# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Biblioteka Szkoły Podstawowej
nr 8 w Będzinie
Konkurs inspirowany twórczością pisarza, który opisał czytnik książek w książce „Powrót z gwiazd" już w 1961 roku,
czyli prawie 50 lat przed jego wynalezieniem. Uczniowie mieli za zadanie zabawić się w futurologa i wymyślić,
jakie urządzenie/urządzenia pojawią się na świecie za 50 lat i jak będą działały.

# data[].attributes.attachment_link.title
eLEMentarz inspiracji na Rok Lema - Lustro Biblioteki

# data[].attributes.attachment_link.description
Biblioteka Szkoły Podstawowej nr 8 w Będzinie Konkurs inspirowany twórczością pisarza, który opisał czytnik książek w książce „Powrót z gwiazd" już w 1961 roku, czyli prawie 50 lat przed jego wynalezieniem. Uczniowie mieli za zadanie zabawić się w futurologa i wymyślić, jakie urządzenie/urządzenia pojawią się na świecie za 50 lat i jak będą działały.

# data[].attributes.attachment_link.description
Rok Lema: w 2021 nadchodzi stulecie urodzin Stanisława Lema. Pragniemy, aby 2021 stał się Rokiem Lema: świętem kultury, technologii i nauki

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Stanisław Lem (ur. 12 września 1921 we Lwowie, zm. 27 marca 2006 w Krakowie) - polski pisarz, filozof i futurolog, przedstawiciel nurtu fantastyki naukowej. Jego twórczość porusza tematy takie jak: rozwój nauki i techniki, natura ludzka, możliwość porozumienia się istot inteligentnych czy miejsce człowieka we Wszechświecie. Dzieła Lema zawierają odniesienia do stanu współczesnego społeczeństwa, refleksje naukowo-filozoficzne na jego temat, a także krytykę ustroju socjalistycznego.

Jest najczęściej tłumaczonym polskim pisarzem, a w pewnym okresie był najbardziej poczytnym nieanglojęzycznym pisarzem SF. Jego książki zostały przetłumaczone na 41 języków i osiągnęły łączny nakład ponad 30 mln egzemplarzy. Wpływ Lema na światową literaturę SF krytycy przyrównują do wpływu H. G. Wellsa czy Olafa Stapledona.

Był odznaczony między innymi medalem "Gloria Artis" i najwyższym polskim odznaczeniem państwowym, Orderem Orła Białego. Jego imieniem nazwano planetoidę (3836 Lem) oraz pierwszego polskiego satelitę naukowego.

Stanisław Lem urodził się 12 września 1921 w rodzinnym mieszkaniu przy ulicy Brajerowskiej 4 jako jedyne dziecko Samuela Lehma (1879-1954), lwowskiego lekarza i Sabiny Woller (zm. 1979). Jego rodzice poznali się i zaręczyli jeszcze przed I wojną światową, jednak ślub odbył się dopiero po jej zakończeniu, gdyż Samuel Lem został powołany do służby w armii austro-węgierskiej. Podczas wojny trafił do niewoli rosyjskiej, był więziony w twierdzy Przemyśl, a następnie w obozie jenieckim w Środkowej Azji. Po powrocie do Lwowa został asystentem na Wydziale Medycznym Uniwersytetu Jana Kazimierza i w kolejnych latach stał się cenionym laryngologiem. Ojciec Lema w młodości publikował także wiersze i prozę w lwowskiej prasie. Matka Stanisława Lema nie posiadała wyższego wykształcenia i zajmowała się domem. Siostra ojca Stanisława Lema była matką Mariana Hemara. Istnieją także opinie, że Lem był kuzynem lwowskiego matematyka Stanisława Ulama, członka projektu Manhattan, jednak sam Lem nazywał go wyłącznie "znajomym".

Dzieciństwo i młodość spędził we Lwowie, w zamożnym domu. Rodzina Lemów posiadała dwie lwowskie kamienice. Mając rodziców z korzeniami żydowskimi został wychowany jako katolik, a ze względów moralnych deklarował, że jest ateistą; swój światopogląd określał również jako agnostycyzm. Był uczniem II Gimnazjum im. Karola Szajnochy, na początku lata 1939 zdał maturę. Ulubionymi lekturami Lema były w tym czasie utwory: Grabińskiego, Umińskiego, Verne'a i Wellsa. Pragnął studiować na politechnice i zostać uczonym.

II wojna światowa

Po wybuchu II wojny światowej, w zaanektowanym przez Związek Radziecki Lwowie rozpoczął w 1940 studia medyczne na Wydziale Medycznym Uniwersytetu Lwowskiego, wydzielonym następnie w samodzielny Lwowski Instytut Medyczny. Wcześniej próbował dostać się na Politechnikę Lwowską, jednak mimo zdanego egzaminu nie został przyjęty na wymarzone studia ze względu na niewłaściwe w ustroju sowieckim pochodzenie społeczne - powiązania z burżuazją. Wstąpił zatem na medycynę, wykorzystując znajomości ojca, by uniknąć poboru do Armii Czerwonej.

Naukę przerwała w 1941 inwazja Niemiec na ZSRR i niemiecka okupacja, podczas której zamknięto wszystkie lwowskie uczelnie. Pomimo żydowskiego pochodzenia, wykorzystując fałszywe dokumenty jego rodzina uniknęła osadzenia w getcie. Dzięki tym dokumentom Lem zdobył pracę jako pomocnik mechanika i spawacz w garażach niemieckiej firmy Rohstofferfassung, która zajmowała się odzyskiem metali, na przykład ze zniszczonego sprzętu wojskowego. W latach 1941-1942 współpracował z ruchem oporu, przekazując mu wykradzioną podczas pozyskiwania złomu amunicję i materiały wybuchowe. Próbował się również włączyć w propagandową akcję N skierowaną do żołnierzy niemieckich, jednak jego znajomość języka niemieckiego nie okazała się wystarczająco biegła. W 1943 roku musiał kolejny raz zmienić tożsamość i adres zamieszkania, gdyż obawiał się aresztowania za ukrywanie wcześniej na strychu kolegi pochodzenia żydowskiego. W 1944, po ponownym wkroczeniu do Lwowa Armii Czerwonej kontynuował studia.

Po włączeniu Lwowa do Związku Radzieckiego, dalsze pozostanie w mieście oznaczało przyjęcie obywatelstwa radzieckiego, dlatego w 1946 w ramach akcji repatriacyjnej wraz z całą rodziną wyjechał do Krakowa, tracąc w wyniku wojny cały dobytek. Ojciec Lema, wówczas siedemdziesięcioletni, w celu zdobycia środków do życia zatrudnił się w szpitalu. Lem przyszedł wtedy z pomocą rodzinie publikując efekty swojej pracy w prasie, nadal jednak nie traktował w tym czasie pisarstwa jako poważnego zajęcia. Sytuacja materialna rodziny Lema była tak zła, że przyszły pisarz myślał nawet o podjęciu pracy spawacza, nie zgodził się na to jednak ojciec. Lem podjął przerwane studia medyczne na Uniwersytecie Jagiellońskim i rozpoczął trzeci rok nauki. Po otrzymaniu absolutorium przez miesiąc odbywał obowiązkową praktykę lekarską w szpitalu. Trafił na oddział położniczy i odebrał ponad 20 porodów oraz asystował przy cesarskim cięciu. Widok krwawych scen był jednym z powodów, aby ostatecznie porzucić medycynę, której nie lubił, a na studia wstąpił pod wpływem woli ojca. Kolejnym powodem rozbratu z zawodem lekarza był fakt, iż w tym czasie wszystkich absolwentów studiów medycznych kierowano do służby wojskowej. Aby uniknąć wcielenia do wojska Lem postanowił nie składać końcowych egzaminów i w rezultacie nie otrzymał dyplomu lekarskiego. Pobyt na uczelni medycznej dał mu jednakże solidne wykształcenie przyrodnicze i z nauk ścisłych (uzupełniane później samodzielnymi studiami), które Lem wykorzystywał w swojej twórczości.

Początki twórczości

W latach 1946-1948 Lem publikował również swoje wiersze w „Tygodniku Powszechnym". Najlepsze z nich zostały potem przedrukowane w 1975 w książce Wysoki Zamek. Pierwsze, nieudolne wiersze zaczął tworzyć jeszcze przed wojną w wieku 17 lat. Lem nie powrócił nigdy potem do ich pisania, chociaż pojawiały się one w innych jego utworach, na przykład w opowiadaniu "Wyprawa pierwsza A, czyli Elektrybałt Trurla" Cyberiada. Dzięki znajomości z Wisławą Szymborską pisywał w tym czasie także fraszki do humorystycznego pisma śląskiego „Kocynder".

Pierwszą powieścią w dorobku pisarza był utwór współczesny Szpital przemienienia, który pisarz ukończył w 1948, na ostatnim roku studiów. Akcja rozgrywa się w sanatorium dla psychicznie chorych, likwidowanym przez Niemców w 1940. Pomimo tego, że była to pierwsza powieść napisana przez Lema, nie doczekała się publikacji przez kilka najbliższych lat. Było to spowodowane zablokowaniem wydania tej pozycji przez redakcję wydawnictwa „Książka i Wiedza", która zażądała dopisania do Szpitala... dwóch kolejnych części, by całość była zgodna z ówczesną linią ideologiczną i aby zrównoważyć wymowę zbyt pesymistycznej pierwszej części. Wszystkie trzy części, ukończone ostatecznie w 1950, mogły się ostatecznie ukazać pod tytułem Czas nieutracony nakładem Wydawnictwa Literackiego w 1955. Jako samodzielna powieść Szpital przemienienia, pozbawiona wcześniejszych ingerencji w pierwotną postać, została wydana dopiero w 1975. W późniejszym okresie Lem nie zezwalał na wznawianie całości trylogii. Wyraził zgodę jedynie na druk po jednym rozdziale z każdej narzuconej mu części - "Wśród umarłych" i "Powrót" - w zbiorze Lata czterdzieste. Dyktanda z 2005.

W latach 1948-1950 pracował jako młodszy asystent w Konwersatorium Naukoznawczym Asystentów Uniwersytetu Jagiellońskiego prowadzonym przez doktora Mieczysława Choynowskiego[28]. Lem przedstawił mu do oceny swoją napisaną jeszcze we Lwowie pracę pod tytułem Teoria pracy mózgu, która została poddana miażdżącej krytyce, ale Choynowski naprowadził młodego Lema na wartościową literaturę naukową (głównie dotyczącą cybernetyki), otrzymywaną w darach z zagranicy. Lem zaczął studiować nocami ze słownikiem w ręku m.in. prace Cybernetics or Control and Communication in the Animal and the Machine N. Wienera i A Mathematical Theory of Communication C. E. Shannona. Po latach, w wywiadach, Lem określi Choynowskiego mianem swojego intelektualnego mentora. Podczas dyskusji w Konwersatorium z mgr. Oświęcimskim na temat niemożliwości odtworzenia człowieka z atomów narodził się pierwszy rozdział Dialogów. Lem pisał pod pseudonimem recenzje książek naukowych i przegląd prasy w wydawanym przez Konwersatorium miesięczniku „Życie Nauki". W jednym z opublikowanych artykułów skrytykował oficjalnie popierany ze względów ideologicznych łysenkizm, co wywołało spory skandal. W 1950 na polecenie władz Konwersatorium zlikwidowano, zaś redakcję „Życia Nauki" przeniesiono do Warszawy. Młody Lem znalazł się w sytuacji bez stałego zatrudnienia, przy braku formalnego wykształcenia.

Podczas pobytu w Zakopanem latem 1950 Stanisław Lem spotkał przypadkiem ówczesnego prezesa Spółdzielni Wydawniczej „ Czytelnik" - Jerzego Pańskiego, z którym dyskutował o braku polskiej literatury fantastycznej. Za jego namową napisał w krótkim czasie powieść Astronauci, która została wydana również bardzo szybko - już w następnym 1951. Debiut książkowy Lema - fantastyczna opowieść o losie wyprawy na Wenus - okazał się bestsellerem, wielokrotnie dodrukowywanym. Po jej wydaniu pisarz został przyjęty do Związku Literatów Polskich. W 1951 ukazała się również sztuka współczesna piętnująca amerykański imperializm pt. Jacht „Paradise", napisana razem z Romanem Hussarskim na konkurs organizowany przez wydawnictwo „Czytelnik". W 1954 Lem opublikował tom Sezam i inne opowiadania, gdzie pojawiły się, oprócz kilku mniej popularnych opowiadań, pierwsze utwory związane z cyklem Dzienniki gwiazdowe. W 1955 został wydany Obłok Magellana - utopijna powieść o wyprawie do najbliższego Ziemi układu gwiazd Alfa Centauri.

Dzieła z tego okresu były napisane zgodnie z regułami realizmu socjalistycznego; ze względu na istnienie cenzury inaczej nigdy nie mogłyby się ukazać w oficjalnym obiegu. Dla Lema, który borykał się z problemami materialnymi, publikacja ich była jedynym źródłem utrzymania. Niewątpliwie utwory te były jednakże świadectwem zarówno pewnego zauroczenia młodego Lema ideą komunizmu, jak i przejawem naiwności politycznej pisarza, który doświadczył realiów sowieckiej okupacji we Lwowie. Z tego stanu pisarz szybko się otrząsnął. Autor w późniejszym okresie wstydził się swoich wczesnych utworów i albo długo nie zezwalał na ich wznawianie (Astronauci, Obłok...), albo całkowicie blokował kolejne wydania (Sezam..., Jacht...) - uznając, że nie były to wartościowe i dojrzałe pozycje, choć np. w Sezamie... znajduje się pięć pierwszych podróży Ijona Tichego. Z drugiej strony, to właśnie nieoczekiwany sukces wydawniczy Astronautów skłonił go do napisania kolejnych utworów fantastyczno-naukowych.

W lutym 1954 ożenił się z Barbarą Leśniak, ówczesną studentką medycyny, a później lekarzem radiologiem, którą poznał w 1949 lub 1950. W 1968 urodził się z tego związku syn - Tomasz. Lem wraz z ojcem i matką mieszkał początkowo w jednym pokoju przy ulicy Śląskiej w Krakowie, razem z rodziną znajomej ze Lwowa. Następnie, po śmierci ojca w 1954, Lem przeniósł się wraz z matką do dwupokojowego mieszkania na ulicę Bonerowską. Tam też, jakiś czas po ślubie, przeprowadziła się żona Lema, która wcześniej mieszkała z siostrą na ulicy Sarego. Po śmierci teścia Lema, zaistniała konieczność sprowadzenia jego żyjącej samotnie żony z Bytomia do Krakowa. By umożliwić jej legalny pobyt w mieście zgodnie z procedurami meldunkowymi, Lemowie zapisali się do spółdzielni mieszkaniowej i w rezultacie przeprowadzili się razem z teściową Lema w 1958 do jednorodzinnego domu w Klinach Borkowskich, części Krakowa w tych czasach dopiero rozbudowywanej. Matka Lema natomiast pozostała w mieszkaniu na ulicy Bonerowskiej. Sam Lem długo sprzeciwiał się przeprowadzce i zdecydował się na nią dopiero, gdy za honoraria autorskie kupił swój pierwszy samochód - P70, by móc dojeżdżać do oddalonego o kilkanaście kilometrów centrum miasta.

Twórczość fantastyczna

Po XX zjeździe KPZR w 1956 i wydarzeniach „polskiego października" w Polsce zapanowała większa swoboda pisarska. Do tego czasu twórczość Stanisława Lema sprawiała wrażenie poszukiwania drogi. Nadchodzące lata przyniosły rozkwit różnorakich form prozy beletrystycznej i dyskursywnej oraz długo oczekiwaną stabilizację życiową i materialną. Rozpoczęła się wielka, międzynarodowa kariera Lema jako pisarza science fiction. Napisał on kilkanaście książek z tego nurtu, zarówno utrzymanych w stylu realistycznym, jak i groteskowym, które zostały przetłumaczone na wiele języków (z początku jeszcze tylko krajów „bloku wschodniego").

W 1957 ukazała się pierwsza w polskim piśmiennictwie popularna monografia poświęcona cybernetyce - Dialogi, gdzie w formie wyrosłej z tradycji dialogów platońskich Lem dokonuje m.in. krytycznej analizy mechanizmów społecznych w centralnie sterowanym systemie polityczno-ekonomicznym. Jest to znacząca pozycja w dorobku pisarza, otwierająca obszerny nurt naukowej eseistyki. Również w 1957 ukazały się trzy nowe podróże znanego z Sezamu... kosmicznego wędrowcy Ijona Tichego w zbiorze groteskowo-satyrycznych opowiastek filozoficznych zatytułowanym Dzienniki gwiazdowe. Następne wydania zbioru z kolejnymi opowiadaniami (ale już bez utworu "Podróż dwudziesta szósta i ostatnia") były opublikowane w latach 1961 (jako Księga robotów), 1966, 1971, 1982 oraz 1994, czyli w zasadzie przez cały okres twórczości pisarza, uzupełniane dodatkowo cyklem Ze wspomnień Ijona Tichego przedstawiającym sylwetki różnorakich szalonych naukowców w opowiadaniach pisanych w większości w tonacji poważnej, mieszczących się w konwencji dziewiętnastowiecznej opowieści o „cudownym wynalazku".

W 1959 Lem powrócił do tematyki dalekich wypraw kosmicznych w powieści Eden. Charakterystyczny dla jego twórczości motyw kontaktu z obcą cywilizacją następuje w wyniku wypadku pojazdu kosmicznego spowodowanego błędem nawigacyjnym i przymusowym lądowaniem na obcej planecie, w sposób dalece odbiegający od tradycyjnego schematu fantastyki naukowej. Powieść ta wyznacza początek dojrzałej twórczości fantastycznonaukowej pisarza i stała się pierwszym utworem zaliczanym do kanonu powieści SF. Także w 1959 ukazało się dzieło Śledztwo, tylko sugerujące tytułem powieść kryminalną i w punkcie wyjścia przypominające klasyczny romans detektywistyczny. Dalsza akcja rozbudowywana wokół makabrycznych zniknięć zwłok z kostnic okazuje się w istocie oryginalną zagadką typu fantastycznonaukowego, osnutą wokół problemów wynikających z istnienia mechanizmu przypadkowości, który wpisany jest w konstrukcję świata. Temat ten był rozwijany przez Lema w dalszej twórczości. Rok 1959 był również debiutem sympatycznego pilota Pirxa w zbiorze opowiadań Inwazja z Aldebarana, zawierającym m.in. pierwsze trzy nowele z cyklu Opowieści o pilocie Pirxie oraz tytułową groteskę przypominającą stylem opowiadanie "Wesele w Atomicach" Sławomira Mrożka, które się ukazało w tym samym roku.

Powieść Solaris jest uważana za jedno z najwybitniejszych osiągnięć twórczych pisarza. Tematem tego dzieła jest motyw kontaktu z inną inteligentną formą życia, a zarazem jest to utwór o bezsilności nauki i samego człowieka, z jego bagażem podświadomych lęków, wobec niemożności zrozumienia kosmosu. Powrót z gwiazd ukazuje czytelnikom obraz konsumpcyjnego, bezmyślnie szczęśliwego społeczeństwa przyszłości oglądanego oczyma bohaterów, którzy powrócili na Ziemię po ponad stu dwudziestu latach z wyprawy w okolice jednej z najbliższych gwiazd. Pamiętnik... to opis podróży bohatera po labiryncie zagadkowego Gmachu pewnej rządowej instytucji - metaforze niepoznawalnego świata. Bohater ów - podobnie jak Józef K. w Procesie Kafki - usiłuje nadaremnie zrozumieć cel swojej misji.

Niezależnie od twórczości literackiej Lem cały czas publikował eseje oraz felietony literackie i popularnonaukowe w różnych czasopismach. Nawiązał stałą współpracę z czasopismami: „Nowa Kultura", „Przekrój", „Życie Literackie", „Twórczość"; zamieszczał dużo artykułów w „Problemach". Niektóre z tych artykułów wydrukowano w zbiorze Wejście na orbitę wydanym w 1962 - pierwszej nieprozatorskiej książce pisarza. W 1963 czytelnicy mieli możność zapoznać się z Lemem jako twórcą humorystycznych scenariuszy widowisk telewizyjnych. W tym roku ukazał się zbiór Noc księżycowa zawierający oprócz innych opowiadań cztery zabawne scenariusze przedstawień: w trzech głównym bohaterem jest profesor Tarantoga, genialny naukowiec i wynalazca, znany już z Dzienników gwiazdowych przyjaciel Ijona Tichego.

Rok 1964 przyniósł premiery aż trzech dzieł, które ugruntowały sławę pisarską Lema. Były to: powieść Niezwyciężony z tomu Niezwyciężony i inne opowiadania, zbiór groteskowo-baśniowych opowiadań ze świata robotów wzorowanych na bajkach ludowych pt. Bajki robotów oraz zbiór esejów filozoficzno-futurologicznych Summa technologiae.

Akcja Niezwyciężonego - powieści napisanej w stylu hard science fiction, rozgrywająca się na pozornie martwej planecie Regis III, pozwala snuć autorowi refleksje nad siłą moralną człowieka i ludzką solidarnością w sytuacji zupełnej nieprzydatności dostępnej techniki oraz stosunku do całkowicie odmiennych form egzystencji we Wszechświecie. Przemyślenia futurologiczno-filozoficzne w Summie... są osnute wokół problemów związanych z lawinowym rozwojem techniki oraz etycznymi dylematami wynikającymi ze spodziewanego wpływu przyszłych osiągnięć nauki i techniki na kulturę i cywilizację ludzką. Lem rozważa w swym dziele m.in. możliwość istnienia cywilizacji pozaziemskich, podobieństwa i różnice ewolucji biologicznej i technicznej, kwestie fantomatycznego oddziaływania na mózg człowieka, a także projekty cyborgizacji - rekonstrukcji organizmu ludzkiego. Utwór ten stanowi znakomity komentarz autorski do własnej twórczości literackiej.

W 1965 ukazała się Cyberiada - dzieło uważane przez samego Lema za swoje szczytowe osiągnięcie; pogląd ten jest również podzielany przez wielu krytyków. Cykl opowieści o przygodach dzielnych robotów-konstruktorów: Trurla i Klapaucjusza w fikcyjnym świecie robotów, rozpoczęty trzema opowiadaniami w Bajkach robotów, był kontynuowany przez autora w następnych latach nowymi utworami w zbiorach: Polowanie (1965), Bezsenność (1971), Maska (1976) oraz Powtórka (1979). Niezwykły efekt literacki uzyskał Lem w Cyberiadzie poprzez zastosowanie konwencji staropolskiej gawędy szlacheckiej w połączeniu z techniczno-kosmiczną opowieścią fantastycznonaukową w stylu eposu, poematu heroikomicznego czy powiastki filozoficznej.

W 1966 Lem opublikował książkę autobiograficzną - Wysoki Zamek, opisującą spędzone we Lwowie dzieciństwo i młodość w formie pamiętnikarskiego zwierzenia. "Opowieści o małym chłopcu" towarzyszą również rozważania filozoficzne o Absolucie oraz dywagacje o teoriach matematycznych. Była to jednocześnie jedna z pierwszych książek o przedwojennym, polskim Lwowie opublikowana w PRL. Po jej wydaniu Lem otrzymał mnóstwo listów z podziękowaniami od lwowiaków z kraju.

W 1968 ukazały się zebrane po raz pierwszy w jednym tomie Opowieści o pilocie Pirxie, wraz z premierowym opowiadaniem "Rozprawa". Wcześniej opowiadania z cyklu ukazywały się w zbiorach: Inwazja z Aldebarana (1959), Księga robotów (1961), Noc księżycowa (1963), Polowanie (1965). Do kanonicznego zbioru opowiadań o pilocie Pirxie dołączy wkrótce "Ananke" z tomu Bezsenność (1971). Pirx jest najsympatyczniejszą postacią polskiej klasycznej fantastyki naukowej, to przeciętny człowiek przyszłości wypełniający zwyczajne obowiązki pilota pojazdów kosmicznych. Każda opowieść przedstawia Pirxa w sytuacjach wymagających od niego niestereotypowego działania, wychodzi on z opresji zawsze obronną ręką dzięki temu, co wydaje się ludzką słabością: naiwności, niewiedzy i nielogicznej reakcji.

Uzyskanie pozycji jednego z liderów światowej literatury fantastycznonaukowej pozwoliło powrócić pisarzowi do swoich pierwotnych zainteresowań twórczych. Począwszy od tego momentu w twórczości Lema formy beletrystyczne ustąpiły stopniowo miejsca rozważaniom ściśle filozoficznym i eseistyce naukowej. Pod koniec 1968 ukazał się obszerny esej Filozofia przypadku - oryginalne ujęcie przez autora teorii dzieła literackiego na gruncie nauk ścisłych i wkomponowanie go w kontekst problemowy kultury współczesnej. W 1970 wydano dwutomową pracę Fantastyka i futurologia, obszerną monografię literatury fantastycznonaukowej, głównie anglosaskiej. W pierwszej, teoretycznej części, Lem przeprowadza analizę tego gatunku literackiego. W drugiej zaś części omawia krytycznie wybrane utwory w grupach tematycznych, również dokonując autointerpretacji własnych dzieł. W 1971 w zbiorze Bezsenność ukazało się obszerne opowiadanie Kongres futurologiczny z cyklu Ze wspomnień Ijona Tichego. Jest to jedno z najlepszych opowiadań Lema - wyrazista alegoria sterowania społeczeństwem za pomocą środków fałszujących rzeczywistość. Utwór ten należy do nurtu fantastyki socjologicznej, która używając alegorycznych środków wyrazu odsłania zniewalające ludzi mechanizmy sprawowania władzy.

