# data[].attributes.body
Dit vijf stappenplan van Duke heb ik toegepast tijdens mijn leesles. Dit model is daarom een eye-opener voor mij. Meer informatie en de toelichting vind je bij mijn lesontwerp.

# data[].attributes.body
Eyeopener les 7:

De definitie van leesvaardigheid.
“Leesvaardigheid is het begrijpen van, gebruiken van, evalueren van, reflecteren op en omgaan met teksten om je doelen te bereiken, je kennis en potentieel te verruimen en deel te nemen aan de maatschappij.”

(OECD, 2019, p.28)

Ontwerpprincipes?

1. Autonomie/keuzevrijheid

3. Actief/samenwerken

4. Directe instructie

5. Echtheid

6. Driehoek van verantwoordelijkheid

Bovenstaande principes gebruik ik in mijn lessen leesvaardigheid.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Door Helge Bonset

"Bijna een kwart van onze 15-jarigen is laaggeletterd. Dat betekent dat ze niet in staat zijn een eenvoudige mededeling te begrijpen."

Woorden van deze strekking kun je regelmatig lezen in de media, bijvoorbeeld bijna maandelijks bij Volkskrant-columniste Aleid Truijens. Als je het maar vaak genoeg leest, ga je het misschien geloven. En dat zou jammer zijn, want het is complete onzin.

Wat is er aan de hand? De leesvaardigheid van Nederlandse 15-jarige leerlingen is de afgelopen 10 jaar sterk gedaald en steekt steeds minder gunstig af tegen die van leerlingen uit andere landen. Dat blijkt uit PISA 2018 ( Programme for International Student Assessment), een internationaal vergelijkend onderzoek naar de prestaties van 15-jarigen bij lezen, wiskunde en natuurwetenschappen. Daar komt nog bij dat de leesmotivatie van de Nederlandse leerlingen intussen de laagste is van alle deelnemende landen. Al met al een ernstige situatie, zodat de Oproep tot een Leesoffensief van de Onderwijsraad, de Raad voor Cultuur en inmiddels ook OCW meer dan terecht is.

Maar wat kunnen onze 15-jarigen nu eigenlijk niet, welk soort leesvaardigheid ontbreekt hun? Daarvoor is het echt nodig een blik te werpen in het PISA-rapport (Gubbels e.a., Resultaten PISA-2018 in vogelvlucht, Enschede 2019), wat columnisten in het algemeen nalaten. PISA onderscheidt voor elk van de domeinen lezen, wiskunde en natuurwetenschappen zes vaardigheidsniveaus, waarbij niveau 2 nodig is om als mondige burger te kunnen participeren in de huidige kennissamenleving. De niveaus 1 en 2 zijn voor leesvaardigheid omschreven als volgt:

Niveau 1: Expliciet geformuleerde informatie vinden. Hoofdgedachte of auteursintentie herkennen. Eenvoudige verbindingen leggen tussen de informatie in de tekst en alledaagse kennis.

Niveau 2: Eén of meer stukken informatie vinden. Hoofdgedachte in de tekst bepalen en relaties begrijpen. Betekenis geven aan een deel van de tekst door simpele conclusies te trekken. Vergelijking maken met of relaties leggen tussen de tekst en alledaagse kennis.

Leerlingen die onder niveau 2 presteren worden als 'onvoldoende geletterd' beschouwd. Daarover zegt het rapport met zoveel woorden: "Onvoldoende geletterd is overigens niet hetzelfde als laaggeletterd of analfabeet." (p.83), waarmee de eerste bewering uit de aanhef van dit stukje is ontkracht. Op naar de tweede.

In PISA-2018 wordt leesvaardigheid uitgesplitst in drie begripsprocessen: Informatie opzoeken, Begrijpen, en Evalueren en reflecteren.

Bij opgaven die betrekking hebben op Informatie opzoeken (25%) moeten leerlingen informatie uit een relevant deel van een tekst kunnen opzoeken en selecteren, ook informatie die in een tabel of grafiek wordt weergegeven.

Bij de opgaven voor Begrijpen (45%) moeten ze de letterlijke betekenis van een tekst kunnen herleiden, en verbanden kunnen leggen tussen zinnen en alinea's of tussen meerdere teksten over eenzelfde onderwerp.

Bij de opgaven voor Evalueren en reflecteren (30%) moeten leerlingen in staat zijn de kwaliteit en geloofwaardigheid van een tekst te beoordelen, en te reflecteren op de inhoud en vorm van een tekst. Ook moeten ze conflicterende informatie binnen teksten en tussen teksten over eenzelfde onderwerp kunnen herkennen.

Wat blijkt nu, als we de scores op die drie begripsprocessen bekijken? Nederlandse leerlingen scoren gemiddeld hoger dan de andere onderzochte landen op Informatie opzoeken. Voor Begrijpen is er geen verschil tussen Nederland en de gemiddelden van de andere landen. Alleen voor Evalueren en reflecteren scoort Nederland onder het gemiddelde. Er is dus geen sprake van dat bijna een kwart van de 15-jarigen een eenvoudige mededeling niet zou kunnen begrijpen. Het probleem van de Nederlandse leerlingen lijkt veel meer dat ze niet goed zijn in het nadenken over wat ze lezen.

