne, socjologiczne i teoretyczno- literackie. Jednak na życie zarabiał publicystyką, która zyskała wielką popularność i zainicjowała ważkie dyskusje społeczne, m.in. o wpływie oświaty na moralność, o wartości socjologii Spencera, o zasadności wznoszenia pomnika Mickiewicza. (Twierdził, ku oburzeniu części społeczeństwa, że lepiej uczciłoby się pamięć poety przeznaczając pieniądze na oświatę powszechną.) Swoje poglądy wypowiadał w licznych artykułach, z których najbardziej syntetyczny charakter miały "Szkic programu w warunkach obecnego rozwoju społeczeństwa" ("Nowiny" 1883) i "Najogólniejsze ideały życiowe" ("Kurier Codzienny" 1897). Pisywał felietony, korespondencje, recenzje, humoreski. Debiutował w 1864 w "Kurierze Codziennym". współpracował m.in. z "Opiekunem Domowym", "Muchą", "Kolcami", "Kurierem Warszawskim", "Ateneum", "Echem Muzycznym i Teatralnym", "Krajem" (petersburskim). Ważnym dla niego wydarzeniem było poznanie Stanisława Witkiewicza i związanie się z grupą skupioną wokół "Wędrowca". W 1882 został redaktorem naczelnym "Nowin", w których zamierzał stworzyć nowoczesne dziennikarstwo naukowe dostarczające opartej na faktach wiedzy o społeczeństwie. Niestety rok później "Nowiny" upadły.

Szczytem popularności cieszyły się kroniki, publikowane w różnych pismach, najliczniej w "Kurierze Warszawskim" w 1875-87. Podnosił w nich wszystkie istotne tematy życia publicznego, reagował na aktualne wydarzenia, informował, pouczał i wyszydzał. Operował ogromną skalą środków wyrazu (felietony, obrazki obyczajowe, dialogi, humoreski, wierszyki). Nie unikał tematów drażliwych, nie ukrywał własnych emocji. "Kroniki" są nieocenionym dokumentem epoki, zapisem jej poglądów, aspiracji i życia codziennego.

Publicystyka Prusa stała się wzorem i inspiracją dla całego pokolenia. Zapoczątkowała nowoczesne, zaangażowane społecznie dziennikarstwo. Zdumiewa nie tylko jej różnorodność i poziom literacki, ale też jej obfitość i ilość włożonej w nią "parobczej pracy". Wydane przez Zygmunta Szweykowskiego Kroniki wypełniają 20 tomów.

Od 1879 intensywnie rozwija się Prus - literat. (Debiutował wówczas Przygodą Stasia). We wszystkich pismach, z którymi współpracował, zaczęły się ukazywać jego nowele i szkice powieściowe. Zawarł w nich ogromny wachlarz obserwacji społecznej ze wsi pouwłaszczeniowych, dworów szlacheckich, Warszawy, czyli obszarów, które znał z własnego doświadczenia. Posługiwał się różnorodnymi formami: dialogiem ( Przed Kopernikiem), obrazkiem rodzajowym ( Ogród saski), humoreską graniczącą z groteską ( Kłopoty babuni). Pozostając pod wpływem Dickensa kilkakrotnie wykorzystał pomysł przeniesienia bohaterów w rzeczywistość alternatywną (sen, wizja), pozwalającą na ocenę poczynań w życiu realnym ( Sen, Wigilia, Nawrócony). Zmieniał styl i sposób narracji. Wykazał się słuchem absolutnym budując wizerunek psychologiczny postaci. Jego bohaterami są zazwyczaj ludzie ubodzy, wręcz zepchnięci na margines społeczny, często dzieci. Umiejętność konstruowania ich przeżyć i sposobu odbierania świata ilustrują choćby Przygody Stasia (poznawanie otoczenia przez kilkulatka), Katarynka (rozwój wrażliwości zmysłowej ociemniałej dziewczynki) czy Sieroca dola (wieczny lęk Jasia w domu pseudoopiekunów). Odpowiedni do statusu społecznego bohaterów jest ich język, często stylizowany na wiejską lub miejską gwarę. Wymieńmy najważniejsze spośród utworów zebranych w trzech tomach przez Marię Dąbrowską.

Katarynka. Bohaterem jest znany warszawski adwokat, egoista kochający uciechy życiowe. Jego zmysł estetyczny rażą zgrzytliwe dźwięki katarynek, więc stróż ma rozkaz nie wpuszczać ich na podwórze. Kiedyś jednak zauważa, jaką przyjemność sprawiają one dziewczynce mieszkającej w ubogiej oficynie. Orientuje się, że dziewczynka jest niewidoma, otoczenie poznaje dotykiem i słuchem, że każdy dźwięk jest dla niej doświadczeniem świata. Poruszony tym nie tylko akceptuje obecność kataryniarzy pod swoim oknem, ale jeszcze sięga po spis najlepszych warszawskich okulistów.

Michałko. Nierozgarnięty chłop, którego bieda przygnała do miasta, zatrudnia się na budowie. Bezdomny, popychany, przepędzany, oszukiwany, jest jedynym, który rusza na ratunek człowiekowi przysypanemu gruzem na budowie. Kieruje się odruchem, instynktem, narażając własne życie. Nie wie, że zrobił coś niezwykłego.

Powracająca fala. Niemiecki fabrykant Adler ma jedną słabość: miłość do syna Ferdynanda, hulaki i utracjusza, który robi długi za granicą. Żeby zaspokoić jego potrzeby eksploatuje do granic możliwości robotników i maszyny, zwalnia medyka. Zaniedbania te stają się przyczyną śmierci robotnika Gosławskiego, który harował, aby założyć własny warsztat. Adler nie czuje się winny ani odpowiedzialny mimo ostrzeżeń pastora, że każdy czyn człowieka będzie miał dla niego konsekwencje (tytułowa "powracająca fala"). Ale fatum się spełnia: Ferdynand zostaje zabity w pojedynku, a oszalały z rozpaczy ojciec ginie w gruzach fabryki, którą podpalił.

Antek. W ubogiej i ciemnej chłopskiej rodzinie chowa się chłopiec, którego nie interesuje gospodarzenie, za to fascynuje technika. Zachwyca się wiatrakami, buduje modele, u kowala zdobywa więcej umiejętności niż przystoi czeladnikowi, więc zostaje przepędzony. Niezaspokojony głód wiedzy (a także beznadziejna miłość do pięknej wójtowej) wypędza go w świat. "Może spotkacie kiedyś wiejskiego chłopca, który szuka zarobku i takiej nauki, jakiej między swoimi nie mógł znaleźć (...) Wówczas podajcie rękę pomocy temu dziecku. Będzie to nasz mały brat Antek, któremu w rodzimej wsi stało się już za ciasno, więc wyszedł w świat oddając się w opiekę Bogu i dobrym ludziom".

Temat filantropii przewija się stale w publicystyce i literaturze Prusa. Bardzo popiera on autentyczną działalność dobroczynną ( Pojednanie - ubodzy studenci biorą pod opiekę wiejskiego chłopca, aby zapewnić mu naukę). Kpi z dobroczynności pozornej, na pokaz, kończącej się na słowach ( Telegraf - łańcuszek możnych ogłasza apel o zaopatrzenie sierocińca w książki. Na apel odpowiada ubogi staruszek z wnuczkiem. Filantropowie - dama wydaje na stroje 100 rubli z okazji balu dobroczynnego na rzecz ubogich. Dochód z balu wynosi 15 rubli).

Różne postaci filantropii pojawiają się w Sierocej doli. Mały Jaś i jego matka po śmierci ojca zostają przygarnięci przez krewnych, którzy ich wykorzystują i oczekują wdzięczności. Prawdziwy dom i wynagrodzenie za pracę znajdują w majątku pana Anzelma, który jednak wkrótce bankrutuje. Jaś z matką przyjeżdżają do Warszawy, żyją w biedzie, matka wkrótce umiera. Jaś trafia do domu pana Karola, "entuzjasty", który ma wspaniałe pomysły dobroczynne, ale szybko mu się one nudzą. Podobnie jest z opieką nad Jasiem, którego pozostawia samotnego i smutnego na pastwę swoich rozpuszczonych synów.

Ciekawe postaci dzieci przedstawił Prus w opowiadaniu Grzechy dzieciństwa. Bohater i zarazem narrator Kazio spędza wakacje w domu ojca - ekonoma. Z jednej strony ma dwór, gdzie przebywa córka pana oraz często jego siostra, towarzyszka zabaw panienki. Z drugiej strony jest czeladź, z której wywodzi się Walek, nieślubne dziecko pomywaczki. Treścią opowiadania są skomplikowane relacje, fascynacje i dramatyczne napięcia między tak różnymi dziećmi.

