# data[].attributes.body
Wanneer: Woensdag 8 juni

Hoe laat: 09:00 – 12:30 + lunch

Waar: WUR Campus - Lumen 1 & 2

# data[].attributes.body
Programma
| 09.00 | Inloop
| 09.20 | Start & Check-in
| 09.40 | Sessie 1:
Introductie van de ambitie en benadering
Uitwisseling van uitdagingen en kennisvragen
Plenair - Bij elkaar brengen van de uitdagingen en kennisvragen. Prioriteren van kennisvragen.
| 11.15 | Pauze
| 11.30 | Sessie 2:
Introductie kennis- en onderzoekstypen
Dialoog – Hoe kunnen we onderzoek insteken en organiseren om aan kennisbehoeften te voldoen?
Aftasten samenwerking.
| 12.15 | Afsluiting
| 12.30 | Vegetarische lunch

# data[].attributes.body
In de workshop willen we een grote diversiteit aan partijen samenbrengen om tot breedgedragen kennisvragen te komen. Zo komen er o.a. diverse partijen uit het Veluwe-op-1 netwerk en WUR-onderzoekers uit verschillende vakgebieden.

Aanwezig 8 juni:

-      Elien Rogaar (Facilitator - Perspectivity)
-      Karin Peters (WUR)

-      Anouk Cormont (WUR)
-      Bas Breman (WUR)

-      Bas Verschuuren (WUR)

-      Edith Scholte-Wessels (Veluwe-op-1)

-      Hendrik Willem Nieuwenhuis (Provincie Gelderland)
-      Josine Donders (WUR)
-      Judith Slagt (ARK Nature)
-      Leonie Schenkel (Provincie Gelderland)
-      Maarten Witberg (Natuur & Milieu Gelderland)

-      Martin Goossen (WUR)
-      Mirjam Koedoot (IVN Natuureducatie)
-      Myrjam de Graaf (WUR)

-      Nils Borgesius (Gelders Particulier Grondbezit)

-      Ralf Verdonschot (WUR)
-      Rene Henkens (WUR)
-      Rianne Roeters (Staatsbosbheeer)
-      Rob van den Hazel (Vitale Vakantieparken)

-      Rogier Pouwels (WUR)

-      Teun Spek (Provincie Gelderland)
-      Wim Kuster (Gemeente Ede)

# data[].attributes.body
In de eerste helft van de bijeenkomst focussen we op het gezamenlijk identificeren van kennisvragen die van groot belang zijn bij het toewerken naar de ambitie Robuuste Natuur op de Veluwe. Op basis van deze uitkomsten zullen we verkennen hoe we gezamenlijk kunnen optrekken in onderzoek om de kennisvragen te beantwoorden.

Wij hopen ook dat de workshop de gelegenheid zal bieden om in gesprek te gaan over deze belangrijke ambitie. Daarnaast werken we toe naar de verwerving van nieuwe inzichten in de wijze waarop onderzoek een rol kan spelen bij het werken aan maatschappelijke ambities en hopen we contacten te leggen voor toekomstige samenwerking.

# data[].attributes.body
In de verkenningsworkshop op 8 juni gaan we specifiek in op de ambitie robuuste natuur. Het netwerk Veluwe-op-1 streeft naar een natuur die ecologische processen versterkt en meebeweegt met een veranderend klimaat. Tegelijkertijd zullen de aanpassingen in natuurgebieden ook in overleg moeten gaan met bezoekers en bewoners.

We zullen specifiek aan de slag gaan met twee deelambities:

·       Natuur en recreatie in balans. Er is behoefte om toe te werken naar een natuur die gedragen wordt door bezoekers en bewoners. Aanpassingen in natuurgebieden moeten ook in samenhang zijn met invloeden van bezoekers en bewoners. Hoe komen we tot een klimaatbestendige natuur op de Veluwe waarop mensen een positieve invloed hebben?

·       Klimaatbestendige natuur. De Veluwse natuurgebieden kunnen de steeds grotere schommelingen in temperatuur en neerslag niet altijd meer bijbenen. Er zal moeten worden toegewerkt naar een minder kwetsbare natuur die in staat is  zich aan te passen aan de toenemende ecologische veranderingen.

# data[].attributes.body
Veluwe-op-1 is een netwerk van diverse partijen op de Veluwe die elkaar kunnen vinden in een aantal ambities voor de toekomst van de Veluwe. In het werken aan deze ambities komen er regelmatig kennisvraagstukken naar voren. Aan deze kennisvraagstukken wordt op dit moment nog weinig structureel samengewerkt tussen Veluwe-op-1 en kennispartners. Hierom is er een behoefte aan het definiëren van gedeelde kennisvragen en onderzoeksmogelijkheden om zo samen op te trekken in het realiseren van de ambities.

