# data[].attributes.body
Phạm vi lãnh thổ của Mỹ Latinh trải dài từ bao gồm Mexico, Trung Mỹ, các đảo Caribe, toàn bộ Nam Mỹ và một số đảo, quần đảo lân cận như đảo Co-cốt, quần đảo Ga-la-pa-gốt, và đảo Phục Sinh

Mỹ Latinh kéo dài từ phía nam Hoa Kỳ xuống tới cực Nam của Nam Mỹ.

# data[].attributes.body
- Là một bộ phận của Châu Mỹ, trải dài từ khoảng 33º32´B đến 53º53´N, tiếp giáp với ba đại dương phía đông là Đại Tây Dương, phía tây là Thái Bình Dương và phía Nam là Nam Đại Dương.

- Mỹ La tinh bao gồm các bộ phận lãnh thổ Mê-hi-cô (Bắc Mỹ), Trung Mỹ, các quốc đảo vùng biển Caribe và Nam Mỹ

# data[].attributes.headline
Khí hậu và đặc điểm chung khí hậu ở Châu Mỹ La-tinh

# data[].attributes.subject
Khí hậu và đặc điểm chung khí hậu ở Châu Mỹ La-tinh

# data[].attributes.body
1. Khí hậu đa dạng nhưng chủ yếu là nhiệt đới và cận nhiệt đới
Phần lớn lãnh thổ nằm gần xích đạo và chí tuyến, nên khí hậu nóng ẩm quanh năm. Nhiều vùng có mùa mưa và mùa khô rõ rệt.

2. Nhiệt độ cao, lượng mưa lớn
Các khu vực như Amazon, Trung Mỹ, Caribe có khí hậu nhiệt đới ẩm, mưa nhiều quanh năm. Vùng ven Thái Bình Dương và dãy Andes có khí hậu ôn đới núi cao, mát mẻ hơn.

3. Ảnh hưởng mạnh của biến đổi khí hậu
Nhiều nơi đang chịu hạn hán nghiêm trọng, đặc biệt là Trung Mỹ và đông bắc Brazil. Bão, lũ, và nắng nóng cực đoan xảy ra thường xuyên hơn.

4. Rừng Amazon – “lá phổi xanh” của khu vực
Giữ vai trò điều hòa khí hậu, nhưng đang bị phá rừng và cháy rừng, khiến khí hậu nóng lên và khô hơn.
=> Khí hậu Mỹ Latinh hiện nay chủ yếu là nóng ẩm, có mùa mưa – mùa khô rõ rệt, đa dạng theo độ cao và vĩ độ, nhưng đang bị ảnh hưởng mạnh bởi biến đổi khí hậu (nhiệt độ tăng, thiên tai nhiều hơn, hạn hán và mất rừng).

# data[].attributes.body
Việc khám phá châu Mỹ Latinh bắt đầu từ cuối thế kỷ 15, khi Cristoforo Colombo (Christopher Columbus) đặt chân đến Tân Thế Giới năm 1492. Sau đó, các nhà thám hiểm Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha như Hernán Cortés và Francisco Pizarro tiến hành chinh phục các đế chế Aztec và Inca

# data[].attributes.headline
số dân, tỉ lệ gia tăng dân số mỹ - la tinh (hlinh)

# data[].attributes.subject
số dân, tỉ lệ gia tăng dân số mỹ - la tinh (hlinh)

# data[].attributes.body
Mỹ – La Tinh: Dân số khoảng 668 triệu người, tỉ lệ gia tăng dân số ~0,69%/năm (đang giảm dần so với trước).

-> Mỹ – La Tinh có dân số đông gấp đôi Mỹ và tốc độ tăng cao hơn, nhưng cả hai khu vực đều đang dần giảm tốc độ gia tăng dân số.

# data[].attributes.body
Vị trí địa lý của Mỹ La-tinh.

Lãnh thổ Mỹ La-tinh trải dài từ khoảng vĩ độ 33 độ Bắc gần vĩ độ 54 độ Nam, tiếp giáp với ba đại dương: phía đông là Đại Tây Dương, phía tây là Thái Bình Dương và phía nam là Nam Đại Dương.