W tym okresie Lem poszukiwał nowej formy literackiej, która pozwoliłaby połączyć poważny wykład naukowy i filozoficzny z fantastyczną teorią. Efektem tych poszukiwań było wydanie w 1971 zbioru Doskonała próżnia, zaś w 1973 tomu Wielkość urojona. Oba dzieła zaskoczyły zarówno czytelników, jak i krytyków literackich. Większość utworów z Doskonałej próżni to recenzje z nieistniejących książek, które można odczytywać jako niezrealizowane pomysły literackie i parodie stylów. Najważniejszym utworem jest jednak "Nowa Kosmogonia". Jest to fikcyjny wykład laureata Nagrody Nobla - przedstawienie Kosmosu jako Gry zaawansowanych cywilizacji: hipotezy naukowej mającej wyjaśnić zagadkę tzw. milczenia Wszechświata.

Z kolei Wielkość urojona to zbiór fikcyjnych wstępów do nieistniejących dzieł. Powtarzają się w nich najważniejsze dla Lema pytania i zagadnienia - o istotę i możliwe formy istnienia rozumu. Najobszerniejszą część zbioru stanowi utwór "Golem XIV" - wykład inteligentnego komputera przedstawiające jego pogląd na ewolucję rozumu i zarys dalszego rozwoju ludzkości. Pomysł ten rozwinął Lem w samodzielnej książce pt. Golem XIV wydanej w 1981. W 1975 ukazała się druga po Wejściu na orbitę zbiorowa edycja tekstów eseistycznych Lema pt. Rozprawy i szkice. Zawiera m.in. głosy Lema w dyskusjach nad Summą... i Filozofią przypadku, których zapisy opublikowały czasopisma „Studia Filozoficzne" oraz „Pamiętnik Literacki", posłowia Lema z serii wydawniczej Wydawnictwa Literackiego Stanisław Lem poleca oraz inne eseje i teksty popularnonaukowe. Uaktualnione wydanie tej książki, zmienione i uzupełnione o nowe teksty, ukazało się w 2003 pt. Mój pogląd na literaturę.

Lem w czasach PRL zasadniczo unikał zaangażowania się w politykę i nie zapisał się nigdy do żadnej organizacji. Na początku lat 70. sekretarz KC PZPR i minister spraw wewnętrznych Franciszek Szlachcic próbował nakłonić pisarza do zamanifestowania poparcia dla nowej ekipy Gierka, Lem jednak odmówił. Natomiast w 1976 podpisał jeden z protestów przeciwko wpisaniu w konstytucję zapisów o „wiodącej roli PZPR" oraz „przyjaźni z ZSRR". Pod koniec lat 70. Lem przygotował dla Polskiego Porozumienia Niepodległościowego pesymistyczną analizę aktualnej sytuacji społeczno-politycznej w Polsce pt. "Prognozy Chochoła", którą następnie opublikowała (pod pseudonimem) paryska „Kultura"[93]. W 1978 napisał dwa listy do Wydziału Kultury KC PZPR, w których stanowczo zaprotestował przeciwko otwieraniu, przetrzymywaniu i zaginięciom jego prywatnej korespondencji z zagranicznymi wydawcami i agentami literackimi. Działania władz uznał za szykany, które zmuszą go do opuszczenia kraju.

W domu, w którym rodzina Lemów mieszkała od 1958, zaczęło się robić ciasno. Olbrzymia liczba nagromadzonych książek, czasopism, magazynów i innych papierów Lema skłoniła ich do przeprowadzki. W 1978 Lemowie zaczęli budowę nowego, większego domu, oddalonego od starego zaledwie o kilka numerów wzdłuż ulicy Narwik w Klinach. Dom posiadał obszerny gabinet i inne udogodnienia dla pracy pisarskiej Lema, gdyż udało się ją zakwalifikować jako pracę „chałupniczą" i dzięki temu uzyskać pozwolenie na dodatkowy metraż - w ówczesnym prawie budowlanym istniało ograniczenie na maksymalną powierzchnię budynku mieszkalnego.

W 1982 Lem wysłał Ijona Tichego powtórnie na znaną z "Podróży czternastej" planetę kurdli - Encję. W tymże roku pojawiła się powieść Wizja lokalna. Okazało się, że poprzednio I. Tichy przebywał na księżycu planety wystawionym jako atrakcja dla turystów kosmicznych. Aby odpowiednio przygotować się do misji na prawdziwą Encję sumiennie studiuje on w bibliotece opracowania i analizy na temat sytuacji na planecie - to sprawozdanie z lektur jawi się czytelnikowi jako obszerny traktat poświęcony funkcjonowaniu społeczeństwa z licznymi analogiami do spraw ziemskich. Powieść jest kolejnym wyrazem niewiary autora w możliwość stworzenia idealnego ustroju społecznego, a także ukazuje względność możliwych opisów rzeczywistości.

Pobyt na obczyźnie

Po raz pierwszy z zamiarem emigracji z Polski Lem nosił się po wydarzeniach marcowych w 1968. Wtedy powstrzymało go przyjście na świat syna i niechęć do rozpoczynania wszystkiego od początku na Zachodzie. Gdy w 1981 wprowadzono w Polsce stan wojenny, Lem chciał natychmiast wyjechać z kraju, jednak z powodu zamknięcia granic nie było to możliwe. Do wyjazdu skłaniały go: brak dostępu do literatury światowej, cenzura i zaginięcia korespondencji z zagranicznymi wydawcami, braki na rynku i niepewność co do przyszłości syna. Dopiero w 1982 Lem dostał paszport w związku z przyznaniem mu rocznego stypendium w Wissenschaftskolleg zu Berlin (niem. Instytut Studiów Zaawansowanych) w Berlinie Zachodnim, dokąd wyjechał w tym samym roku. Nie mogąc sprowadzić do siebie rodziny i podlegając tym samym wciąż ograniczeniom w swobodzie wypowiedzi pisarskiej powrócił do kraju. Powodem tej decyzji był fakt, że za krytyczne wypowiedzi pod adresem systemu politycznego czy sytuacji w kraju mógł zostać pozbawiony prawa do powrotu, a rodzina możliwości wyjazdu. Kolejna okazja do opuszczenia Polski nadarzyła się już po stanie wojennym - w 1983, na zaproszenie austriackiego związku pisarzy z Wiednia. Cała rodzina Lemów otrzymała paszporty i wyjechała z kraju. Przez kilka miesięcy mieszkali w Berlinie Zachodnim, gdzie starali się o wizy austriackie, a następnie przenieśli się do Wiednia. W Wiedniu Lemowie zamieszkali w kamienicy, w czwartej dzielnicy, by po kilku latach przenieść się do domku w dzielnicy Hietzing przy ulicy Geneegasse.

Podczas pobytu w Wiedniu w latach 1983-1988 Lem nawiązał współpracę z paryską „Kulturą", gdzie do 1987 zamieszczał artykuły publicystyczne pod pseudonimem „P. Znawca". Lem nie zerwał kontaktu z Polską - w kraju w latach 1984 i 1986 ukazały się odpowiednio Prowokacja oraz Biblioteka XXI wieku - niewielkie zbiory szkiców będące kontynuacją Doskonałej próżni. Zbiory te zawierały jednak w odróżnieniu od pierwowzoru recenzję dzieł dalece poważniejszych, np. historii nazistowskiego ludobójstwa czy dzieje rozwoju broni XXI wieku. W wydanej w 1987 powieści Pokój na Ziemi Ijon Tichy udaje się na Księżyc, aby sprawdzić stan przebiegu wyścigu zbrojeń, który został tam w całości przeniesiony bez jakiejkolwiek kontroli, na mocy porozumień między mocarstwami. Tym razem misja kończy się fiaskiem, gdyż rozwój wydarzeń wymyka się spod kontroli. Tematem powieści jest przyszłość konfliktów zbrojnych rozważana w kontekście dehumanizacji, rozproszenia i miniaturyzacji uzbrojenia - fabularyzacja pomysłu z Biblioteki XXI wieku. Utwór można również odczytywać jako próbę znalezienia nadrzędnej idei ewolucyjnej dla materii ożywionej i nieożywionej.

Lem wzbraniał się przed powrotem do kraju, nawet gdy sytuacja polityczna się poprawiła. Tłumaczył swą postawę niekorzystnym położeniem geopolitycznym Polski. Jednocześnie narzekał na Wiedeń i mieszkańców Austrii. Ostatecznie Lemowie powrócili do kraju w 1988 i zamieszkali w ukończonym w tym czasie (budowę nadzorowała siostra żony Lema i jej syn z żoną) nowym domu na Klinach.

Ostatnie dzieła

W 1987 ukazała się ostatnia napisana przez Lema powieść pt. Fiasko - utwór poświęcony problematyce pionierskiego lotu do innej gwiazdy oraz próby kontaktu z pozaziemską cywilizacją, temat podejmowany przez autora od najwcześniejszych utworów fantastycznonaukowych ( Astronauci, Obłok Magellana). W przeciwieństwie do tamtych utopijnych dzieł, wydźwięk Fiaska jest zdecydowanie pesymistyczny. Co ciekawe Fiasko, podobnie jak pierwsza książka Lema Astronauci, powstało na wcześniejsze zamówienie wydawcy. Również w 1987 ukazało się polskie wydanie książki krytyka i historyka literatury Stanisława Beresia pt. Rozmowy ze Stanisławem Lemem, w wersji okrojonej przez cenzurę. Rok wcześniej wydano niemiecką edycję tej książki. Pozycja ta to zapis rozmów przeprowadzonych ze Stanisławem Lemem pomiędzy listopadem 1981 a sierpniem 1982. Ponowne wydanie rozmów ze Stanisławem Beresiem, uzupełnione o teksty skreślone przez cenzurę oraz o nowe rozmowy, przeprowadzone we wrześniu i grudniu 2001 - zatytułowane Tako rzecze... Lem - miało miejsce w 2002. Bereś rozmawia z Lemem o jego dzieciństwie, okupacji i latach powojennych, o jego twórczości oraz o poglądach pisarza na filozofię, naukę i literaturę.

W 1989 - po powrocie do kraju z Wiednia - Lem zadeklarował zaprzestanie pisania beletrystyki. W następnych latach opublikował tylko kilka krótkich opowiadań, które ukazały się w czasopiśmie „Playboy Polska" oraz w antologii Zagadka, (1995), zawierającej utwory nienależące do uporządkowanych cykli opowiadań. Od tego czasu Lem zajmował się głównie publicystyką - pisaniem felietonów oraz prognoz futurologicznych, a także uprawiał krytykę literacką i komentował współczesne wydarzenia społeczno-polityczne. W 1992 w miesięczniku „Odra" zaczął ukazywać się cykl felietonów Lema „Rozważania sylwiczne". Większość utworów z tego cyklu została potem opublikowana w tomach Sex Wars (1996, 2004) oraz Dylematy (2003). Także w 1992 Lem rozpoczął druk felietonów z cyklu „Świat według Lema" w „Tygodniku Powszechnym"]. Większość z tych felietonów ukazała się później w zbiorach: Lube czasy (1995), Dziury w całym (1997), Dylematy (2003), Krótkie zwarcia (2004) i Rasa drapieżców (2006). Lem jawi się w swoich felietonach jako krytyk kultury masowej oraz ubolewa nad wpływem powszechnej komercjalizacji, schlebiającej najniższym gustom, na postęp cywilizacji technicznej. W 1993 Lem rozpoczął publikację esejów naukowych w nieistniejącej już polskiej edycji czasopisma „PC Magazine" (do 1998), zebranych później w zbiorach Tajemnica chińskiego pokoju (1996) oraz Bomba megabitowa (1999). Rozważa w nich problemy biologicznej i sztucznej inteligencji, rozwoju informatyki oraz lawinowego przyrostu informacji w nauce i kłopotów z jej opanowaniem.

W 1993 pojawił się zbiór opowiadań Pożytek ze smoka z tytułowym opowiadaniem napisanym w 1983 i po raz pierwszy opublikowanym w Polsce, będącym krótką satyrą polityczną na pomoc ekonomiczną krajów Zachodu dla byłego Związku Radzieckiego. W 1995 polski pisarz SF i krytyk Marek Oramus przeprowadził bardzo osobisty wywiad z Lemem, który został opublikowany w polskiej edycji czasopisma „Playboy". W 2000 ukazał się tom Przekładaniec zawierający wszystkie wydane przez Lema scenariusze filmowe, widowiska telewizyjne i słuchowiska radiowe, które ukazały się wcześniej w tomach Dzienniki gwiazdowe (1957), Noc księżycowa (1963), Bezsenność (1971) oraz Powtórka (1979), w tym nie publikowane dotąd scenariusze filmowe Pamiętnik znaleziony w wannie i Katar, napisane wspólnie z Janem J. Szczepańskim w latach 70.

W tym samym 2000 ukazała się ostatnia książka eseistyczna Lema pt. Okamgnienie, nawiązująca do wcześniejszych utworów: Dialogi (1957) i Summa technologiae (1964). Lem wyraża tu zaniepokojenie pogrążaniem się nauki w chaotycznym świecie kultury postmodernistycznej. Także w 2000 ukazały się w formie książkowej rozmowy z publicystą i krytykiem literackim Tomaszem Fiałkowskim pt. Świat na krawędzi. Oprócz wspomnień biograficznych dają one podsumowanie obaw pisarza o kondycję ludzkości w rozpoczynającym się nowym stuleciu. W 2001 ukazał się zbiór zabawnych dyktand pt. Dyktanda czyli..., które Lem dyktował siostrzeńcowi swojej żony Michałowi Zychowi w czasie wakacji w 1970. W 2002 został opublikowany wybór listów pisanych przez Lema do różnych adresatów pt. Listy albo opór materii. Wyboru i opracowania korespondencji dokonał znawca twórczości Lema, krytyk i historyk literatury Jerzy Jarzębski. W 2005 ukazał się ostatni - trzydziesty trzeci - tom „Dzieł Zebranych" Stanisława Lema w serii publikowanej przez Wydawnictwo Literackie od 1998, pod redakcją Jerzego Jarzębskiego.

Lem jest także autorem napisanej pod koniec lat 40. satyry na Stalina pt. "Korzenie" oraz niedokończonej powieści detektywistycznej w stylu Chandlera, którą Lem określał jako Sknocony kryminał, powstałej pod koniec lat 50. Oba utwory zostały odnalezione w archiwum pisarza po jego śmierci i opublikowane w 2009.

Życie prywatne

Lem był koneserem marcepanu i chałwy, z których nie chciał zrezygnować nawet wtedy, kiedy zachorował w podeszłym wieku na cukrzycę. Z alkoholi pijał tylko likiery, najczęściej benedyktynkę oraz chartreuse, a także gin (sympatię do tego trunku wyrażał niejednokrotnie w korespondencji do Sławomira Mrożka); palił papierosy, lecz wyłącznie mentolowe. W połowie lat 80. z powodu kłopotów ze zdrowiem musiał rzucić palenie. Był zapalonym narciarzem do końca lat 60., kiedy kardiolog odradził mu wysiłek fizyczny. W każdą zimę wyjeżdżał do Zakopanego i razem z żoną uprawiał narciarstwo na stoku Kasprowego Wierchu. Z powodu uczulenia na pyłki traw i wywołany tym katar sienny w czerwcu bywał częstym gościem Zakopanego, gdyż w Tatrach pylenie traw następowało później niż w Krakowie. Pisarz zatrzymywał się w tym czasie w Domu Literatów „Astoria" i tam powstały najsłynniejsze jego dzieła. Ulubioną lekturą Lema była Trylogia Sienkiewicza, ale czytał z niej tylko najlepsze, jego zdaniem, fragmenty. Z poezji bardzo cenił sobie twórczość Bolesława Leśmiana. Lubił muzykę poważną, szczególnie symfonie Beethovena, jazz (duet Louisa Armstronga z Ellą Fitzgerald), piosenki z Kabaretu Starszych Panów oraz niektóre piosenki grupy The Beatles. Do ulubionych filmów rozrywkowych Lema należały obrazy poświęcone postaci King Konga, seria z Jamesem Bondem, Gwiezdne Wojny oraz serial Star Trek. Te ostatnie krytykował jednak za lekceważenie przez scenarzystów podstawowych praw fizyki. Z kina artystycznego najbardziej cenił filmy reżysera hiszpańskiego Luisa Buñuela. Był poliglotą: znał łacinę, niemiecki, francuski, angielski, ukraiński i rosyjski.

Lem był pasjonatem motoryzacji. Pierwsze prawo jazdy zdobył na kilka miesięcy przed wybuchem wojny, ale nie miał okazji się nim nacieszyć. W PRL posiadał m.in. następujące samochody: AWZ P70, Wartburg 1000, Fiat 1800, Fiat 125p oraz Mercedes-Benz W201. Był kierowcą obdarzonym temperamentem: lubił wyprzedzać i ścigać się spod świateł; zawsze z impetem wjeżdżał do garażu. Samodzielnie majsterkował przy swoich samochodach.

W kontaktach bezpośrednich Stanisław Lem okazywał się być człowiekiem pogodnym, dowcipnym i czarującym, co zaskakiwało osoby znające go wyłącznie poprzez jego twórczość. Lubił żartować z otaczającej go rzeczywistości i ludzi, aczkolwiek niekoniecznie z samego siebie. Był osobą gościnną i towarzyską, często zabawiał swoich gości rozmową i prowadził z nimi ożywione dyskusje. Z drugiej strony nie przepadał, gdy się z nim nie zgadzano i źle znosił krytykę własnej twórczości. Łatwo też wpadał w irytację, szczególnie w bardziej oficjalnych sytuacjach, jak negocjacje finansowe czy kontakty z urzędnikami państwowymi.

Najbliższym przyjacielem Lema był pisarz Jan Józef Szczepański, również ojciec chrzestny syna Tomasza. Częstym gościem w domu Lemów bywał krytyk i historyk literatury Jan Błoński, sąsiad z osiedla. W młodości, po przyjeździe do Krakowa, dobrym znajomym pisarza był rzeźbiarz i architekt Roman Husarski oraz prawnik Jerzy Wróblewski. Podczas pobytu w Berlinie Zachodnim i Wiedniu Lem zaprzyjaźnił się blisko z pisarzem i historykiem Władysławem Bartoszewskim. Lem prowadził również ożywioną znajomość korespondencyjną m.in. z pisarzem Sławomirem Mrożkiem (opublikowaną w 2011 w tomie Listy), swoim amerykańskim tłumaczem Michaelem Kandelem (udostępniona w zbiorze Listy albo opór materii z 2002), a także ze swym agentem literackim na rynkach zachodnich - Austriakiem Franzem Rottensteinerem. Gdy na początku lat 90. Rottensteiner wyjawił Lemowi w jednym z listów swój zamiar przekazania ich obszernej korespondencji z lat 1970-1990 do Biblioteki Ossolińskich, Lem wytoczył swojemu agentowi głośny proces przed sądem w Wiedniu i zażądał bardzo wysokiego odszkodowania. Pisarz przegrał proces o odszkodowanie, ale zablokował przekazanie listów. Zerwał też wszelkie kontakty z Rottensteinerem.

Świadomie nigdy więcej nie odwiedził rodzinnego Lwowa od czasu wymuszonego wyjazdu w 1946.

Śmierć Stanisława Lema

Lem pierwszy raz poważnie zachorował z zagrożeniem życia i był operowany w połowie lat 70. W czasie pobytu na emigracji przeszedł również kilka skomplikowanych operacji, dodatkowo cierpiał na depresję spowodowaną sytuacją w Polsce. Pod koniec życia podupadł na zdrowiu. Chorował na cukrzycę, mdlał, zdarzały mu się krwotoki po przedawkowaniu leków. Kilka razy był hospitalizowany, często w stanie agonalnym wymagającym natychmiastowej reanimacji. Na kilka tygodni przed śmiercią znalazł się w szpitalu z objawami niewydolności nerek i zapalenia płuc. Zmarł 27 marca 2006 w szpitalu klinicznym Collegium Medicum UJ w Krakowie, przed ukończeniem 85 lat. Zgodnie z jego ostatnią wolą urna z prochami została złożona 4 kwietnia 2006 na Cmentarzu Salwatorskim w Krakowie. Pochówkowi towarzyszyła modlitwa odmówiona na prośbę rodziny.

Pamięci Lema

Nazwiskiem pisarza została nazwana planetoida 3836 Lem, pierwszy polski sztuczny satelita Lem, a także ulice w niektórych polskich miastach. Śmierci Lema piosenkę pt. "Lema pamięci kosmiczny pogrzeb" (z albumu Matematyk) poświęcił zespół Homo Twist. Jego imię nosi także Zespół Szkół Ogólnokształcących w Kowarach oraz pierwszy w Polsce Ogród Doświadczeń w Krakowie.

23 listopada 2011, z okazji 60. rocznicy wydania Astronautów, pierwszej powieści Lema, wyszukiwarka Google przygotowała specjalnego doodle'a (czyli logo Google) z animacją i minigrą opartą na motywach z Cyberiady, a inspirowaną ilustracjami Daniela Mroza do dzieł Lema. Był to najbardziej skomplikowany doodle wydany do tego czasu przez Google.

Ekranizacje

1. Na podstawie Dzienników gwiazdowych w 2007 powstał niemiecki serial Ijon Tichy - gwiezdny podróżnik, w którym rolę główną zagrał Oliver Jahn. W roku 2011 powstał drugi sezon serialu.

2. Wyprawa profesora Tarantogi - spektakl telewizyjny z 1992 w reżyserii Macieja Wojtyszki. W roli Profesora Tarantogi wystąpił Tadeusz Huk, a Piotr Cyrwus zagrał Magistra Janusza Chybka.

3. W 1965 roku powstała polska adaptacja filmowa opowiadania Ze wspomnień Ijona Tichego, pod tytułem "Profesor Zazul", w reżyserii Marka Nowickiego i Jerzego Stawickiego.

4. W 1999 powstał spektakl "Przypadek Ijona Tichego" wyreżyserowany dla Teatru Telewizji przez Lecha Raczaka.

Dorobek literacki

Stanisław Lem jest najczęściej tłumaczonym polskim autorem. Jego książki zostały przetłumaczone na 41 języków, w łącznym nakładzie ponad 30 milionów egzemplarzy. Sam autor wspominał o 44 językach (niektóre tłumaczenia są pirackie) i liczbie wydań pojedynczych między 1350 a 1400.

Dorobek literacki Stanisława Lema obejmuje m.in. powieści i opowiadania fantastyczno-naukowe, detektywistyczne i powieść autobiograficzną, eseje futurologiczno-filozoficzne, publicystykę literacką, felietony, wiersze, listy, scenariusze słuchowisk radiowych, widowisk telewizyjnych, filmowe, dramaty, a także posłowia i przedmowy do prac innych autorów (m.in. braci Strugackich czy Philipa K. Dicka) oraz recenzje. Wiele z nich nigdy nie ukazało się drukiem zwartym, niektóre pierwotnie drukowane były w czasopismach, by później zostać wydanymi w formie książkowej.

Atrakcyjność twórczości Lema wynika przede wszystkim z połączenia popularnego gatunku literackiego z refleksją filozoficzno-naukową i sprawnego wkomponowania wnikliwych analiz społecznych w atrakcyjną fabułę. Zwraca również uwagę dbałość o naukowe szczegóły w kreowanych światach i wizjach literackich, mistrzowskie operowanie językiem i kreacja niebanalnych bohaterów, często stawianych przed poważnymi wyborami moralnymi. Twórczość Lema można potraktować całościowo jako próbę literackiego uporządkowania świata w możliwie najogólniejszym sensie filozoficznym i opisania jego dalszych perspektyw rozwoju.

Twórczość Stanisława Lema jest różnorodna, można jednak wyróżnić w niej z pewnym przybliżeniem kilka nurtów, rozwijanych równolegle przez pisarza z różnym nasileniem w kolejnych okresach twórczych:

1. nurt powieści realistycznych - Szpital Przemienienia (1955), Wysoki Zamek (1966)

2. nurt klasycznej fantastyki naukowej - powieści: Eden (1959), Powrót z gwiazd (1961), Solaris (1961), Niezwyciężony (1964), Głos Pana (1968), Opowieści o pilocie Pirxie (1968), Fiasko (1987)

3. nurt groteski fantastycznonaukowej

4. utwory o zabarwieniu groteskowym archaizowane na baśń, epos rycerski, gawędę szlachecką, napisane językiem stylizowanym na staropolski - Bajki robotów (1964) i Cyberiada (1965 i późniejsze wydania)

Tematyka utworów

W powieściach i opowiadaniach fantastycznonaukowych Lem rozwinął do perfekcji klasyczne tematy tego gatunku:

1. cywilizacyjne trendy rozwojowe - Wizja lokalna, Pokój na Ziemi;

2. rola przypadku w obrazie rzeczywistości - Śledztwo, Katar;

3. antyutopijne wizje społeczne i krytyka totalitaryzmów - Dzienniki gwiazdowe, Eden, Pamiętnik znaleziony w wannie, Powrót z gwiazd, Cyberiada, Wizja lokalna;

4. sztuczna inteligencja - Dzienniki gwiazdowe, Bajki robotów, Niezwyciężony, Cyberiada, Maska, Golem XIV.

Bohaterowie beletrystyki Lema to najczęściej indywidualiści i samotnicy. Do najbardziej znanych należą:

1. lekarz Stefan Trzyniecki - Szpital Przemienienia;

2. astronauta Pirx - Opowieści o pilocie Pirxie, Fiasko;

3. konstruktorzy Trurl i Klapaucjusz - Cyberiada;

4. szaleni naukowcy, nawiedzeni amatorzy - Przyjaciel, Formuła Lymphatera, Ze wspomnień Ijona Tichego I-IV, Doktor Diagoras, Prawda;

5. porucznik Gregory - Śledztwo;

6. astronauta Hal Bregg - Powrót z gwiazd;

7. psycholog Kris Kelvin - Solaris;

8. nawigator Rohan - Niezwyciężony;

9. matematyk Piotr Hogarth - Głos Pana;

10. astronauta Marek Tempe - Fiasko.