Dit sluit aan bij de probleemanalyse van de Oproep tot een Leesoffensief (2019) die erop neerkomt dat scholieren wel degelijk nog lezen, en zelfs veel, maar dan alleen 'skimmend': ze 'scrollen' door een tekst en 'scannen' vluchtig alinea's om zo snel mogelijk de hoofdboodschap te destilleren. De teksten die scholieren op die manier lezen zijn overwegend korte stukken op nieuwssites, ondertitels bij dramaseries en berichten op sociale media. Waar het aan ontbreekt, is 'diep lezen'. Dat wordt omschreven als 'voor een langere tijd geconcentreerd lezen, waarbij de samenhang en betekenis van een tekst worden ervaren' en 'een vaardigheid die nodig is voor het consumeren van boeken en langere artikelen'. Het gaat om cognitieve processen als het leggen van verbanden tussen de tekst en wat je al weet, je actief een voorstelling maken bij de tekst, conclusies trekken, analogieën maken, kritisch en esthetisch beschouwen van de tekst, inleven in de ander en reflecteren op jezelf en de wereld.

Als 15-jarige leerlingen in Nederland slecht presteren bij het evalueren van en reflecteren op teksten, bij 'diep lezen', is de meest voor de hand liggende oorzaak dat het onderwijs Nederlands in de onderbouw daar te weinig aandacht aan heeft besteed. Het ontwikkelteam van Curriculum.nu Nederlands lijkt dit te willen veranderen. Een van de nieuwe leerdoelen in hun voorstel luidt: "Leerlingen leren kritisch om te gaan met digitale en niet-digitale informatie en goed te letten op de betrouwbaarheid en bruikbaarheid daarvan." Wanneer dit leerdoel passend en tijdig wordt verwerkt in kerndoelen en methodes Nederlands, en wanneer docenten er echt werk van maken en daarbij enig 'teaching to the test' niet schuwen, is er goede hoop op zowel beter leesonderwijs als betere scores bij PISA 2023.
Naschrift
Toen ik dit stukje wilde opsturen naar Neerlandistiek voor de klas, las ik in de Volkskrant van 8 juli de volgende uitspraak van Paul van Meenen, onderwijsspecialist van D66: "Van de 15-jarigen is 25 procent functioneel analfabeet." Dit in de context van het plan 'Een betere basis, een betere toekomst', waarmee de partij de tweedeling in de samenleving via het onderwijs wil bestrijden.

Volgens de Nederlandse Encyclopedie is functioneel analfabetisme "het hebben van een dusdanig leesniveau dat je je niet kunnen redden in een geletterde maatschappij. Je bent functioneel analfabeet wanneer je geen formulieren kunt invullen, het bord met reisbestemmingen en vertrektijden niet kunt lezen op het station, de ondertiteling op de televisie niet kunt begrijpen."

Dat dit niet het probleem is van onze 15-jarigen, heb ik hierboven duidelijk gemaakt. Het is jammer dat politici en journalisten sympathieke plannen en terechte zorg zo vaak voorzien van alarmerende en feitelijk onjuiste uitspraken.

Gerelateerd

Categorie: Artikel, Neerlandistiek voor de klas

Hij valt en het huis wordt afgebroken -
de huizen ernaast ook - de gehele stad.

Alles om hem heen verdwijnt en hoe vaak
hem dit is overkomen, vergeet hij. En hij valt -

➔ Lees meer

➔ Lees meer

➔ Lees meer

➔ Lees meer

➔ Lees meer

➔ Lees meer

➔ Lees meer

# data[].attributes.attachment_link.title
PISA: wat kunnen onze 15-jarigen eigenlijk niet?

# data[].attributes.attachment_link.description
Door Helge Bonset "Bijna een kwart van onze 15-jarigen is laaggeletterd. Dat betekent dat ze niet in staat zijn een eenvoudige mededeling te begrijpen." Woorden van deze strekking kun je regelmatig lezen in de media, bijvoorbeeld bijna maandelijks bij Volkskrant-columniste Aleid Truijens. Als je het maar vaak genoeg leest, ga je het misschien geloven.

# data[].attributes.body
Bijgevoegd is het lesvoorbereidingsformulier van de leesles. Op 4 oktober jongstleden heb ik deze les bij Klas 1 basis op het VMBO Curio Scala in Teteringen gegeven.

Bron: http://nederlands.slo.nl/gls

# data[].attributes.body
In mijn lesontwerp wil ik het modelen gaan toepassen. Het lesdoel is: Hoe vind je de hoofdgedachte van de tekst? Voor meer informatie verwijs ik naar het bijgevoegde lesontwerp in les 6 van deze padlet.

Eyeopener les 5:

Het modelen is voor mij de eyeopener om ervoor te zorgen dat de leerlingen onder meer beter gaan lezen, meer tekstbegrip ervaren en het lezen leuk en aantrekkelijker gaan vinden. Onder andere heb ik het boek Nederlands in de Onderbouw, een praktische didactiek, geraadpleegd. Didactisch uitganspunt is: communicatief taalonderwijs!

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Modelen houdt in dat je als leerkracht aan je leerlingen voordoet welke denkstappen je maakt om een moeilijke opdracht op te lossen. Bij begrijpend lezen doe je bijvoorbeeld voor hoe je de hoofdgedachte van de tekst vindt of hoe je de tekst moet samenvatten.

Wil je meer weten over deze vorm van instructie? Lees dan dit artikel!

Modelen, wat houdt dan in?

Modelen komt van het Engelse woord 'model', dat 'voorbeeld' betekent.

Het is dus een vorm van instructie waarbij je als leerkracht voordoet wat kinderen later zelf moeten doen.

Je zet deze vorm van instructie in als je leerlingen iets lastigs moet leren. Je denkt hardop na en benoemt de stappen die jij zou zetten om tot de oplossing van het probleem te komen. Eventueel gebruik je daar (visuele) hulpmiddelen bij. Denk aan hakken en plakken in groep 2. De leerkracht doet dit eerst voor, voordat de kinderen er zelfstandig mee aan de slag gaan.