Obecne w nowelach wątki wiejskie wykorzystane zostały także w dwu większych utworach: Anielce i Placówce do przedstawienia ekonomicznego i społecznego obrazu wsi. A jest to obraz niewesoły. Po uwłaszczeniu w 1864 chłopi otrzymali niewielkie zazwyczaj kawałki ziemi. Gospodarowali na nich kiepsko, eksploatując ziemię ponad miarę, nie mając pojęcia o nowoczesnych metodach rolniczych. Majątki ziemskie zostały osłabione, szlachta gospodarzyła na nich niewiele lepiej niż chłopi, wyprzedawała ziemię bądź zadłużała się. Mimo pewnych trendów demokratycznych nie zrealizował się oczekiwany przez pozytywistów solidaryzm społeczny: między dworem a wsią panowała nieufność, dwory nie stały się ośrodkami kultury rolnej. Nieustannym źródłem konfliktów były t.zw. serwituty czyli prawa użytkowania części lasów i pól dworskich wzamian za określone usługi.
W obu wymienionych utworach użył Prus narracji trzecioosobowej tzw. narratora wszechwiedzącego, ale w pierwszym utożsamia się on z punktem widzenia 13-letniej córki dziedzica, w drugiej - ciemnego chłopa.

Anielka miała swój pierwodruk pt. Chybiona powieść w "Wędrowcu" 1880. Wersja ostateczna, ze zmienionym zakończeniem, opublikowana została w Szkicach i obrazkach w 1885. Zaczyna się jak sielanka. Anielka jest szczęśliwa: ma kochanych rodziców, piękny dom i ogród, ulubionego psa. Jest dobra dla ludzi: dla rodziny, dla wiejskiej sierotki, nawet dla zgryźliwej guwernantki. Stopniowo zauważa jednak rysy na tym pięknym obrazku: mama jest coraz częściej chora, ojciec ciągle poszukuje pieniędzy, chłopi go nienawidzą, wśród służby panuje bałagan. Zaczynają docierać do niej wieści o sprzedaży majątku i o zainteresowaniu ojca inną, zamożną kobietą. I zaczyna się seria nieszczęść: nie dochodzi do ugody z chłopami zainteresowanymi kupnem ziemi, dwór płonie, ojciec znika, matka z dziećmi znajduje przytułek w chałupie karbowych. Po stracie także matki Anielka przytłoczona nieszczęściami zapada na ciężką chorobę, z której nie zdoła jej uratować zamożna kandydatka na nową żonę ojca.

Placówka publikowana w "Wędrowcu" w latach 1885-86, wydana osobno w 1886, spotkała się z bardzo życzliwym przyjęciem jako wybitna powieść realistyczna z elementami naturalistycznymi. Jako realistyczna - bo obiektywnie przedstawiała pewien problem społeczny przez typowych bohaterów charakteryzowanych konsekwentnie zgodnie z ich kondycją społeczną. Jako naturalistyczna - bo ukazywała ich jako osadzonych w świecie przyrodniczym i podporządkowanych jego rytmowi. Ale dostrzegano w niej także pewne przesłanie ideologiczne, mianowicie heroiczne przywiązanie polskiego chłopa do ziemi, opór wobec obcej kolonizacji i germanizacji. Taka interpretacja funkcjonuje czasem do dziś w stereotypach szkolnych. Nie jest ona do końca słuszna. Józef Ślimak, bohater powieści, jest rzeczywiście atawistycznie związany ze swoją ojcowizną, ponieważ jest to jego jedyny świat, jedyna rzeczywistość, jaką zna. Żyje w symbiozie ze swoją ziemią, ona do niego mówi, podobnie jak konie, trawa i słońce. Żyje na niej z żoną, dwoma synami i parobkiem; żyje nienajgorzej, chociaż jego dominującym uczuciem jest straszne zmęczenie nieustanną pracą. Pasmo nieszczęść rozpoczyna się w momencie, kiedy dziedzic sprzedaje ziemię niemieckim kolonistom. Ale koloniści nikogo nie gnębią ani tym bardziej nie mają zamiaru germanizować. (Rzecz dzieje się zresztą w zaborze rosyjskim.) Po prostu szukają lepszego życia tam, gdzie jest tańsza ziemia i niższe podatki. Są pracowici, świetnie zorganizowani, bardziej cywilizowani niż miejscowi chłopi i lepiej gospodarzą. Modlą się (choć Ślimak ma wątpliwości, co warta jest ich wiara), uczą dzieci czytać i pisać. Chcą ziemi Ślimaka (za dobrą cenę), gdyż leży ona pośrodku ich gruntów i posiada górkę, na której można postawić wiatrak. Faktycznie od ich przybycia Ślimaka spotykają liczne klęski: traci dzierżawioną od dziedzica łąkę, więc brakuje mu paszy dla bydła. Zmniejszają się zarobki z handlu z koleją. Woda zalewa mu gospodarstwo i topi się młodszy syn. Zaczynają się kradzieże i traci konie. Jednak to Ślimak nie chciał kupić po niskiej cenie łąki od dziedzica, gdyż podejrzewał go o jakiś podstęp. Ślimak nie wybudował grobli przy regulowanej rzece, choć wiedział, że należy. (A koloniści wybudowali.) Ślimak po kradzieży koni (której dokonali miejscowi chłopi) wygnał parobka z małym podrzutkiem, czym oburzył całą wieś, a pomylona matka podrzutka spaliła mu chałupę. Zaś po pożarze właśnie koloniści przygarnęli go z umierającą żoną i udzielili pomocy.

Do tego momentu konstrukcja powieści jest doskonale konsekwentna. Prus nieoczekiwanie nadał jej szczęśliwe zakończenie. Biedy przekupień żydowski Jojna Niedoperz przypadkiem spotkał pogrążonego w nieszczęściu Ślimaka. Jego losem zainteresował proboszcza, dotychczas dość obojętnego na sprawy parafian. Ostatecznie koloniści wyjeżdżają, a Ślimak wprawdzie samotny, ale pozostaje na swojej ziemi.

Prus jako pierwszy przedstawił prostego wieśniaka niejako "od wewnątrz", uczynił go bohaterem, a nie przedmiotem opisu. Przedstawił go z sympatią i zrozumieniem dla jego sposobu myślenia i motywów postępowania. A sama powieść zrobiła karierę jako argument przeciwko germanizacji w zaborze pruskim. Faustyna Morzycka napisała jej wersję popularną rozpowszechnianą wśród ludu ( O ojcowiznę, czyli Jak sobie jeden chłop z Niemcami poradził 1889). Stanisław Książek Staszewski i Józef Popławski przerobili ją na scenę (1897). Ta i inne adaptacje grane były przez liczne teatry zawodowe i amatorskie. W 1979 Zygmunt Skonieczny nakręcił film.

Lalka

W 1887 r. Prus rozpoczął w "Kurierze Codziennym" publikację swojego najwybitniejszego dzieła - Lalki. Powieść, pisaną odcinkami, czasem z wielomiesięcznymi przerwami, ukończył w 1889 r. Rok później wyszło wydanie książkowe z wyraźnymi śladami ingerencji cenzora dotyczącej politycznej przeszłości bohaterów. Powieść początkowo została przyjęta bez entuzjazmu. Krytyków zaskoczyła wielość epizodów, chaotyczna kompozycja, podwójna narracja, mieszanie konwencji realistycznej i satyrycznej, pesymizm, a także - ich zdaniem - nieprawdopodobieństwo psychologiczne głównego bohatera. Dopiero po pewnym czasie Lalka uzyskała należną jej opinię najwybitniejszej polskiej powieści realistycznej na poziomie europejskim. A pesymizm był wyrazem rodzącego się rozczarowania pozytywistów rezultatami idei pracy organicznej. Biografia bohatera przypominała ich biografię zbiorową. Syn zubożałego szlachcica, pracujący jako chłopiec w restauracji, łaknący wiedzy, pokonuje wszelkie przeszkody i zaczyna się kształcić w Szkole Głównej. Bierze udział w powstaniu styczniowym, zostaje zesłany na Syberię, gdzie zawiera cenne przyjaźnie i ma znaczne osiągnięcia naukowe. Wraca - i nie znajduje dla siebie miejsca. Uczeni nie chcą subiekta, kupcy nie chcą uczonego. Przed głodem ratuje się małżeństwem bez uczucia i staje się współwłaścicielem sklepu.

Przeszłość Wokulskiego poznajemy fragmentarycznie, głównie z pamiętników starego subiekta Rzeckiego, jego przyjaciela i pracownika. Rzecki jest romantykiem i idealistą, żyjącym legendą napoleońską i wspomnieniami kampanii węgierskiej. Jest także bystrym, choć nie zawsze wiarygodnym komentatorem poczynań Wokulskiego.

Poza jednoosobową narracją pamiętnika wydarzenia bieżące relacjonuje narrator wszechwiedzący, posługujący się jednak często monologiem wewnętrznym - głównie Wokulskiego; monologiem pełnym pasji i emocji. Wydarzenia aktualne dzieją się w latach 1878-79. Poprzedza je wybuch wielkiej miłości. Po śmierci żony Wokulski ujrzał w teatrze Izabelę Łęcką, zubożałą arystokratkę. Aby mieć szansę na zbliżenie się do jej środowiska, wyjeżdża z całą posiadaną gotówką i robi majątek na dostawach wojskowych. Warstwa psychologiczna powieści - to historia miłości Wokulskiego: jego zabiegi o Izabelę, nadzieje i rozpacz, złudzenia i chwile zdrowego rozsądku.