Poglądy filozoficzne Stanisława Lema

Krytyk i historyk literatury Małgorzata Szpakowska uważa Lema za późnego spadkobiercę postpozytywistycznego naturalizmu, z czego wynika jego charakterystyczna mizantropia, wykazująca wspólne korzenie z twórczością Przybyszewskiego i Witkacego. W dziedzinie filozofii nauki Lem często odwoływał się do prac filozofa i logika Bertranda Russella oraz filozofa nauki Karla R. Poppera. Epistemologiczne poglądy Lema można zaliczyć do szkoły krytycznych uczniów Poppera, takich jak filozof nauki Imre Lakatos. Przekonania Lema w zakresie antropologii publicysta i dziennikarz Wojciech Orliński określa jako mizantropijny humanizm - człowiek znajduje się w centrum zainteresowań Lema, nie wzbudza on jednak jego sympatii jako przypadkowy produkt ewolucji, zniewolony przez atawistyczne instynkty. W domenie metafizyki Lem prezentował stanowisko agnostyka, wyraźnie różne jednak od oficjalnego ateizmu państwowego, np. radzieckiego. Filozofia społeczna Lema przejawiała się w wielu dziełach poprzez krytykę ustroju totalitarnego z pozycji humanistycznych, w późniejszych utworach pojawiła się również krytyka społeczeństwa konsumpcyjnego i skrajnie permisywnego. W publicystyce dotyczącej filozofii języka Lem odrzucał strukturalizm i semiotykę, stojąc na stanowisku, iż nie można analizować dzieła literackiego samego w sobie, abstrahując od kontekstu odczytania go przez odbiorcę. Paweł Okołowski w pracy Materia i wartości. Neolukrecjanizm Stanisława Lema, wydana przez Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego w 2010 r. uznał Lema za Lukrecjusza czasów współczesnych. Sam Stanisław Lem w jednym ze swych "Rozważań Sylwicznych" napisał: W języku polskim dotąd dostrzegłem tylko jeden trop wiodący w kierunku filozofa Lema. W zbiorowej pracy "Edukacja Filozoficzna" (...) nazywa mnie Okołowski racjonalistycznym naturalistą z metafizycznymi przedłużeniami.

Recepcja twórczości Lema w kraju

Twórczość Lema od początku sytuowała się pomiędzy humanistyką a nauką, jednak dla humanistów był on przede wszystkim autorem podrzędnych powieści fantastycznych, zaś dla naukowców - dyletantem fabularyzującym wyniki naukowe. Dopiero w latach 70. krytycy, tacy jak: Małgorzata Szpakowska, Jerzy Jarzębski i Stanisław Bereś, podjęli udane próby całościowej interpretacji jego dzieł. Lem zaczął być stawiany w pierwszym rzędzie twórców literatury współczesnej. Rozprawy poświęcone jego twórczości opublikowali również: Ewa Balcerzak (1973), Piotr Krywak (1974), Andrzej Wójcik (1987), Andrzej Stoff (1990), Ryszard Handke (1991) i Antoni Smuszkiewicz (1995), a także Paweł Okołowski (2010). Stało się oczywistym jakkolwiek, że ładunek intelektualny jego dzieł przekracza kompetencje większości literaturoznawców. Z kolei naukowcy nie uważali jego działalności literackiej i publicystycznej za godną merytorycznej polemiki. Długotrwały brak uznania dla jego twórczości, szczególnie ze strony świata nauki, wywołał u Lema trwałą frustrację, która nasiliła się pod koniec życia[168]. Własną pozycję niedocenionego myśliciela, który jest przekonany o doniosłości swych koncepcji naukowych, sportretował Lem w Cyberiadzie (postać filozofa Chloryana Teorycego Klapostoła) oraz w Nowej Kosmogonii (postać Arystydesa Acheropoulosa).

Z pryncypialną krytyką swojej twórczości pisarz spotkał się trzykrotnie. W 1952 Ludwik Grzeniewski oraz Zofia Woźnicka zaatakowali w „Nowej Kulturze" utwór Astronauci z pozycji socrealistycznych za „nieopisanie człowieka ery humanizmu" oraz „brak dostatecznie mocnej podbudowy ideologicznej". W 1974 poeci i publicyści Julian Kornhauser oraz Adam Zagajewski w swej publikacji Świat nie przedstawiony zaliczyli Lema do pisarzy-eskapistów. W 1990 Stanisław Bereś wypomniał Lemowi socrealistyczne elementy w utworach z początku kariery.

Recepcja Lema poza granicami Polski

Z ogromną popularnością spotkały się utwory Lema w Rosji (wcześniej ZSRR). W połowie lat 60. spotkania autorskie z Lemem organizowali m.in. kosmonauci Boris Jegorow i Konstantin Fieoktistow oraz uczony Iosif Szkłowski. Spotkania te wypełniały po brzegi wielkie audytoria rosyjskich uniwersytetów. Lema podejmowała również elita rosyjskiej nauki i kultury - m.in. fizyk Piotr Kapica oraz poeta i pieśniarz Włodzimierz Wysocki. Gorącym wielbicielem utworów Lema był Siergiej Korolow - główny twórca radzieckiego programu kosmicznego. Wielkim powodzeniem cieszyły się dzieła Lema na rynku niemieckojęzycznym. Dużo starań włożył w to Austriak Franz Rottensteiner - wieloletni nieoficjalny agent literacki Lema na rynkach zachodnich. Łącznie 7,5 milionów egzemplarzy dzieł Lema sprzedano w Niemczech, 6 mln w Rosji, podczas gdy w Polsce ponad 5 mln.

Pomimo nieprzychylnej opinii o amerykańskiej literaturze science fiction - Lem uznawał ją za szmirę: bezmyślną, słabo pisaną i robioną bardziej dla pieniędzy niż dla idei czy rozwijania nowych form literackich - został w 1973 honorowym członkiem z prawem głosu Science Fiction Writers of America (Stowarzyszenia Amerykańskich Pisarzy Science Fiction). Takie honorowe członkostwo SFWA było nadawane autorom nie spełniającym kryteriów członka zwyczajnego (u Lema był to brak publikacji na rynku amerykańskim), a jednocześnie mile widzianym w stowarzyszeniu. Po debiucie na rynku amerykańskim, kiedy spełniał już kryteria, by być przyjętym jako normalny członek SFWA, jego członkostwo honorowe zawieszono. Niektórzy członkowie SFWA odebrali to jako naganę za jego poglądy o amerykańskim SF, tym niemniej zawieszanie członkostwa honorowego w przypadku spełnienia kryteriów członkostwa zwyczajnego było rutynową praktyką stowarzyszenia. Bez względu na to, wielu członków SFWA (w tym Ursula K. Le Guin) protestowało przeciw takiej procedurze, a jeden z nich zaoferował nawet pokrycie opłaty członkowskiej za Lema, na co pisarz nie zgodził się[177]. Lema zaproszono do członkostwa zwyczajnego w SFWA, ale w 1976 Lem to zaproszenie odrzucił.

Najsłynniejszym utworem Lema - najbardziej znanym w kraju i za granicą - jest powieść fantastyczna Solaris. Książka ta należy do ścisłego kanonu gatunku i doczekała się olbrzymiej ilości recenzji i analiz w wielu krajach. Lemowi udało się w niej stworzyć najbardziej oryginalną wizję Obcego w historii literatury SF. Powieść tę zaadaptował do filmu rosyjski reżyser Andriej Tarkowski w 1972. Film w tym samym roku zdobył Nagrodę Specjalną Jury na Festiwalu Filmowym w Cannes. Po raz drugi utwór został podstawą scenariusza do filmu amerykańskiego reżysera Stevena Soderbergha w 2002, z George'em Clooneyem w roli głównej.

Warsztat pisarski

Lem pisał swe utwory wyłącznie na maszynie do pisania. Pracę rozpoczynał codziennie około czwartej nad ranem. Dużo czasu pisarzowi zajmowała obfita korespondencja z całego świata. Cztery razy w tygodniu odwoził żonę do pracy samochodem i robił zakupy. Po południu znowu pracował kilka godzin, po krótkim odpoczynku pracował również wieczorami, ale kładł się do snu względnie wcześnie. Najwięcej udało mu się stworzyć podczas wyjazdów do Zakopanego w Domu Literatów „Astoria". Miał rozrzutny sposób pisania: nie tworzył notatek, nie sporządzał wersji roboczych - kiedy nie był zadowolony z efektu zaczynał od początku, aby dotrzeć do miejsca, które go satysfakcjonowało. Procedura była powtarzana aż do osiągnięcia zamierzonego rezultatu. Teksty nieudane były niszczone - żona paliła je na łące za domem. Lem zmienił metodę tworzenia nowych utworów w przypadku Wizji lokalnej - powieść została złożona z kilku fragmentów. W późniejszym czasie niedokończone fragmenty wykorzystywał w innych dziełach, np. nieukończone opowiadanie o Pirxie pt. Las Birnam zostało opublikowane jako początek powieści Fiasko. W podeszłym wieku Lem nie mógł już pisać samodzielnie na maszynie z powodów neurologicznych i swoje teksty dyktował sekretarzowi, który zapisywał je na komputerze. Tak powstała np. książka Okamgnienie. Sam Lem nigdy nie nauczył się obsługiwać komputera.

Lem a Ph. K. Dick, ciekawostki

Philip K. Dick, amerykański pisarz SF - jeden z niewielu, o którego twórczości Lem wyrażał się pozytywnie w monografii Fantastyka i futurologia - uważał, że Lem to prowokacja komunistów, za którą kryje się grupa pisarzy działających na zlecenie partii komunistycznej, by przejąć kontrolę nad opinią publiczną. Dowodem tego miała być mnogość stylów pisarskich Lema i szeroka tematyka jego dzieł, a także nietypowe, niesłowiańskie nazwisko mogące być skrótem jakiejś tajnej komórki. P. K. Dick napisał w tej sprawie surrealistyczny donos do FBI. Postępowanie Dicka tłumaczy fakt, że w tym czasie przeżywał on załamanie nerwowe.

Amerykański pisarz Kurt Vonnegut uznał, iż w opowiadaniu "O królewiczu Ferrycym i królewnie Krystali" ( Bajki robotów) znajduje się najbardziej obrzydliwy opis istoty ludzkiej w całej literaturze.

Prace Lema były wykorzystywane jako podręczniki akademickie na wykładach dotyczących filozofii, a teksty Cyberiady wykorzystał w swojej kompozycji Floof Esa-Pekka Salonen.

Nagrody i wyróżnienia

1955 - odznaczony Złotym Krzyżem Zasługi

1957 - laureat Nagrody Literackiej Miasta Krakowa za całokształt twórczości ze szczególnym uwzględnieniem Czasu nietraconego

1959 - odznaczony Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski

1965 - Nagroda Ministra Kultury i Sztuki II stopnia

1968 - Nagroda miesięcznika „Problemy"

1970

1. odznaczony Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski

2. Nagroda Ministra Spraw Zagranicznych za popularyzację polskiej kultury za granicą

1. Członkostwo w Science Fiction Research Association

2. Nagroda „Miesięcznika Literackiego"

1972 - członkostwo Komisji Polskiej Akademii Nauk „Polska 2000"

1973 - Nagroda Literacka Ministra Kultury i Sztuki I stopnia

1976

1. Nagroda Państwowa I stopnia w dziedzinie literatury

2. Nagroda Europejskiego Kongresu Science Fiction EUROCON

1. odznaczony Orderem Sztandaru Pracy II klasy

2. nagroda Przewodniczącego Komitetu do spraw Radia i Telewizji za całokształt współpracy artystycznej

3. Wielka Nagroda Literatury Detektywistycznej

1. Nagroda miesięcznika „Odra"

2. Nagroda Europejskiego Kongresu Science Fiction EUROCON

1981 - doktorat honoris causa Politechniki Wrocławskiej

1986

1. Austriacka nagroda państwowa w dziedzinie kultury europejskiej za rok 1985

2. Nagroda Fundacji im. Jurzykowskiego w Nowym Jorku

1. austriacka nagroda państwowa im. Franza Kafki w dziedzinie literatury

2. Nagroda Europejskiego Kongresu Science Fiction EUROCON

1994 - członkostwo Polskiej Akademii Umiejętności

1995

1. Nagroda Polskiego PEN Clubu im. Jana Parandowskiego

2. Medal międzynarodowego Stowarzyszenia Uczestników Lotów Kosmicznych

1. odznaczony Orderem Orła Białego

2. Nagroda Wielkiej Fundacji Kultury

1. honorowe obywatelstwo Krakowa

2. doktorat honoris causa Uniwersytetu Opolskiego

1998 - doktoraty honoris causa Uniwersytetu Jagiellońskiego, Lwowskiego Państwowego Uniwersytetu Medycznego

2001 - Złote Berło - nagroda Fundacji Kultury Polskiej za "wyprzedzanie myślą swojego czasu"

2003 - doktorat honoris causa Uniwersytetu Bielefeld

2005 - złoty Medal Zasłużony Kulturze Gloria Artis

Ijon Tichy i profesor Tarantoga

cykl Ijon Tichy

1. Podróż siódma (1964) Niezwyciężony i inne opowiadania, Dzienniki gwiazdowe

2. Podróż ósma (1966) Dzienniki gwiazdowe, (z wyjątkiem wydania WL 2002)

3. Podróż jedenasta (1961)Księga robotów, Dzienniki gwiazdowe

4. Podróż dwunasta (1957) Dzienniki gwiazdowe, (z wyjątkiem wydania WL 2002)

5. Podróż trzynasta (1957) Dzienniki gwiazdowe

6. Podróż czternasta (1957) (pierwodruk "Przekrój" 1956 jako "Z dziennika gwiezdnego Ijona Tichego") Dzienniki gwiazdowe

7. Podróż osiemnasta (1971) Dzienniki gwiazdowe, (z wyjątkiem wydania WL 2002)

8. Podróż dwudziesta (1971) Dzienniki gwiazdowe, (z wyjątkiem wydania WL 2002)

9. Podróż dwudziesta pierwsza (1971) Dzienniki gwiazdowe

10. Podróż dwudziesta druga (1954) Sezam i inne opowiadania, Dzienniki gwiazdowe, (z wyjątkiem wydania WL 2002)

11. Podróż dwudziesta trzecia (1954) Sezam i inne opowiadania, Dzienniki gwiazdowe, (z wyjątkiem wydania WL 2002)

12. Podróż dwudziesta czwarta (1954) Sezam i inne opowiadania, Dzienniki gwiazdowe

13. Podróż dwudziesta piąta (1954) Sezam i inne opowiadania, Dzienniki gwiazdowe, (z wyjątkiem wydania WL 2002)

14. Podróż dwudziesta szósta i ostatnia (1954) Sezam i inne opowiadania, Dzienniki gwiazdowe tylko w wydaniu z 1957 - brak w późniejszych wydaniach

15. Podróż dwudziesta ósma (1966) Dzienniki gwiazdowe, (z wyjątkiem wydania WL 2002)

16. Ostatnia podróż Ijona Tichego (1996) („Playboy Polska" 5/1999) - pierwsze wydanie w niemieckim "Playboyu" w 1996 roku.

17. Pożytek ze smoka (1993) Pożytek ze smoka i inne opowiadania, Dzienniki gwiazdowe

Ze wspomnień Ijona Tichego

1. I - Profesor Corcoran (1961) Księga robotów, Dzienniki gwiazdowe

2. II - Profesor Decantor (1961) Księga robotów, Dzienniki gwiazdowe, (z wyjątkiem wydania WL 2002)

3. III - Profesor Zazul (1961) Księga robotów, Dzienniki gwiazdowe

4. IV - Fizyk Molteris (1961) Księga robotów, Dzienniki gwiazdowe

5. V - Tragedia pralnicza (1963) Noc księżycowa, Dzienniki gwiazdowe

6. Formuła Lymphatera (1961) Księga robotów, Zagadka

7. Doktor Diagoras (1964) Niezwyciężony i inne opowiadania, Dzienniki gwiazdowe

8. Zakład doktora Vliperdiusa (1964) Niezwyciężony i inne opowiadania, Dzienniki gwiazdowe

9. Ratujmy kosmos (1964) Niezwyciężony i inne opowiadania, Dzienniki gwiazdowe

Opowieści o pilocie Pirxie

cykl Opowieści o pilocie Pirxie

cykl Cyberiada

1. Opowieść pierwszego Odmrożeńca

2. Opowieść drugiego Odmrożeńca

Siedem wypraw Trurla i Klapaucjusza

Bajki robotów

cykl Bajki robotów

Trzej elektrycerze

Uranowe uszy

Jak Erg Samowzbudnik Bladawca pokonał

Skarby króla Biskalara

Dwa potwory

Biała śmierć

Jak Mikromił i Gigacyan ucieczkę mgławic wszczęli

Bajka o maszynie cyfrowej, co ze smokiem walczyła

Doradcy króla Hydropsa

Przyjaciel Automateusza

Król Globares i mędrcy

Bajka o królu Murdasie

Z dzieła Cyfrotikon, czyli o dewijacyach, superfiksacyach a waryacyach sérdecznych

O królewiczu Ferrycym i królewnie Krystali

Apokryfy-recenzje nieistniejących książek

Marcel Coscat "Les Robinsonades" (Ed. du Seuil - Paris) Doskonała próżnia, Apokryfy

Patric Hannahan "Gigamesh" (Transworld Publishers - London) Doskonała próżnia, Apokryfy

Simon Merill "Sexplosion" (Walker and Company - New York) Doskonała próżnia, Apokryfy

Alfred Zellermann "Gruppenführer Louis XVI" (Surkampf Verlag) Doskonała próżnia, Apokryfy

Solange Marriot "Rien du tout, ou la conséquence" (Ed. du Midi) Doskonała próżnia, Apokryfy

Joachim Fersengeld "Perycalypsis" (Edition de minuit - Paris) Doskonała próżnia, Apokryfy

Gian Carlo Spallanzani "Idiota" (Mondadori Editore) Doskonała próżnia, Apokryfy

"Do yourself a book" Doskonała próżnia, Apokryfy

Kuno Mlatje "Odys z Itaki" Doskonała próżnia, Apokryfy

Raymond Seurat "Toi" (Ed. Denoel) Doskonała próżnia, Apokryfy

Alistar Waynewright "Being Inc." (American Library) Doskonała próżnia, Apokryfy

Wilhelm Klopper "Die kultur als Fehler" (Universitas Verlag).

Cezar Kouska "De impossibilitate Vitae"; "De impossibilitate prognoscendi" (2 tomy), (Praha, Statni Nakladatalstvi N. Lit.) Doskonała próżnia, Apokryfy

Arthur Dobb "Non serviam" (Pergamon Press) Doskonała próżnia, Apokryfy

Alfred Testa "Nowa kosmogonia" Doskonała próżnia, Apokryfy

Stanisław Lem Wstęp Wielkość urojona, Apokryfy

Cezary Strzybisz "Nekrobie"(139 reprodukcji) - wstęp Wielkość urojona, Apokryfy

Reginald Gulliver "Eruntyka" - wstęp. Juan Rambellais Wielkość urojona, Apokryfy

"Historia literatury bitycznej" - wstęp i wstęp do II wydania Wielkość urojona, Apokryfy

Ekstelopedia Vestranda w 44 magnetomach - Profertynka Wielkość urojona, Apokryfy

Vestranda Ekstelopedia - (arkusz próbny) Wielkość urojona, Apokryfy

Prowokacja - #Horst Aspericus: Der Völkermord. I. Die Endlösung als Erlösung. II. Fremdkörper Tod. (Getynga 1980) Wielkość urojona, Apokryfy

J. Johnson and S. Johnson: One Human Minute, (Moon Publishers, London - Mare Imbrium - New York 1985) Wielkość urojona, Apokryfy

Das kreative Vernichtungsprinzip. The world as holocaust - wstęp Biblioteka XXI wieku, Apokryfy

Weapon systems of the twenty first century or the upside-down evolution Biblioteka XXI wieku, Apokryfy

Człowiek z Marsa 1946, 1994, 1996, 2004, 2009 (plus klubówki: 1985, 1991)

Astronauci 1951, 1952, 1953, 1955, 1957, 1967, 1970, 1972, 2004, 2009

Jacht Paradise sztuka, z Roman Hussarski 1951

Obłok Magellana 1955, 1956, 1959, 1963, 1967, 1970, 2005

Eden 1959, 1968, 1971, 1973, 1977, 1982, 1984, 1995 (2x), 2003, 2009, 2011

Śledztwo 1959, 1969, 1982, 1988, 1995, 2001, 2008

Pamiętnik znaleziony w wannie 1961, 1971, 1983, 1997, 2000, 2009

Powrót z gwiazd 1961, 168, 1970, 1975, 1981, 1985, 1994, 1999, 2005, 2008

Solaris 1961, 1962, 1963, 1968, 1974, 1976, 1982, 1986, 1994, 1995, 1997, 1998, 1999, 2002 (2x), 2003, 2004, 2008, 2012

Niezwyciężony 1964 w: Opowiadania wybrane, 195, 1968, 1982, 1986, 1995 (2x), 1997, 2002, 2008

Głos Pana 1968, 1970, 1973, 1978, 1984, 1996, 2002, 2003, 2008

Kongres futurologiczny 1971 Bezsenność, 1973, 1978, 1983, 1994, 2002, 2003, 2008, 2012

Katar 1976, 1978, 1982, 1988, 1993, 1998, 2002, 2008

Wizja lokalna 1982, 1983, 1998, 2010

Fiasko 1987, 1999, 2010

Pokój na Ziemi 1987, 1992, 1999, 2009

Zbiory opowiadań

Sezam i inne opowiadania 1954, 1955

Dzienniki gwiazdowe 1957, 1958, 1966, 1971, 1974, 1976, 1983, 1991, 1994, 1999, 2001, 2002, 2003, 2008, 2012

Inwazja z Aldebarana 1959

Księga robotów 1961

Noc księżycowa 1963

Bajki robotów samodzielne: 1964, 1983, 1989, 1995, 1999, 2002, 2003, 2007, 2008, 2012. Z Cyberiadą: 1967, 1978, 1991, 1995, 2001

Niezwyciężony i inne opowiadania 1964, 1965

Cyberiada 1965, 1967, 1978, 1991, 1995, 2001, 2002, 2009

Polowanie 1965

Ratujmy kosmos i inne opowiadania 1966

Opowieści o pilocie Pirxie 1968, 1973, 1976, 1980, 1986, 1989, 1990, 1993, 1995 (2x), 1998, 1999, 2000, 2005, 2008, 2012

Opowiadania 1969

Bezsenność 1971

Doskonała próżnia 1971, 1974. 1985, 2008, 2000

Opowiadania wybrane 1973, 1978

Wielkość urojona 1973, 1974, 1985, 2000

Odruch warunkowy 1975

Suplement 1976

Maska 1976, 1977, 1983, 1988, 2010

Powtórka 1979

Golem XIV 1981, 1999, 2009

Prowokacja 1986

Biblioteka XXI wieku 1986, 2000, 2003, 2009

Ciemność i pleśń 1988

Pożytek ze smoka i inne opowiadania 1993

Zagadka 1996

Apokryfy 2000

Przekładaniec 2000

Fantastyczny Lem 2001

Lata czterdzieste. Dyktanda 2005

Człowiek z Marsa. Opowiadania Młodzieńcze. Wiersze 2009

Ogród ciemności 2017

Opowiadania

Obcy Człowiek z Marsa. Opowiadania Młodzieńcze. Wiersze, Lata czterdzieste. Dyktanda

Człowiek z Hiroshimy Człowiek z Marsa. Opowiadania Młodzieńcze. Wiersze, Lata czterdzieste. Dyktanda

Trust Twoich Marzeń Człowiek z Marsa. Opowiadania Młodzieńcze. Wiersze, Lata czterdzieste. Dyktanda

V nad Londynem Człowiek z Marsa. Opowiadania Młodzieńcze. Wiersze, Lata czterdzieste. Dyktanda

Plan Anti-V Człowiek z Marsa. Opowiadania Młodzieńcze. Wiersze, Lata czterdzieste. Dyktanda

D-Day Człowiek z Marsa. Opowiadania Młodzieńcze. Wiersze, Lata czterdzieste. Dyktanda

KW-1 Człowiek z Marsa. Opowiadania Młodzieńcze. Wiersze, Lata czterdzieste. Dyktanda

Miasto atomowe Człowiek z Marsa. Opowiadania Młodzieńcze. Wiersze, Lata czterdzieste. Dyktanda

Historia o wysokim napięciu Człowiek z Marsa. Opowiadania Młodzieńcze. Wiersze, Lata czterdzieste. Dyktanda

Dyżur doktora Trzynieckiego Człowiek z Marsa. Opowiadania Młodzieńcze. Wiersze, Lata czterdzieste. Dyktanda

Dzieje jednego odkrycia Człowiek z Marsa. Opowiadania Młodzieńcze. Wiersze, Lata czterdzieste. Dyktanda

Electric Subversive Ideas Detector 1954 Sezam i inne opowiadania

Hormon agatotropowy 1954 Sezam i inne opowiadania

Klient Panaboga 1954 Sezam i inne opowiadania

Kryształowa kula 1954 Sezam i inne opowiadania

Sezam 1954 Sezam i inne opowiadania

Topolny i Czwartek 1954 Sezam i inne opowiadania

Z dzienników gwiazdowych Ijona Tichego. Podróż dwudziesta czwarta 1954 Dzienniki gwiazdowe