Bij begrijpend lezen kun je modelen bijvoorbeeld inzetten als je het doel, het onderwerp of de hoofdgedachte van de tekst wilt vinden.

Het doel van modelen is dat leerlingen de juiste denkstappen gaan begrijpen om daarmee tot een antwoord te komen.

En dat niet alleen, doordat je het eerst voordoet en daarna de kinderen uitdaagt er zelf mee aan de slag te gaan, zorg je er ook voor dat de denkstappen beklijven.

Als kinderen later een lastige tekst voor hun neus krijgen, kunnen ze de aangeleerde strategie daardoor zelfstandig inzetten.

Modelen hoeft overigens niet beperkt te blijven tot begrijpend lezen. Je kunt het ook inzetten bij het oplossen van redactiesommen of het leren van topografie.

Het is wel van belang dat je modelen alleen inzet bij complexe vraagstukken.

Als je het gebruikt om een simpel sommetje uit te leggen, haken kinderen al snel af. Ze hebben dan jouw denkstappen niet meer nodig, omdat die al ingesleten zijn.

Meestal wordt modelen gebruikt bij de uitleg van nieuwe, complexe theorie. Maar modelen kan ook worden ingezet als herstelstrategie, als kinderen moeite hebben met het begrijpen van een stuk tekst. Je kunt dan als leerkracht voordoen hoe jij tot een beter tekstbegrip komt.

Modelen, hoe doe je dat?

Modelen hoort bij de 1e van de 4 stappen richting zelfstandigheid. Die stappen zijn:

1. Ik doe het voor.

2. Wij doen het samen.

3. Jullie doen het samen.

4. Jij doet het zelf.

In eerste instantie doe jij dus iets voor. Bijvoorbeeld als je een leesstrategie wilt aanleren.

We nemen als voorbeeld de strategie 'visualiseren: plaatjes maken'. Daarbij wil je dat kinderen leren zich een voorstelling van de tekst te maken in hun hoofd.

De tekst gaat over Robbie, een pratende rat die de hoofdpersoon helpt uit een gevangenis te ontsnappen. Deze tekst is bedoeld voor kinderen uit groep 5.

Voordat je je leerlingen vraagt zich ergens een voorstelling van te maken, doe je voor hoe je dat zelf doet. Daarmee geef je je leerlingen een kijkje in het hoofd van een expert.

Belangrijk is dat je bij modelen je ' denkstem ' gebruikt. Daarover vertellen we verderop in dit artikel meer.

Je denkt hardop na en doet dat in de 1e persoon (de ik-vom). Je zegt bijvoorbeeld:

"Hoe zou Robbie de rat eruitzien? Eens even denken... In de tekst staat dat Robbie een dikke rat is. Ik zie een grote rat voor me met een dikke buik en een lange, dikke staart. Ook heeft hij in mijn hoofd kleren aan. Een blauw truitje en een rode broek. En hij heeft een petje op z'n hoofd, dat achterstevoren staat. Het is misschien een beetje gek dat ik hem kleren heb gegeven. Ik denk dat dat komt omdat hij kan praten."

In dit voorbeeld stel je een vraag: "Hoe zou Robbie de rat eruitzien?" Heel vaak wordt zo'n vraag meteen aan leerlingen gesteld. Zij mogen dan eerst in overleg en daarna de vraag beantwoorden.

Daar is natuurlijk niets mis mee, want het activeert de leerlingen. Toch is het bij een complexere taak goed om daar een stap tussen te zetten.

De leerlingen zien nu hoe jij je als leerkracht een voorstelling maakt van het uiterlijk van Robbie de rat.

Het wordt de leerlingen tijdens het modelen duidelijk dat jij ook niet zeker weet hoe Robbie eruitziet. Je gebruikt de tekst als uitgangspunt: "In de tekst staat dat..." en baseert daar je voorstelling op.

Daarna gebruik je je eigen fantasie. Je maakt ook duidelijk waarom je voor bepaalde keuzes gaat.

Kinderen zien in dit voorbeeld dat ze de tekst als uitgangspunt moeten gebruiken. En dat ze daarna vrij zijn hun fantasie te gebruiken, zolang die maar strookt met de informatie uit de tekst.

Als hun later wordt gevraagd zelf een deel van de tekst te visualiseren, kunnen ze deze kennis daarvoor gebruiken.

De denkplek, het denkgebaar en de denkstem

Wanneer je als leerkracht gaat modelen, moet je heel duidelijk maken dat je iets gaat voordoen. Dat kun je op verschillende manieren aangeven.

Ten eerste loop je naar een bepaalde plek in de klas, waar iedere leerling je goed kan zien. Je gaat bijvoorbeeld op je bureau zitten.

Die denkplek is altijd hetzelfde. Steeds als je gaat modelen, loop je naar je bureau en ga je daarop zitten.

Dan vertel je de leerlingen letterlijk wat je gaat doen. Je omschrijft eerst de opdracht en zegt vervolgens: "Ik ga hardop nadenken, zodat jij straks weet hoe ik dit aanpak."

En terwijl je dit zegt, maak je een speciaal denkgebaar. Je tikt bijvoorbeeld met je vingers tegen de zijkant van je hoofd.

Welke plek en welk gebaar je gebruikt, maakt eigenlijk niets uit. Zolang het maar altijd dezelfde plek en hetzelfde gebaar is.

Leerlingen weten daardoor namelijk meteen dat je iets gaat voordoen.

Zodra je begint met modelen, zet je je denkstem op. Je laat je gedachten peinzend klinken, zodat de leerlingen goed weten dat het hier om gedachten gaat die hardop naar buiten komen.