- Mỹ La-tinh nằm hoàn toàn ở bán cầu Tây, tách biệt với các châu lục khác. Phía bắc giáp khu vực Bắc Mỹ (Hoa Kỳ và Ca-na-đa)

# data[].attributes.body
Địa hình Mỹ Latinh đa dạng, nổi bật với các dãy núi cao ở phía tây (dãy An-đét, Cooc-đi-e), các đồng bằng lớn ở giữa (đồng bằng Sông Amazon, Pampa), và các cao nguyên, núi thấp ở phía đông. Khu vực này còn có các sa mạc, rừng mưa nhiệt đới, các đồng cỏ, và vùng đá Patagonia, với nhiều tiềm năng về khoáng sản và thủy điện.

Các đặc điểm địa hình chính:

Dãy núi:

Dãy Cooc-đi-e và An-đét: Nằm dọc bờ biển phía tây của châu Mỹ, là những dãy núi đồ sộ và cao.

Dãy núi thấp và cao nguyên: Ở phía đông, có các dãy núi thấp và cao nguyên như cao nguyên Guy-an và cao nguyên Bra-xin.

Đồng bằng:

Đồng bằng Trung tâm và Đồng bằng Amazon: Các đồng bằng lớn nằm ở giữa lục địa, là những khu vực có đất đai màu mỡ.

Các đồng bằng khác: Bao gồm đồng bằng Orinoco và Pampa, có đặc điểm sinh thái đa dạng, phù hợp cho nông nghiệp và chăn nuôi.

Các dạng địa hình khác:

Sa mạc: Các sa mạc như ở Mexico.

Rừng mưa Amazon: Một trong những rừng mưa lớn nhất thế giới.

Cao nguyên: Bao gồm cao nguyên Guy-an và Bra-xin, có tiềm năng về khoáng sản và thủy điện.

Vùng đá Patagonia: Nằm ở phía nam Nam Mỹ.

# data[].attributes.body
VĂN HOÁ MĨ LA-TINH

Mĩ La-tinh là khu vực gồm các quốc gia nằm ở Nam Mĩ, Trung Mĩ và một phần Bắc Mĩ, nơi tiếng Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha là ngôn ngữ chính. Từ sự giao thoa giữa nền văn minh bản địa (Inca, Maya, Aztec) và văn hoá châu Âu thời thuộc địa, Mĩ La-tinh đã hình thành một nền văn hoá độc đáo, giàu bản sắc và đầy sức sống.

Điểm nổi bật nhất của văn hoá Mĩ La-tinh là tính sôi động và đam mê, thể hiện rõ qua âm nhạc, lễ hội và đời sống thường ngày. Âm nhạc nơi đây mang tiết tấu rộn ràng, gắn với những điệu nhảy nổi tiếng như samba, tango, rumba, cha-cha-cha, thể hiện niềm yêu đời và khát vọng tự do. Các lễ hội như Carnival ở Brazil hay Día de los Muertos (Ngày của người chết) ở Mexico là dịp để người dân hòa mình vào màu sắc, âm thanh và tín ngưỡng dân gian – vừa vui tươi, vừa sâu sắc.

Bên cạnh đó, văn hoá Mĩ La-tinh còn đậm đà tinh thần gia đình, tôn giáo và cộng đồng. Đa số người dân theo đạo Thiên Chúa, song vẫn duy trì nhiều phong tục cổ truyền của người bản địa. Nghệ thuật kiến trúc, hội hoạ và ẩm thực cũng phản ánh sự pha trộn ấy: những ngôi nhà sơn màu rực rỡ, những bức tranh tường khổng lồ, hay các món ăn cay nồng đậm vị như taco, feijoada, empanadas…

Văn hoá Mĩ La-tinh là minh chứng cho sức mạnh của sự giao thoa và sáng tạo. Nó vừa giữ được cội nguồn dân tộc, vừa cởi mở, phóng khoáng và mang tinh thần lạc quan mãnh liệt. Chính nét riêng ấy khiến Mĩ La-tinh trở thành một vùng đất đầy mê hoặc – nơi con người sống, yêu và sáng tạo với tất cả nhiệt huyết của mình.