Z dzienników gwiazdowych Ijona Tichego. Podróż dwudziesta druga 1954 Dzienniki gwiazdowe

Z dzienników gwiazdowych Ijona Tichego. Podróż dwudziesta piąta 1954 Dzienniki gwiazdowe

Z dzienników gwiazdowych Ijona Tichego. Podróż dwudziesta szósta i ostatnia 1954 Dzienniki gwiazdowe, Sezam i inne opowiadania

Z dzienników gwiazdowych Ijona Tichego. Podróż dwudziesta trzecia 1954 Dzienniki gwiazdowe

Czy pan istnieje, Mr. Johns? 1957 Opowiadania

Koniec świata o ósmej (Bajka amerykańska) 1957 Lata czterdzieste. Dyktanda

Podróż czternasta 1957

Szczur w labiryncie 1957 Opowiadania, Zagadka

Z dzienników gwiazdowych Ijona Tichego. Podróż czternasta 1957 Dzienniki gwiazdowe

Z dzienników gwiazdowych Ijona Tichego. Podróż dwunasta 1957 Dzienniki gwiazdowe

Z dzienników gwiazdowych Ijona Tichego. Podróż trzynasta 1957 Dzienniki gwiazdowe

Exodus 1959 Inwazja z Aldebarana

Inwazja z Aldebarana 1959 Inwazja z Aldebarana, Opowiadania

Patrol 1959 Inwazja z Aldebarana, Młody Technik 01 (126) 1959

Przyjaciel 1959 Ciemność i pleśń, Inwazja z Aldebarana, Ratujmy kosmos i inne opowiadania, Opowiadania, Zagadka, Opowiadania wybrane

Formuła Lymphatera 1961 Opowiadania, Zagadka

Terminus 1961 Księga robotów, Ratujmy kosmos i inne opowiadania, Opowiadania wybrane,Młody Technik 02 (139) 1960 i Młody Technik 03 (140) 1960 i Młody Technik 04 (141) 1960, Polskie opowieści z dreszczykiem

Z dzienników gwiazdowych Ijona Tichego. Podróż jedenasta 1961 Dzienniki gwiazdowe

Ze wspomnień Ijona Tichego. II 1961 Dzienniki gwiazdowe

Ze wspomnień Ijona Tichego. III 1961 Dzienniki gwiazdowe

Ze wspomnień Ijona Tichego. IV 1961 Dzienniki gwiazdowe

Czarna komnata profesora Tarantogi. Widowisko telewizyjne 1963 Noc księżycowa, Dzienniki gwiazdowe

Dziwny gość profesora Tarantogi. Widowisko telewizyjne 1963 Noc księżycowa, Dzienniki gwiazdowe

Odruch warunkowy 1963 Noc księżycowa

Wierny robot. Widowisko telewizyjne 1963 Noc księżycowa

Wyprawa profesora Tarantogi. Widowisko w sześciu częściach 1963 Noc księżycowa

Ze wspomnień Ijona Tichego. V - Tragedia pralnicza 1963 Noc księżycowa, Dzienniki gwiazdowe

Bajka o maszynie cyfrowej, co ze smokiem walczyła 1964 Bajki robotów, Cyberiada

Biała Śmierć 1964 Bajki robotów, Cyberiada

Doktor Diagoras 1964 Niezwyciężony i inne opowiadania

Doradcy króla Hydropsa 1964 Bajki robotów, Cyberiada

Dwa potwory 1964 Bajki robotów, Cyberiada

Jak Erg Samowzbudnik Bladawca pokonał 1964 Bajki robotów, Cyberiada

Jak Mikromił i Gigacyan ucieczkę mgławic wszczęli 1964 Bajki robotów, Cyberiada

Król Globares i mędrcy 1964 Bajki robotów, Cyberiada

Maszyna Trurla 1964 Bajki robotów, Cyberiada

Przyjaciel Automateusza 1964 Pożytek ze smoka i inne opowiadania

Skarby króla Biskalara 1964 Bajki robotów, Cyberiada

Trzej elektrycerze 1964 Bajki robotów, Cyberiada

Uranowe uszy 1964 Bajki robotów, Cyberiada

Wielkie lanie 1964 Bajki robotów, Cyberiada

Z dzienników gwiazdowych Ijona Tichego. Podróż siódma 1964 Niezwyciężony i inne opowiadania

Zakład doktora Vliperdiusa 1964 Niezwyciężony i inne opowiadania

Altruizyna, czyli opowieść prawdziwa o tym, jak pustelnik Dobrycy Kosmos uszczęśliwić zapragnął i co z tego wynikło 1965 Polowanie, Cyberiada

Bajka o trzech maszynach opowiadających króla Genialona 1965 Cyberiada

Dwóch młodych ludzi 1965 Polowanie, Opowiadania

O królewiczu Ferrycym i królewnie Krystali 1965 Cyberiada

Opowiadanie Pirxa 1965 Polowanie

Polowanie 1965 Polowanie, Opowiadania wybrane

Wypadek 1965 Polowanie

Wyprawa czwarta, czyli o tym, jak Trurl kobietron zastosował, królewicza Pantarktyka od mąk miłosnych chcąc zbawić, i jak potem do użycia dzieciomiotu przyszło 1965 Cyberiada

Wyprawa druga, czyli oferta króla Okrucyusza 1965 Cyberiada

Wyprawa piąta A, czyli konsultacja Trurla 1965 Cyberiada

Wyprawa piąta, czyli o figlach króla Baleryona 1965 Cyberiada

Wyprawa pierwsza, czyli pułapka Gargancjana 1965 Cyberiada

Wyprawa siódma, czyli o tym, jak własna doskonałość Trurla do złego przywiodła 1965 Cyberiada

Wyprawa trzecia, czyli smoki prawdopodobieństwa 1965 Cyberiada

Z dzienników gwiazdowych Ijona Tichego. Podróż dwudziesta ósma 1966 Dzienniki gwiazdowe

Z dzienników gwiazdowych Ijona Tichego. Podróż ósma 1966 Dzienniki gwiazdowe

Przekładaniec 1968 Bezsenność

Rozprawa 1968 Opowiadania wybrane

Kongres Futurologów 1971 fragment Kongresu futurologicznego w: Kroki w nieznane tom 3

Non serviam 1971 Bezsenność

Podróż dwudziesta 1971 Suplement

Podróż dwudziesta pierwsza 1971 Suplement

Podróż osiemnasta 1971 Suplement

Z dzienników gwiazdowych Ijona Tichego. Podróż dwudziesta 1971

Z dzienników gwiazdowych Ijona Tichego. Podróż dwudziesta pierwsza 1971

Z dzienników gwiazdowych Ijona Tichego. Podróż osiemnasta 1971

Profesor A. Dońda 1974

Edukacja Cyfrania 1976 Cyberiada

Maska 1976 Zagadka

Eruntyka 1978

Godzina przyjęć profesora Tarantogi 1979 Powtórka

Noc księżycowa 1979 Powtórka, Nurt 08 (136) 1976

Powtórka 1979 Cyberiada, Powtórka

Pożytek ze Smoka 1993 Pożytek ze smoka i inne opowiadania

Materac 1996 Zagadka

Orzeł biały na tle nerwowym 2004

Nonfiction

Dialogi eseje 1957, 1972, 1984, 1996, 2001, 2010

Wejście na orbitę 1962, 2010

Summa technologiae - eseje 1964, 1967, 1974, 1984, 1996, 2000, 2010

Filozofia przypadku eseje 1968, 1975, 1988, 1997, 2002, 2010

Fantastyka i futurologia eseje 1970, 1973, 1996, 2003, 2009

Rozprawy i szkice eseje 1975, (potem w zbiorze Mój pogląd na literaturę

Rozmowy ze Stanisławem Lemem wywiad, z Stanisław Bereś 1987

Lube czasy eseje 1995

Tajemnica chińskiego pokoju eseje 1996

Sex wars eseje 1996, 2004, 2009

Dziury w całym eseje 1997

Bomba megabitowa eseje 1999

Okamgnienie eseje 2000, 2010

Świat na krawędzi wywiad, z Tomasz Fiałkowski 2001, 2007

Tako rzecze... Lem poszerzona wersja Rozmów ze Stanisławem Lemem 2002

Dylematy 2003

Moloch 2003, 2010

Mój pogląd na literaturę 2003, 2009

Krótkie zwarcia 2004

Rasa drapieżców 2006

Planeta LEMa 2016

Czas nieutracony

Szpital Przemienienia 1955

Wśród umarłych

Powrót

Inna twórczość

Książki o Stanisławie Lemie

Seria Stanisław Lem poleca

seria Stanisław Lem poleca to seria książek fantastycznych, do której pozycje wybierał Stanisław Lem, opatrując wybrane książki cennymi posłowiami.

Edycje Dzieł Stanisława Lema

Linki zewnętrzne

"Jak się tak leży godzinami w nocy, to myśleniem można zajść bardzo daleko i w bardzo dziwne strony, wiesz...".

Stanisław Lem "Solaris"

"Nie żałuj, nigdy nie żałuj, że mogłeś coś zrobić w życiu, a tego nie zrobiłeś. Nie zrobiłeś, bo nie mogłeś".

Stanisław Lem "Szpital Przemienienia"

"Wcale nie chcemy zdobywać kosmosu, chcemy tylko rozszerzyć Ziemię do jego granic. Jedne planety mają być pustynne jak Sahara, inne lodowate jak biegun albo tropikalne jak dżungla brazylijska. Jesteśmy humanitarni i szlachetni, nie chcemy podbijać innych ras, chcemy tylko przekazać im nasze wartości i w zamian przejąć ich dziedzictwo. Mamy się za rycerzy świętego Kontaktu. To drugi fałsz. Nie szukamy nikogo oprócz ludzi. Nie potrzeba nam innych światów. Potrzeba nam luster. Nie wiemy, co począć z innymi światami. Wystarczy ten jeden, a już się nim dławimy".

Stanisław Lem "Solaris"

# data[].attributes.attachment_link.description
Stanisław Lem (ur. 12 września 1921 we Lwowie, zm. 27 marca 2006 w Krakowie) - polski pisarz, filozof i futurolog, przedstawiciel nurtu fantastyki naukowej. Jego twórczość porusza tematy takie jak: rozwój nauki i techniki, natura ludzka, możliwość porozumienia się istot inteligentnych czy miejsce człowieka we Wszechświecie.

# data[].attributes.body
Audiobook: „Szpital Przemienienia” Stanisława Lema, słuchowisko „Lem. Życie nie z tej ziemi” – biografia pisarza autorstwa Wojciecha Orlińskiego oraz wspomnienia "Zapiski ze współczesnosci".

# data[].attributes.attachment_link.description
Przejdź do gatunku: słuchowisko Lem. Życie nie z tej ziemi | Wojciech Orliński | 1/25 Pierwsza w Polsce biografia Stanisława Lema. W książce Wojciech Orliński czerpie zarówno z nowo odkrytych, jak i wcześniej niewykorzystanych źródeł. Autor, korzystając szczególnie z ustaleń Agnieszki Gajewskiej zawartych w jej książce „Zagłada i gwiazdy.

# data[].attributes.body
Komiks multimedialny

# data[].attributes.attachment_link.title
Stanisław Lem - Dzienniki Gwiazdowe - komiks multimedialny

# data[].attributes.body
Teatr Telewizji TVP 1997

# data[].attributes.attachment_link.title
Śledztwo Stanisław Lem Teatr Telewizji TVP 1997

# data[].attributes.attachment_link.title
Stanisław Lem "Solaris" | superprodukcja

# data[].attributes.headline
Wywiad ze Stanisławem Lemem przeprowadzony przez Grzegorza Brauna

# data[].attributes.subject
Wywiad ze Stanisławem Lemem przeprowadzony przez Grzegorza Brauna

# data[].attributes.headline
Stanisław Lem. Film dokumentalny z 1996 r.

# data[].attributes.subject
Stanisław Lem. Film dokumentalny z 1996 r.

# data[].attributes.body
blog literacki

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Choć Lem wydaje się być postacią częściowo zapomnianą, ten wybitny twórca jest jednym z najczęściej tłumaczonych i najlepiej sprzedających się polskich pisarzy za granicą. Powodem takiego stanu rzeczy jest nie tylko jakość jego twórczości, ale też jego kulturowe znaczenie - o ile większość tekstów polskiej literatury wpłynęła głównie na polską kulturę, o tyle przełomowe idee Lema szybko stały się niezwykle popularne w międzynarodowej społeczności miłośników science fiction, przez co autor zyskał ogromne znaczenie, a nawet był podejrzewany o bycie... siatką komunistycznych agentów. Oto fascynująca historia Stanisława Lema!

Stanisław Lem - od socrealizmu, przez science fiction, po literackie eksperymenty

To, czym się wyróżnia twórczość Stanisława Lema, jest nie tylko doskonała umiejętność podejmowania trudnych wątków filozoficznych, ale też ogromna wszechstronność pisarza. Z początku zaczynał on mocno socrealistycznymi powieściami ("Człowiek z Marsa", "Astronauci"), lecz wraz z upadkiem stalinizmu i odwilżą szybko usamodzielnił się i zerwał z komunistycznym dziedzictwem. Zaczął wówczas tworzyć przede wszystkim wysokiej jakości literaturę gatunkową utrzymaną w dwóch nurtach: satyryczno oraz poważnym. Utwory należące do pierwszego nurtu to m.in. charakteryzujące się lekkością i ironią "Dzienniki gwiazdowe", "Bajki robotów" czy "Pamiętnik znaleziony w wannie", natomiast ten drugi nurt składał się głównie z ciężkich powieści o charakterze refleksyjno-filozoficznym, czego przykładem może być "Solaris" oraz "Eden". Lem był doskonałym futurologiem, który perfekcyjnie przewidział wiele urządzeń i trendów przyszłości, w tym telefony komórkowe czy ebooki. Uwielbiał także tematykę pierwszego kontaktu - to właśnie on jako pierwszy zauważył, że ludzkość być może nigdy nie będzie w stanie porozumieć się z obcymi.

Czy Stanisław Lem nigdy nie istniał?

Literacka wszechstronność Lema sprawiła, że autor szybko stał się jednym z najważniejszych światowych twórców SF, co nie umknęło uwagi innej sławy, Philipa K. Dicka. Amerykański pisarz, autor m.in. "Ubika" cierpiał wówczas na zaburzenia psychiczne. Stworzył on teorię spiskową, zgodnie z którą Stanisław Lem ( https://www.taniaksiazka.pl/autor/stanislaw-lem) nigdy nie istniał, a jego prace były pisane przez komunistycznych agentów chcących zinfiltrować środowisko amerykańskich twórców SF. Oczywiście nikt nie dał Dickowi wiary, ale historia ta dodatkowo zapewniła Lemowi sławę, a on sam po latach śmiał się z jej absurdu. W ostatnich latach życia Lem wycofał się z tworzenia prozy i żył z pisania felietonów m.in. do "Gazety Wyborczej". Jego teksty publicystyczne wydano w kilku zbiorach.

Stanisław Herman Lem (1921-2006) to najsłynniejszy polski pisarz gatunku hard science fiction, filozof, futurolog oraz krytyk. Jest najczęściej tłumaczonym polskim pisarzem, tłumaczono jego dzieła na 40 języków, osiągając łączny nakład ponad 30 milionów egzemplarzy. Doceniany w ZSRR, w USA, w Polsce uznany za pisarza wybitnego pomimo uprawiania niedocenianej dziedziny literatury , jaką jest fantastyka naukowa. W ciągu swego długiego i owocnego życia Stanisław Lem - Tania Książka otrzymał całe multum nagród w tym nominację do literackiej Nagrody Nobla. Jego najsłynniejsze dzieła to: "Obłok Magellana", "Dzienniki Gwiazdowe", "Pamiętnik znaleziony w wannie", "Bajki robotów", "Opowieści o pilocie Pirxie". I oczywiście dzieło jego życia : "Solaris".

Twórczość - pasja Lema

Rozwój nauki, techniki a natura ludzka, możliwości rozwoju innych inteligentnych form życia we Wszechświecie, nasza, ludzka ewentualna korelacja z nimi. To tematy, które Lema fascynowały i którym poświęcił całe swoje życie. Lem otwarcie deklarował swoją niewiarę w teologiczny porządek świata natomiast wielu dostrzegało w jego podejściu do nauki prawdziwie religijną pasję. Twórczość Lema tkwi pomiędzy dwoma biegunami: pomiędzy pytaniem o genezę, czyli powstanie wszystkiego, a eschatologią, czyli przyszłym biegiem dziejów. Raz określiwszy dwa najważniejsze pytania Lem ukierunkował wszystko w swoim życiu na próby odpowiedzi. Wielokrotnie próby te owocowały wspaniałymi dziełami.

"Solaris"

Najbardziej znane dzieło Stanisława Lema to, napisane w roku 1961, "Solaris" . Książka wielokrotnie tłumaczona, sfilmowana aż trzykrotnie. Pierwszy raz w roku 1968 (reżyser Boris Nirenburg), potem przez słynnego Andrieja Tarkowskiego w roku 1972. A w roku 2002 przez nie mniej słynnego Stevena Soderbergha (z George'em Clooney'em w roli głównej). Wszystkie ekranizacje zresztą nie spodobały się Lemowi, w każdej znalazł powody do krytyki.

Temat książki to kontakt z inną inteligentną formą życia, nie do wyobrażenia odmienną od nas, ludzi. Lem ukazuje przepaść pomiędzy stanem naszej wiedzy, naszych uwarunkowań, naszej natury wobec możliwości bezmiernego kosmosu.

Ludzie wysyłają sondę badawczą na planetę Solaris. Całą planetę pokrywa jeden wielki ocean wydający się pewną formą inteligencji. Ocean ten zdaje się mieć niesamowite możliwości: może wpływać na ruchy planet w swoim układzie planetarnym. Ludzka misja to próba zrozumienia, nawiązania kontaktu, zdobycia wiedzy i władzy. Ale czy to się uda? Szybko okazuje się, że to o czym wiadomo, to jedynie niewielka cząstka możliwości oceanu, a ludzie na stacji zaczynają umierać.

Stanisław Lem to jedna z najbardziej znanych osobistości, jeżeli chodzi o polskich pisarzy. Chociaż należy dodać, że jest to autor, który urodził się we Lwowie, w 1921 roku. Nie można określić dokładnego dnia urodzin, ale mówi się, że był to 12 lub 13 września owego roku. Był synem laryngologa. Po ukończeniu gimnazjum Lem chciał udać się na studia na Politechnice Lwowskiej, jednak wojna pokrzyżowała mu te plany. Dzięki znajomościom swojego ojca udało mu się dostać na medycynę, której nie ukończył. Dlaczego? Prawda była taka, że Stanisław wcale nie planował zostać lekarzem. Nie chciał tylko, aby został zaciągnięty do wojska, dlatego też poszedł na studia. Co chyba wyszło mu na dobre, ponieważ później w całości poświęcił się pisaniu fantastycznych książek, które do dzisiaj (pomimo śmierci Lema) cieszą się ogromną popularnością.

"Głos Pana"

Książka, która została wydana w niedługim czasie po tym, jak ukazał się słynny "Solaris". Ponownie Lem zabiera swoich czytelników do niezwykłego świata, który wzbudzić może spore zdziwienie. W pewnym miejscu uczeni odkrywają, że na Ziemię dociera sygnał, którego w żaden sposób nie można wytłumaczyć. Wszyscy podejrzewają, że jest to impuls, którzy wysyłają rozumne istoty spoza planety, z kosmosu. W dzisiejszych czasach można powiedzieć, że owi uczeni mieli do czynienia z UFO. Ale czy naprawdę? A może ten sygnał pochodzi z jeszcze innego, bardziej tajemniczego miejsca. Sprawie postanawia głębiej przyjrzeć się m.in. Piotr E. Hogarth. Czy uda mu się wyjaśnić tą zagadkę? A co jeśli sygnał, który otrzymują Ziemianie nie zwiastuje wcale nic dobrego? Czy można to jakoś wytłumaczyć?

"Śledztwo"

Biorąc do ręki tą książkę, można mieć wrażenie, że ma się do czynienia z nic nie wyróżniającym się kryminałem. Zresztą, sam tytuł jest informacją o tym, że będziemy mieli do czynienia tutaj z badaniem jakichś śladów. Tylko, że im głębiej, tym wszystko staje się bardziej dziwne. Czytelnik przenosi się do metafizycznego świata, gdzie jest czas nawet na rozważania. Ale czy to akurat jest nam potrzebne, kiedy trzeba znaleźć winowajców? Zagrożenie nadal jest wysokie i trzeba zrobić wszystko, aby jak najszybciej je zneutralizować. Stanisław Lem napisał naprawdę niezwykły kryminał, który z każdą kolejną stroną jest coraz bardziej niepokojący, pociągający. Kto raz zacznie, na pewno nie będzie chciał odpuścić lektury. Książka do dzisiaj wysoko oceniana jest przez czytelników, dlatego warto po nią sięgnąć.

# data[].attributes.attachment_link.title
Polski mistrz gatunku - Stanisław Lem - blog literacki

# data[].attributes.attachment_link.description
Choć Lem wydaje się być postacią częściowo zapomnianą, ten wybitny twórca jest jednym z najczęściej tłumaczonych i najlepiej sprzedających się polskich pisarzy za granicą.

# data[].attributes.headline
Nauka czytania: Stanisław Lem, Dzienniki gwiazdowe. Cz. 1

# data[].attributes.subject
Nauka czytania: Stanisław Lem, Dzienniki gwiazdowe. Cz. 1

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Copernicus Center for Interdisciplinary Studies

# data[].attributes.attachment_link.title
Nauka czytania: Stanisław Lem, Dzienniki gwiazdowe | część I

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Data śmierci

Kraków; pochowany na Cmentarzu Salwatorskim

Powieściopisarz, eseista. Absolwent Wydziału Medycznego Uniwersytetu Jagiellońskiego (wcześniej studiował medycynę we Lwowie). Debiutował w 1946 powieścią fantastyczną "Człowiek z Marsa". Jeden z najbardziej znanych na świecie polskich pisarzy. Za swoją twórczość literacką zdobył niezliczoną ilość nagród polskich i zagranicznych. Odznaczony wieloma polskimi orderami (m. in. w 1996 otrzymał najwyższe polskie odznaczenie: Order Orła Białego), jest honorowym obywatelem Krakowa, posiada doctoraty honoris causa uniwersytetów w Opolu, Lwowie i Krakowie oraz Politechniki Wrocławskiej. W 1992 planetoida nr 3836 otrzymała jego imię. Jego powieści były ekranizowane także za granicą, m. in. Andriej Tarkowski nakręcił w 1972 film według powieści "Solaris", ta sama powieść została sfilmowana w roku 2002 przez Stevena Soderbergha.

Filmografia

chronologicznie ↓ ↑ | wg rodzajów | wg funkcji | zwiń

Pierwowzory i ekranizowane sztuki

Nagrody indywidualne

Nagroda Przewodniczącego Komitetu d/s Radia i Telewizji

Inne nagrody dla ważniejszych filmów

Stanisław Lem w internecie

# data[].attributes.attachment_link.description
Data śmierci Kraków; pochowany na Cmentarzu Salwatorskim Powieściopisarz, eseista. Absolwent Wydziału Medycznego Uniwersytetu Jagiellońskiego (wcześniej studiował medycynę we Lwowie). Debiutował w 1946 powieścią fantastyczną "Człowiek z Marsa". Jeden z najbardziej znanych na świecie polskich pisarzy. Za swoją twórczość literacką zdobył niezliczoną ilość nagród polskich i zagranicznych. Odznaczony wieloma polskimi orderami (m.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Właśnie rozpoczął się rok Stanisława Lema - jednego z największych na świecie autorów fantastyki naukowej, najczęściej tłumaczonego polskiego pisarza. Wszyscy, jeśli nie czytali, to chociaż słyszeli o jego powieściach: „Dziennikach gwiazdowych", „Cyberiadzie", „Solaris" - w 2002 roku powieść wyreżyserował słynny Steven Sodenbergh z Georgem Clooney'em w roli głównej. Ale o swoim życiu prywatnym, Lem publicznie mówił niewiele.

Słowo „oblężenie" nie kojarzy się ze zdobywaniem kobiety, ale właśnie tak Stanisław Lem nazywał swoje starania o rękę Barbary Leśniakówny. Dziś nie sposób ustalić, kiedy spotkali się po raz pierwszy - w 1949 czy w 1950 roku. Poznali się na studiach medycznych. Ona - niespełna 20-letnia, olśniewająco piękna, delikatna. On - dziewięć lat starszy, obdarzony nietypowym poczuciem humoru. Wcześniej studiował medycynę we Lwowie (naukę przerwała wojna), publikował wiersze i opowiadania (m.in. w „Tygodniku Powszechnym").

Stanisław Lem: ofiara z cukru, lukru, ciasta i masy

Basia czuła się Stanisławem speszona, dlatego odrzucała jego zaloty. „W naszej rodzinie wszystko kończy się na ogół dobrze, ale po komplikacjach. „Obecna moja Żona dała mi kosza; konkury wznowione po 1,5 roku dały lepszy rezultat", wspominał Lem w liście do swojego amerykańskiego tłumacza i przyjaciela Michaela Kandla. Być może kosza dostał po tym, jak na jednej z pierwszych randek zasnął na samym początku koncertu muzyki poważnej, a Barbara bała się go obudzić. A może wtedy, gdy zamiast kwiatów przysłał jej tort. Nie przyjęła podarunku.