Voor hen bestaat er geen twijfel meer: hun leerkracht is hardop aan het nadenken en daarmee voor aan het doen hoe hij een moeilijke taak aanpakt.

Een stap vooruit

Wanneer een kind een paar keer heeft gezien hoe een leerkracht een moeilijke opdracht aanpakt, is het tijd om een stap verder te gaan. In de stappen naar zelfstandigheid ga je van 'ik doe het voor' naar 'we doen het samen'.

Bij dat samen doen begin je het denkproces weer zelf. Het eerste deel model je, zodat kinderen een houvast hebben.

Halverwege het denkproces geef je het stokje over aan de leerlingen. Je geeft hun een gerichte tussenstap (vraag) mee waar ze over na gaan denken.

Als kinderen overlegd hebben en tot antwoorden zijn gekomen, pakt je het weer verder op. Het laatste stukje van het modelproces doe je weer zelf.

Zo krijgen kinderen steeds meer verantwoordelijkheid toebedeeld. Uiteindelijk kunnen ze het hele proces zelf en hebben ze het voorbeeld van hun leerkracht niet meer nodig.

Wel moet je vanaf dat moment goed blijven coachen en feedback geven op het werk van de leerlingen.

Aandachtspunten bij het modelen

Wanneer je als leerkracht modelen wilt inzetten als instructievorm, moet je een aantal aandachtspunten in je achterhoofd houden.

1. Bereid de tekst goed voor. Zo weet je wat jij en je leerlingen kunnen verwachten en waar de lastigheden zitten.

2. Zorg voor een duidelijk geformuleerd lesdoel. Dat kun je dan als leidraad gebruiken voor je hele les. Je voorkomt daarmee dat je te veel afdwaalt.

3. Formuleer tijdens het modelen veel vragen. Die vragen beantwoord je vervolgens zelf. Zo weten de leerlingen precies welke denkstappen je maakt. Sommige stappen zijn voor jou heel vanzelfsprekend, terwijl ze dat voor de leerlingen niet zijn.

4. Stel geen vragen aan leerlingen. Zo simpel als dat lijkt, zo moeilijk is het in werkelijkheid. Als leerkracht ben je waarschijnlijk gewend de leerlingen actief te betrekken bij de les door vragen te stellen. Bij modelen gaat het echter om instructie. Je wilt iets uitleggen. Stel daarom alleen vragen aan jezelf en beantwoord ze ook zelf. In een later stadium laat je leerlingen die taak overnemen.

5. Houd leerlingen wel betrokken. Doe dat door na 1 voorbeeld te vragen naar hun mening. Geef je leerlingen bovendien de tijd met elkaar te overleggen.

6. Train je modelskills. Modelen is niet voor iedereen even makkelijk. Het is dus zaak jezelf erin te trainen. Bereid bijvoorbeeld met collega's een lastige tekst voor, waarin je modelen als instructievorm gebruikt.

7. Bewaar cvb-vragen voor later. Het controleren van begrip bij de leerlingen doe je pas nadat je klaar bent met modelen. De kans is anders aanwezig dat je samen te veel afdwaalt en dat het voordoen overgaat in andere vormen van instructie.

Modelen samengevat

Modelen is een instructievorm die een heel positief effect heeft op leerlingen. Jij doet voor, zij nemen over. Het is een ideale manier om kinderen nieuwe leesstrategieën mee aan te leren.

Wil jij graag met die leesstrategieën aan de slag? Vraag dan nu de gratis proeflicentie aan van Begrijpend Lezen EXTRA.

Je vindt er instructies voor maar liefst 17 verschillende leesstrategieën. Ook over inoefening hoef je je geen zorgen te maken; bij de instructies horen vele teksten van verschillende tekstsoorten, zodat je leerlingen naar hartelust kunnen oefenen.

En jij kunt dat ook, met modelen! Wacht dus niet langer en vraag nu de gratis proeflicentie aan.

Bekijk ook onze begrijpend lezen artikelen eens:

Rochelle Schaepkens

# data[].attributes.attachment_link.description
Modelen houdt in dat je als leerkracht aan je leerlingen voordoet welke denkstappen je maakt om een moeilijke opdracht op te lossen. Bij begrijpend lezen doe je bijvoorbeeld voor hoe je de hoofdgedachte van de tekst vindt of hoe je de tekst moet samenvatten. Wil je meer weten over deze vorm van instructie?

# data[].attributes.body
Bovenstaand schema is de samenvatting van de module Vakdidactiek 1 en geeft weer hoe je goed leesonderwijs kunt geven.

Het proces van strategisch lezen begint vaak passief. Je ziet een tekst en begint met lezen Uiteindelijk beslis je of je door gaat lezen ja of nee (als je iets te weten wil komen, als het voor jou van belang is, als je een doel hebt zoals huiswerk et cetera.) Wanneer je een reden hebt, dan ga je actief lezen. Je legt verbanden (je vraagt je af wat er eigenlijk staat, haalt voorkennis erbij en/of referentiekader), stelt vragen (je vraagt je steeds af wat er staat en/of je begrijpt wat er bedoeld wordt). Je maakt een beeld/voorstelling bij de tekst. Om studenten actief te laten lezen, moet je ze een doel stellen!

Eyeopener les 4:

We moeten de leerlingen actief leren lezen. Van passieve lezers maken we actieve lezers. Zwakke lezers maken we tot sterke lezers. Diverse werkvormen kun je gebruiken:

- De kop van een krantenartikel meenemen en de leerlingen een fictieve tekst laten schrijven.
- Samen lezen.
- Modellen.
- Elkaars samenvatting laten lezen.
- Bij opdrachten elkaars samenvatting laten lezen.