Ta historia dzieje się na tle szerokiej panoramy społecznej głównie w Warszawie. Epizodyczność powieści pozwala przedstawić dokładną topografię miasta i życie wszystkich warstw jej mieszkańców: są tu arystokratyczne salony, domy mieszczańskie, dzielnice biedoty, kościoły, sądy, teatry i szynki. Prus tworzy doskonałą galerię typów: od bywalców salonu państwa Łęckich do subiektów, studentów, rzemieślników, woźniców... A także ciekawe portrety psychologiczne kobiet tak różnych, jak Łęcka, Stawska i Wąsowska. Otoczony tłumem ludzi Wokulski znajduje się jednak w społecznej próżni. Arystokracja, egoistyczna i bezmyślna, chętnie korzysta z ofiarowanej jej możliwości zarobku w spółce handlowej, lecz tak naprawdę widzi w nim bogatego parweniusza. Słabe mieszczaństwo głównie mu zazdrości. Aktywni ekonomicznie Żydzi mają trudności z asymilacją w niechętnym im otoczeniu. Ubodzy ludzie są wdzięczni za pomoc, lecz nie stanowią żadnej siły społecznej. Ogromna energia i przedsiębiorczość Wokulskiego, mogąca przynieść korzyści życiu ekonomicznemu i społecznemu, zostaje zniszczona przez brak takiej warstwy, na której mógłby się oprzeć. Postaci pozytywne, takie jak prezesowa Zasławska czy młody uczony Ochocki są w tym świecie wyjątkami. Anachroniczne, nieproduktywne i niesolidarne społeczeństwo niszczy twórcze jednostki; niszczy też Wokulskiego. Po odkryciu zdrady ukochanej popada w depresję i znika. Gdzie? Nie wiadomo. Wcześniej rozważał wybór między wyjazdem do Paryża, do uczonego, którego wynalazki mogły odmienić świat, a zapadnięciem pod ziemię wraz z ruinami Zasławka, gdzie oświadczył się Izabeli. Ruiny rzeczywiście zostały zniszczone, ale nie znaleziono w nich śladów Wokulskiego. Jego historia nie ma zakończenia. I nie przynosi nadziei na rychłe pozytywne przemiany społeczne, może poza sentencją kończącą powieść: "Non omnis moriar" - Nie cały umrę. Może jakaś iskra pozostanie po nieuleczalnym romantyku, społeczniku i animatorze życia gospodarczego.

Na podstawie Lalki powstawały spektakle teatralne (Zygmunta Leśnodorskiego 1952, Adama Hanuszkiewicza 1966), film Wojciecha Hasa (1968) i serial telewizyjny Ryszarda Bera (1978). Na Krakowskim Przedmieściu, gdzie Prus umieścił ich sklep, wmurowane są tablice upamiętniające Rzeckiego i Wokulskiego.
Emancypantki
Również w odcinkach w "Kurierze Codziennym" w 1890 drukował Prus Emancypantki, które uważał za swoją najlepszą powieść. Jako całość w 4 tomach została wydana w 1894. Rozpada się wyraźnie na dwie części: pierwsza, dość zwarta, dzieje się na pensji pani Latter, druga bardziej epizodyczna - na prowincji i w różnych domach warszawskich. Emancypantki wyrażają stosunek Prusa do rodzącego się ruchu wyzwolenia kobiet. Jest mu zdecydowanie przeciwny. Miejsce kobiety jest w rodzinie, gdzie może rozwijać i wykorzystywać swoje naturalne przymioty: dobroć, delikatność i subtelność uczuć. Emancypantki to kobiety, które wbrew naturze muszą walczyć o byt, jak właścicielka pensji pani Latter i jej młode damy klasowe, albo takie, które dały się zwieść feministycznej ideologii i stają się karykaturami kobiet, jak panna Howard, wreszcie takie, które w twardej walce o byt zatracają kobiece przymioty, jak panna Malinowska. Pani Latter, która usiłuje utrzymać pensję dla zaspokojenia zbytkownych wymagań dwojga dorosłych zdemoralizowanych dzieci, bankrutuje i ginie tragicznie. Jej dama klasowa Madzia, która jest bohaterką drugiej części, po opuszczeniu pesji tuła się jako guwernantka w różnych prowincjonalnych i warszawskich domach, dojrzewając i szukając swojego miejsca w życiu. Ostatecznie zamyka się w klasztorze. Madzia jest bohaterką zdecydowanie pozytywną: "geniuszem uczucia" wcieleniem dobroci i łagodności. Marnuje się jednak nie mając oparcia w mężczyźnie, rodzinie i społeczeństwie. W tej części powieści Prus posługiwał się różnymi konwencjami. Oprócz scen realistycznych są groteskowe, jest wątek sentymentalny i wreszcie wielki traktat metafizyczny wygłoszony przez profesora Dębskiego, polemizujący z wulgarnym materializmem i nihilizmem. Traktat jest świadectwem zmian światopoglądowych Prusa, pewnym odstępstwem od empiryzmu i ewolucjonizmu przyrodniczego. Dębski dowodzi istnienia rzeczywistości duchowej, przyjmuje Boga osobowego, nieśmiertelność bytów duchowych, wartość cierpienia. Filozofia pozytywna przestała wystarczać jej twórcom.

Powieść była podstawą spektakli teatralnych Jarosława Iwaszkiewicza, Jerzego Mieczysława Rytarda (1953) i Adama Hanuszkiewicza (1968).
Faraon
W kolejnej powieści rozważania dotyczące funkcjonowania organizmu państwowego i jego ewolucji ubrane zostały w kostium historyczny. W "Tygodniku Ilustrowanym" 1895-96 publikował Prus Faraona (wyd. książkowe 1897). Akcja została osadzona w Egipcie w XI w. pne. Z dużym pietyzmem odtworzył Prus koloryt historyczny: obyczajowość, obrzędy (z imponującym pogrzebem faraona na czele), topografię i opisy architektury. Bohaterem jest następca tronu, a wkrótce faraon Ramzes XIII. Dorasta w czasach, kiedy Egipt traci dawną potęgę, a w państwie pogłębia się kryzys ekonomiczny i militarny. W rzeczywistości rządzą nim kapłani, którzy zagarniają wszystkie bogactwa i prowadzą własną politykę (tajny układ z Asyrią). Stary faraon, oddany głównie praktykom religijnym. nie próbuje zmienić tego stanu rzeczy. Jego syn zaczyna się orientować, jak słaba jest władza świecka i jak strasznie wyzyskiwany jest lud. Po zdobyciu tronu wypowiada kapłanom wojnę. Zamierza odebrać skarby świątyniom, wzmocnić wojsko, odeprzeć zagrożenia militarne i wprowadzić sprawiedliwe rządy. Ma dobrą wolę, ale jest zapalczywy, niedoświadczony, niedouczony i biedny. Kapłani zaś oprócz bogactwa mają wielowiekową mądrość, którą często wykorzystują do manipulowania społeczeństwem. Ramzes uzyskuje poparcie ludu i rozbudza w nim nadzieję, ale w walce z kapłanami przegrywa. Skutkiem prowokacji kapłanów zamieszki i ataki na świątynie zaczynają się tuż przed zaćmieniem słońca, które lud przyjmuje jako gniew boży. Bo kapłani - w przeciwieństwie do faraona - nie zlekceważyli doniesienia uczonego o spodziewanym zaćmieniu. Ramzes ginie zabity przez swojego sobowtóra Greka Lykona, sterowanego przez kapłanów. Pozostaje jednak rozbudzona świadomość społeczna i plany naprawy państwa, które następny władca, kapłan Herhor, będzie musiał realizować, żeby nie dopuścić do upadku Egiptu. Powieść początkowo nie spotkała się z dużym oddźwiękiem, m. in. dlatego, że ukazała się w cieniu Quo vadis Sienkiewicza. Z czasem jednak doceniono jej walory literackie i poznawcze.
Dzieci
Po napisaniu trzech największych powieści Prus na jakiś czas się zatrzymał: pisywał rzeczy niewielkie i błahe. Jako publicystę i pisarza ożywiły go wypadki 1905 roku. W 1909 opublikował Dzieci. Już wcześniej był świadom narodzin i rozwoju ruchu socjalistycznego. Darzył ten ruch aprobatą widząc w nim obudzenie świadomości klasowej proletariatu i słuszną walkę o poprawę warunków bytu. Rewolucja jednak budziła w nim duże wątpliwości. Z doświadczeń powstania styczniowego pamiętał chaos, nieekonomiczność działań, brak taktyki. Obawiał się powtórzenia tej sytuacji. Obawiał się także, że nieudana rewolucja zniszczy to, co usiłowali zbudować pozytywiści: autonomię ekonomiczną i kulturalną społeczeństwa w ramach zaborów. Nie rezygnował z marzeń o niepodległości, ale pisał: Obraz rewolucji w "Dzieciach" to obraz rewolucji "nieprawdziwej". Że uczestniczą w prawdziwej, wierzą młodzi chłopcy, Kazio Świrski i jego koledzy, którzy założyli tajną organizację "Rycerze wolności". Ćwiczą cnoty wojskowe, aby przygotować się do udziału w powstaniu. Tymczasem dostają się pod wpływy pseudosocjalistycznych działaczy i agitatorów bądź wręcz zwykłych bandytów i są totalnie manipulowani. Rzeczywistość jest zupełnie inna niż ta, w której - jak myślą - biorą udział. W dobrej wierze dają się uwikłać w działalność terrorystyczną, w grabieże i napady. Ostatecznie giną albo degenerują się. Idealistyczna młodzież zapłaci za brudne gry manipulantów politycznych - obawia się Prus.