Nie mogła wtedy wiedzieć, jak wielkim poświęceniem było dla Lema ofiarowanie czegoś słodkiego. Potem łakocie pałaszował w tajemnicy przed rodziną. Papierki po cukierkach skrzętnie ukrywał za szafą w garażu, a z marcepanu i chałwy nie zrezygnował nawet wtedy, kiedy lekarze zdiagnozowali u niego cukrzycę. Tort w prezencie był więc - jak wspominał syn Lemów, Tomasz - „swoistą ofiarą złożoną z lukru, cukru, ciasta i masy". Po trzech latach „oblężenie" zakończyło się ślubem i szczęśliwym małżeństwem, które przetrwało ponad pół wieku.

Dzięki Basi Lem znów miał rodzinę. Co prawda Stanisław i jego rodzice niemal cudem uniknęli śmierci, ale ich krewni zginęli w Holokauście. Barbara również pochodziła z kresowej wielopokoleniowej familii, która szczęśliwie przeżyła wojnę. Być może dzięki nim, ich rodzinnym zjazdom i spotkaniom, Lem odzyskał poczucie bezpieczeństwa.

Stanisław Lem i dziewczyna o siwych oczach

Niewiele jest zapisanych, dostępnych dla wszystkich pamiątek po związku Lemów, ale można szukać śladów miłości do Barbary w prozie Stanisława. Na wczesnym etapie kariery bywał zaskakująco liryczny. Bohaterowie jego opowiadań marzyli o prawdziwej miłości, zakochiwali się. „Dziewczyno jasnooka, tak samotnie piękna / Że każdą zmarłą chwilę budujesz od nowa / Nie uśmiechaj się, obca, gdy czytasz te słowa / Jesteś milczeniem wiersza, ciszą mego tętna", pisał w jednym z wierszy. Gdy jednak w jego życiu pojawiła się Basia, z tekstów zniknęła czułość. Jakby prawdziwa, głęboka miłość sprawiła, że ta literacka przestała pisarza interesować.

Jeszcze na początku lat 50. w opowiadaniu „Siostra Barbara" pojawia się wzorowana na narzeczonej postać: „miała jasną grzywkę włosów na czole, siwe surowe oczy, ruchliwy nos i energiczny podbródek". Portretu żony można doszukiwać się też w późniejszych książkach, zwłaszcza w postaciach Harey („Solaris") oraz Eri („Powrót z gwiazd"). I nie chodzi wyłącznie o odległe fizyczne podobieństwo, ale o zapis emocji związanych z ukochaną osobą.

Mąż tramwajowo dojeżdżający

Barbara Lem pracowała jako lekarka, a jednocześnie przez całe życie nie wychodziła z cienia męża. To był jej wybór: nie chciała być rozpoznawana, nie występowała w telewizji. Lem zawsze to szanował. Nigdy nie mówił o żonie w wywiadach, nie wspominał jej w tekstach publicystycznych, w wypowiedziach publicznych jakby nie istniała. A jednak działali razem - przez wiele lat Barbara była kimś w rodzaju sekretarza Stanisława, to ona odpowiadała za jego kalendarz. Jeśli ktoś chciał porozmawiać z Lemem, najpierw musiał dogadać się z jego żoną.

Ślub cywilny wzięli we wrześniu 1953 roku, kościelny (choć Lem zawsze deklarował, że jest agnostykiem) - w lutym 1954 roku. Pisarz zapamiętał przede wszystkim, że w krakowskim kościele pod wezwaniem Piotra i Pawła było okropnie zimno. „Wypowiadaliśmy słowa przysięgi, nieomal szczękając zębami", wspominał.

Początkowo nie mogli zamieszkać razem - maleńkie mieszkania obojga nie pomieściłyby dodatkowego lokatora. „Przez pewien czas byłem mężem tramwajowo dojeżdżającym ze Śląskiej na Sarego, gdzie żona mieszkała wraz z siostrą". Być może Lemowi taka sytuacja odpowiadała: wojenne doświadczenia sprawiły, że cierpiał na bezsenność. Wspólny kąt, choć dzielony z matką Stanisława, Lemowie zdobyli dopiero rok po ślubie, kilka lat później wybudowali wymarzony dom na zacisznych krakowskich Klinach.

Zresztą Lem pisał przede wszystkim, by zarabiać - zapewne najpierw na budowę domu, potem na jego utrzymanie i dbanie o rodzinę. Gdyby był sam, część pomysłów literackich prawdopodobnie by porzucił.

Basiu, dlaczego mnie kopiesz pod stołem?

Lemowie prowadzili ożywione życie towarzyskie. Gościli u nich: Sławomir Mrożek, Czesław Miłosz, Jan Błoński, Jan Józef Szczepański. Lem za nic miał konwenanse, słynął z ciętego języka i jeśli kogoś uważał za głupca lub poczuł się oszukany, nie wahał się mówić o tym głośno. Barbara wierzyła, że mąż nauczy się etykiety. Nauka szła jednak opornie: podczas uroczystego obiadu - wśród gości Lemów znalazły się wówczas m.in. Ewa Lipska i Wisława Szymborska - Stanisław nagle oznajmił, że do ciastek, kupionych w cieszącej się dobrą sławą cukierni hotelu Cracovia, powinny być dołączone karteczki z cenami, by „panie wiedziały, jak bardzo się dla was wykosztowaliśmy". Dyskretną interwencję żony pisarz skwitował zaś pełnym zdziwienia pytaniem: „Basiu, dlaczego mnie kopiesz pod stołem?".

Podobne sytuacje kończyły się zazwyczaj podobnie: małżonkowie zamykali się na parę chwil w łazience, a po umoralniającej rozmowie Lem siadał przy stole nieco skruszony i trochę bardziej pokorny. Ale ten stan szybko mijał. Zresztą w pierwszych latach małżeństwa Lem próbował reprymendy żony rozbroić humorem: cierpliwie słuchał połajanek Basi, po czym kwitował je nic nie znaczącymi słowami „kapeluch" albo „drumla" i wybuchał śmiechem. Choć żart prawdopodobnie bawił tylko jego samego.

„Większość kontaktów z osobami trzecimi ojciec cedował na żonę - pisze we wspomnieniach Tomasz Lem. - Bywało to wygodne; Basia pełniła już obowiązki sekretarko-asystentki, przewodnika, aprowizatora, lekarza i doradcy, wobec czego przypisanie jej jeszcze jednej roli wydawało się naturalne. Rozmowy przez Basię odbywały się także w domu, na przykład przy obiedzie. Siedzieliśmy wszyscy przy stole - ojciec, matka, babcia i ja; ojciec przerywał pełną skupienia kulinarną ciszę i zwracał się do żony, najczęściej zaczynając od: "Basiu, powiedz Tomkowi..."".

Xięga bezlitosnych dopiekań

„Żyjemy, wieś cicha, czasem ktoś (...) się zesra albo kogo zarżną. Poza tym spokój. Psy oba tłuste bardzo i krnąbrne, przeszkadzają, każą się lizać, drapać, jedzą drogo i dużo, Basia zabrania bijać. Przykre", pisał Lem do Sławomira Mrożka, relacjonując podkrakowską codzienność. Autor „Cyberiady" pozostawił po sobie bogatą korespondencję, jednak żona pojawia się w jego listach zazwyczaj jako oczywisty i stały element życia codziennego, ktoś porządkujący to życie i wprowadzający rozmaite zasady. „Barbara nie pozwala mi chodzić po podłodze, lecz NAD nią", donosił.

Lem uwielbiał swój dom. Wstawał o czwartej nad ranem, rozpalał w piecu, zaczynał pracę. Bliscy i sąsiedzi wspominali, że od świtu słychać było w okolicy stukanie maszyny do pisania. Najchętniej nie ruszałby się z Klinów, musiał jednak wyjeżdżać, by promować nowe książki i spotykać się z czytelnikami. Wakacje, zwłaszcza zagraniczne, bo w polskie góry lubił jeździć, bywały dla niego utrapieniem. Zawsze decydował się za namową Basi, która podczas dalekich wojaży prowadziła dzienniki. Ich fragmenty Tomasz Lem opublikował we wspomnieniach. „W naszej kwaterze idzie wprawdzie woda, ale lodowata - pisała Basia w latach 60. podczas podróży do Jugosławii. - Mimo to dzielnie się tuszuję. Staszka namawiam, żeby się wcale nie mył, ponieważ wiem, że wtedy na pewno się umyje, a obejdzie się bez gadania...".

Lem podobno był zapiskom żony dość niechętny - trudno powiedzieć, czy dlatego, że zbyt wiele odsłaniały z ich prywatnego życia, czy z innego powodu. Ale zabronić jej pisania nie mógł, za to postanowił prowadzić własny dziennik podróży pod wielce obiecującym tytułem „Khoszmarna Xięga Bezlitosnych Dopiekań i Peregrynacji na Poboczu Dalmatyńskiej Partii Adriatyku" (szkoda, że nigdy nie ujrzał światła dziennego). „Bardzo długo nie śmiałem zdecydować się na posiadanie dziecka i wraz z Żoną mieliśmy tu opory właściwe ludziom zarazem przywykłym do myślenia i takim, którzy przetrzymali okupację niemiecką, bo też świat wydaje się na ogół miejscem b. kiepsko urządzonym na przyjęcie ludzi. Ale cóż - jest czas umierania i jest czas życia", pisał do Kandla.

Tomasz urodził się w 1968 roku, zaś do listów pisanych przez Lema wkradło się wtedy dużo ciepła, miłości, poczucia szczęścia. Z czasem pojawiło się jeszcze więcej troski o najbliższych. „Żona moja nie pracuje w RTG i dostała "rentę inwalidzką", nie, żeby specjalnie była na coś chora, ale jest b. wątła i jeszcze zeszczuplała, co złe mi wystawia świadectwo, gdy zważyć na przysłowie ruskie: u dobroho muża żona jak róża", pisał. Owa troska czasami prowadziła do skrajnych sytuacji: któregoś roku Lem wysłał żonę i syna na wakacje do Ustki z pełną świadomością, że gdy oni będą odpoczywać, on podda się operacji prostaty. „Jej ta nieobecność oszczędziła nie lada przykrych wzruszeń", wspominał w liście do przyjaciela.

Nie do końca było to prawdą: po zabiegu wystąpiły komplikacje, pisarz był bliski śmierci, a Barbara i Tomasz wracali znad Bałtyku do Krakowa taksówką.

Dom jak cały świat

Gdy w Polsce wprowadzony został stan wojenny, Lem podjął decyzję o emigracji. W zasadzie nie konsultował tego z rodziną. Nie chciał już mieszkać w kraju, w którym nie widział przyszłości, ani skazywać syna na dalsze dorastanie za żelazną kurtyną. Wyjechali do Berlina Zachodniego, później osiedlili się w Wiedniu. „Stanisław Lem w tym okresie albo umierał, albo pracował, często zresztą równocześnie - zdradza w biografii pisarza Wojciech Orliński. - Ogromny ciężar siłą rzeczy spadł więc na Barbarę Lem. Była de facto głową rodziny, a także, co wspominała szczególnie źle, rodzinnym kierowcą. Ze względu na stan zdrowia pisarza ów zaszczytny obowiązek spadł na jego żonę, która wcale nie była tym zachwycona".

Dla Lemów to był trudny czas. Co prawda nie czuli się na Zachodzie niczym przybysze z innego świata, bo podczas podróży zagranicznych zdążyli zobaczyć, jak żyje się poza Polską Ludową. Tęsknili jednak za bliskimi i przyjaciółmi, zderzali się z niezrozumieniem i obojętnością. „Pewnego dnia, zawiózłszy męża do lekarza, zapomniała zaciągnąć ręczny hamulec w mercedesie - pisze Orliński. - Gdy wrócili, zastali samochód niezupełnie tam, gdzie go zostawili przedtem - oparty o lekko wgiętą barierkę. Czekało tam na nich dwóch policjantów, którzy Lemów ani nie przywitali, ani nie ukarali, ani nie pouczyli - nie wiadomo było, o co im chodzi. Barbara Lem postanowiła przejąć inicjatywę, zanim przemówi jej mąż. "Proszę, to na naprawę tej barierki", powiedziała, wręczając im kilka banknotów. Schowali je do kieszeni i bez pożegnania odeszli. Barierki nie naprawiono do końca pobytu Lemów w Wiedniu".

Wrócili pod koniec lat 80., oczywiście na Kliny, choć do nowego domu oddalonego od poprzedniego o zaledwie kilkadziesiąt metrów. To już na zawsze było ich miejsce. Wielbiciele Lema doskonale znają je ze zdjęć: pisarz chętnie pozował na tle swojej biblioteki z drewnianymi schodami i globusem Księżyca stojącym gdzieś w kącie. Jak pisze Orliński, na fotografiach z ostatnich lat życia pisarza „widzimy parę starszych już ludzi, którzy dobrze się czują w swoim domu. W pielęgnowanym od lat przez Barbarę Lem ogrodzie zdążyły już wyrosnąć spore drzewa - Lemom ten ogród wystarczał za cały świat". Na starość największą pasją Stanisława było dokarmianie ptaków przylatujących do tego ogrodu.

Stanisław zmarł w 2006 roku. Miał wtedy 85 lat, jego żona - 74, ich syn Tomasz - 38.

Barbara do końca dbała o jego literacką spuściznę i pamięć o nim. Jednak o swoim życiu u boku pisarza wciąż nie chciała opowiadać. Pozostają fragmenty jej dziennika, cytowane we wspomnieniach Tomasza. Można tam znaleźć zdanie: „Staszek przy oknie żegna w myśli marcepany", zanotowane w czasie wycieczki do Czechosłowacji. Albo zapiski, które mają urok komedii romantycznej: „Piszę. Staszek co pół minuty chce wiedzieć o czym. W końcu każę mu siedzieć cicho. Obraża się i idzie spać".

Barbara Lem zmarła w 2016 roku roku. Krótko przed śmiercią oprowadzała dziennikarzy po domowej bibliotece męża, opowiadała o jego życiu. Pokazując ulubiony fotel pisarza, mówiła: „Za każdym razem, gdy tu wchodzę, jestem zaskoczona, że go nie ma".

Korzystałem m.in. z książek Wojciecha Orlińskiego „Lem. Życie nie z tej ziemi" (Wydawnictwo Czarne, Agora, 2017) i Tomasza Lema „Awantury na tle powszechnego ciążenia" (Wydawnictwo Literackie, 2009).
Materiał ukazał się w miesięczniku „Uroda życia" 9/2017.

# data[].attributes.attachment_link.title
Zakochani raz i na zawsze: Stanisław Lem i jego żona Barbara | Urodazycia.pl

# data[].attributes.attachment_link.description
Właśnie rozpoczął się rok Stanisława Lema - jednego z największych na świecie autorów fantastyki naukowej, najczęściej tłumaczonego polskiego pisarza. Wszyscy, jeśli nie czytali, to chociaż słyszeli o jego powieściach: „Dziennikach gwiazdowych", „Cyberiadzie", „Solaris" - w 2002 roku powieść wyreżyserował słynny Steven Sodenbergh z Georgem Clooney'em w roli głównej.

# data[].attributes.attachment_link.description
Wszystko o Stanisław Lem w PolskieRadio.pl. Najnowsze informacje, muzyka, kultura, nauka, historia. Stanisław Lem

# data[].attributes.headline
Konkurs czytelniczy ze znajomości twórczości Lema

# data[].attributes.subject
Konkurs czytelniczy ze znajomości twórczości Lema

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
dane kontaktowe ogród doświadczeń im. stanisława lema

# data[].attributes.attachment_link.description
Dane kontaktowe Ogród Doświadczeń im. Stanisława Lema

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
W nadchodzącym roku minie sto lat od urodzin Stanisława Lema, znamienitego polskiego twórcy science fiction, oszałamiającego swoimi wizjami futurologa, którego przewidywania miały i wciąż mają tendencje do sprawdzania się. Spadkobiercy pisarza przy wsparciu licznych podmiotów literackich zabiegali, by to właśnie pod patronatem autora słynnych na cały świat powieści z Solaris, Niezwyciężonym czy Edenem na czele płynął 2021. Oficjalnie już wiadomo, że swego dopięli. Sejm przyjął uchwałę, na mocy której rok 2021 będzie rokiem Stanisław Lema. Czytaj dalej

Polska Kronika Filmowa od 1944 do 1995 rejestrowała najważniejsze wydarzenia w kraju. Owszem była ważnym instrumentem PRL-owskiej propagandy, ale poza rządowymi materiałami, pojawiały się komentarze sportowe, relacje z wydarzeń kulturalnych, nakreślano też sylwetki ważnych osobistości z różnych dziedzin. Bohaterem jednego z odcinków był w 1966 roku Stanisław Lem. Czytaj dalej

Dokładnie 12 lat temu, 27 marca 2006 roku, odszedł jeden z najwybitniejszych pisarzy science-fiction na świecie - Stanisław Lem. Jest to najczęściej tłumaczony polski autor - jego książki ukazały się w ponad 40 językach. Był niezwykle ceniony nie tylko w Polsce, ale i poza jej granicami. Napisane przez niego książki sprzedały się w ponad 30 milionach egzemplarzy. Aby uczcić pamięć tego wybitnego pisarza, przedstawiamy kilka wynalazków i rozwiązań technicznych, jakie przewidział w swoich dziełach. Czytaj dalej

Nasi ulubieni pisarze towarzyszą nam na co dzień - dzięki swojej twórczości. Jednocześnie jednak jest naprawdę wiele rzeczy, których o nich nie wiemy - choć te bywają równie interesujące jak elementy ich fikcji. Dziś chciałbym przedstawić Wam 10 faktów o Ursuli Le Guin, jednej z najważniejszych autorek literatury fantastycznej w historii kultury, władającej równie sprawnie piórem, co poważnymi tematami z dziedzin społecznych, które częstokroć stają się nie tylko motywem głównym jej powieści, ale praktycznie mają miejsce w każdym utworze pisarki. Czytaj dalej

Stanisław Lem jest pisarzem, którego sława wykracza znacznie poza grono miłośników science-fiction. Jego książki doczekały się licznych ekranizacji i adaptacji scenicznych, służyły za inspiracje dla komiksów, a także wywarły znaczny wpływ na innych twórców fantastyki naukowej. Nazwiskiem autora zostały nazwane pierwszy polski satelita oraz planetoida.

Czytaj dalej

Stanisław Lem to jedna z najjaśniejszych gwiazd, jakie kiedykolwiek płonęły na nieboskłonie polskiej fantastyki. Nie znać jego twórczości czy przynajmniej o niej nie słyszeć to powód do wstydu. Lem to także najbardziej rozpoznawalny na świecie polski pisarz. Jego postaci poświęcony jest film w reżyserii Borysa Lankosza "Autor Solaris". Za scenariusz odpowiadał Wojciech Orliński, a za produkcję Arte, Telewizja Polskiej, Instytut Adama Mickiewicza, Narodowe Centrum Kultury, Europejska Stolicy Kultury Wrocław i Blankfilm Productions.

Czytaj dalej

Wszyscy fani fantastyki dysponujący dostępem do TVP Kultura 2 listopada o 20:20 powinni zasiąść przed telewizorami i obejrzeć biograficzny dokument "Autor Solaris" w reżyserii Borysa Lankosza na podstawie scenariusza Wojciecha Orlińskiego. By produkcja powstała, współpracę nawiązały Arte, Telewizja Polskiej, Instytut Adama Mickiewicza, Narodowe Centrum Kultury, Europejska Stolicy Kultury Wrocław i Blankfilm Productions.

Czytaj dalej

# data[].attributes.attachment_link.description
W nad­cho­dzą­cym roku minie sto lat od uro­dzin Sta­ni­sła­wa Lema, zna­mie­ni­te­go pol­skie­go twór­cy scien­ce fic­tion, osza­ła­mia­ją­ce­go swo­imi wizja­mi futu­ro­lo­ga, któ­re­go prze­wi­dy­wa­nia mia­ły i wciąż mają ten­den­cje do spraw­dza­nia się. Spad­ko­bier­cy pisa­rza przy wspar­ciu licz­nych pod­mio­tów lite­rac­kich zabie­ga­li, by to wła­śnie pod patro­na­tem auto­ra słyn­nych na cały świat powie­ści z Sola­ris, Nie­zwy­cię­żo­nym czy Ede­nem na cze­le pły­nął 2021.

# data[].attributes.headline
Lem - czy naprawdę taki wielki? Dyskusja o twórczości

# data[].attributes.subject
Lem - czy naprawdę taki wielki? Dyskusja o twórczości

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Lem może rozczarować czytelnika, który zacznie od którejś z jego gorszych książek lub będzie w jego dziełach szukał oszałamiających przygód, pewnych prognoz na przyszłość, czy też wiedzy naukowej zgodnej z najnowszym stanem badań. Nadal może nas jednak zachwycić jako twórca ciekawych światów, naukowych żarcików dla wtajemniczonych oraz historii przygodowych w starym, nieco refleksyjnym stylu.

Zgodnie z zapowiedzią, w naszej pierwszej dyskusji w „Noosferze" chcieliśmy odbrązowić Stanisława Lema. Niby nic nowego, ale chyba warto wracać do tego tematu, bo twórczość autora „Solaris" często jest przywoływana w dyskusjach fantastów jako nietykalna klasyka i absolutna doskonałość, przy czym można czasem odnieść wrażenie, że nikt nie pamięta, dlaczego właściwie Lem „wielkim pisarzem był". My postanowiliśmy sobie o tym przypomnieć - odrobinę tę tezę kwestionując.

Pierwszy raz z Lemem

Przypominanie zaczęliśmy od przywołania naszych pierwszych spotkań z twórczością pisarza. Praktycznie każde z nas zaczęło od innej książki: pojawiły się takie tytuły, jak „Eden", „Powrót z gwiazd", „Opowieści o pilocie Pirxie", „Solaris", „Astronauci" i „Bajki robotów". Wielu z nas, to pierwsze zetknięcie wspomina pozytywnie, ale były i wspomnienia bardzo negatywne. Chodziło głównie o niewłaściwy dobór tekstów Lema w kanonie lektur szkolnych - zdaniem niektórych dyskutantów, w tym wieku trudno było przełknąć narzucone przez kanon teksty (w zależności od rocznika - „Bajki robotów" lub „Opowieści o pilocie Pirxie"), a zmuszeni do lektury Lema uczniowie mogli zrazić się i do samego pisarza, i do fantastyki jako takiej.

Przy okazji wspominania wrażeń z lektury poszczególnych powieści Lema, zgodziliśmy się, że podczas gdy w fandomowych dyskusjach często jest on traktowany jako geniusz-monolit, w rzeczywistości jest pisarzem dość nierównym. Utworom, które są naprawdę godne uwagi towarzyszą dzieła, które bądź to są ogólnie średniej jakości, bądź to się zestarzały i nie wzbudzają już zainteresowania. Co gorsza, jeśli czytelnik zacznie lekturę Lema od któregoś z tych mniej reprezentatywnych dzieł, może przez niekorzystne pierwsze wrażenie zrazić się do całej twórczości pisarza. A które uznaliśmy za reprezentatywne? Jako polecanki dla czytelników nieobeznanych i/lub nieprzekonanych do twórczości Lema, uczestnicy wymienili „Kongres futurologiczny", „Wizję lokalną", „Fiasko", „Powrót z gwiazd", „Pokój na Ziemi" oraz „Niezwyciężonego".

„Czepiamy się" Lema

Ponieważ, za T.S. Eliotem, przyjęliśmy, że o wielkości pisarza świadczy szerokość spojrzenia na ludzkie życie, zaczęliśmy się „czepiać" Lema o te sfery życia, które opisuje oszczędnie lub w ogóle ignoruje.1 Na pierwszy ogień poszedł jego materializm i ubóstwo wątków duchowych w jego powieściach. Pojawiła się myśl, że niezależnie od tego, czy ktoś jest wierzący czy nie, elementy duchowe stanowią istotny element ludzkiej egzystencji i nieuwzględnianie ich zubaża twórczość Lema. Pomijanie wątków religijnych to, zdaniem części dyskutantów, pominięcie części ludzkich doświadczeń. (Jako kontrę dla tezy o nieobecności pierwiastków duchowych, część zebranych przytoczyła jednak przykład "Fiaska" z jego wątkami metafizycznymi.)

Nieobecność tej tematyki może rekompensować fakt, że dla Lema bogiem była nauka, która w jego dziełach, jak pełnoprawny byt metafizyczny, zarówno tworzy, jak rozwiązuje problemy. Z twórczości Lema przebija wiara w naukę i naukową wytłumaczalność świata. I tu jednak część uczestników wskazała na pewien niedosyt. Podejście Lema do nauki zostało przez część zebranych określone jako pozytywistyczno-anachroniczne. Choć światopogląd naukowy zajmuje ważne miejsce w twórczości autora „Solaris", jego staromodne podejście do sprawy, błędy rzeczowe i fakt starzenia się opisanej w jego książkach wiedzy sprawiają, że współczesny miłośnik nauki może nie znaleźć u Lema tego, czego szuka. Jak skonstatowała część uczestników, zdecydowanie można cenić Lema za przymioty literackie, takie jak język, ale nie za wiedzę naukową.