# data[].attributes.body
Nguồn hải sản phong phú:

Vùng biển Peru và Chile có dòng biển lạnh Humboldt giàu chất dinh dưỡng, là một trong những ngư trường lớn nhất thế giới, nổi tiếng với cá cơm, cá ngừ, mực, tôm...

Các nước Trung Mỹ và Caribe cũng phát triển mạnh nghề cá ven bờ và nuôi trồng thủy sản.

Dầu mỏ và khí đốt ngoài khơi:

Vùng vịnh Mexico, biển Caribe và ngoài khơi Brazil, Venezuela có trữ lượng dầu khí lớn, là nguồn thu ngoại tệ quan trọng.

Brazil khai thác mạnh mỏ dầu “tiền muối” (pre-salt) dưới đáy biển sâu.

Khoáng sản biển sâu:

Một số khu vực ngoài khơi có trữ lượng niken, đồng, mangan và coban – tiềm năng cho khai thác trong tương lai.

Tiềm năng du lịch biển:

Với bờ biển dài và nhiều đảo, Mỹ Latinh có nhiều khu du lịch nổi tiếng như Cancun (Mexico), Rio de Janeiro (Brazil), Varadero (Cuba)... góp phần lớn cho kinh tế dịch vụ.

# data[].attributes.body
Khu vực Bắc Mỹ/Trung Mỹ: Mexico, El Salvador, Costa Rica,..

KV Caribe: Cuba,..

KV Nam Mỹ: Argentina, Brazil, Peru,..

Lãnh thổ phụ thuộc: Guiana ( thuộc Pháp )

# data[].attributes.body
Tuổi thọ trung bình khu vực này ước tính khoảng 75,9 tuổi vào năm 2024.

Tuy nhiên, đại dịch COVID-19 đã gây ra cú sốc lớn, khiến tuổi thọ bị giảm gần 3 năm trong giai đoạn 2019-2021. Mức giảm này là nghiêm trọng nhất thế giới, với Peru và Bolivia là những nước bị ảnh hưởng nặng nề.

# data[].attributes.body
Đặc điểm nổi bật của sông, hồ ở Mỹ Latinh

1. Mạng lưới sông ngòi phát triển mạnh

Do khí hậu nóng ẩm và lượng mưa lớn quanh năm, nhiều con sông có lưu lượng nước dồi dào.

2. Sông Amazon – sông lớn nhất thế giới

Dài khoảng 6.400 km, lưu vực chiếm gần 40% diện tích Nam Mỹ.

Có mạng lưới phụ lưu dày đặc, cung cấp lượng nước lớn nhất hành tinh.

3. Hồ và vùng ngập nước rộng lớn

Tiêu biểu là hồ Titicaca nằm ở độ cao khoảng 3.800 m trên dãy Andes, là hồ nước ngọt tự nhiên cao nhất thế giới có thể tàu thuyền qua lại.

vùng đầm lầy Pantanal (ở Brazil, Bolivia, Paraguay) – vùng đất ngập nước lớn nhất thế giới.

# data[].attributes.body
Chất lượng cuộc sống ở Mỹ Latinh có sự khác biệt lớn giữa các quốc gia. Một số nước như Chile, Uruguay hay Costa Rica có mức sống khá cao, hệ thống y tế và giáo dục tốt. Tuy nhiên, ở nhiều nước khác, người dân vẫn gặp khó khăn do bất bình đẳng kinh tế, tham nhũng và tội phạm. Dù vậy, khu vực này có nền văn hóa sôi động, khí hậu ấm áp và con người thân thiện, tạo nên sức sống đặc trưng của Mỹ Latinh.

# data[].attributes.body
Nhóm dưới 15 tuổi: chiếm khoảng 18% dân số.

Nhóm từ 15 đến 64 tuổi: chiếm khoảng 65% dân số.

Nhóm từ 65 tuổi trở lên: chiếm khoảng 17% dân số.