+++

Entuzjazm pozytywistów zaczął wyczerpywać się po kilkunastu latach, kiedy okazało się, że hasła pracy organicznej i pracy u podstaw dają mizerne efekty praktyczne. Prus podzielał ten krytycyzm. Uważał, że winna temu jest degeneracja narodu spowodowana długoletnią niewolą oraz anachroniczna struktura społeczna. Oceniał, że ze szczytnymi ideami pozytywizmu stało się to samo, co z patosem idei romantycznych w zetknięciu ze świadomością potoczną: przekształciły się we własne krykatury. Racjonalizm i empiryzm zaowocowały płaskim materializmem i nihilizmem, wołanie o działania praktyczne - zanikiem "wyższych ideałów". Pozostał jednak Prus do końca pisarzem zaangażowanym w życie publiczne, wrażliwym na losy biednych i pokrzywdzonych, do dziś aktualnym wzorem społecznika. Jego twórczość stała się wzorem i inspiracją dla wielkiej powieści realistycznej. Podziwiał go Stefan Żeromski, wiele mu zawdzięczali m. in. Władysław Reymont, Zofia Nałkowska i Maria Dąbrowska. Ale nikt nie napisał niczego, co mogłoby zagrozić czołowej pozycji Lalki.

Powieści i nowele Prusa tłumaczone były na kilkanaście języków. Najważniejsze wydanie: "Pisma" pod red. Ignacego Chrzanowskiego i Zygmunta Szweykowskiego, t.1-29, Warszawa 1948-52.

Autor: Halina Floryńska-Lalewicz, marzec 2006

# data[].attributes.attachment_link.title
Bolesław Prus (Aleksander Głowacki) | Twórca | Culture.pl

# data[].attributes.attachment_link.description
Aleksander Głowacki przeistoczył się w Bolesława Prusa na początku pracy dziennikarskiej. Takim pseudonimem podpisywał większość tekstów. Jego stosunek do dziennikarstwa był niejednoznaczny. Z jednej strony uważał, że jego nowoczesna postać powinna pełnić ważną rolę informacyjno-edukacyjną w życiu społecznym, z drugiej - traktował je jako "parobczą pracę" o wiele niższą niż badania naukowe, o jakich marzył.

# data[].attributes.attachment_link.title
Katarynka (instrument muzyczny) - Wikipedia, wolna encyklopedia

# data[].attributes.attachment_link.description
Katarynka - przenośne pudło grające, instrument muzyczny z grupy aerofonów z piszczałkami wargowymi, na którym gra się za pomocą korby wprawiającej w ruch miech (ew. miechy) i tzw. mechanizm rozdzielający. Kręcenie korbą powoduje ruch miechów, tłoczących powietrze do wiatrownicy, a także obraca wałek melodyczny, którego zadaniem jest otwieranie w odpowiedniej kolejności i na odpowiedni czas kanałów, kierujących powietrze do właściwych piszczałek.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Na ulicy Miodowej co dzień około południa można było spotkać jegomościa[1] w pewnym wieku, który chodził z placu Krasińskich ku ulicy Senatorskiej. StrójLatem nosił on wykwintne, ciemnogranatowe palto, popielate spodnie od pierwszorzędnego krawca, buty połyskujące jak zwierciadła - i - nieco wyszarzany cylinder[2].

Jegomość miał twarz rumianą, szpakowate faworyty[3] i siwe, łagodne oczy. Chodził pochylony, trzymając ręce w kieszeniach. W dzień pogodny nosił pod pachą laskę; w pochmurny - dźwigał jedwabny parasol angielski.

Był zawsze głęboko zamyślony i posuwał się z wolna. Około Kapucynów dotykał pobożnie ręką kapelusza i przechodził na drugą stronę ulicy, ażeby zobaczyć u Pika[4], jak stoi barometr i termometr, potem znowu zawracał na prawy chodnik, zatrzymywał się przed wystawą Mieczkowskiego[5], oglądał fotografie Modrzejewskiej[6] - i szedł dalej.

W drodze ustępował każdemu, a potrącony uśmiechał się życzliwie.

Kobieta, MężczyznaJeżeli kiedy spostrzegał ładną kobietę, zakładał binokle[7], aby przypatrzeć się jej. Ale że robił to flegmatycznie, więc zwykle spotykał go zawód.

Ten jegomość był to - pan Tomasz.

Pan Tomasz trzydzieści lat chodził ulicą Miodową i nieraz myślał, że się na niej wiele rzeczy zmieniło. Toż samo ulica Miodowa pomyśleć by mogła o nim.

Kobieta, Mężczyzna, MłodośćGdy był jeszcze obrońcą[8], biegał tak prędko, że nie uciekłaby przed nim żadna szwaczka wracająca z magazynu do domu. Był wesoły, rozmowny, trzymał się prosto, miał czuprynę i nosił wąsy zakręcone ostro do góry. Już wówczas sztuki piękne robiły na nim wrażenie, ale czasu im nie poświęcał, bo szalał - za kobietami. Co prawda miał do nich szczęście i nieustannie był swatany. Ale cóż z tego, kiedy pan Tomasz nie mógł nigdy znaleźć ani jednej chwili na oświadczyny, będąc zajęty jeżeli nie praktyką, to - schadzkami[9]. Od Frani szedł do sądu, z sądu biegł do Zosi, którą nad wieczorem opuszczał, ażeby z Józią i Filką zjeść kolację.

Mężczyzna, Kobieta, Małżeństwo, ŻonaGdy został mecenasem, czoło, skutkiem natężonej pracy umysłowej, urosło mu aż do ciemienia, a na wąsach pokazało się kilka srebrnych włosów. Pan Tomasz pozbył się już wówczas młodzieńczej gorączki, miał majątek i ustaloną opinię znawcy sztuk pięknych. Dorosłość A że kobiety wciąż kochał, więc począł myśleć o małżeństwie. Najął nawet mieszkanie z sześciu pokojów złożone, urządził w nim na własny koszt posadzki, sprawił obicia, piękne meble - i szukał żony.

DorosłośćAle człowiekowi dojrzałemu trudno zrobić wybór. Ta była za młoda, a tamtą uwielbiał już zbyt długo. Trzecia miała wdzięki i wiek właściwy, ale nieodpowiedni temperament, a czwarta posiadała wdzięki, wiek i temperament należyty, ale... nie czekając na oświadczyny mecenasa wyszła za doktora...

Pan Tomasz jednak nie martwił się, ponieważ panien nie brakło. DomEkwipował się[10] powoli, coraz usilniej dbając o to, ażeby każdy szczegół jego mieszkania posiadał wartość artystyczną. Zmieniał meble, przestawiał zwierciadła, kupował obrazy.

Nareszcie porządki jego stały się sławne. Sam nie wiedząc kiedy, stworzył u siebie galerię sztuk pięknych, którą coraz liczniej odwiedzali ciekawi. Że zaś był gościnny, przyjęcia robił świetne i utrzymywał stosunki z muzykami, więc nieznacznie zorganizowały się u niego wieczory koncertowe, które nawet damy zaszczycały swoją obecnością.

Raz, kiedy przyjmował liczniejsze niż zwykle towarzystwo, jedna z młodych pań rozejrzawszy się po salonach zawołała:

- Co za obrazy... A jakie gładkie posadzki!... Żona pana mecenasa będzie bardzo szczęśliwa.

Małżeństwo, Żona- Jeżeli do szczęścia wystarczą jej gładkie posadzki - odezwał się na to półgłosem serdeczny przyjaciel mecenasa.

W salonie zrobiło się bardzo wesoło. Pan Tomasz także uśmiechnął się, ale od tej pory, gdy mu kto wspomniał o małżeństwie, machał niedbale ręką, mówiąc:

- Iii!...

W tych czasach ogolił wąsy i zapuścił faworyty. O kobietach wyrażał się zawsze z szacunkiem, a dla ich wad okazywał dużą wyrozumiałość.

Nie spodziewając się niczego od świata, bo już i praktykę porzucił, mecenas całe spokojne uczucie swoje skierował do sztuki. Piękny obraz, dobry koncert, nowe przedstawienie teatralne były jakby wiorstowymi słupami na drodze jego życia. Nie zapalał się on, nie unosił, ale - smakował.

Jeżeli podobało mu się coś, mówił:

- Wiecie, państwo, że jest to wcale ładne.

Należał do tych niewielu, którzy najpierw poznają się na talencie. Ale utworów miernych nigdy nie potępiał.