Innym „wielkim nieobecnym" tematem w twórczości Lema są uczucia i relacje międzyludzkie; często przywołuje się też niedobór dobrze napisanych postaci kobiecych w jego książkach. Jeden z dyskutantów zauważył jednak, że nawet gdyby kobiecych bohaterek było więcej, z perspektywy etycznej (na którą powołują się zwolennicy sprawiedliwej reprezentacji płci w tekstach kultury) nic by to nie dało, a to ze względu na filozofię, której w swoich książkach hołdował Lem. Podczas bowiem gdy piewcy reprezentacji wydają się optymistycznie uważać, że człowiek jest z natury dobry i wystarczy zlikwidować podziały i niesprawiedliwości wynikające z nietolerancji, by zapewnić ludzkości względne szczęście i harmonię, Lem był pesymistą i mizantropem w starym, oświeceniowym stylu. O człowieku miał generalnie bardzo złe zdanie - myślał o nim jako o małpie, która dostaje coraz większą brzytwę i robi przy jej pomocy coraz większe szkody. Fakt, że w prozie Lema mało jest bohaterów zróżnicowanych płciowo czy etnicznie, niewiele zmienia - hipotetyczna czarnoskóra astrogatorka umieszczona, w którymś z Lemowych uniwersów nie byłaby ambasadorką równości i antropologicznego optymizmu, ale, zapewne, niestety takim samym ludzkim szkodnikiem, jak ci wszyscy biali mężczyźni, którzy aż w nadmiarze pojawiają się na kartach powieści Lema.

Za prof. Jarzębskim stwierdziliśmy, że przyjrzymy się twórczości Lema z perspektywy trzech różnych grup odbiorców.2 Znany literaturoznawca pisze, że przez czytelnika masowego Lem traktowany jest jako twórca niezrównanych „przygodówek", przez czytelnika-naukowca - jako erudyta śmiało wkraczający w specjalistyczne dziedziny i zdolny do podjęcia debaty z ekspertami, natomiast przez czytelnika-miłośnika SF - jako autor fascynujących uniwersów, które wręcz przysłaniają same fabuły powieści.

Czy rzeczywiście czołobitna wizja prof. Jarzębskiego była zgodna z naszymi wrażeniami? Jeśli chodzi o domniemanego czytelnika masowego, który miałby zachwycać się Lemem jako twórcą rozrywkowych powieści przygodowych, zgodziliśmy się, że dziś nikt już chyba w ten sposób Lema nie czyta. Jego powieści można było traktować jak prozę rozrywkową w czasach, gdy spełniały one rolę przysłowiowego octu na półkach PRL-owskich sklepów, jednak dziś, gdy mamy dużo większy wybór i krajowych, i zagranicznych utworów stricte przygodowych, nie musimy szukać na siłę wartkiej akcji i popkulturowych wrażeń w napisanych na dawną modłę i tak naprawdę bardziej refleksyjnych, niż przygodowych utworach Lema. Choć jednak zdeklasowaliśmy książki Lema pod względem wpasowania się we współczesne wzorce skutecznej literatury rozrywkowej, doceniliśmy fakt, że są one, w stosunku do współczesnej przygodowej pulpy, dużo bardziej oryginalne. W dobie literatury rozrywkowej zbudowanej z gotowych „klocków" i obniżonego progu plagiatu w fantastyce (jeśli współczesny pisarz fantastyczny wykorzysta w swoim utworze np. prawa robotyki Asimova, to prędzej zostanie to docenione jako trzymanie się kanonu, niż skrytykowane jako kopiowanie pomysłu), utwory Lema, którym bliżej do twórczości Josepha Conrada niż do pisanych seryjnie kosmicznych nawalanek, warto docenić za jednostkowość.

Jeśli chodzi o rzekomy podziw czytelników „z branży" wobec Lemowej myśli naukowej, to skrytykowaliśmy tę wizję już na początku, dochodząc do wniosku, że Lem w dziedzinie nauki nie wyszedł merytorycznie poza inteligentnego naukowca-amatora z dużą intuicją. Przyznaliśmy jednak, że jeśli zamiast szukać powodów do erudycyjnego podziwu, skupimy się na utworach Lema jako na źródle okołonaukowej rozrywki, takich „mrugnięć oczkiem" do osób, które co nieco znają się na naukach ścisłych, najprawdopodobniej znajdziemy to, czego szukamy. Jeden z uczestników przywołał wspomnienie ze swoich lat studenckich (na uczelni technicznej), gdzie podczas co nudniejszych wykładów wielu studentów umilało sobie czas czytaniem Lema, zapewne traktując jego fabuły na podobnej zasadzie, na jakiej traktuje się branżowe memy i dykteryjki, w pełni zrozumiałe tylko dla wtajemniczonych i przez to tym atrakcyjniejsze.

Fałszywy prorok?

Przy okazji omawiania warstwy naukowej książek Lema, porozmawialiśmy też o jego domniemanych talentach futurologicznych. Rzeczywiście, można mieć wrażenie, że w swoich książkach przewidział on pewne zjawiska (przykładem popularny niedawno fragment „Powrotu z gwiazd" opisujący optron - urządzenie przypominające dzisiejszy czytnik e-booków). Stwierdziliśmy jednak, że i tu stawianie Lemowi pomników jako prorokowi jest przesadą. On po prostu opisywał prawdopodobny świat i zdarzało się, że jego intuicja, podbudowana wiedzą naukową, podpowiadała obrazy lub zdarzenia, które w przyszłości okazały się mieć miejsce w podobnym kształcie. Trochę szkoda, że Lem nie tworzył po angielsku, a jego utwory ukazały się "za wcześnie", przez co świat nie poznał w porę jego oryginalnych koncepcji wyprzedzających epokę, takich jak wspomniany wcześniej optron, wszechmocniki (sztuczne inteligencje), fantomatyka (wirtualna rzeczywistość) czy nekrosfera (nanotechnologia). Zgodziliśmy się jednak, że fakt posiadania czy nieposiadania talentu do przewidywania kierunku postępu technologii nie przesądza o wartości książek Lema - czy jakiejkolwiek literatury. Przywołano przy tej okazji myśl Ursuli K. Le Guin, że zadaniem pisarza jest przede wszystkim przekonująco kłamać.

A to akurat Lemowi wychodziło świetnie, zgodziliśmy się prawie wszyscy, potwierdzając tym samym trzecią tezę prof. Jarzębskiego - że miłośnicy science-fiction cenią Lema szczególnie jako światotwórcę. Tu nie mieliśmy wątpliwości, że co by o Lemie nie powiedzieć krytycznego, z pewnością był on twórcą opisującym oryginalne i spójne światy.

Podobnie, pomimo początkowych krytycznych uwag pod względem wielkości Lema jako pisarza, znaleźliśmy kilka cech, które uważamy za przesądzające o wielkości danego twórcy, a które Lem naszym zdaniem posiada. Oprócz wspomnianej już wcześniej pisarskiej intuicji, oryginalności czy szerokości tematyki (z wyłączeniem kilku sfer życia, o których była mowa na początku), została wymieniona również jego konsekwencja (podczas lektury czytelnik nie ma poczucia zbędności żadnych wątków; jeden z uczestników opisał to słowami, że w książkach Lema nic by nie poprawił ani nie wykreślił), umiejętność przekrojowego, analitycznego spojrzenia na rzeczywistość oraz obecność w jego książkach sytuacji, które „wbijają w fotel", nokautują intelektualnie. Dla niektórych dyskutantów ważną cechą dobrej literatury okazała się też możność identyfikacji z bohaterami, i ta cecha również została doceniona u Lema: postaci takie, jak pilot Pirx czy protagoniści „Śledztwa" i „Powrotu z gwiazd", zostały uznane za bohaterów wysoce „identyfikowalnych".

Nadal jednak wielki

I wreszcie, o wartości Lemowych utworów świadczy chyba fakt, że wciąż pojawiają się możliwości odczytania ich na nowe sposoby. Przykładowo, przywołana przez jednego z dyskutantów, wydana niedawno książka Agnieszki Gajewskiej pt. „Zagłada i gwiazdy", analizująca obecne w prozie Lema nawiązania do traum związanych z II wojną wojną światową, niejednego już czytelnika skłoniła do deklaracji, że tak naprawdę dotąd nie wiedział o Lemie nic i teraz musi wszystkie jego książki odczytać na nowo. Wychodzi więc na to, że nawet jeśli twórczość autora „Solaris" nieco poodbrązawiać, na końcu i tak okaże się, że nadal ma ona potencjał, by dostarczać nam intelektualnej stymulacji i chyba jeszcze przez długi czas czytelnicy będą z nią mieli co robić.

Notka z I spotkania Koła Miłośników Literatury Papierowej „Noosfera" przy Klubie Fantastyki „Druga Era", Poznań 3 grudnia 2016r. Tekst powstał pod redakcją Agnieszki Magnuszewskiej.

1 T. S. Eliot. Kto to jest klasyk i inne eseje. Kraków 1998.

2 J. Jarzębski. „Przypadek i wartości (O aksjologii Stanisława Lema" [w:] tegoż, Wszechświat Lema. Kraków 2003.

# data[].attributes.attachment_link.title
Lem - czy naprawdę taki wielki? Dyskusja o twórczości | Druga Era

# data[].attributes.attachment_link.description
Zgodnie z zapowiedzią, w naszej pierwszej dyskusji w „Noosferze" chcieliśmy odbrązowić Stanisława Lema. Niby nic nowego, ale chyba warto wracać do tego tematu, bo twórczość autora „Solaris" często jest przywoływana w dyskusjach fantastów jako nietykalna klasyka i absolutna doskonałość, przy czym można czasem odnieść wrażenie, że nikt nie pamięta, dlaczego właściwie Lem „wielkim pisarzem był".

# data[].attributes.headline
Stanisław Lem, czyli odkrycie granic poznania.

# data[].attributes.subject
Stanisław Lem, czyli odkrycie granic poznania.

# data[].attributes.body
Artykuł Piotra Krywaka

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Stanisaw Lem, czyli odkrycie granic poznania

Twrczoci Stanisawa Lema rekomendowa nie trzeba. Proza jego - przez szereg lat nie doceniana przez krytykw - zaskarbia ju sobie dostateczne uznanie szerokich rzesz czytelnikw, tak w kraju ojczystym pisarza, jak i poza jego granicami. Ksiki autora Solaris s dzi najczciej tumaczone na jzyki obce spord dzie wszystkich polskich twrcw literatury. Daleko w tyle pozostay przewodzce na licie naszych wiatowych bestsellerw do koca lat szedziesitych powieci Andrzejewskiego i Sienkiewicza. Ten fakt mwi sam za siebie.
Stanisaw Lem, urodzony 12 wrzenia 1921 we Lwowie, zadebiutowa w r. 1946, kiedy to na amach modzieowego pisma "Nowy wiat Przygd" ukazywaa si w odcinkach jego pierwsza, nigdy zreszt w formie ksikowej nie wydana, powie fantastyczna Czowiek z Marsa. Przez kilka nastpnych lat publikowa sporadycznie opowiadania i wiersze, szkice o drugiej wojnie wiatowej, recenzje. Ksikowym debiutem Lema byli dopiero Astronauci, powie wydana w 1951 r.
Od tego momentu twrczo jego rozwijaa si w kilku kierunkach: pisywa utwory o tematyce wspczesnej (trylogia Czas nieutracony, Wysoki Zamek), podejmowa prby dramatyczne (napisana wraz z Romanem Hussarskim sztuka Jacht "Paradise"), z powodzeniem zajmowa si filozofi i krytyk literack publikujc z tego zakresu szereg rozpraw, popularyzowa te osignicia nauki. Gwnym jednak nurtem jego aktywnoci literackiej bya fantastyka naukowa, od pocztku niemal uprawiana w dwu odmianach: jako science fiction serio i jako .fantastyczna groteska.
Ogromny sukces czytelniczy zawdzicza fantastyka Lema rnym czynnikom: z jednej strony - cho najmniej to chyba istotne - okolicznoci sprzyjajc byo niewtpliwie spoeczne zapotrzebowanie na utwory typu science fiction; z drugiej - zaproponowana przez twrc wersja fantastyki zawieraa elementy nowatorskie, dotychczas w science fiction nieobecne, zarazem za takie, jakie w - uznawany dotd za mao ambitny - gatunek wprowadziy w krg literatury akceptowanej przez krytykw.
Nowe elementy w fantastyce Lema miay charakter rnorodny i z pewnoci nie wyliczymy tu wszystkich. Za najwaniejsze wypada jednak uzna nastpujce: poszerzenie problematyki i wzbogacenie jej o akcenty filozoficzne z zakresu teorii poznania, aksjologii i filozofii czowieka; rozszerzenie arsenau rodkw artystycznych, co znalazo wyraz w nawizaniu do rozmaitych konwencji gatunkowych, odmiennym od tradycyjnego posugiwaniu si rodkami kreacji fikcji fantastycznej, zastosowaniu rnych odmian stylizacji jzykowej itp.; wreszcie - nowe ujcie skonwencjonalizowanych motyww literatury science fiction.
Spord wielu problemw, z ktrymi zetknie si czytelnik prozy Lema, dwa zasuguj na szczegln uwag: kwestia granic moliwoci poznawczych czowieka i zagadnienie istoty czowieczestwa. Im te powicimy wikszo naszej uwagi. ,
Stanisaw Lem debiutowa, jak si rzeko, w r. 1951, w czasie niezbyt sprzyjajcym rozwojowi science fiction. Po r. 1949 preferowano w Polsce model literatury spoecznie i politycznie zaangaowanej, nawizujcej do dowiadcze i artystycznych osigni realizmu, uwzgldniajcej problemy walki klasowej i ideologicznej. Fantastyka, jako swego rodzaju przeciwiestwo realizmu, nie moga liczy na uznanie. Nic wic dziwnego; e debiutanci z lat pidziesitych, pionierzy science fiction w powojennej Polsce - Lem, Hollanek, Boru i Trepka - starali si tak konstruowa swe utwory, aby przynajmniej w pewnym stopniu odpowiaday zalecanym wzorom. Akcenty ideologiczne pojawiay si tedy w owej prozie nader czsto, a tematem powieci fantastycznych stawa si motyw walki z ostatnimi zwolennikami kapitalizmu ulokowany w kosmicznej scenerii (Hollanek, Boru i Trepka) lub te motyw epokowego zadania, ktrego realizacji podejmowao si uksztatowane ju spoeczestwo socjalistyczne (Lem). Wyjtkowo - lecz ju tylko w ujciu satyrycznym - przedstawiano problemy wspczesnych pastw kapitalistycznych (Lem).
Filozoficznym zapleczem owej literatury by niewtpliwie marksizm, z ktrego zaczerpn Lem swe wczesne ujcie problemu poznania. W obu powieciach pniejszego twrcy Solaris wydanych w latach pidziesitych dominuje gbokie przekonanie o nieograniczonych moliwociach poznawczych czowieka. Bohaterowie Astronautw i Oboku Magellana (1955) wykonuj zadania natury badawczej: wyjaniaj zagadk zagady cywilizacji wenusjaskiej i nawizuj kontakt z mieszkacami ukadu Proximy Centaura. Wysiki ich uwieczone zostaj sukcesem. Drobne szczegy pozostaj wprawdzie do koca tajemnic, lecz autor daje czytelnikowi do zrozumienia, e ich ostateczne wyjanienie jest tylko kwesti czasu i nie ma wikszego znaczenia wobec wagi problemw, ktre ju zostay wyjanione. Udoskonalenie narzdzi badawczych i podniesienie poziomu wiedzy spowoduj w przyszoci niechybnie rozwikanie obecnych tajemnic. Dotarcie do prawdy jest bowiem zawsze moliwe.
Charakterystyczny dla wczesnej prozy fantastycznej Lema optymizm poznawczy ma jednak swe rdo nie tylko w marksistowskiej teorii poznania. Wie si on cile z przyjt przez autora Astronautw koncepcj czowieczestwa. W Astronautach i w Oboku Magellana czowiek jest wartoci najwysz. Jest podmiotem wszelkich dziaa, twrc i miar wartoci. T szczegln pozycj czowieka uzasadnia historia naturalna i historia rozwoju cywilizacji: w ewolucyjnym acuchu istot ywych homo sapiens by ogniwem ostatnim, najbardziej skomplikowanym, a przez to najdoskonalszym. Dziki zdolnoci do abstrakcyjnego mylenia oddzieli si od zwierzt, odkry sposoby wytwarzania narzdzi i tym samym otworzy sobie drog do panowania nad wasn planet. Spogldajc z dzisiejszej perspektywy w przeszo dostrzegamy zdarzenia, ktre skonni jestemy uwaa za kamienie milowe na drodze owego podboju. Kade z nich byo osigniciem doskonalcym wiat, kade sprawiao, e rozwj cywilizacji mia charakter postpowy. Za zdarzeniami tymi krya si zawsze aktywno poznawcza, ciekawo wiata i pragnienie zgbienia jego tajemnic.
Wanie dlatego aktywnoci poznawczej czowieka przypisywa Lem w latach pidziesitych najwiksze znaczenie. Miar rozwoju jest bowiem postp, miar postpu - zdobywana wiedza.
Droga ku tej ostatniej bya i jest nieatwa. Wiedza wymaga powice, nierzadko ofiar. Wysiek, ktry zosta przez ludzko woony w prace zmierzajce do poszerzenia jej zasobw, jest dodatkowym argumentem, argumentem moralnym, wspierajcym przekonanie o naczelnej pozycji czowieka. Miniony i obecny trud da czowiekowi prawo do panowania nad wiatem, a postpowa linia rozwoju wskazuje na to, e dokonane niegdy akty wyboru byy suszne, co oznacza automatycznie trafno kryteriw oceny, ktrymi si homo sapiens posuy. Lemowa filozofia czowieka ma wic w latach pidziesitych charakter antropocentryczny.
Na czym jednak polega istota czowieczestwa? Bohaterowie wczesnych powieci Lema, podobnie jak ludzko w toku swej historii, przechodz proces samodoskonalenia, ktry jest efektem ich dziaa poznawczych. Kontakt z Nieznanym i osignity w jego wyniku sukces, zdobycie nowych informacji o wiecie i nabyte dowiadczenie sprawiaj, e posta osiga wyszy stopie wiedzy take o sobie. wiadomo wasnego wkadu w realizacj idei postpu umoliwia bohaterom Lema pene zespolenie si z innymi ludmi, daje im poczucie gatunkowej wsplnoty, adu i harmonii. Istot czowieczestwa okazuje si wic denie ku doskonaoci.
Po r. 1956 w prozie fantastycznej Lema obserwujemy zmiany. Ju pierwsze powieci wydane po przeomie padziernikowym ledztwo i Eden (obie 1959) - zawieraj inne ni dotd ujcie problematyki poznawczej. Bohaterowie ich staj bowiem oko w oko z takimi zagadkami natury, wobec ktrych okazuj si bezsilni.
Inspektor policji i naukowiec-statystyk prbuj w ledztwie wyjani makabryczny fenomen pozornego oywania zwok ludzkich. Teoretyczne rozwaania obu postaci nie znajduj jednak potwierdzenia. Udaje si wprawdzie ustali zaleno badanego zjawiska od innego czynnika, lecz stwierdzenie tego faktu otwiera jedynie kolejn zagadk, nie tumaczc pierwszej. Mechanizm zdumiewajcych wdrwek trupw pozostaje do koca niejasny.
Grupa astronautw z Edenu nawizuje kontakt z obc cywilizacj, lecz procesy zachodzce w nowo poznanym spoeczestwie staj si dla nich zagadk nie do rozwikania. Odmienno historycznych dowiadcze Edeczykw i zwizana z nimi odrbna mentalno stwarzaj barier nieprzekraczaln dla umysw Ziemian. I cho obie strony dialogu reprezentuj cywilizacje typu technologicznego, znajdujce si w niezbyt od siebie odlegych stadiach rozwoju, tylko czciowo udaje im si porozumie i mimo oboplnych wysikw wiele zjawisk pozostaje tajemnic.
Analogiczny los spotyka postacie z nastpnych powieci: Solaris (1961), Niezwycionego (1964) i Gosu Pana (1968). Prba nawizania kontaktu z solaryjskim oceanem - przypuszczalnie form ycia inteligentnego - koczy si fiaskiem i osobist tragedi Kelvina, Gibariana i innych bohaterw powieci. Przypadkowe zetknicie si z martw cywilizacj planety Regis pociga za sob setki ofiar, nie przynoszc czowiekowi adnych wymiernych korzyci. Nie powiedzie si take praca nad rozszyfrowaniem neutrinowego kodu, hipotetycznego "listu" od kosmitw w Gosie Pana.
Niepowodzenia, jakich doznaje czowiek stykajc si z tajemnicami Kosmosu, sygnalizuj zmian pogldw autora Solaris na istot procesu poznania, oznaczaj koniec poznawczego optymizmu i czciowy agnostycyzm. Nowe, sceptyczne stanowisko Lema mona uzasadni nastpujco: goszon dotd tez o przypuszczalnej powszechnoci ycia w Kosmosie poczto na przeomie lat pidziesitych i szedziesitych coraz czciej podwaa. Koncepcja rzadkoci ycia, wyjtkowoci inteligencji zyskiwaa zwolennikw. Zakwestionowano rwnie utart opini, zgodnie z ktr ycie mogo si narodzi wycznie w warunkach zblionych do tych, jakie w przeszoci panoway na Ziemi. W tej sytuacji upada ostatecznie wersja kosmity czekoksztatnego, o zblionym do ludzkiego poziomie intelektualnym i analogicznej mentalnoci. Posta ycia, jego ksztat, budulec, typ wiadomoci, zdolnoci percepcyjne, itp. wyznaczaj i ograniczaj okolicznoci, w ktrych ycie to powstao. Odmienny jest te jego rozwj, a w konsekwencji take typ cywilizacji, jak moe ono stworzy. I wanie to, a nie - jak sdzono dotychczas - poziom wiedzy i zaawansowanie technologiczne, decyduje o niemoliwoci kontaktu, o daremnoci prb wymiany informacji. Wiedza zgromadzona przez jedn cywilizacj nie musi by tosama z wiedz drugiej nie tylko w sensie ilociowym, ale - przede wszystkim jakociowym. Zasoby posiadanej przez rnych kosmitw informacji mog si jedynie czciowo zazbia, a i to zapewne na prawach wyjtku. Najprawdopodobniej kada spoeczno kosmiczna tworzy wasn wizj wiata, dla innej spoecznoci nieprzenikaln. Kada z tych wizji jest na swj sposb trafna i zarazem niepena, gdy ograniczone s przez sam natur poznawcze moliwoci kadego gatunku istot. Aby przekroczy owe naturalne bariery, okrelona forma ycia musiaaby przesta by sob, co jest niemoliwe. Naley wic przyj, e istnieje sfera rzeczywistoci obiektywnej pozostajca poza zasigiem ludzkiego poznania, by moe zreszt czciowo poznawalna dla innych, a tym samym, e wiat pozwala si zbada tylko w okrelonym stopniu.
Argument ten stanowi podstaw do obalenia tezy o naczelnej pozycji czowieka we wszechwiecie. Ludzko jest gatunkiem najdoskonalszym - a i to stwierdzenie budzi wtpliwoci - jedynie lokalnie, na Ziemi. W Kosmosie mog istnie cywilizacje i istoty doskonalsze od nas i mniej od nas doskonae, ani jednak lepsze, ani gorsze: inne. One take poznaj dostpny ich zmysom wiat, gromadz wiedz o nim na miar swych moliwoci. S te zapewne przekonane o tym, e linia ich wasnego rozwoju jest lini postpu, deniem ku doskonaoci. Progres jest tedy prawidowoci ewolucyjn, nie za wyrnikiem czowieczestwa. To, co zdawa si mogo najwaniejsz cech czowieka, jest w skali kosmicznej powszechne. Pojawia si wic konieczno przewartociowania dotychczasowych sdw.
Obok unaocznienia moliwoci poznawczych niepowodze pojawia si w utworach Lema nowy motyw - demonstracja ludzkich mankamentw. Akcent pada na rne czynniki : od niedoskonaoci biologicznej, ktra sprawia, i do lotw kosmicznych nie jestemy waciwie przygotowani (ze wzgldu na krtkotrwao egzystencji, konieczno zapewnienia sobie zapasw ywnoci, powietrza, ma odporno na wszelkiego rodzaju urazy fizyczne, skonno do psychicznych stresw itp.), przez ograniczenia zdolnoci percepcji, zwizane z niedoskonaoci mzgu, a po niezbyt przyjemne cechy charakteru - zachanno, zaborczo, zazdro, agresywno etc. Niema rol speniaj w tej krytyce czowieka powstae w latach szedziesitych groteskowe utwory Lema, zwaszcza Cyberiada i Dzienniki gwiazdowe.
Bohater Dziennikw, Ijon Tichy, demonstruje w "Podry smej" zalety ludzkoci przed delegatami Organizacji Planet Zjednoczonych.
Ze zgroz dowiaduje si od nich, i to, co uwaa za szczytowe osignicia ludzkoci, kosmici nie do, e maj za nic, lecz uznaj za objaw zwyrodnienia naszej cywilizacji. Ten sam bohater w "Podry dwudziestej drugiej" wysuchuje dowodu na niemoliwo powstania ycia na Ziemi, a jego protest traci sens wobec argumentu, e ewentualno taka oznaczaaby zboczenie natury. aosny jest .te obraz skutkw dziaalnoci misyjnej Ziemian, o ktrych opowiada Tichemu ojciec Lacymon w tyme utworze.
Agresywno, okruciestwo, zaborczo i mciwo zarzucaj czowiekowi postacie z Bajek robotw (Dwa potwory, Biada mierci. Chytro i zoliwo "bladawcw" obnaa opowiadanie Jak Erg Samowzbudnik bladawca pokona, a drwiny z biakowego budulca znajdziemy w bajce O krlewiczu Ferrycym i krlewnie Krystalli.
Roboty drwice z czowieka wcale nie s ode lepsze, czego dowodem tak Bajki robotw, jak i Cyberiada. Jaki pan, taki suga: czowiek stworzy roboty, wic te maj jego natur. Trurl i Klapaucjusz, para przyjaci i zarazem rywali, zazdrosnych o swe sukcesy i zoliwych jak ich ludzcy protoplaci, optana jest mani tworzenia rzeczy doskonaych. Ufni w potg techniki, konstruuj urzdzenia majce suy jednostkom i spoeczestwom: pozornie doskonae - w rzeczywistoci dziaajce odwrotnie do intencji twrcw. Kontynuuj oni bdy czowieka, ktry wasn niedoskonao usiowa zastpi technik. Ta za - Trurl i Klapaucjusz to przecie roboty! - powiela zamierzenia, dziaania i... omyki konstruktorw.
Negatywna charakterystyka czowieka jest gwnym argumentem przeciwko antropocentryzmowi. Pord rozmaitych kosmicznych nacji dziaalno czowieka staje si tylko jedn z wielu dziaalnoci, a jego sdy jednymi z wielu moliwych sdw. Nie majc statusu wyjtkowoci nie mog by jedynie suszne. A zatem nie mona mierzy zjawisk kosmicznych wedle tych miar, ktre sprawdziy si na Ziemi. Nie mona wierzy we wasn doskonao, skoro si jest niedoskonaym. Kade bowiem dziaanie oparte na ludzkim dowiadczeniu, lokalnej tradycji, rutynie i utrwalonym schemacie spowoduje w kosmicznych warunkach skutki katastrofalne. Doznaj tego na wasnej skrze bohaterowie powieci Lema, doznaje Ijon Tichy, doznaj wreszcie naladowcy ludzi - roboty.