-Nhóm từ 15 - 64 tuổi chiếm lớn nhất, và họ gặp khó khăn như áp lực việc làm, cạnh tranh cao, gánh nặng kinh tế và gia đình. Ngoài ra, họ còn phải chịu stress trong công việc và gánh nặng chăm sóc người già khi dân số Mỹ đang dần già hóa.

-Đặc điểm cơ cấu dân số của Mỹ:

Dân số đông và tăng chậm, khoảng hơn 340 triệu người.

Có cơ cấu dân số già, tỷ lệ người từ 65 tuổi trở lên tăng nhanh.

Nhóm tuổi 15–64 chiếm tỷ lệ cao, là lực lượng lao động chủ yếu.

Cơ cấu dân số đa dạng về sắc tộc và văn hóa (người da trắng, gốc Phi, gốc Á, gốc Mỹ La-tinh...).

Tỷ lệ nam – nữ khá cân bằng, nữ nhỉnh hơn nam một chút.

# data[].attributes.body
🛠️ 1. Đặc điểm chung của kênh đào Panama

Tiêu chíThông tinTên gọiKênh đào Panama (Panama Canal)Vị tríNối liền Đại Tây Dương (qua biển Caribe) và Thái Bình Dương, đi qua lãnh thổ Panama, Trung MỹChiều dàiKhoảng 82 kmChiều rộng trung bình91–300 mét tùy đoạnThời gian xây dựngBắt đầu bởi Pháp năm 1881, Mỹ tiếp tục và hoàn thành năm 1914Quốc gia quản lý hiện nayPanama (từ năm 1999, sau khi Mỹ trao trả)Loại hình kênhKênh đào có hệ thống khóa (lock system)

🌟 2. Đặc điểm nổi bật

✅ a. Vị trí chiến lược

Kênh đào Panama nằm ở vị trí “thắt eo” của châu Mỹ, là điểm trung chuyển hàng hóa thuận tiện giữa Đại Tây Dương và Thái Bình Dương.

Giúp rút ngắn đáng kể hành trình hàng hải – thay vì đi vòng qua mũi Hảo Vọng (Nam Phi) hoặc mũi Horn (Nam Mỹ), tàu chỉ mất vài giờ để đi qua kênh đào.

✅ b. Công nghệ khóa nước độc đáo (lock system)

Kênh không hoàn toàn ở mực nước biển. Hệ thống cửa khóa (locks) nâng/hạ tàu đến độ cao trung bình 26 mét so với mực nước biển.

Giúp tàu vượt qua hồ Gatun – hồ nhân tạo lớn được tạo ra từ quá trình xây dựng kênh.

Có 3 cụm khóa chính: Gatun, Pedro Miguel, Miraflores.

✅ c. Hồ Gatun – điểm nhấn kỹ thuật

Là một trong những hồ nhân tạo lớn nhất thế giới khi hoàn thành.

Đóng vai trò quan trọng trong việc tích nước và điều tiết hoạt động của các khóa.

✅ d. Mở rộng hiện đại (Panama Canal Expansion – 2016)

Thêm một hệ thống kênh mới gọi là Neo-Panamax để đáp ứng tàu siêu lớn (Post-Panamax ships).

Mở rộng cửa khóa và độ sâu, cho phép tàu có sức chở gấp đôi đi qua (từ 5.000 TEU lên hơn 14.000 TEU).

Tăng hiệu suất, giảm tắc nghẽn và nâng cao vai trò toàn cầu của kênh.

✅ e. Vai trò kinh tế & địa chính trị

Mỗi năm có hơn 12.000 tàu đi qua kênh.

Góp phần đáng kể vào GDP của Panama.

Là điểm nóng chiến lược về thương mại quốc tế và chính trị khu vực.

🧠 Tóm tắt ngắn gọn

Kênh đào Panama là một tuyến đường thủy nhân tạo dài ~82km ở Trung Mỹ, nổi bật với hệ thống khóa nâng tàu qua địa hình cao và vai trò then chốt trong thương mại toàn cầu. Được mở rộng năm 2016, kênh hiện cho phép các tàu lớn hơn (Neo-Panamax) qua lại, tiếp tục khẳng định vị thế là một trong những tuyến vận tải biển quan trọng nhất thế giới.