- Czekajcie, może się jeszcze wyrobi! - mówił, gdy inni ganili artystę.

Gdy mecenas usłyszał na ulicy katarynkę, przyśpieszał kroku i na parę godzin tracił humor. On, człowiek spokojny - zapalał się, jak był cichy - krzyczał, a jak był łagodny - wpadał w gniew na pierwszy odgłos katarynkowych dźwięków.

Z tej swojej słabości nie robił przed nikim tajemnicy, nawet tłumaczył się.

- Zresztą - dodawał - katarynka rozdrażnia mnie, a ja mam tylko jedno życie, którego mi nie wypada trwonić na słuchanie obrzydliwej muzyki.

PojedynekKtoś złośliwy, wiedząc o wstręcie mecenasa do grających machin, wymyślił niesmaczny żart - i... wysłał mu pod okna dwu kataryniarzy. Pan Tomasz zachorował z gniewu, a następnie odkrywszy sprawcę, wyzwał go na pojedynek.

ObyczajeAż sąd honorowy trzeba było zwoływać dla zapobieżenia rozlewowi krwi o rzecz tak małą na pozór.

Dom, w którym mecenas mieszkał, przechodził kilka razy z rąk do rąk. Rozumie się, że każdy nowy właściciel uważał za obowiązek podwyższać wszystkim komorne, a najpierwej panu Tomaszowi. Mecenas z rezygnacją płacił podwyżkę, ale pod tym warunkiem wyraźnie zapisanym w umowie, że katarynki grywać w domu nie będą.

- Słuchaj no, kochanku... A jak ci na imię?...

- Kazimierz, proszę pana.

- Słuchajże, Kazimierzu! Ile razy wrócę do domu późno, a ty otworzysz mi bramę, dostaniesz dwadzieścia groszy. Rozumiesz?...

- Rozumiem, wielmożny panie.

- A oprócz tego będziesz brał ode mnie dziesięć złotych na miesiąc, ale wiesz za co?...

- Nie mogę wiedzieć, jaśnie panie - odpowiedział wzruszony stróż.

- Za to, ażebyś na podwórze nigdy nie puszczał katarynek. Rozumiesz?...

- Rozumiem, jaśnie wielmożny panie.

Lokal mecenasa składał się z dwu części. Cztery większe pokoje miały okna od ulicy, dwa mniejsze - od podwórza. Paradna[14] połowa mieszkania przeznaczona była dla gości. W niej odbywały się rauty[15], przyjmowani byli interesanci i stawali krewni albo znajomi mecenasa ze wsi. Sam pan Tomasz ukazywał się tu rzadko i tylko dla sprawdzenia, czy wywoskowano posadzki, czy starto kurz i nie uszkodzono mebli.

Całe zaś dnie, o ile nie przepędzał ich za domem, przesiadywał w gabinecie od podwórza. Tam czytywał książki, pisywał listy albo przeglądał dokumenty znajomych, którzy prosili go o radę. A gdy nie chciał forsować[16] wzroku, siadał na fotelu naprzeciw okna i zapaliwszy cygaro zatapiał się w rozmyślaniach. Zdrowie Wiedział on, że myślenie jest ważną funkcją życiową, której nie powinien lekceważyć człowiek dbający o zdrowie.

Ale od św. Jana, staruszkę, już bardzo zgrzybiałą i wcale zasobną, pomimo jej kłótliwego usposobienia, wzięli na wieś krewni, a do lokalu sprowadziły się dwie panie z małą, może ośmioletnią dziewczynką.

Kobiety utrzymywały się z pracy. Jedna szyła, druga wyrabiała pończochy i kaftaniki na maszynie. Młodszą z nich i przystojniejszą dziewczynka nazywała mamą, a starszej mówiła: pani.

I u mecenasa, i u nowych lokatorów okna przez cały dzień były otwarte. Kiedy więc pan Tomasz usiadł na swoim fotelu, doskonale mógł widzieć, co się dzieje u jego sąsiadek.

Były tam sprzęty ubogie. Na stołach i krzesłach, na kanapie i na komodzie leżały tkaniny przeznaczone do szycia i kłębki bawełny na pończochy.

Dziewczynka zwykle siedziała przy oknie. Było to dziecko z ciemnymi włosami i ładną twarzyczką, ale blade i jakieś nieruchawe. Czasami dziewczynka za pomocą dwu drutów wiązała pasek z bawełnianych nici. Niekiedy bawiła się lalką, którą ubierała i rozbierała powoli, jakby z trudnością. Czasami nie robiła nic, tylko siedząc w oknie przysłuchiwała się czemuś.

Pan Tomasz nie widział nigdy, ażeby dziecię to śpiewało lub biegało po pokoju, nie widział nawet uśmiechu na bledziutkich ustach i nieruchomej twarzy.

„Dziwne dziecko!" - mówił do siebie mecenas i począł przypatrywać się jej uważniej.

Spostrzegł raz (było to w niedzielę), że matka dała jej mały bukiecik. Dziewczynka ożywiła się nieco. Rozkładała i układała kwiaty, całowała je. W końcu związała na powrót w bukiecik, włożyła go w szklankę wody i usiadłszy w swoim oknie rzekła:

- Prawda, mamo, że tu jest smutno...

Mecenas zgorszył się. Jak mogło być smutno w domu, w którym on od tylu lat miał dobry humor!

Jednego dnia mecenas znalazł się w swoim gabinecie około czwartej. W tej godzinie słońce stało naprzeciw mieszkania jego sąsiadek, a świeciło i dogrzewało bardzo mocno. Pan Tomasz spojrzał na drugą stronę podwórza i widać zobaczył coś niezwykłego, gdyż z pośpiechem założył na nos binokle.

Oto co spostrzegł:

- Ona nie widzi! - szepnął mecenas opuszczając binokle. W tej chwili doświadczył kłucia w oczach na samą myśl, że ktoś może wpatrywać się w słońce, które ziało żywym ogniem.

Istotnie, dziewczynka była niewidoma od dwu lat. W szóstym roku życia zachorowała na jakąś gorączkę; przez kilka tygodni była nieprzytomna, a następnie tak opadła z sił, że leżała jak martwa, nie poruszając się i nic nie mówiąc.

- Mamo, czy to jest noc?...

- Nie, moje dziecko... A dlaczego ty tak mówisz?

Ale dziewczynka nie odpowiedziała: spać się jej chciało... Tylko nazajutrz, gdy w południe przyszedł lekarz, spytała znowu:

- Czy to jeszcze jest noc?...

Wtedy zrozumiano, że dziewczynka nie widzi. Lekarz zbadał jej oczy i zaopiniował, że trzeba czekać.

Ale chora, im bardziej odzyskiwała siły, tym mocniej niepokoiła się swoim kalectwem...

- Mamo, dlaczego ja mamy nie widzę?...

- Bo tobie oczki zasłoniło. Ale to przejdzie.

- Kiedy przejdzie?...

- Niedługo.

- Może jutro, proszę mamy?

- Za kilka dni, moja dziecino.

- A jak przejdzie, to niech mi mama zaraz powie. Bo mi jest bardzo smutno!...

Mijały dnie i tygodnie w ciągłym oczekiwaniu. Dziewczynka poczęła już wstawać z łóżeczka. Nauczyła się chodzić po pokoju omackiem; sama ubierała się i rozbierała powoli i ostrożnie.

Ale wzrok jej nie wracał.

Jednego razu mówiła:

- Prawda, mamo, że ja mam niebieską sukienkę?...

- Nie, dziecko, masz popielatą.

- Mama ją widzi?

- Widzę, moje kochanie.

- Tak jak i w dzień?

- Tak.

- Ja także będę widziała wszystko za kilka dni?.... Nie, może za miesiąc...

Ale ponieważ matka nie odpowiedziała jej nic, więc mówiła dalej:

- Prawda, mamo, że na dworze ciągle jest dzień?... A w ogrodzie są drzewa, tak jak dawniej?... Czy do nas przychodzi ten biały kotek z czarnymi łapami?... Prawda, mamo, że ja widziałam siebie w lustrze?... Nie ma tu lustra?...

Matka podaje jej lusterko.

- Trzeba patrzeć tutaj, o tu, gdzie jest gładkie - mówiła dziewczynka przykładając lustro do twarzy. - Nic nie widzę! - rzekła - Czy i mama nie widzi mnie w lusterku?

- Widzę cię, moja ptaszyno.

- Jakim sposobem?... - zawołała dziewczynka żałośnie. - Przecie jeżeli ja nie widzę siebie, to już w lustrze nie powinno być nic...

- A tamta, co jest w lustrze, czy ona mnie widzi, czy nie widzi?...

Ale matka rozpłakała się i wybiegła z pokoju.

Najmilszym zajęciem kaleki było dotykać rękoma drobnych przedmiotów i poznawać je.

Jednego dnia przyniosła jej matka lalkę porcelanową, ładnie ubraną, za rubla. Dziewczynka nie wypuszczała jej z rąk, dotykała jej noska, ust, oczu, pieściła się nią.

Poszła spać bardzo późno, wciąż myśląc o swej lalce, którą ułożyła w pudełku wysłanym watą.