Belangrijk bij actief lezen is de voorkennis activeren en de context verkennen. Dit leidt tot meer tekstbegrip.

De ontwerpprincipes:
- Autonomie en keuzevrijheid.
- Actief samenwerken.
- Directe instructie modellen.
- Driehoek van verantwoordelijkheid.

Als je een goede les geeft zijn leerlingen betrokken en intrinsiek gemotiveerd. Hoe meer je leest hoe beter je wordt. In de toekomst gaat de sectie Nederlands steeds meer experimenteren met vakoverstijgend en geïntegreerd taalonderwijs.

Hieronder de link van een artikel wat gaat over aantrekkelijk en effectief leesonderwijs.

Didactief | Leesonderwijs: van a naar b(eter) (didactiefonline.nl)

# data[].attributes.body
Eyeopener les 3:

Goed leesonderwijs bestaat uit onder andere de volgende onderdelen:
- Kennis leesstrategieën.
- Inhoudelijke wereldkennis.
- Vaardigheid Actief lezen (strategisch lezen)
- Verschillende teksten (betoog, krantenartikel, websites etc. aanbieden en de tekststructuren herkennen.
- Als je dit met kranten doet is website: www.nieuwsindeklas.nl een goed hulpmiddel.
- Voorlezen is ook een goede methode.

Leerlingen moeten zelf hun eigen leesstrategie ontdekken.

Didactische principes:

Waarom doe je wat je doet? En werkt het voor de leerlingen?

Strategie-instructie: hoe kun je een klas aanpakken? Zodat de leerlingen de tekst begrijpen (tekstbegrip) en ze er plezier in hebben en krijgen.

Een goede strategie is modelen.  Modelen houdt in dat je als leerkracht aan je leerlingen voordoet welke denkstappen je maakt om een moeilijke opdracht op te lossen. Bij begrijpend lezen doe je bijvoorbeeld voor hoe je de hoofdgedachte van de tekst vindt of hoe je de tekst moet samenvatten. Het is dus een vorm van instructie waarbij je als leerkracht voordoet wat kinderen later zelf moeten doen.

Je zet deze vorm van instructie in als je leerlingen iets lastigs moet leren. Je denkt hardop na en benoemt de stappen die jij zou zetten om tot de oplossing van het probleem te komen. Het doel van modelen is dat leerlingen de juiste denkstappen gaan begrijpen om daarmee tot een antwoord te komen.

En dat niet alleen, doordat je het eerst voordoet en daarna de kinderen uitdaagt er zelf mee aan de slag te gaan, zorg je er ook voor dat de denkstappen beklijven.

Als kinderen later een lastige tekst voor hun neus krijgen, kunnen ze de aangeleerde strategie daardoor zelfstandig inzetten.

Modelen hoort bij de 1e van de 4 stappen richting zelfstandigheid. Die stappen zijn:

1. Ik doe het voor.

2. Wij doen het samen.

3. Jullie doen het samen.

4. Jij doet het zelf.

In eerste instantie doe jij dus iets voor. Bijvoorbeeld als je een leesstrategie wilt aanleren.

Didactiek is onderwijskunde. De hamvraag hier is: Hoe kan ik goed leesonderwijs aanbieden? Zoals gezegd, is modelen hier een effectieve methode voor.

Alles wat we leren in vakdidactiek heeft als doel dat we meer kennis opdoen van het vak, maar nog belangrijk is dat we vaardigheden trainen om beter leesonderwijs aan te bieden.  Hierdoor leveren wij een bijdrage aan beter leesonderwijs voor onze leerlingen, wat resulteert in dat leerlingen op alle facetten van het vak Nederlands hoogstwaarschijnlijk meer leren. Tevens is het van belang dat we een gefundeerde visie op het leesonderwijs kunnen geven.  Alle lessen op Fonyts, de ervaringen op school en de informatie uit deze padlet leiden tot een onderbouwde onderwijsvisie.

De leessandwich valt in de smaak is een artikel dat ik heb toegevoegd. De leessandwich is een boek dat is gemaakt om lezen boeiend te maken en leerlingen met meer interesse en meer resultaat te laten lezen. De leessandwich is er voor docenten Nederlands en docenten van vakken waarin teksten een rol spelen bij het leren.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
In Nederland mag je kiezen of je muziek mooi vindt of theater. Of je van sport houdt of van hiphop, van darts of van dans. Maar je mag niet kiezen of je van begrijpend lezen houdt. Begrijpend lezen is nu eenmaal nodig om in de samenleving mee te kunnen doen. Toch lukt het leren van begrijpend lezen niet goed. Nederlandse leerlingen worden er minder goed in en de interesse in lezen daalt jaar na jaar. En dat is een probleem: de meest cruciale vaardigheid van het verwerken van informatie krijgen we op scholen niet goed genoeg aangeleerd.

Hoe kan dat? Stel je voor dat je een jongen of meisje bent van 12 jaar en je krijgt van de docent de opdracht: lees de tekst/paragraaf op bladzijde x en maak de vragen/opdrachten. Vervolgens moeten leerlingen om de beurt een vraag voorlezen en het goede antwoord zeggen. Aan het eind is er een check hoeveel je er goed had. Als dat iedere leesles bij Nederlands gebeurt en ook bij de andere talen én bij aardrijkskunde, geschiedenis, economie etcetera, denkt deze leerling dan bij thuiskomst: 'Dat was leuk, dat lezen! Ik ga de krant nog maar eens lezen'? Waarschijnlijk niet...