# data[].attributes.headline
lịch sử nhập cư của mỹ la tinh- ngo Hue linh

# data[].attributes.subject
lịch sử nhập cư của mỹ la tinh- ngo Hue linh

# data[].attributes.body
Lịch sử nhập cư của Mỹ Latinh bắt đầu từ thế kỷ 15–16 khi người Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha đến khai thác thuộc địa, mang theo nô lệ châu Phi và tạo nên sự pha trộn chủng tộc giữa người Âu, Phi và bản địa. Sang thế kỷ 19 – đầu 20, các quốc gia như Argentina, Brazil và Uruguay tiếp nhận hơn 10 triệu người nhập cư châu Âu, chủ yếu từ Ý, Tây Ban Nha và Đức, để phát triển nông nghiệp và công nghiệp. Sau Thế chiến II, khủng hoảng kinh tế và bất ổn chính trị khiến dòng di cư nội địa và quốc tế tăng mạnh. Từ những năm 1960–70, hàng triệu người Mexico, Trung Mỹ và Caribe di cư sang Hoa Kỳ, trong đó có hơn 4,5 triệu lao động Mexico tham gia chương trình Bracero. Hiện nay, do khủng hoảng ở Venezuela, hơn 7 triệu người Venezuela đã rời bỏ đất nước, chủ yếu sang Colombia, Peru và Tây Ban Nha. Những làn sóng nhập cư này đã góp phần hình thành bản sắc văn hóa đa dạng và năng động của khu vực Mỹ Latinh ngày nay.

# data[].attributes.body
Đan Thư

Khái quát: Hệ thống giáo dục ở các nước này chịu ảnh hưởng lớn từ châu Âu, đặc biệt là Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha. Mục tiêu chính là xóa mù chữ, mở rộng cơ hội học tập và cải thiện chất lượng đào tạo.

Ưu điểm: Mức độ phổ cập giáo dục tiểu học ngày càng cao.

-Một số quốc gia như Chile, Uruguay, Costa Rica có chất lượng giáo dục tương đối tốt trong khu vực.

-Ngày càng chú trọng giáo dục kỹ năng, STEM và ngoại ngữ.

Nhược điểm: Chênh lệch giàu nghèo ảnh hưởng lớn đến cơ hội học tập.

-Thiếu cơ sở vật chất, giáo viên và tài chính, đặc biệt ở vùng nông thôn.

-Tỷ lệ bỏ học sớm còn cao, nhất là ở cấp trung học.

-Một số hệ thống vẫn còn nặng lý thuyết, ít thực hành.

# data[].attributes.body
Khoáng sản của Mỹ La Tinh rất phong phú và đa dạng, đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế của khu vực.

1. Khoáng sản kim loại

Giàu sắt (Brazil), đồng (Chile, Peru), bô-xít (Brazil, Jamaica), thiếc (Bolivia), vàng – bạc (Mexico, Peru).
-> Là nguồn xuất khẩu chính của khu vực.

2. Khoáng sản năng lượng

Dầu mỏ, khí tự nhiên: nhiều ở Venezuela, Mexico, Brazil.

Than đá: có ở Colombia, Mexico.
-> Giúp phát triển công nghiệp năng lượng và xuất khẩu.

3. Khoáng sản phi kim loại

Có muối, lưu huỳnh, phốt phát, đá quý, lithium.

Chile, Argentina, Bolivia nằm trong “tam giác lithium” lớn nhất thế giới.
-> Quan trọng cho sản xuất pin và hóa chất.

# data[].attributes.body
Đặc Điểm Kênh Đào Panama

- Vị trí: Nằm ở Cộng hòa Panama, khu vực Trung Mỹ – thuộc châu Mỹ Latinh, nối Đại Tây Dương và Thái Bình Dương.

- Đặc điểm: Là kênh đào nhân tạo dài khoảng 81 km, có hệ thống âu tàu giúp tàu vượt chênh lệch mực nước.

-Ý nghĩa: Giữ vai trò hàng hải và kinh tế quan trọng nhất Mỹ Latinh, rút ngắn hải trình và đem lại nguồn thu lớn cho Panama.