Om in kaart te brengen waar de meeste kennisvragen liggen, is er een literatuurstudie gedaan en zijn er interviews gehouden met diverse organisaties uit het Veluwe-op-1 netwerk. Hieruit kwamen twee hoofdambities naar voren als zijnde meest urgent en complex: robuuste natuur en toekomstbestendige landbouw. Voor iedere ambitie zal een aparte verkenningsworkshop gehouden worden om verdere inzichten te verkrijgen in gedeelde kennisvragen en onderzoeksmogelijkheden.

# data[].attributes.body
In de workshop is bovenstaande lagenbenadering gebruikt om kennisvragen inzichtelijk te maken. In deze benadering werd er onderscheid gemaakt tussen vier lagen: (1) Maatschappij, (2) Occupatie, (3) Netwerk, en (4) Ondergrond. Er was de mogelijkheid om kennisvragen onder één of meerdere lagen te scharen.

# data[].attributes.body
Uit de workshop kwamen onderstaande vragen naar boven. In de opmerkingen kan er een aanvulling gegeven worden (1) welke partijen er nodig zijn om deze vraag te beantwoorden, (2) wat voor initiatieven al bestaan omtrent dit thema, en (3) welke vormen van onderzoek invulling kunnen geven aan de vraag.

1. Uit de tafelgesprekken kwam er naar voren dat robuuste natuur enkel kan ontstaan als er een economisch systeem is dat niet meer toewerkt naar kapitaal groei maar waarin socio-ecologisch welzijn centraal staan. Aldus de vraag: Hoe kunnen het ecologisch en economisch systeem samengaan tot een functionerend systeem dat meebeweegt met de veranderende omgeving (o.a. klimaatverandering)?

2. Uit de tafelgesprekken kwam er naar voren dat huidige economische mechanismen niet toereikend zijn voor het behouden en herstellen van natuur. Aldus de vraag: Welke economische mechanismen zijn essentieel (en mogelijk beperkend) om te komen tot een klimaatbestendige natuur?

3. Uit de tafelgesprekken kwam er naar voren dat er behoefte is aan een integrale visie en regelgeving die taken en gebieden (beter) met elkaar verbindt. Aldus de vraag: Hoe komen we tot een samenhangende besluitvorming voor de Veluwe?

4. Uit de tafelgesprekken kwam er naar voren dat er in het verleden veel maatregelen zijn genomen (o.a. omtrent recreatiezonering) maar dat het ontbreekt aan inzicht in de mate waarin deze maatregelen de beoogde doelen hebben bereikt. Aldus de vraag: Hoe kunnen we de effectiviteit van maatregelen (beter) in beeld krijgen?

5. Uit de tafelgesprekken kwam er naar voren dat er geen zicht is op waar de recreant naar op zoek is tijdens het bezoek aan de Veluwe. Wanneer deze kennis wel wordt verzameld, kan worden voldaan aan de voorkeuren die een positief effect hebben op de Veluwe. Aldus de vraag: Wat wil de recreant? Hoe kan de voorkeur van de recreant de positieve effecten van recreatie benadrukken?

6. Uit de tafelgesprekken kwam er naar voren dat bewoners en bezoekers verschillende denkbeelden en hebben over (robuuste) natuur op de Veluwe waardoor o.a. onbegrip kan ontstaan voor (herstel)maatregelen. Aldus de vraag: Wat zijn de denkbeelden in de samenleving over robuuste natuur op de Veluwe?

# data[].attributes.body
Robuuste natuur is natuur die veerkrachtig en bestand is tegen verstoringen en veranderingen. Klimaatveranderingen brengen een aantal invloedrijke veranderingen te weeg die de algehele robuustheid van de natuur op de proef stellen. In de brainstorm over kennisvragen en belangrijke opgaven kwam het volgende naar boven:

Over de deelambitie:

We werken toe naar klimaatbestendige samenleving waarin natuur een essentieel onderdeel vormt voor het algeheel welzijn van socio-ecosystemen.

Meerdere lagen:

Welke kennis is er al? Welke patronen kunnen we dan ontdekken als we deze kennis samennemen?

Wat zijn klimaatbestendige vormen van landgebruik en wat niet?

Hoe groot moet de Veluwe zijn om robuust te zijn?

Waar gaat het wringen als we maatschappelijke behoeften en waarden moeten afwegen met ecologische behoeften en waarden?

Hoe kun je de juiste beslissingen maken tussen de verschillende waarden en behoeften? Wie heb je hierbij nodig? Waar gaan we concessies doen?

Een grote uitdaging is omgaan met onzekerheden: hoe anticipeer je op onzekerheden en voortschrijdende inzichten?