Bij leeshouding, leesopvoeding en interesse vergroten denken we vaak automatisch aan het lezen van fictionele teksten. Daar is inmiddels uitstekend onderwijs in, getuige ook de voorbeelden in het maartnummer van Van Twaalf tot Achttien, waarin het belang van lezen op verschillende manieren onder de aandacht is gebracht. En dat moet zeker blijven. Toch kun je gelukkig zijn zonder het lezen van verhalen, gedichten en literatuur. Al mis je natuurlijk wel iets, vinden wij als leesliefhebbers. Er is echter geen enkele Nederlander gelukkig als hij zakelijke teksten niet kan lezen. Dan kun je namelijk de brief van de gemeente niet lezen, je vakkennis niet vergroten en een keuze maken uit de reisaanbiedingen wordt ook lastig.

Er is dus een omslag nodig. Begrijpend lezen leer je niet door veel vragen te maken, maar door de interesse te voeden en een leeshouding te stimuleren. En dat kan (moet!) bij alle vakken.

We moeten het leren liefhebben (of op z'n minst begrijpen) van zakelijke teksten tot kerntaak van het onderwijs maken en alles uit de kast halen om dat verloren terrein van brede ontwikkeling en kennis van de wereld terug te winnen. Daarvoor moeten docenten stoppen met de traditionele leesles (dus ook de geschiedenisles waarbij leerlingen een paragraaf lezen en opdrachten maken). Aan zakelijk lezen moeten deze docenten dezelfde energie en creativiteit gaan wijden als waarmee docenten Nederlands fictie lezen aan de man brengen.
Hoe dan?
In ieder geval geen teksten met vragen en controle achteraf, omdat ondertussen bekend is dat dat de afgelopen jaren mede heeft geleid tot slechter leesgedrag en -niveau.
Wat dan wel? Maak van leesonderwijs écht onderwijs, gericht op het langzaamaan beter gaan lezen van álle teksten (dus ook de vakteksten) en het langzaamaan ontwikkelen van een leeshouding die een leven lang mee gaat.

Zo'n programma is eenvoudig te maken, als de docent rekening houdt met de volgende principes:

Bied keuzes; laat leerlingen teksten zoeken of bied verschillende teksten aan die passen bij het thema van het hoofdstuk ('Rampen' bij aardrijkskunde, 'Democratie' bij geschiedenis of maatschappijleer, 'Verloedering van de taal' bij Nederlands).

Veel lezen; je leert steeds beter lezen door het veel te doen. Dus: wekelijks een les zakelijk lezen, waarbij in verschillende vormen over de teksten gepraat wordt.

Leeshouding en -motivatie expliciet bespreken; dit geeft veel formatieve mogelijkheden: dossiers opbouwen, groei in motivatie monitoren, ontdekken welke soort teksten bij de leerling passen etc. Dit is niet voor de laatste 5 minuten van de les, dit is een wezenlijk onderdeel van het ontwikkelen van een leeshouding.

Kennis over lezen, leesstrategieën e.d. behandelen als het aan de orde is; het gaat onherroepelijk al snel over hulpmiddelen om handig te lezen. Hiervoor is ruimte als leerlingen geïnteresseerd lezen, de docent kan er vervolgens (vak)kennis aan toevoegen. Het langzaam opbouwende repertoire aan hulpmiddelen heeft dan nut bij Nederlands én bij alle andere vakken waar wordt gelezen.

Verbinding maken met de privéwereld van leerlingen; als leerlingen alleen op school lezen is het ontwikkelen van een leeshouding vrij kansloos. Geef een opdracht die op school begint en thuis verder gaat. Maak ouders en grootouders deelgenoot van de plannen van de school om de ontlezing te bestrijden.

Leessandwich
Een aantal van deze elementen kun je verwerken in een aanpak die wij de leessandwich noemen. De lessen volgens deze didactiek zijn anders dan de gebruikelijke les die eerder beschreven is (lezen, vragen maken, controleren). De leerling is actief, de inhoud staat centraal en er zijn geen controlevragen aan het eind. Zowel voor, tijdens als na het lezen van een paragraaf of (vak)tekst bedenkt de docent activiteiten die de leerling helpen de tekst te begrijpen.

Leerlingen dwalen vaak af tijdens het lezen. Een gerichte activiteit tijdens het lezen zorgt voor betrokkenheid bij de tekst.

Voor het lezen
Een tekst begrijp je veel beter als je enige voorkennis hebt over het onderwerp. De docent bedenkt activiteiten die de leerling nieuwsgierig maken en de kennis laat verbinden met de mogelijke inhoud van de tekst. Dit kan bijvoorbeeld door een interview te laten zien, een kennisquiz te doen of een onderzoekje in de klas te laten uitvoeren.

Tijdens het lezen
Leerlingen dwalen vaak af tijdens het lezen. Een gerichte activiteit tijdens het lezen zorgt voor betrokkenheid bij de tekst. Daarnaast ziet de docent waar de leerling eventueel tegenaan loopt. Door leerlingen tijdens het lezen een tabel in te laten vullen met de overeenkomsten en verschillen tussen twee beschreven landen (aardrijkskunde) of processen (scheikunde, economie) ziet de docent al of leerlingen hier goed mee bezig zijn. Andere activiteiten tijdens het lezen zijn bijvoorbeeld onderstrepen, een mindmap maken of samen een tekst lezen (duo-lezen).