Jeli wic nie denie do doskonaoci jest wyrnikiem czowieczestwa, to c nim jest? Co moe si liczy z kosmicznej perspektywy, gdy wyeliminujemy z naszych myli subiektywizm? Odpowied znajdujemy w cyklu Tytuow posta cyklu, astronaut Pirxa, Lem konfrontuje zazwyczaj z wysoko wyspecjalizowanymi maszynami automatycznymi. Zakres ich moliwoci bywa rny - s to stosunkowo proste mzgi elektronowe i niezwykle skomplikowane mechanizmy czekoksztatne, obdarzone przez konstruktorw swoist wiadomoci.naliza takich tekstw, jak - dziedzicz po czowieku wszystko, tak dobre, jak i ze cechy, za co jednak odpowiada wycznie ich konstruktor.W opowiadaniu Opowieci o pilocie Pirxie.

Motyw konfrontacji czowieka i maszyny suy Lemowi najczciej za pretekst do polemiki z mitem Golema(Terminus), suy podkreleniu tego, e automat dziaajcy przeciwko czowiekowi nie ponosi za swj bunt winy. Ta ostatnia spada na czowieka, ktry konstruujc automat niebezpieczestwa nie przewidzia. Odpowiedzialno ponosi zawsze twrca, nie jego wytwr. Roboty - na co wskazuje a Polowanie, Wypadek czy Ananke
Rozprawa obok krytyki mitu Golema przedstawiony zosta inny jeszcze, bardziej nas tu interesujcy problem: wyszoci czowieka nad maszyn. Sytuacja opisana w omawianym utworze jest szczeglna: przeciwnikiem Pirxa - charakteryzowanego gdzie indziej okreleniem "lamazarny poczciwiec"(Odruch warunkowy) jest wysoko wyspecjaliz owany android Calder, robot dysponujcy peni wiadomoci i moliwociami dziaania, przekraczajcymi maksymaln nawet sprawno czowieka. I t wanie doskona imitacj ludzkiej istoty musi Pirx w jaki sposb pokona. Bohater

W ostatecznym rachunku uratowao wic nas, a jego zgubio - moje niezdecydowanie, moja lamazarna "poczciwo", ta "poczciwo" ludzka, ktr tak bardzo pogardza.

Rozprawy dokonuje tego, a o przyczynach swego sukcesu mwi
Czyme wic jest owa "poczciwo", za ktrej spraw ulega zniszczeniu doskonalsza od czowieka maszyna, przegrywajc rywalizacj ze sabszym przeciwnikiem? W Rozprawie zadaniem Pirxa jest sprawdzenie przydatnoci nowego rodzaju zaogi statku kosmicznego, zaogi skadajcej si z robotw i ludzi. Bohater nie wie jednak, kto jest czowiekiem, a kto robotem. W trakcie prbnego lotu android Calder wprowadza w ycie opracowany przez siebie plan zgadzenia ludzkiej czci zaogi. Pirx domyla si wprawdzie, e do konfrontacji czowieka z maszyn prdzej czy pniej doj d zie, nie wie jednak, kiedy i w jakich okolicznociach. Poza tym nie zna przeciwnika. Szuka wic sposobu, ktry daby mu szans wykazania wasnej wyszoci

Wic co mi zostaje? Rywalizacja na emocje, jeli nie na intelekt? Na tak zwany humanizm? Czowieczestwo? [...] Na czym polega to czowieczestwo, ktrego oni nie maj? Moe naprawd jest tylko oenkiem alogicznoci z t poczciwoci, tym "zacnym sercem" i tym prymitywizmem odruchu moralnego, ktry nie obejmuje dalekich ogniw przyczynowego acucha? Skoro maszyny cyfrowe nie s ani zacne, ani nielogiczne... Wic w takim rozumieniu czowieczestwo jest to suma naszych defektw, mankamentw, naszej niedoskonaoci, jest tym, czym chcemy by, a nie potrafimy, nie moemy, nie umiemy, to jest po prostu dziura midzy ideaami a realizacj [podkr. P. K.].

Pirxowi pozostaje wic "znale sytuacj, w ktrej sabo i uomno czowieka jest lepsza od siy i doskonaoci nieludzkiej". Sytuacj tak aranuje sam Calder. Plan jego zakada okrelone, logiczne zachowanie si dowdcy. Tymczasem Pirx w krytycznym momencie miast wydawa rozkazy... milczy. Jest niezdecydowany, nie wie, co pocz. To nie instynkt, nie intuicja podszeptuj mu takie wanie zachowanie. Milczy "z pomieszania, z poczucia bezradnoci" i troch z p o budek moralnych, bo podejrzewa Caldera o nieczyst gr. I tak bezradno, niezdecydowanie, "poczciwo" ludzka - gubi Caldera. Mamy wic odpowied na postawione wczeniej pytanie: istot czowieczestwa jest niedoskonao. atwo zauway, e jest to kon c epcja odwrotna do tej, ktr spotkalimy Bohater o Nie s natomiast w stanie zaakceptowa zastanego adu postacie z utworw groteskowych : denie do przebudowy rzeczywistoci, ch doskonalenia jej cechuj Ijona Tichego, Trurla i Klapaucjusza. Nie zraaj ich niepowodzenia, skutki odwrotne do zamierze. Zawsze ufni w rozum i potg techniki, tworz doskonao, ktra okazuje si chaosem (por. np. ograniczenia. W opowiadaniach tych znajdziemy to, co w powieciach serio z okresu przedpadziernikowego; to za, co powanie potraktowa Lem po r. 1956, uprzednio omiesza w swych utworach humorystycznych.nienie barier subiektywnych, a tym samym o odpowiedzialno gatunku za fiasko wysikw poznawczych. Zbiorem tym bya wizj wiata moga zosta zaprzepaszczona. by prawd i faszem. Czowiekowi pozostaje jedynie wiadomo niemocy - wiedza o wasnej niewiedzy.Argumentw przemawiajcych za susznoci takiej wanie interpretacji Narratorzy poszczeglnych utworw ustawicznie daj czytelnikowi do zrozumienia, e o poruszonych przez siebie problemach nie s w stanie wyrazi jednoznacznej opinii. Wynika to wanie z paradoksalnej natury rzeczywistoci, ktr staraj si zgbi. Sprzecznoci okazuj si nie do przezwycienia. Ostateczn konkluzj jest wic, jeli idzie o problem poznania, agnostycyzm.jonalizowanie tego, co irracjonalne.Jeszcze w latach szedziesitych powstao - wchodzce w skad cyklu e o niemiertelnoci. Tichy oceni eksperyment negatywnie, lecz nie to jest dla nas istotne. Wane jest to, e owa niemiertelno dawaa si osign tylko za cen biologicznej mierci.Motyw ten powraca rwnie, ju w aspekcie poznawczym, w opowiadaniu elektualnej. Znamienne jest, e w wyszy stopie poznawczych moliwoci osignity zosta ponownie za cen biologicznej mierci. Wobec takiego obrotu sprawy czowieczestwo przestaje si liczy jako problem, pozostaje wycznie kwestia granic poznania.dobnie rozumuje Golem XIV, gigantyczna maszyna cyfrowa, poziomem intelektu niebotycznie przerastajca czowieka. W swym "Wykadzie inauguracyjnym" ie XLIII" ?Podobiestwo przedstawionych tu motyww do filozoficzno-religijnych koncepcji jest uderzajce i z pewnoci nie jest przypadkiem.Duch, wyzwolony po mierci z okoww cielesnoci, wchodzi w kontakt z Absolutem, Wszechmdroci...("I"), w opowieci o skrzyniach Corcorana, a wic jako istota, ktrej podporzdkowany jest tylko jeden z poziomw wielopoziomowo skonstruowanego wszechwiata, wszechmocna, lecz i zalena, bo nie sigajca wadz wyszego poziomu, ktrym zawiaduje inny ju, cho podobny Bg; wiadoma tego, e z niszego poziomu na wyszy nie ma przejcia.rotnie w Astronautach i Oboku Magellana. Znajdujemy j take, cho w bardziej zawoalowanej postaci, w Niezwycionym. Przedstawione w tym utworze starcia z martw cywilizacj planety Regis, reliktem pozostaym po wymarym plemieniu Lyran, starcia, w ktrych po stronie bohaterw dziaa potna technika i intelekt, kocz si tragicznie. Dopiero samotna wyprawa Rohana, bronionego - bez gwarancji skutecznoci - przed atakami "chmury" jedynie przez miniaturowy aparat naladujcy przepyw prdw w korze mzgowej noworodka, dowodzi, e kontakt bezporedni - cho nie w sensie wymiany informacji - jest moliwy i nie grozi zagad. Naturalna sabo i tu zwycia.
dzyskuj utracon niegdy czno z natur. Wraz ze wiadomoci niemocy pojawia si spokj wewntrzny i zgoda na odwieczny porzdek i ad wiata. Tak kocz si losy Kelvina Astronautw i Oboku Magellana uwiadamiajc sobie wasny wkad w dzieo budowy doskonalszego wiata zyskiwa poczucie osobistej wartoci, odkrywa sw przynaleno gatunkow i integrowa si ze spoeczestwem. Postacie z powieci wydanych w latach szedziesitych wykrywajc wasn niedoskonao i akceptujc j i Hogartha z z Solaris, Bregga z Powrotu z gwiazd, Rohana z Niezwycionego Jeli utwory fantastyczne nurtu serio gloryfikuj niedoskonao jako istot czowieczestwa, jeli unaoczniaj istnienie nieprzekraczalnych granic moliwoci poznawczych czowieka, to groteski omieszaj co przeciwnego - uporczywe denie ku doskonaoci i niewiar w poznawcze i technologiczn Gos e u Pana.
Altruizyna, Kobyszcz, Powtrka z Cyberiady; "Podr osiemnasta" i "Podr dwudziesta" z Dziennikw gwiazdowych).
Granice poznania wyznaczone przez Lema w latach szedziesitych miay charakter obiektywny. Byy faktem realnym, na ktry czowiek nie mia wpywu. Ich istnienie wynikao z istoty samej natury. Jednake w r. 1971 ukaza si zbir opowiada Lema, w ktrym autor posunwszy si o krok dalej, zapyta o is t
W cigu dziejw ludzko wytwarzaa rozmaite wartoci: obiekty materialne, dziea sztuki, prawdy naukowe. Jedne przyjmowaa, inne odrzucaa. Te, ktre zaakceptowaa i ktre opary si niszczcej sile czasu, uwarunkoway wspczesny obraz wiata. Dokonujcy si przez tysiclecia proces selekcji wartoci uzaleniony by od indywidualnych i zbiorowych aktw wyboru. Rzecz w ty m , czy wybory te zaleay tylko od wolnej woli czowieka, czy te byy obiektywn koniecznoci. Aktualna wizja wiata nie musiaa by przecie tak, jak znamy. Gdyby Kopernik nie stworzy teorii heliocentrycznej, system geocentryczny byby zapewne do dzi doktryn obowizujc. To samo staoby si w wypadku, gdyby teori Kopernika po prostu odrzucono. Pozostaje - i pozostanie na zawsze tajemnic - ile, by moe trafnych, rewolucyjnych koncepcji zlekcewaono w przeszoci, ile zagino wynalazkw, dzie sz t uki we waciwym czasie nie docenionych. O tym, co przetrwao, decydowali ludzie, akceptujc lub deprecjonujc tworzone przez innych wartoci. Pytanie o odpowiedzialno za stracon bezpowrotnie szans odmiennej wizji wiata jest jak najbardziej uzasadnio n e. Postawienie go wie si cile z jednym z podstawowych problemw filozofii, z zagadnieniem determinizmu. Jeeli natura ma charakter deterministyczny, jeli wszystko, co si dzieje, dzieje si tak, a nie inaczej dlatego, e tak si dzia musi - to za d Doskonaa prnia.

o konane niegdy akty wyboru nie ponosimy adnej odpowiedzialnoci. Jeeli jednak wiatem rzdzi indeterminizm, a wybr zaley tylko od naszej wolnej woli - odpowiadamy za wszystko, a wic i za obecn wersj rzeczywistoci. Filozofia nie rozstrzygna jedno z nacznie tego dylematu - spr o determinizm trwa. A Lem? Lem dostrzega zjawiska wiadczce na rzecz obu koncepcji. Staje si to podstaw do stworzenia wizji "aciatego" wiata, troch deterministycznego, troch indeterministycznego. Przy takich zaoeniach za akty wyboru dokonane w ramach "at" deterministycznych nie ponosimy odpowiedzialnoci. Ale ponosimy j wwczas, gdy selekcja odbya si w "acie" indeterministycznej, a to dlatego, e wybr nasz nie musia by suszny, a co za tym idzie, szansa na inn Czy aby na pewno? Jeli wiat ma natur "aciat" i by takim w momencie, gdy na Ziemi pojawi si czowiek, to ludzko za nic odpowiada nie moe, bo nie jest winna temu, e w takim wanie, a nie innym wiecie yje. A wic za istnienie granic poznania ponosimy odpowiedzialno i nie ponosimy jej jednoczenie! Paradoks? Paradoks. O to chodzio. Ze sprzecznoci wynika wszystko, przeto o szansach poznawczych czowieka niczego powiedzie si nie da : kada teza mo e Zwtpienie w sens poznania osigno kres: konsekwentny racjonalizm zaprowadzi Lema w lepy zauek i zdawao si, e dalszy rozwj pogldw twrcy na problem poznawczych moliwoci czowieka prowadzi moe jedynie w dwu kierunkach: wstecz, a wic ku koncepcjom uznawanym za suszne w latach szedziesitych, lub ku filozoficznemu idealizmowi, akceptacji wiary w poznanie irracjonalne. Ewolucja pewnych motyww jego twrczoci wiadczy jednak o tym, e wybra on ostatecznie trzeci wariant - ominicie paradoksu przez zrac z e nie. Kulminacja procesu, "objawienie", nastpowaa ju po stronie mierci. Ewolucja nie bya w stanie wyposay nas w zmys "objawienia", gdy zniszczyaby samo ycie. Szansa wiedzy natychmiastowej otwiera si tylko przed istotami z punktu widzenia czow i
eka martwymi. Lymphater konstruuje taki martwy biologicznie Rozum i... niszczy go, przekonujc si, e od momentu jego powstania skoczya si epoka czowieka, ktrego egzystencja utracia sens, a zacza si era nowego Rozumu o niewyobraalnej potdze in t Po
Doskonaej prni dostarczaj zaczerpnite z niej teksty: 1981) przyznaje, e i on, cho dysponuje moliwociami niedostpnymi czowiekowi, napotyka w swej poznawczej ekspansji bariery nie do przebicia. Oznacza to, e rozwj ,wiedzy czowieka i wiedzy Golema dokonywa si moe wycznie w poziomie, na paszczyznach, ktre wyznaczane s przez naturalne moliwoci czowieka i Golema. A jednak wraz z innym, doskonalszym jeszcze komputerem, ZACN ANI, podejmuje Golem XIV prb przezwycienia wasnych ogranicze. Koczy si ona zniszczeniem obu Odys z haki, Die Kultur als Fehler, De impossibilitate vitae i De impossibilitate prognoscendi oraz - przede wszystkim- Nowa Kosmogonia.
m aszyn. Pozostaje tajemnic, czy "mier" obu komputerw oznacza nieprzekraczalno kolejnej bariery poznawczej, ktrej przebijanie koczy si musi samozagad, czy te e wanie za cen zniszczenia tworzywa, w ktrym ulokowa si Rozum, przenikn mona wyej, do sfery zwielokrotnionych moliwoci poznawczych, lecz ju bez prawa powrotu, a stamtd - przez kolejn barier - dalej, i tak w nieskoczono Solaris
Interpretacja nasuwa si dwojaka: albo chodzi tu o racjonalizacj, czy te moe materializacj raczej, takich poj, jak duch, Raj, objawienie, Bg, o swoiste pochonicie przez materializm idealizmu, albo odwrotnie - o dochodzenie do Absolutu od strony empirii. Niezalenie zreszt od tego, ktr z owych dwu wersji uznamy za suszn, problem obalenia granic poznania nie zostanie roz Ze wspomnie Ijona Tichego ;Dzienniki gwiazdowe) - opowiadanie, ktre zamiast tytuem autor opatrzy rzymsk cyfr "II", opowiadanie o Decantorze, wynalazcy "duszy niemiertelnej". Tu wanie, bodaje po raz pierwszy w twrczoci Lema, pojawi si motyw rozumu ludzkiego wyzwolonego z okoww cielesnoci, zamknitego w niezniszczalnym, wiecznym krysztale. Miaa to by - zdaniem Decantora - realizacja mar s trzygnity. Jeli bowiem opowiemy si za drugim wariantem, to Bg ukae si nam w takiej postaci, jak przedstawi Lem we
Formua Lymphatera. Bohater utworu, zapoznany naukowiec, dy do odkrycia procesu umoliwiajcego zdobycie wiedzy momentalnie, nie uczc si i nie dziedziczc jej po przodkach. Analizujc rzadkie fenomeny przyrody dochodzi do wniosku, e szanse na "objawienie" istniej, cho ewolucja naturalna z nich nie skorzystaa. Odpowied na pytanie: dlaczego? - okazaa si okrutna. Rekcja chemiczna pocztkujca zdolno uzyskiwania wiedzy momentalnej zachodzi musiaa w rodowisku biakowym, lecz niszczya je rwnocz W cytowanej ju kilkak pilot Pirx zadaje jednemu z czonkw eksperymentalnej zaogi pytanie: czy wierzy pan w istnienie Boga? I otrzymuje nastpujc odpowied:
(Wielko urojona, 1973) przyszo Rozumu widzi on wanie w maszynach mylcych, w duchu wyzwolonym z organicznej cielesnoci, zdolnym pokona - wynikajce z ludzkich saboci i niedostatkw - bariery poznawcze. Lecz i to - pozornie proste i optymistyczne, cho trudne do zaakceptowania przez czowieka - rozwizanie okazuje si zud. Tene Golem XIV w "Wykadz(Golem XIV,

Wspomnieniach Ijona Tichego
Rozprawie

Nauczono mnie podejcia probabilistycznego. Obliczam szanse i na tej podstawie dziaam. A w tym wypadku - dziewidziesit procent, e "nie", a moe nawet dziewidziesit i osiem dziewitych, ale jedna setna, e tak.

Odpowiedzi na pytanie o to, czy autor Solaris stawia na jedn setn szansy, czy te e szans t usiuje wyeliminowa, udzieli nam by moe kolejny jego utwr.

Waniejsze opracowania: E. Balcerzak, Stanisaw Lem, 1973; J. Jarzbski, Racjonalista i zmysy, "Ruch Literacki", 1977, z. 2; P. Krywak, Stanisaw Lem, 1974; P. Krywak, Konwencje gatunkowe w prozie fantastycznonaukowej Stanisawa Lema a problemy periodyzacji jego twrczoci, "Rocznik Komisji Historycznoliterackiej" XVIII, 1981 ; A. Wjcik, Ambasador polskiej literatury, [w:] A. Wjcik, M. Englender, Budowniczowie gwiazd 1, 1980.

# data[].attributes.attachment_link.title
Stanisaw Lem, czyli odkrycie granic poznania

# data[].attributes.attachment_link.description
Stanisaw Lem, czyli odkrycie granic poznania Twrczoci Stanisawa Lema rekomendowa nie trzeba. Proza jego - przez szereg lat nie doceniana przez krytykw - zaskarbia ju sobie dostateczne uznanie szerokich rzesz czytelnikw, tak w kraju ojczystym pisarza, jak i poza jego granicami. Ksiki autora Solaris s dzi najczciej tumaczone na jzyki obce spord dzie wszystkich polskich twrcw literatury.

# data[].attributes.attachment_link.title
Stanisław Lem | Życie i twórczość | Artysta | Culture.pl

# data[].attributes.attachment_link.description
Czołowy przedstawiciel polskiej fantastyki naukowej, filozof, futurolog i eseista, w swoim dorobku ma również powieści realistyczne i teksty satyryczne.

# data[].attributes.body
Filmowa epistemologia Krzysztofa Zanussiego na przykładzie „Iluminacji”. W wariancie rozszerzonym o kontekst esejów Stanisława Lema. Scenariusz zajęć dla uczniów szkoły ponadpodstawowej / Monika Bojko

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
ETAP EDUKACYJNY

ponadpodstawowa

PRZEDMIOT

CZAS

Cele poznawcze:

zapoznanie młodzieży z przykładem eseju filmowego (i fakultatywnie) porównanie go z esejami literackimi, naukowymi, filozoficznymi; przestawienie problematyki filozoficzno-naukowej w ujęciu filmowym;

poznanie twórczości czołowego reżysera „kina moralnego niepokoju";

rozwijanie zainteresowań filmoznawczych i filozoficznych uczniów;

(fakultatywnie: wykorzystanie kontekstu esejów np. Stanisława Lema);

Cele wychowawcze:

rozbudzanie wrażliwości etycznej i estetycznej wychowanków;

kształtowanie postawy refleksyjnego stosunku do świata

Metody pracy:

heureza;

„burza mózgów";

praca w grupie;

elementy wykładu i prezentacji;

analiza interpretacja tekstów i fragmentu filmu;

metoda problemowa;

dyskusja.

Środki dydaktyczne:

Broszura Filmoteka Szkolna - Lekcja 25. Esej filmowy, Konrad Klejsa.

Materiały, które można znaleźć na portalu www.filmotekaszkolna.pl w formie elektronicznej, jeśli zajęcia odbywają się w sali komputerowej z dostępem do internetu, lub w postaci wydruków przygotowanych przez nauczyciela.

Kartki z fragmentami książki Stanisława Lema Summa technologia. Zob. fragm. I-III w niniejszym scenariuszu.

Pojęcia kluczowe:

esej (literacki, filmowy, filozoficzny), epistemologia/ teoria poznania, iluminacja, ostry montaż, sekwencja, sekwencja montażowa, film dokumentalny, film oświatowy, synkretyzm gatunkowy, tzw. ujęcie POV, futurospekcja, kolaż.

Przebieg lekcji:

Zajęcia przeprowadza się po uprzednim obejrzeniu filmu Krzysztofa Zanussiego pt. Iluminacja w całości.

1. Wstępna Intuicja interpretacyjna

Uczniowie oglądają „scenę do analizy" z filmu Iluminacja ze strony internetowej http://filmotekaszkolna.pl/dla-nauczycieli/nasze-lekcje/lekcja-25-esej-filmowy/filmy/iluminacja,58

Nauczyciel prosi o sformułowanie wstępnej hipotezy interpretacyjnej dotyczącej problematyki filmu Zanussiego, opartej na konkretnej przywołanej sekwencji. Ze względu na mnogość zagadnień wprowadzanych przez film dla ukierunkowania analizy i interpretacji przydzielamy wybranym trzem grupom poniższe pytania i polecenia.
Pytania i polecenia pomocnicze:
I grupa: Kim jest bohater filmu? w jakim miejscu został przedstawiony w pierwszej scenie omawianej sekwencji? (Do tego pytania stosujemy metodę stop-klatki.) Określcie wiek, status społeczny, zawód, umysłowość, charakter, powierzchowność bohatera. Zwróćcie uwagę na przedmioty w otoczeniu bohatera i ich wymowę.

II grupa: Jakie poglądy na temat struktury czasu i przestrzeni reprezentuje fizyk prof. Iwo Białynicki-Birula? w jakiej konwencji filmowej zrealizowano jego wypowiedź?

III grupa: Jak jest prowadzona narracja w omawianym fragmencie filmu? Określcie typ montażu.Spróbujcie rozpoznać i wymienić kilka scen z życia bohatera przywołanych w projekcji jego przyszłości.

Przewidywane odpowiedzi grupy i powinny przynieść ogólną charakterystykę FranciszkaRetmana - człowieka młodego, inteligenta, fizyka, reprezentanta nauk ścisłych o zainteresowaniach filozoficznych, poszukującego prawdy poznania i swojego miejsca w świecie. Pracownia, mikroskop, kartki z podręcznika chiromancji (?) wskazują na chęć przeniknięcia przez bohatera tajemnicy bytu.Uczniowie z II grupy powinni zauważyć, że wypowiedź prof. Białynickiego-Biuruli ma charakter wykładu, wywiadu telewizyjnego, filmu dokumentalnego, co zdaje się podkreślać napis z nazwiskiem i tytułem naukowym oraz kadrowanie rodem z filmu paradokumentalnego. Uczony mówi o automatyzmie biegu czasu w naszej świadomości i o tym, że nauka nie wyklucza tego, że przyszłość istnieje w teraźniejszości.