Welk grondgebruik past op welke plek op basis van bijv. bodem en watersystemen?

Welke combinaties van dier en plantsoorten stimuleren de veerkracht van ecologische systemen?

Laag Maatschappij:

Welke omgangsvormen en denkbeelden over natuur kunnen bijdragen aan klimaatbestendige natuur?

Zijn huidige streefdoelen en referentiebeelden werkbaar?

Hoe kun je bijdragen aan/toewerken naar dynamische referentiebeelden?

Hoe stel je bestaande doelen ter discussie en wat kan er dan voor terugkomen?

Hoe beloon/waardeer je klimaatbestendige inrichting en beheer?

Laag Occupatie:

Waar liggen welke koppelkansen voor de verschillende ruimtelijke behoeften en ambities (klimaat, voedsel, wonen etc.)?

Hoe versterk je natuur in agrarisch gebied en steden?

Hoe kun je inspelen op veranderende behoeften en gebruikersdruk (toename in bezoekers- en bewonersaantallen, veranderende voedselvraag, etc.)?

Laag Netwerk:

Welke natuurtypen gaan het moeilijk krijgen door klimaatverandering?

Hoe kun je de verbinding van de Veluwe met de omgeving versterken?

Welke functies vervullen natuurnetwerken in een veranderend klimaat?

Hoe kunnen we natuurnetwerken (opnieuw) inrichten om deze in te laten spelen op het veranderende klimaat?

Welke groepen en soorten organismen hebben de natuurnetwerken hard nodig?

Laag Ondergrond:

Hoe functioneren verarmde systemen? Hoe herstellen deze systemen?

Hoe werkt het systeem (verdamping, verdroging, waterbalans)?

Hoe krijg je de bodem weer gezond? Welke grondstoffen kun je hierin gebruiken (bijv. steenmeel, schelpengruis)?

Wat is te veel en te weinig water? Wat zijn de effecten hiervan voor het systeem?

Hoe kunnen mineraal huishoudingen langer termijn worden hersteld? Hoe kunnen we stikstof- en fosforgehalten inpassen en aanpassen op functieveranderingen?

# data[].attributes.body
De reden om naar een robuuste natuur toe te werken was voor de aanwezige partijen verschillend. Sommige partijen willen toe naar robuuste natuur om het ecologisch systeem te behouden, terwijl anderen robuuste natuur willen om ruimte te geven aan menselijke behoeften.

Over de deelambitie:

Wat is balans? En wie bepaald dat de balans bereikt is? Is een balans haalbaar?

De balans is er niet alleen tussen natuur en recreatie, ook tussen natuur en wonen, natuur en werken, natuur en energie, natuur en voedsel.

Meerdere lagen:

Er is een noodzaak voor een integrale visie en het integraal delen van kennis. Hoe kunnen we leren effectief te communiceren en informatie te delen in een grote diversiteit aan partijen?

Is er door beïnvloeding en voorlichting van de maatschappij een winst te behalen voor wat betreft de balans tussen functies?

Wat is de effectiviteit van zonering met betrekking tot natuur en met betrekking tot recreatie?

Wat voor andere maatregelen zijn geschikt buiten zonering (bijv. stiltezones of educatie)?

Wat zijn de ecologische, economische en maatschappelijke doelen voor recreatie op de Veluwe?

Wat is de sociale en natuurlijke draagkracht van de Veluwe?

Laag Maatschappij

Hoe kunnen we het gedrag van recreanten beïnvloeden? Welk gedrag willen we van de recreant?

Hoe flexibel zijn recreanten? Hoe kan je hun bereidheid (verder) benutten?

Hoe kunnen we de versnipperde verhalen over de Veluwe bijeenbrengen?

Wat is de invloed van de natuur op de Veluwe op mensen hun mentale en fysieke gezondheid?

Hoe kunnen we de baten van recreatie en natuur beter benutten en lasten (financiëel) minimaliseren?

Hoe verhouden verschillende behoeften aan natuur zich tot elkaar (bijv. vanuit de recreatie, natuur organisaties, overheden)?

Zijn er verschillen in verbondenheid met de Veluwse natuur tussen omwonenden en bezoekers van buitenaf?

Laag Occupatie

Wat zijn de (langdurige) effecten van verschillende maatregelen (bijv. verandering in recreatievoorzieningen)?

Hoe kunnen we beter gebruik maken van langdurige monitoring van recreatiedata?

Laag Netwerk

Hoe stuur je recreanten?

Wat is de ruimtelijke verdeling van bezoekers op verspreidingskaarten?

Wat is de omvang van recreatie?

Laag Ondergrond

Wat is de ecologische drempelwaarde?

Waar en wanneer wordt deze drempel bereikt?