Na het lezen
De activiteiten na het lezen zorgen voor verdieping en vaak ook voor het verder lezen van nieuwe teksten. Voor de docent én voor de leerling is dit een check-moment: hebben de leerlingen begrepen wat ze hebben gelezen? Voorbeelden van dit soort activiteiten zijn het schrijven van een rap (ja, ook bij economie, voorbeeld nr 8 ophttp://taalgerichtvakonderwijs.nl/lesvoor
beelden/lessuggesties), in discussie gaan over het nut van... of leerlingen laten verwoorden wat nieuw is in de tekst. Bij dit soort activiteiten is er minder kans dat leerlingen 'ontsnappen', omdat het veel eerder opvalt als ze niet bezig zijn.
Een leessandwich maken
Om op ideeën te komen en om variatie te houden staan in het kader een aantal mogelijkheden om de leessandwich toe te passen. Daarmee kunnen docenten hun eigen leessandwich maken.

Een filmpje laten zien

Een schema invullen

Bespreken wat je nog meer wilt weten

Een verhaal vertellen

De kern onderstrepen

Meer informatie zoeken op internet

Een onderzoekje in de klas

Duo-lezen

Een discussie in de klas

Als u meer ideeën wilt om leessandwiches te maken, dan is het boekje Lezen met de leessandwich wellicht iets voor u.
Is het voldoende?
En natuurlijk: er is wel een examen. Maar dat gaan leerlingen niet per se goed doen als ze 4, 5, 6 jaar de examenvorm (teksten met vragen) hebben gebruikt om lezen te leren. Ze hebben wel leren examen maken, maar niet leren lezen en niet van lezen leren houden. Met één gerichte examentraining in het examenjaar zijn geïnteresseerde en flexibele lezers gemakkelijk in staat een goed examen te maken, bij alle vakken. Een beter examen, want ze kunnen dan echt lezen. *

adverteer hier? of default ad tonen?

# data[].attributes.attachment_link.title
Lezen met de leessandwich, een beproefde didactiek bij álle vakken!

# data[].attributes.attachment_link.description
In Nederland mag je kiezen of je muziek mooi vindt of theater. Of je van sport houdt of van hiphop, van darts of van dans. Maar je mag niet kiezen of je van begrijpend lezen houdt. Begrijpend lezen is nu eenmaal nodig om in de samenleving mee te kunnen doen.

# data[].attributes.body
Eyeopener les 2:

Stel jezelf altijd voor of na het didactisch les geven de volgende vragen.
- Waarom doe ik wat ik doe?
- Wat ik doe werkt dat voor de leerlingen? Met andere woorden: bereiken de leerlingen de leerdoelstellingen?
- Leren de leerlingen nu echt of volg ik braaf en slaafs de methode?

Na een aantal jaren les geven heb je een hele koffer aan hulpmiddelen, tools en ervaringen waardoor de leerlingen echt leren. Bovendien breng je dan veel variatie met bijvoorbeeld leuke werkvormen waardoor de intrinsieke motivatie van de leerlingen hoger wordt. Hierdoor stijgt doorgaans het leerrendement van de leerlingen.

Wat moeten de docenten tenminste doen om de leerlingen beter te laten leren?
- Verbanden leggen = tekstbegrip (wat staat hier?).
- Voorkennis (referentiekader).
- Leerlingen moeten een doel hebben.
- Hoe meer de leerlingen lezen hoe beter ze worden. Ook voor de docent geldt: hoe meer hij of zij leest des te beter het voorlezen gaat ( denk aan modellen).

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Heerlijk onderuit op de bank met een goed boek, opgaand in een sterk verhaal met interessante personages en verrassende plotwendingen. Zonder dat je het goed en wel beseft, train je zo ondertussen ook nog eens je grammaticale vaardigheden. Boekenlezers begrijpen taal namelijk beter, zo laat Saoradh Favier zien in haar onderzoek, waarop ze deze week aan het Max Planck Instituut promoveert. "Boekentaal is een rijke bron van grammaticale variatie", verklaart de onderzoeker.

Fouten herkennen

Om te bepalen hoe belezen iemand is, stelde Favier een testbatterij samen, waarin ze mensen niet alleen vroeg naar hun leeservaring, maar ook hun woordenschat, leesvaardigheid en auteurskennis testte. Vervolgens luisterden de proefpersonen naar zinnen met verschillende grammaticale structuren, waarbij ze steeds moesten aangeven of de zin correct was of niet. Sommige van die zinnen bevatten fouten, zoals 'Is er een bureau die voor mij bedoeld is?' of 'Vorige week liepen hun naar de speeltuin.'

Deelnemers met een hoge score op de testbatterij presteerden beter bij het beoordelen van deze zinnen. Ook als gecorrigeerd werd voor het effect van IQ, werkgeheugen en snelheid. "Je komt al lezende zinsconstructies tegen die in gesproken taal zelden voorkomen", verklaart Favier deze bevinding. Die ervaring is goed voor je taalgevoel.

Je hoofd erbij houden

In een ander experiment liet de onderzoeker zien dat lezers beter kunnen voorspellen hoe zinnen aflopen en die dus makkelijker verwerken. Ze keek hiervoor naar de oogbewegingen van haar proefpersonen terwijl ze luisterden naar passieve zinnen als 'Het raam wordt inderdaad gebroken door een stier'. Bij het horen van 'gebroken door' weet een ervaren taalgebruiker dat er een mens of dier moet volgen - in ieder geval geen levenloos voorwerp. Boekenlezers keken dan ook sneller naar het enige levende object tussen vier plaatjes dan minder ervaren lezers. Favier: "Nu heb ik alleen passieve zinnen gebruikt, maar deze methode kun je natuurlijk ook op andere grammaticale constructies toepassen."