W nocy zbudził matkę szmer i szept. Zerwała się z pościeli, zapaliła świecę i zobaczyła w kąciku swoją córkę, już ubraną i bawiącą się lalką.

- Co ty robisz, dziecino? - zawołała. - Dlaczego nie śpisz?

- Bo już przecie jest dzień, proszę mamy - odparła kaleka.

Dla niej dzień i noc zlały się w jedno i trwały zawsze...

Stopniowo pamięć wzrokowych wrażeń poczęła zacierać się w dziewczynce. Czerwona wiśnia stała się dla niej wiśnią gładką, okrągłą i miękką, błyszczący pieniądz był twardym i dźwięcznym krążkiem, na którym znajdowały się jakieś znaki w płaskorzeźbie. Wiedziała, że pokój jest większy od niej, dom większy od pokoju, ulica od domu. Ale wszystko to jakoś - skróciło się w jej wyobraźni.

Uwaga jej skierowała się na zmysł dotyku, powonienia i słuchu. Jej twarz i ręce nabrały takiej wrażliwości, że zbliżywszy się do ściany, czuła o kilka cali lekki chłód. Zjawiska odległe oddziaływały na nią tylko przez słuch. Przysłuchiwała się więc po całych dniach.

Najmniejszy szelest, zapach, oziębienie się albo rozgrzanie powietrza nie uszło jej uwagi. Z niepojętą bystrością pochwytywała drobne te zjawiska i wysnuwała z nich wnioski.

Raz matka zawołała służącą.

- Nie ma Janowej - rzekła kaleka siedząc jak zwykle w kąciku. - Poszła po wodę.

- A skąd wiesz o tym? - zapytała zdziwiona matka.

- Skąd?... Przecież wiem, że brała konewkę z kuchni, potem poszła na drugie podwórze i napompowała wody. A teraz rozmawia ze stróżem.

Istotnie zza parkanu dolatywał szmer rozmowy dwu osób, ale tak niewyraźny, że tylko z wysiłkiem można go było usłyszeć.

Lecz nawet rozszerzona sfera zmysłów niższych nie mogła kalece zastąpić wzroku. Dziewczynka uczuła brak wrażeń i zaczęła tęsknić.

Pozwolono jej chodzić po całym domu i to ją nieco uspakajało. Wydeptała każdy kamień na podwórzu, dotknęła każdej rynny i beczki. Ale największą przyjemność robiły jej - podróże do dwu całkiem odmiennych światów: do piwnicy i na strych.

W piwnicy powietrze było chłodne, ściany wilgotne. Przygłuszony turkot uliczny dolatywał z góry; inne odgłosy niknęły. To była noc dla ociemniałej.

Na strychu zaś, szczególniej w okienku, działo się całkiem inaczej. DźwiękTam hałasu było więcej niż w pokoju. Kaleka słyszała turkot wozów z kilku ulic: tu skupiały się krzyki z całego domu. Twarz jej owiewał ciepły wiatr. Dźwięk Słyszała świergot ptaków, szczekanie psów i szelest drzew w sąsiednim ogrodzie. Tu był dla niej dzień...

Nie dość na tym. Na strychu częściej niż w pokoju świeciło słońce, a gdy dziewczynka skierowała na nie przygasłe oczy, zdawało jej się, że coś widzi. W wyobraźni budziły się cienie kształtów i barw, ale takie niewyraźne i pierzchliwe, że nic przypomnieć sobie nie mogła...

W tej właśnie epoce matka połączyła się ze swoją przyjaciółką i przeniosła się do domu, w którym mieszkał pan Tomasz. Obie kobiety cieszyły się z nowego lokalu, ale dla niewidomej zmiana miejsca była prawdziwym nieszczęściem.

Dziewczynka musiała siedzieć w pokoju. Na strych i do piwnicy nie wolno było chodzić. DźwiękNie słyszała ptaków ani drzew, a na podwórzu panowała straszna cisza. Nigdy tu nie wstępowali handlarze starzyzny ani druciarze[21], ani śmieciarki. Nie puszczano bab śpiewających pieśni pobożne ani dziada, który grał na klarnecie[22], ani kataryniarzy.

Jedyną jej przyjemnością było wpatrywanie się w słońce, które przecież nie zawsze jednakowo świeciło i bardzo prędko kryło się za domami.

Nie mogąc widzieć, kaleka chciała przynajmniej słuchać wciąż najrozmaitszych odgłosów. A w domu było cicho...

- Biedne dziecko! - szeptał nieraz pan Tomasz przypatrując się smutnemu maleństwu.

„Gdybym mógł dla niej coś zrobić?" - myślał widząc, że dziecko jest coraz mizerniejsze i co dzień niknie.

Sprawa obecna była zawikłana. Pan Tomasz im więcej wczytywał się w papiery, tym bardziej zapalał się. W emerycie ocknął się adwokat. Nie wychodził już z mieszkania, nie sprawdzał, czy starto kurz w salonach, tylko zamknięty w swoim gabinecie czytał dokumenty i notował.

Wieczorem stary lokaj mecenasa przyszedł z codziennym raportem. Doniósł, że pani doktorowa wyjechała z dziećmi na letnie mieszkanie, że zepsuł się wodociąg, że odźwierny[24] Kazimierz zrobił awanturę ze stójkowym[25] i poszedł na tydzień - do kozy[26]. Zapytał w końcu: czy pan mecenas nie zechce widzieć się z nowo przyjętym stróżem?...

Ale mecenas, pochylony nad papierami, palił cygaro, puszczał kółka dymu, a na wiernego sługę nawet nie spojrzał.

Tymczasem mecenas, choć przymykał oczy, nie drzemał wcale, tylko rozmyślał nad sprawą.

Obywatel X w roku 1872 zapisał swemu siostrzeńcowi folwark[28], a w roku 1875 - synowcowi[29] kamienicę. Synowiec twierdził, że obywatel X był wariatem w roku 1872, a siostrzeniec dowodził, że X oszalał dopiero w roku 1875. Zaś mąż rodzonej siostry nieboszczyka składał nie ulegające wątpliwości świadectwa, że X i w roku 1872, i w 1875 działał jak obłąkany, a cały swój majątek jeszcze w roku 1869, czyli w epoce zupełnej świadomości, zapisał siostrze.

Pana Tomasza proszono o zbadanie, kiedy naprawdę X był wariatem, a następnie o pogodzenie trzech powaśnionych stron, z których żadna nie chciała słuchać o ustępstwach.

Gdy tak mecenas nurzał się w powikłanych kombinacjach, zdarzył się dziwny, trudny do pojęcia wypadek.

Na podwórzu, pod samym oknem pana Tomasza, odezwała się katarynka!...

Gdyby zmarły X wstał z grobu, odzyskał przytomność i wszedł do gabinetu, aby pomóc mecenasowi w rozwiązywaniu trudnych zagadnień, z pewnością pan Tomasz nie doznałby takiego uczucia jak teraz, gdy usłyszał katarynkę!...

I żeby to przynajmniej była katarynka włoska, z przyjemnymi tonami fletowymi, dobrze zbudowana, grająca ładne kawałki! Gdzie tam! Jakby na większą szykanę[30] katarynka była popsuta, grała fałszywie ordynaryjne[31] walce i polki, a tak głośno, że szyby drżały. Na domiar złego, trąba, od czasu do czasu odzywająca się w niej, ryczała jak wściekłe zwierzę.

Ale nie, to nie były halucynacje. To była rzeczywista katarynka, z popsutymi piszczałkami i bardzo głośną trąbą!

A ponieważ u ludzi tego temperamentu, co pan Tomasz, bardzo łatwo w gniewnym uniesieniu przechodzi się od zuchwałych projektów do najstraszniejszych czynów, więc mecenas skoczył jak tygrys do okna i postanowił - zwymyślać kataryniarza najgorszymi wyrazami.

Już wychylił się i otworzył usta, aby krzyknąć: „Ty... próżniaku jakiś!..." - gdy wtem usłyszał dziecięcy głos.

Spojrzał naprzeciwko.

Na dobitkę, kataryniarz, widząc uciechę dziecka, zaczął przytupywać wielkim obcasem w bruk i od czasu do czasu pogwizdywać niby lokomotywa przed spotkaniem się pociągów.

Boże! Jak on ślicznie gwizdał...

- No, teraz posłuchaj - krzyczał lokaj targając za ramię oszołomionego stróża - posłuchaj, co ci sam jaśnie pan mecenas powie!

Kataryniarz grał już trzecią sztuczkę tak fałszywie i wrzaskliwie jak dwie pierwsze.

Niewidoma dziewczynka była upojona.

Mecenas odwrócił się do stróża i rzekł ze zwykłą sobie flegmą, choć był trochę blady:

- Słuchaj no, kochanku... A jak ci na imię?...

- Paweł, jaśnie panie.

- Otóż, mój Pawle, będę ci płacił dziesięć złotych na miesiąc, ale wiesz za co?...

- Za to, ażebyś na podwórze nigdy nie puszczał katarynek! - wtrącił śpiesznie lokaj.

- Nie - rzekł pan Tomasz. - Za to, ażebyś przez jakiś czas co dzień puszczał katarynki. Rozumiesz?

- Co pan mówi?... - zawołał służący, którego nagle rozzuchwalił ten niepojęty rozkaz.

- Ażeby, dopóki się z nim nie rozmówię, puszczał co dzień katarynki na podwórze - powtórzył mecenas wsadzając ręce w kieszenie.

- Nie rozumiem pana!... - odezwał się służący z oznakami obrażającego zdziwienia.

- Głupiś, mój kochany! - rzekł mu dobrotliwie pan Tomasz.

No, idźcie do roboty - dodał.

Następnie wziął kalendarz, wyszukał w nim listę lekarzy i zapisał na kartce adresy kilku okulistów. A że kataryniarz odwrócił się teraz do jego okna i za jego dziesiątkę począł przytupywać i wygwizdywać jeszcze głośniej, co już okrutnie drażniło mecenasa, więc zabrawszy kartkę z adresami doktorów wyszedł mrucząc:

- Biedne dziecko!... Powinienem był zająć się nim od dawna...

# data[].attributes.attachment_link.title
Bolesław Prus, Katarynka :: Wolne Lektury

# data[].attributes.attachment_link.description
Na ulicy Miodowej co dzień około południa można było spotkać jegomościa[1] w pewnym wieku, który chodził z placu Krasińskich ku ulicy Senatorskiej. StrójLatem nosił on wykwintne, ciemnogranatowe palto, popielate spodnie od pierwszorzędnego krawca, buty połyskujące jak zwierciadła - i - nieco wyszarzany cylinder[2]. Jegomość miał twarz rumianą, szpakowate faworyty[3] i siwe, łagodne oczy.

# data[].attributes.body
Miejsce akcji

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Warszawa pod zaborami - po III Rozbiorze Polski Warszawa dostała się najpierw pod zabór pruski, a następnie pod zabór rosyjski. Mimo to walki o odzyskanie niepodległości nie ustawały, co dało wyraz poprzez dwa powstania narodowe w 1831 i 1863 roku. Ale okres zaborów to nie tylko czas walki o wyzwolenie narodu, ale też czas rozwoju miasta, najpierw w latach 1815- 1830, następnie po 1864 roku, kiedy to Warszawa stała się centrum przemysłowym oraz oknem Cesarstwa Rosyjskiego na świat. Cesarstwa, które przyczyniło się do wybuchu I wojny światowej. Wszystkie te wydarzenia miały miejsce między 1795 a 1914 rokiem.

Upadek Księstwa zaczął się wraz z wybuchem wojny z Rosją w 1812 roku, i pomimo wkroczenia wojsk francuskich do Moskwy, wobec całkowitego opuszczenia miasta (Rosjanie wywieźli nawet całe zapasy żywności), wojsko musiało się wycofać. Tracący morale żołnierze byli coraz mniej chętni do walki, a Rosjanie przejmowali inicjatywę. Napoleon opuścił swoich żołnierzy 5 grudnia 1812 roku, przybył do Warszawy 10 grudnia, jednak mimo to warszawiacy byli już pogodzeni z klęską. Dnia 3 lutego 1813 roku wojsko rosyjskie wkroczyło do Warszawy. Car Aleksander I powołał pięcioosobową Radę Najwyższą Tymczasową Księstwa Warszawskiego z Wasylem Łanskojem na czele oraz Tomaszem Wawrzeckim i Ksawerym Druckim-Lubeckim. Ich celem było ściągnięcie kontrybucji.

Królestwo Polskie, będąc częściowo autonomicznym krajem, posiadało własny rząd oraz pięć własnych Komisji Rządowych, odpowiedników dzisiejszych ministerstw - Przychodów i Skarbu, Spraw Wewnętrznych, Sprawiedliwości, Wojny oraz Wyznań Publicznych i Oświecenia Publicznego. Siedzibą władz królestwa został Pałac Rzeczypospolitej.

Na mocy konstytucji zmienił się ustrój władz miejskich - w miejsce Rady Municypalnej stworzony został Urząd Municypalny, podległy Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych i Policji. Ten de facto zarząd miejski składał się z prezydenta, czterech radnych mianowanych przez króla oraz czterech ławników mianowanych przez komisję. Zarząd dzielił się na cztery komisje, zajmujące się kolejno policją, administracją wewnętrzną, skarbem oraz wojskiem. Pierwszym prezydentem miasta został Karol Woyda, nie zdobył sobie jednak przychylności mieszkańców ze względu na zbyt dużą lojalność polityczną.

Urząd Municypalny pełnił kontrolę nad wieloma aspektami życia miejskiego, jakimi były budownictwo miejskie, kwaterunek, szpitale, więzienia, straż ogniowa, miary i wagi, kontrola wydawnictw i widowisk, ruch uliczny czy ceny artykułów pierwszej potrzeby. Szczególnie pilne były przepełnione i zatkane rynsztoki, braki wody pitnej oraz zanieczyszczenia, często utrudniające normalne funkcjonowanie miasta.

Wzrost liczby robotników wpłynął na to, że zaczęły się tworzyć, początkowo niezorganizowane, ruchy robotnicze. Pierwszy strajk miał miejsce już w 1824 roku w fabryce bawełnianej Maya, a pierwszy skutek przyniósł strajk w 1830 roku w manufakturze Fraenkla - w wyniku strajku dyrekcja zrezygnowała z potrąceń na szpital, z którego robotnicy i tak nie korzystali.

Dla Warszawy przygotowano jednak jeszcze jedną, dodatkową karę - miała powstać budowla, która raz na zawsze ma wybić warszawiakom z głów chęć walki o niepodległość. Początkowo pojawił się pomysł wybudowania na placu Saskim wysokiej wieży artyleryjskiej, jednak pomysł uznano za zbyt kuriozalny. W tym wypadku na północnych rubieżach miasta, na Faworach, postanowiono wybudować ogromną twierdzę - Cytadelę. Wywłaszczono ponad sto domów w tej rozwijającej się dzielnicy i w latach 1832- 1834 wybudowano w oparciu o zachowany konwikt pijarów oraz szereg innych obiektów twierdzę, która zdolna była bronić się przez dwa miesiące załodze liczącej około 47 tysięcy osób. Mogła też bez problemu ostrzeliwać Stare Miasto, co potwierdził car Mikołaj I słowami: Przy najmniejszym zaburzeniu każę miasto zbombardować, zburzę Warszawę i z pewnością nie ja ją odbuduję.

Upadek powstania listopadowego oraz kryzys doprowadził do spadku liczby mieszkańców Warszawy - w 1832 roku miasto liczyło około 127 tysięcy mieszkańców, była to więc liczba około 10% mniejsza niż w okresie przedpowstaniowym. Pewne znamiona przezwyciężania kryzysu pojawiły się już w latach 40. XIX wieku, kiedy to ludność osiągnęła stan przedpowstaniowy, a przemysł i handel zaczął nabierać tempa dzięki napływowi osadników żydowskich z Rosji, którzy przywieźli ze sobą wiele nowych doświadczeń z zakresu organizacji.

Po 1840 roku sytuacja demograficzna miasta zaczęła się bardzo szybko poprawiać. W 1861 roku w spisie mieszkańców zarejestrowano 230 tysięcy mieszkańców. Zwiększenie się ich liczby wynikało także z tego, że wprowadzony został nowy system rejestrowania ludności, który uwzględniał także ludność niestałą, ale przebywającą w mieście dłużej niż miesiąc. Spośród nich w rzemiośle i przemyśle pracowało około 37% mieszkańców, w administracji 21%, a w handlu 9%.

Złagodzenie ucisku w latach 50. XIX wieku doprowadziło do powstawania coraz liczniejszych kółek patriotycznych, zawiązywanych przede wszystkim w warszawskich szkołach. Ten proces próbowały ukrócić na przykład władze Akademię Medyko-Chemiczną, wprowadzając w 1859 roku specjalne egzaminy, co spotkało się jednak z ogromnym sprzeciwem. Kolejnym donośnym wydarzeniem był pogrzeb wdowy do generale Józefie Sowińskim, Katarzyny. Dnia 12 czerwca 1860 roku kondukt żałobny przeszedł z Traktu Królewskiego na cmentarz ewangelicko-reformowany. Podczas przemarszu po raz pierwszy publicznie zaintonowano Mazurek Dąbrowskiego.

Manifest powstańczy został ogłoszony 22 stycznia 1863 roku, a dotychczasowy Komitet Centralny przekształcił się w Tymczasowy Rząd Narodowy. W ciągu pierwszych dni powstańcy wystąpili zbrojnie w rejonie Płocka, Kielc i Radomia, w niewielu miejscach walki zakończył się sukcesem, udało się jednak opanować trakt brzeski oraz linię kolei petersburskiej. Dnia 26 stycznia dyktatorem powstania został Ludwik Mierosławski, w lutym do walki przyłączyły się dawne wschodnie rubieże Rzeczypospolitej. Dyktatorzy zmieniali się potem kilkukrotnie.