Met haar onderzoek laat Favier zien dat lezen goed is voor het spraakbegrip. "Taal begrijpen gaat makkelijker als je beter kunt voorspellen hoe een zin verder gaat", zegt ze. "Het gaat hier misschien maar om milliseconden tijdwinst, dus in directe interactie merk je dat niet, maar zeker in combinatie met andere invloeden kan het wel degelijk een verschil maken. Denk aan een moeilijk college of een examen waar je goed je hoofd bij moet houden. In eindexamens Nederlands komen bijvoorbeeld vrij veel passieve zinnen voor, die moeilijker te verwerken zijn."

Empathischer en toleranter

Frank Hakemulder, literatuurwetenschapper aan de Universiteit Utrecht, is blij met Faviers onderzoeksresultaat: "Elke ammunitie tegen ontlezing is welkom in deze tijd." We lezen met zijn allen steeds minder en dat is terug te zien in de schoolprestaties. Uit Europees vergelijkend onderzoek uit 2019 blijkt dat de leesvaardigheid van Nederlandse 15-jarigen achteruit holt. Terwijl goed kunnen lezen essentieel is om nieuwe kennis op te doen en mee te draaien in de maatschappij. Een serieus probleem dus.

Lezen maakt je slimmer, maar de activiteit kent dus ook nog andere, subtielere voordelen die op hun beurt lezen weer makkelijker maken. Inmiddels ligt er al een aardige lijst met bewezen positieve effecten van lezen. Verschillende studies tonen aan dat je woordenschat groeit als je regelmatig een boek leest. Ook lijkt literatuur lezen je empathischer te maken, zo lieten de Amerikanen David Kidd en Emanuele Castano in 2013 zien. Hakemulder: "Dat onderzoek bleek lastig te repliceren, maar in een metastudie uit 2018 waarin 14 onderzoeken hiernaar bijeen zijn genomen, zie je toch een positief effect. Op dit moment wordt volop onderzocht onder welke condities dit effect optreedt."

Daarnaast zijn er verschillende cognitieve voordelen gevonden. "Momenteel begeleid ik een promovendus die laat zien dat literatuur lezen je een kritischer denker maakt", vertelt Hakemulder. "En andere studies tonen dat ervaren lezers een hogere tolerantie voor onzekerheid hebben; ze kunnen beter wachten op aanvullende informatie voordat ze ergens hun oordeel over vellen."

Langer leven

Boeken lezen lijkt er zelfs aan bij te dragen dat je ouder wordt. Onderzoekers van de Amerikaanse universiteit Yale lieten in 2015 zien dat mensen die minimaal een half uur per dag lezen gemiddeld twee jaar langer leven. "Het idee is dat het concentratie- en uithoudingsvermogen dat nodig is om een boek te lezen, bijdraagt aan gezond ouder worden", aldus Hakemulder.

Die boekenlezers waren overwegend hoogopgeleide vrouwen met een hoog inkomen, maar ook als de onderzoekers corrigeerden voor factoren als leeftijd, afkomst en gezondheid, bleef het effect staan. Hakemulder: "Een direct oorzakelijk verband is bij dit soort onderzoeken altijd moeilijk aan te tonen; meestal gaat het om correlatie, waarbij beide factoren vaak samen voorkomen. Maar al deze effecten wijzen wel dezelfde kant op: een indicatie dat er iets speelt."

Twee vliegen in één klap

En moet je daarvoor per se literatuur lezen? Of werkt het ook met zakelijke teksten, tijdschriften of sites? "Lezen op zich is natuurlijk altijd goed, maar we zien wel dat niet-literaire teksten minder doen voor bijvoorbeeld de woordenschat. Het woordgebruik in literatuur is nu eenmaal meestal gevarieerder en complexer", stelt Hakemulder. Dat geldt ook voor de grammaticale constructies, zo laat Favier in haar proefschrift zien. Een zin als 'Ware hij niet zo rijk geweest, hij had het nooit zo ver gebracht' zal je niet snel buiten een boek tegenkomen.

Al met al zijn er heel wat wetenschappelijk onderbouwde redenen om regelmatig een roman of verhalenbundel ter hand te nemen. Je slaat twee vliegen in één klap: het is fijn én je traint ondertussen je lichaam en geest.

Bronnen:

David Kidd, Emanuele Castano (2013), Reading Literary Fiction improves Theory of Mind, Science, Vol. 342, Issue 6156, pp. 377-380. DOI: 10.1126/science.1239918

# data[].attributes.attachment_link.title
Bekijk: Literatuur lezen goed voor taalbegrip - en meer

# data[].attributes.attachment_link.description
Heerlijk onderuit op de bank met een goed boek, opgaand in een sterk verhaal met interessante personages en verrassende plotwendingen. Zonder dat je het goed en wel beseft, train je zo ondertussen ook nog eens je grammaticale vaardigheden. Boekenlezers begrijpen taal namelijk beter, zo laat Saoradh Favier zien in haar onderzoek, waarop ze deze week aan het Max Planck Instituut promoveert.

# data[].attributes.body
Eyeopener les 1:

Belangrijk is dat je gedurende de opleiding een visie op het vak Nederlands ontwikkeld. Hierdoor versterk je ook je professionaliteit. Het zogenaamde communicatief taalonderwijs verandert voortdurend. Het is dus van belang om je kennis en vaardigheden up-to-date te houden. Voor de vakdidactiek is het belangrijk om te weten waarom je bepaalde vaardigheden, werkvormen etc. toepast in de les, waarom je dit doet en wat het effect is. De website www.didactieknederlands.nl geeft de docent veel informatie en praktische handvatten.
7

# data[].attributes.attachment_link.description
Op didactieknederlands.nl plaatsen vakdidactici en onderzoekers theoretisch en empirisch onderbouwde lesideeën in de etalage. Ook bieden we een podium discussies over kwesties binnen het schoolvak Nederlands.