Upadek powstania styczniowego był przyczyną wielu zmian, jakie zaszły w dotychczasowym Królestwie Polskim. Oprócz narastających represji okres ten to także czas szybkiego rozwoju polskiego zaboru, z uwzględnieniem Warszawy mającej stać się rosyjskim oknem na świat. Postępował więc rozwój przemysłu, za nią podążała budowa niezbędnej infrastruktury oraz boom budowlany, jaki doświadczyło miasto w latach 80. XIX wieku.

Konieczność jak najściślejszego zabudowywania posesji doprowadziła do wykształcenia typowo warszawskiego układu kamienicy, składającego się z reprezentacyjnego budynku frontowego z dużymi mieszkaniami, sklepami i lokalami handlowymi, podwórka-studni o niewielkich rozmiarach oraz otaczających podwórko oficyn. Podwórko było zazwyczaj niewielkich rozmiarów, najczęściej o wymiarach 9 na 9 metrów, jednakże minimalne wymagania co do powierzchni podwórka często były samowolnie naginane, a wysokie oficyny dookoła powodowały, że było ono zazwyczaj bardzo ciemne. Stało się ono jednocześnie miejscem spotkań i plotek mieszkańców kamienicy, gdzie chętnie pojawiali się różnoracy domokrążcy, handlarze, rzemieślnicy, złote rączki, artyści (niekiedy całe zespoły orkiestrowe) czy żebracy. W lepszych dzielnicach wejścia na podwórko pilnował dozorca, niepozwalający niepożądanym osobom wchodzić na posesję. Standard mieszkań, szczególnie w oficynach, był zazwyczaj bardzo niski, ustęp znajdował się w podwórzu, a złe warunki życiowe pogarszał dodatkowo wszędobylski przemysł, generujący hałas, dym oraz wyziewy zatruwające powietrze.

Mimo wszelkich niedoborów Warszawa stawała się coraz nowocześniejszym, europejskim miastem - rozwijała się nowoczesna infrastruktura komunalna, transport i łączność, a z niektórych wybudowanych w tym okresie wynalazków warszawiacy korzystają po dziś dzień.

Ważna rolę społeczną odkrywał także teatr i prasa - ona była w Warszawie szczególnie aktywna, gdyż ukazywało się więcej dzienników niż w samej stolicy Cesarstwa, Petersburgu. Wydawano 10 dzienników w języku polskim, 40 tygodników, 6 miesięczników oraz 3 kwartalniki. Za rozwojem prasy podążał także rozwój drukarstwa, drukarni i wydawnictw, takich jak Gebethner i Wolff, Michał Arct czy Jakub Mortkowicz.

Koniec XIX wieku to także okres rozwoju ruchów robotniczych, powiązanych ze wzrost liczby fabryk oraz pracowników tych zakładów. Wysokie wymiary godzin pracy, częste wypadki oraz niskie płace doprowadziły do strajków - pierwszy z nich miał miejsce w 1871 roku w stalowni Lilpopa i Raua na Solcu, co pociągnęło do strajków robotników w innych fabrykach. Początkowo niezorganizowane ruchu zaczęły przekształcać się w kółka i partie robotnicze, a pierwsze koło powstało w 1877 z inicjatywy Ludwika Waryńskiego, pracownika fabryki Lilpopa. Pierwszą partią był natomiast Komitet Robotniczy Międzynarodowej Socjalno-Rewolucyjnej Partii "Proletariat", który 1 września 1882 roku wydał swoją odezwę.

Przełom XIX i XX wieku był burzliwym okresem, jakby przygotowującym miasto do ciężkiego stulecia. Nasilające się ruchu robotnicze dawały o sobie coraz silniej znać, jednak mimo to miasto zaczęło powoli wkraczać w nowoczesny XX wiek.

O rozwoju ruchów decydowała nadal rosnąca liczba ludności (w 1897 liczba mieszkańców Warszawy wyniosła 638 682 osób), wśród których coraz większy odsetek stanowili robotnicy, pracujący dziennie po 13 do 15 godzin, często w bardzo ciężkich warunkach (w ciemnych, ciasnych, źle ogrzewanych i źle wentylowanych pomieszczeniach) i za niewielkie płace. Gnieździli się oni najczęściej w suterenach lub mieszkaniach jednoizbowych, często przepełnionych. Chociaż zakłady były względnie nowoczesne, to robotnicy nadal musieli walczyć o poprawę swoich warunków.

W międzyczasie w Warszawie powstało kilka istotnych obiektów, w tym Gmach Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych na placu Małachowskiego - było to pierwszy w mieście gmach wystawowy z prawdziwego zdarzenia.

Warszawa stawała się miastem coraz bardziej nowoczesnym (powstała Elektrownia Powiśle, rozbudowywano kanalizację, sieć gazowniczą, telefony), była także siedzibą większych rosyjskich garnizonów wojskowych, i jednocześnie centrum życia i myśli politycznej. Wieść o wojnie rosyjsko-japońskiej w 1904 roku jawnie wykazała rozdwojenie społeczności - podczas gdy organizacje wiernopoddańcze wzywały do wspierania armii i zbiórek na rzecz dozbrajania, środowiska robotnicze wyszły demonstrować z hasłami Precz z wojną! Przecz z rządem carskim! Niech żyje wolność! Niech żyje socjalizm!

Już 21 lutego 1904 SDKPiL zorganizowała pierwszą manifestację robotniczą. Władze próbowały przeciwdziałać, aresztując nawet na ul. Dworskiej Marcina Kasprzaka, doprowadziło to jednak do rosnących niepokojów - już kilka dni później dla uczczenia bohaterskiego zachowania rewolucjonisty, 1 maja, odbyła się wyjątkowo liczna demonstracja, ostatecznie rozbita przez policję i żandarmerię. Kolejne starcie demonstrantów z policją miało miejsce 13 listopada 1904 roku na pl. Grzybowskim, ponownie było wielu zabitych. Kolejna fala nadeszła 22 stycznia 1905 roku wraz z wieścią, że w Petersburgu car Mikołaj II nakazał strzelać do protestujących robotników. Doprowadziło to do strajku powszechnego, który rozpoczął się 27 stycznia 1905 roku.

W ciągu kilku dni stanęły najważniejsze zakłady przemysłowe: fabryka wag Webera na ul. Żytniej 21, fabryka maszyn Gerlach i Pulst na ul. Dworskiej 29, odlewnia metali Ambożewicza na ul. Kolejowej 37/39, browar Machlejda na ul. Chłodnej 45, zakłady Lilpop, Rau i Loewenstein na ul. Kościelnej 65 (dziś Bema) oraz szereg innych większych i mniejszych zakładów. Nie ukazały się gazety, zamknięto wszystkie sklepy, rozdano odezwy do mieszkańców. Miasto obsadziła policja, żandarmeria i wojsko. W kilku miejscach doszło do starć.

Kolejna fala demonstracji miała miejsce w maju i czerwcu 1905 roku, a szczególnie tragiczny finał miała demonstracja pierwszomajowa - robotnicy idący z pl. Witkowskiego przez Żelazną i Aleje Jerozolimskie zostali zaatakowani u zbiegu z ul. Teodora. Uciekający ludzi tratowali się nawzajem, niektórzy próbowali kryć się za deskami lub zwałami węgla. Zginęło ponad sto osób. Służba szpitalna do wieczora zwoziła ofiary, a szpitale były przepełnione rannymi. Kolejne demonstracje miały miejsce w październiku, a strajk powszechny na przełomie 1905 i 1906 roku. Po raz kolejny manifestacje zostały bestialsko stłumione, byli zabici i ranni. Fala rewolucyjna zaczęła opadać, pomimo wielkich strat udało się osiągnąć pewne ustępstwa ze strony rządu i fabrykantów.

Robotnicy zdołali wywalczyć podniesienie zarobków oraz zmniejszenie ucisku w pracy, skrócono dzień pracy i obniżono kary pieniężne, umożliwiono zrzeszanie się. Zezwolono także na wprowadzenie języka polskiego do szkół, powstały także szkoły prywatne z językiem polskim jako wykładowym. Jednocześnie kilkaset aresztowanych osób wylądowało na Cytadeli i zostało straconych.

Jednym z bardziej znaczących osiągnięć ruchu robotniczego było kształtowanie się bezpartyjnych związków zawodowych, organizowanych przez SKDPiL, między innymi wśród cukierników, malarzy, garbarzy czy metalowców, a także robotników różnego rodzaju przemysłu. W opozycji do socjalistów w siłę zaczęła rosnąć także partia burżuazyjna - Narodowa Demokracja (zwana popularnie endecją). Sukces rewolucji 1905 roku okazał się być jednak krótkotrwały, ponieważ bardzo szybko doprowadzono do przywrócenia dawnych stosunków w zakładach pracy. Obniżono pensje, przywrócono kary pieniężne, zaczęło szerzyć się bezrobocie.

# data[].attributes.attachment_link.description
Warszawa pod zaborami - po III Rozbiorze Polski Warszawa dostała się najpierw pod zabór pruski, a następnie pod zabór rosyjski. Mimo to walki o odzyskanie niepodległości nie ustawały, co dało wyraz poprzez dwa powstania narodowe w 1831 i 1863 roku.