III grupa zwróci uwagę na nietypowość narracji i brak dialogów, a także „szybki" montaż w jednej z sekwencji przykładu. Zapewne poda, że sekwencja ukazująca przyszłe losy bohatera zawiera np. pobyt Retmana w wojsku, rozmowę z dziekanem, sceny z żoną i synkiem, śmierć pacjenta w szpitalu itp. Niewątpliwie uczniom będzie bardzo trudno przywołać wszystkie ujęcia w tej zaledwie kilkusekundowej sekwencji. Chodzi raczej o zanotowanie zabiegu formalnego, by w toku interpretacji powiązać go z wypowiedzią zacytowanego naukowca prof. Białynickiego-Biruli.

2. Rozwinięcie tematu

Dalsza centralna część zajęć koncentruje się na formułowaniu przez młodzież problemów badawczych, naukowych, filozoficznych i moralnych, które reżyser przedstawia za pomocą języka audiowizualnego. Nauczyciel w formie bardzo krótkiego wykładu wprowadza oraz przedstawia pojęcie „eseju filmowego", opierając się na tekście Konrada Klejsy zamieszczonym w broszurze. Prosi uczniów o podanie najważniejszych cech eseju jako gatunku literackiego na podstawie zakładki
Zestawienie najważniejszych cech gatunku eseju powinno zawierać m.in.:

dyskursywny charakter e.;
e. jako szkic, traktat, rozważanie bez ostatecznych konkluzji;

luźna kompozycja i stylistyka tekstu eseistycznego;

subiektywizm e.;

erudycyjność e.;

synkretyzm rodzajowy i gatunkowy e.;

pojemność tematyczna e.

Uczniowie mogą spróbować zaklasyfikować Iluminację jako zrealizowany za pomocą języka filmowego esej filozoficzno-naukowy z zakresu nauk doświadczalnych z zastosowaniem fikcyjnej fabuły. Następnie prowadzący zajęcia rozpoczyna krótkie przypomnienie terminu „epistemologia". Z pojęciem tym uczniowie zapoznali się w klasie pierwszej jako jednym z działów filozofii, a także w sposób b. ogólny i skrótowy z niektórymi problemami teorii poznania w związku z filozofią grecką, augustynizmem do sceptycyzmem Montaigne'a autora Prób, racjonalizmem i empiryzmem. w klasie drugiej z kolei omawiali aspekty poznania romantycznego, a później filozofię okresu pozytywizmu.Nauczyciel prosi, by uczniowie samodzielnie sformułowali problemy z zakresu teorii poznania występujące w filmie Zanussiego. Po przeczytaniu poszczególnych problemów na forum klasy są one zapisywane na tablicy i w zeszytach. W razie potrzeby w trakcie zajęć nauczyciel podsuwa uczniom zagadnienia sprecyzowane przez Konrada Klejsę w Scenariuszu analizy filmowej w broszurze. Przykładowe problemy do dalszej dyskusji z uczniami dotyczą możliwości, granic i zasięgu poznania ludzkiego oraz jego prawdziwości.

Jakie są sposoby poznania prawdy o naturze człowieka - jako istocie biologicznej, racjonalnej i duchowej?

Dlaczego „iluminacja" pojmowana przez św. Augustyna - w wykładzie prof. Tatarkiewicza - jako „oświecenie umysłu", widzenie prawdy „tak jak oczy widzą realny świat", wymagająca czystości serca, nie jest drogą osiągalną dla współczesnego człowieka? (Tu warto odwołać się do Eksplikacji Zanussiego).

Jakie są ograniczenia poznania naukowego? Czy wynikają one z niedoskonałości aparatu badawczego? (Warto nawiązać do przykładów z filmu: zapowiedź rozwoju genetyki - sterowania dziedzicznością, badania encefalograficzne nad snem, leczenie elektrowstrząsami i in.)

Dlaczego fizyka przestała być „nauką pierwszą"? (Np. dyskusja studentów fizyki.)

Dlaczego główny bohater wybiera studia fizyczne, a potem po udziale w eksperymentach medycznych waha się nad zmianą kierunku na biologię? (Retman mówi, że chciałby „ogarnąć całość, żeby móc syntetyzować". Uważał, że fizyka jest „nauką, która tworzy systemy tak ogólne że pozwalające opisać rzeczywistość, świat", że jest kluczem do poznania rzeczywistości.)

Jak został w filmie pokazany model poznania mistycznego? (Głos narratora z filmu oświatowego podawany z off-u objaśnia fizjologiczne wytłumaczenie stanów mistycznych.)

Warto w rozmowie z młodzieżą podkreślić, że temat poszukiwań religijnych nie występuje w biografii Retmana, a jego pobyt u kamedułów jest jeszcze jednym polem poszukiwań sensu i zarazem egzystencjalnym eskapizmem.

Kolejną część zajęć poświęcimy wykorzystaniu formy eseju filmowego i analizie środków filmowych.

Prosimy uczniów o podanie w formie „burzy mózgów" zauważonych cech formalnych Iluminacji, a następnie prowadzimy rozmowę według podanych zagadnień interpretacyjnych:

Lakoniczność dialogów związana z introwertyczną naturą bohatera.

Powierzenie głównej roli aktorowi nieprofesjonalnemu (Stanisław Latałło) w celu nadania opowiadanej historii waloru autentyczności.

Elementy autobiograficzne w filmie Zanussiego (bohater studiuje fizykę, interesuje się filozofią; reżyser studiował obie te nauki).

Zastosowanie montażu ostrego. Za K. Klejsą wprowadzamy pojęcie „futurospekcji" (zob. broszura; por. retrospekcja). Pokazujemy jego związek z wypowiedzią prof. Białynickiego-Biruli i ujęciem cyganki wróżącej bohaterowi przyszłość.

Użycie „wizualnych metonimii" w celu kondensacji czasu fabularnego np. dokumenty,stanowiące o kolejnych etapach życia bohatera.

Swoisty kolaż środków filmowych: przeplatanie się filmu fabularnego o Franciszku Retmanie z paradokumentalnymi dyskusjami naukowców - inteligentów, studentów fizyki, elementami filmu oświatowego wykorzystującego slajdy z wykresami, rysunkami, zapisem eksperymentów medycznych.

Funkcją tej „eseistyczności" narracji jest wieloaspektowe ukazanie m.in. problematyki poznawczej. Jak pisał przytaczany przez Klejsę T. Kłys „[...] rzetelny dyskurs jest czymś bardziej złożonym niż proste ilustrowanie pojęć i z góry przyjętych tez." (zob. broszura, s. 10).

Sen Retmana - aluzja do sytuacji ograniczenia wolności bohatera.

Metaforyka i konkret wypraw Retmana w góry.

Formuła tzw. zakończenia otwartego współbrzmi z charakterem eseju.

3. Wnioski

Podsumowaniem lekcji będą wnioski z dyskusji na temat odpowiedzi, które uzyskuje Franciszek Retman w trakcie swoich poszukiwań poznawczych. Czy dochodzi do prawdy o sobie i świecie? Jak rozumieć tytuł filmu w odniesieniu do terminu z filozofii średniowiecznej, które objaśnia prof. Tatarkiewicz w jednej z sekwencji?

4. Praca domowa dla chętnych:

Na wybrany temat teoriopoznawczy napisz esej lub przygotuj kolaż filmowy lub plastyczny.

Konteksty:

W proponowanym scenariuszu skupiłam się na uniwersalnych wartościach filmu. Wydaje mi się jednak, że cennym poszerzeniem a zarazem literackim kontekstem filmu Zanussiego może być twórczość eseistyczna Stanisława Lema. W ramach kolejnych 45-minutowych zajęć dodatkowo można zanalizować wybrane przeze mnie fragmenty Summa technologiae. Zostały one tak dobrane, aby korespondowały z fragmentami filmu Zanussiego. Wprowadzenie pojęcia „dyskursu" stosowanego zarówno w literaturo-, jak i w filmoznawstwie pozwoli porównywać literaturę i sztukę. Przeczytanie fragmenty z książki Lema należy zadać uczniom w ramach pracy domowej przed lekcją o Iluminacji.

Fragment 1

Stany „nadświadomości" są też rezultatem kombinatorycznej pracy mózgu, jednakże, podczas kiedy przeżywanie ich może dawać najwznioślejsze doznania duchowe, ich informacyjny rezultat równa się zeru. Otóż, poznanie jest tym samym co zwiększenie ilości posiadanej informacji. Rezultat mistycznych stanów jest informacyjnie zerowy, co widać po tym, że treść owych stanów jest nieprzekazywalna i w żaden sposób nie może wzbogacić naszej wiedzy o świecie (aby ją można było wykorzystać, jak w powyższym przykładzie). Przeciwstawienie powyższe nie ma służyć celom triumfującego ateizmu; nie o to nam chodzi. Istotne jest to tylko, że omawianym stanom towarzyszy poczucie przeżywania jakiejś ostatecznej prawdy, tak dojmujące i wszechogarniające, że potem człowiek pogardliwie lub z litością spogląda na nędznie krzątających się empiryków wokół błahych spraw materialnych. w związku z tym należy powiedzieć dwie rzeczy. Po pierwsze, rozmijanie się „prawdy przeżycia" z „prawdą nauki" byłoby może nieistotne, gdyby nie to, że ta pierwsza rości sobie prawa do jakiejś wyższości. a skoro tak, to zauważmy, że osoba przeżywająca nie istniałaby w ogóle, gdyby nie owa przyziemna empiria, zapoczątkowana w swoim czasie przez Australopiteka i jaskiniowców. Empiria ta bowiem, a nie stany „wyższego poznania", umożliwiła, w ciągu kilkuset tysięcy lat, zbudowanie cywilizacji, a ono z kolei uczyniło człowieka gatunkiem panującym na Ziemi. w przeciwnym razie już pra-pra-człowiek, poprzeżywawszy nieco takich wyższych stanów, zostałby, w trakcie biologicznej konkurencji, wyparty przez inne gatunki zwierzęce. Po wtóre, stany opisane można wywołać podawaniem różnych związków chemicznych, np. psylocybiny (wyciąg z pewnego rodzaju grzybków). Przy tym osoba badana, zdając sobie przez cały czas sprawę z amistycznego sposobu, jakim stan jej wywołano, przeżywa niezwykłe natężenie aury doznań emocjonalnych, w której najzwyklejsze w świecie bodźce zewnętrzne odbierane są jako wstrząsające rewelacje. Zresztą i bez psylocybiny można tego doświadczyć np. we śnie, kiedy ktoś budzi się z dogłębnym przeświadczeniem, iż mu się przyśniła prawda objawiona bytu; otrzeźwiawszy, uzmysławia sobie, że to było zdanie w rodzaju „maździory witosieją w terpentynie". Tak więc mózg fizjologicznie normalny może osiągać wyżyny doznań, zwanych mistycznymi, dopiero po przebyciu żmudnej drogi przepisanych określonym rytuałem zabiegów, albo też, wyjątkowo i rzadko, we śnie. Takie same stany, bez poprzedzającej wiary w ich charakter ponadzmysłowy, można też wywołać sposobem „ułatwionym" (psylocybiną, peyotlem, meskaliną). Ułatwień takich dostarcza na razie tylko farmakopea, ale - jak będziemy o tym mówili - należy sądzić, że neurocybernetyka utworzy w tej dziedzinie zupełnie nowe możliwości. Zaznaczam, że nie dyskutujemy tu kwestii, czy stany tego rodzaju sprowadzać należy, a mówimy tylko o tym, że ich realizacja w nieobecności jakiegoś „pogotowia mistycznego" jest całkiem możliwa.

Stanisław Lem, Wiara i informacja w tegoż: Summa technologiae

Fragment 2

Co jest celem nauki? Poznanie „istoty" zjawisk? Ale jak można się dowiedzieć, że się ją już poznało? Że to już jest cała „istota", a nie jej część? Więc wytłumaczenie zjawisk? Ale na czym polega wytłumaczenie? Na porównaniu? Można porównać kulę ziemską z jabłkiem i bioewolucję z technoewolucją, ale z czym można porównać Schrödingerowską falę „psi" z równania elektronu? Z czym „dziwność" cząstek? Według Konstruktora, nauka jest przewidywaniem. Wielu filozofów też jest takiego zdania;najwięcej mówią o tym neopozytywiści. Uważają oni nadto, że filozofia nauki jest w gruncie rzeczy teorią nauki i że wiedzą, jak nauka tworzy i sprawdza bądź obala coraz to nowe teorie. Teoria jest uogólnieniem faktów obserwacyjnych. w oparciu o nie przepowiada się stan przyszły. Jeśli już przepowiednie będą się sprawdzały, a ponadto jeszcze zapowiedzą istnienie zjawisk dotąd nie znanych, teoria zostaje uznana za prawdziwą. w zasadzie tak jest; w rzeczywistości sprawy są bardziej skomplikowane. Wymienieni filozofowie zachowują się jak starsza pani, która prowadzi w gazecie kącik dla zakochanych. Nie o to chodzi, że jej rady są bezsensowne: nic podobnego, mogą być nawet bardzo rozumne, ale nie dają się zastosować. Starsza pani ma doświadczenie życiowe i radzi, w oparciu o „statystykę erotyczną", aby dziewczyna porzuciła lekkomyślnego chłopca. Filozof zna historię nauki i radzi fizykom porzucić ich teorię, ponieważ ta teoria „zdradza ich", nie przewidując wielu zjawisk. Takie rozumne rady nie jest trudno dawać. Dziewczyna wierzy, że uda się jej zmienić chłopaka na lepsze, i fizycy myślą to samo o swojej teorii. Zresztą, dziewczyna może mieć kilku chłopców, którzy się jej podobają: to samo z fizykami. Muszą zrezygnować z takich a takich poglądów na rzecz takiego oto. Jeżeli zrezygnują z umiejscowienia cząsteczki, uzyskają jedną możliwość przewidywania, ale stracą inną. Jeżeli zaczną kwantować przestrzeń i wprowadzą pojęcie poza-skończonej szybkości rozchodzenia się zmian, za jednym zamachem będą mogli przewidzieć istnienie takich cząstek podatomowych, jakie naprawdę istnieją, ale równocześnie ta decyzja, podjęta w fundamentach gmachu, którym jest fizyka, wywoła straszny wstrząs na wszystkich jego piętrach. W żadnej nauce nie ma teorii, która uwzględniałaby i przewidywała „wszystko". Ale w większości wypadków można się z takim stanem pogodzić, bo to, co się pomija, jest dla przewidywań owej nauki na razie mniej istotne. w fizyce natomiast panuje dramatyczna sytuacja: nie wiadomo, co właściwie jest mniej istotne i może iść za burtę. Łatwo decydować, kiedy znajdujemy się w koszu gwałtownie opadającego balonu i możemy wyrzucić albo worek z piaskiem, albo towarzysza. Ale proszę sobie wyobrazić sytuację, w której nie wiadomo, co jest balastem, a co wartością bezcenną! Tym samym równaniom mechaniki kwantowej można przypisać bądź znaczenie „balastu", czy też pustki, to jest pewnego formalnego chwytu, bądź też znaczenie obiektywne, fizyczne. Sprawy takie, oglądane ex post, kiedy stały się już częścią historii osobistej dwojga ludzi albo historii nauki, pozwalają starszej pani i filozofowi utwierdzić się w przeświadczeniu, że mieli rację. Oczywiście, że lepszy jest wspaniały zakochany chłopak od lekkomyślnego nicponia i teoria, która bez Matematycznych naciągań przewiduje wszystko, od łatanej doraźnymi poprawkami, ale skąd wziąć takiego królewicza i taką teorię? Starsza pani i filozof są życzliwymi obserwatorami. Konstruktor, na równi z fizykami, zaangażował się w działanie. Dlatego rozumie, że użyteczność można pojmować rozmaicie: jak morfinista albo jak Newton. Dlatego nie daje się wciągać w spory, które uważa za jałowe. Jeżeli mózg jest zbudowany z atomów, czy to znaczy, że atomy mają „potencję psychiczną"? Jeżeli fala wyrzuci na brzeg trzy patyki, można ułożyć z nich trójkąt albo wziąć je w garść i bić kogoś po głowie. Czy potencja bicia i geometrii jest „własnością" owych patyków? Konstruktor proponuje, aby wszystko rozstrzygać doświadczeniem, a jeśli doświadczenie nie jest, ani nigdy nie będzie możliwe, sprawa przestaje dla niego istnieć. Pytanie o to, „jak istnieje matematyka" albo „dlaczego jest świat", pozostawia bez odpowiedzi nie przez zamiłowanie do ignorancji, ale przez znajomość skutków, jakie pociąga za sobą rozstrzyganie takich pytań. Interesuje go tylko, co może począć z matematyką i ze światem. Nic więcej.

Stanisław Lem, Milczenie konstruktora [w:] tegoż Summa technologiae

Fragment 3

[...] Otóż nie ma co dyskutować nad wyższością intelektualną człowieka względem małpy. Mózg ludzki jest oczywiście bardziej złożony; ale znaczna część tej złożoności „nie nadaje się" do rozwiązywania problemów teoretycznych, bo zawiaduje procesami cielesnymi: do tego jest przeznaczona. Problem zatem wygląda tak: to, co jest mniej złożone (ta część systemu neuronowego mózgu, która stanowi podłoże procesów intelektualnych) usiłuje posiąść informację o tym, co jest bardziej złożone (o całym mózgu). Nie jest to niemożliwe, ale jest bardzo trudne. w każdym razie nie jest to niemożliwe pośrednio (jeden człowiek w ogóle by nawet sformułować nie mógł zadania). Proces poznania jest społeczny: następuje niejako „sumowanie się" złożoności „intelektualnej" wielu mózgów ludzkich badających to samo. Ale ponieważ jest to, mimo wszystko, „sumowanie się" w cudzysłowie - bo wszak te poszczególne umysły nie łączą się w jeden system - problemu na razie nie rozwiązaliśmy. [...] Rozwój płodowy jest „symfonią chemiczną", rozpoczynającą się w chwili, gdy jądro plemnika zespoli się z jądrem jaja. Wyobraźmy sobie, że udało się nam prześledzić ten rozwój, od zapłodnienia aż do powstania dojrzałego organizmu, na poziomie molekularnym i że chcemy go teraz przedstawić formalnym językiem chemii, takim samym, jakiego używamy przy przedstawianiu reakcji prostych, w rodzaju 2H+O = H2O. Jakby wyglądała taka „partytura embriogenezy"? Najpierw musielibyśmy obok siebie wypisać wzory wszystkich związków, stających na „starcie". Potem zaczęłoby się wypisywanie odpowiednich przekształceń. Ponieważ organizm dojrzały zawiera na molekularnym poziomie około 1025 bitów informacji, wypadłoby napisać ilość formuł rzędu kwadrylionów. Dla wypisania tych reakcji nie starczyłoby powierzchni wszystkich oceanów i lądów razem wziętych. Zadanie jest zupełnie beznadziejne. Mniejsza w tej chwili o to, jak z podobnymi problemami upora się embriologia chemiczna. Sądzę, że język biochemii będzie musiał ulec bardzo radykalnej przebudowie. Może powstanie jakiś formalizm fizyko-chemiczno-matematyczny. Ale to nie nasza rzecz. Przecież, jeśli komuś byłby „potrzebny" pewien żywy organizm, wcale nie trzeba owej pisaniny. Wystarczy wziąć plemnik i zapłodnić nim jajo, które po pewnym czasie „samo" przekształci się w „poszukiwane rozwiązanie".[...].

Stanisław Lem, Hodowla informacji [w:] tegoż Summa technologiae

Bibliografia:

www.filmotekaszkolna.pl

25. Esej filmowy „Iluminacja" Krzysztof Zanussi... Opracowanie: Konrad Klejsa [w:] Filmoteka Szkolna.

Uszyński J., Poza dosłownością: „Iluminacja", „Kwartalnik Filmowy" 1997, nr 18.

Plesnar Ł., W poszukiwaniu absolutu („Iluminacja" Krzysztofa Zanussiego), [w:] „Analizy i interpretacje. Film polski", red. A. Helman, T. Miczki, Katowice 1984, s. 179-191.

Bobowski S., Dyskurs filmowy Zanussiego, Wrocław 1996.

http://www.filmpolski.pl/fp/index.php/12128

Lem S., Summa technologiae, Kraków 2000.

http://solaris.lem.pl/

# data[].attributes.attachment_link.title
Filmowa epistemologia Krzysztofa Zanussiego na przykładzie „Iluminacji"

# data[].attributes.attachment_link.description
ETAP EDUKACYJNY ponadpodstawowa PRZEDMIOT CZAS zapoznanie młodzieży z przykładem eseju filmowego (i fakultatywnie) porównanie go z esejami literackimi, naukowymi, filozoficznymi; przestawienie problematyki filozoficzno-naukowej w ujęciu filmowym; poznanie twórczości czołowego reżysera „kina moralnego niepokoju"; rozwijanie zainteresowań filmoznawczych i filozoficznych uczniów; (fakultatywnie: wykorzystanie kontekstu esejów np.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Lem, Norwid, Baczyński, Różewicz i Wyszyński patronami roku 2021

W piątek 27 listopada Sejm ustanowił patronów 2021 r. Podczas trzeciego dnia 21. posiedzenia Izba uhonorowała: kard. Stefana Wyszyńskiego, Stanisława Lema, Cypriana Kamila Norwida, Krzysztofa Kamila Baczyńskiego oraz Tadeusza Różewicza. 2021 będzie także rokiem Konstytucji 3 Maja.

# data[].attributes.attachment_link.description
Lem, Norwid, Baczyński, Różewicz i Wyszyński patronami roku 2021 W piątek 27 listopada Sejm ustanowił patronów 2021 r. Podczas trzeciego dnia 21. posiedzenia Izba uhonorowała: kard. Stefana Wyszyńskiego, Stanisława Lema, Cypriana Kamila Norwida, Krzysztofa Kamila Baczyńskiego oraz Tadeusza Różewicza. 2021 będzie także rokiem Konstytucji 3 Maja.

# data[].attributes.body
"Cyberiada" - scenariusz zajęć

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Przypomnij sobie, jakie informacje zawierają hasła w słowniku języka polskiego. Następnie, wykorzystując wyobraźnię, wyjaśnij, czym są wymienione zjawiska. Przygotuj definicje, które mogłyby się znaleźć w słowniku języka polskiego.

Stanisław Lem

polski pisarz, filozof, . Najbardziej jest znany jako autor utworów fantastycznonaukowych , np. „Bajki robotów", „Cyberiada", „Opowieści o pilocie Pirxie".
Jedna z planetoid nosi nazwisko pisarza: 3836 Lem.

Konstruktor Trurl sporządził raz maszynę, która umiała robić wszystko na literę n. Kiedy była gotowa, na próbę kazał jej zrobić nici, potem nanizać je na naparstki, które też zrobiła, następnie wrzucić wszystkie do sporządzonej nory, otoczonej natryskami, nastawniami i naparami. Wykonała polecenie co do joty, ale ponieważ nie był jeszcze pewny jej działania, kolejno musiała zrobić nimby, nausznice, neutrony, nurty, nosy, nimfy i natrium. Tego ostatniego nie umiała i Trurl, bardzo zmartwiony, kazał się jej tłumaczyć.
- Nie wiem, co to jest - wyjaśniła. - Nie słyszałam o czymś takim.
- Jak to? Ależ to sód. Taki metal, pierwiastek...
- Jeżeli nazywa się sód, jest na s, a ja umiem robić tylko na n.
- Ale po łacinie nazywa się natrium.
- Mój kochany - rzekła maszyna - gdybym mogła robić wszystko na n we wszelkich możliwych językach, byłabym Maszyną Która Może Wszystko Na Cały Alfabet, bo dowolna rzecz w jakimś tam obcym języku na pewno nazywa się na n. Nie ma tak dobrze. Nie mogę robić więcej, niż to wymyśliłeś. Sodu nie będzie.
- Dobrze - zgodził się Trurl i kazał jej zrobić niebo. Zrobiła zaraz jedno, niewielkie, ale zupełnie niebieskie. Zaprosił wtedy do siebie konstruktora Klapaucjusza, przedstawił go maszynie i tak długo wychwalał jej nadzwyczajne zdolności, aż ów rozgniewał się skrycie i poprosił, aby i jemu wolno było coś jej rozkazać.
- Proszę bardzo - rzekł Trurl - ale to musi być na n.
- Na n ? - rzekł Klapaucjusz. - Dobrze. Niech zrobi naukę.
Maszyna zawarczała i po chwili plac przed domostwem Trurla wypełnił się tłumem naukowców. Wodzili się za łby, pisali w grubych księgach, inni porywali te księgi i darli je na strzępy, w dali widać było płonące stosy, na których skwierczeli męczennicy nauki, tu i ówdzie coś hukało, powstawały jakieś dziwne dymy w kształcie grzybów, cały tłum gadał równocześnie, tak że słowa nie można było zrozumieć, od czasu do czasu układając , apele i inne dokumenty, w odosobnieniu zaś, pod nogami wrzeszczących, siedziało kilku samotnych starców i bez przerwy maczkiem pisało na kawałkach podartego papieru.
- No co, może złe?! - zawołał z dumą Trurl. - Wykapana nauka, sam przyznasz!
Ale Klapaucjusz nie był zadowolony.
- Co, ten tłum to ma być nauka? Nauka to coś całkiem innego!
- Wiec proszę, powiedz, co, a maszyna zaraz to zrobi - obruszył się Trurl. Ale Klapaucjusz nie wiedział, co powiedzieć, więc oświadczył, że postawi maszynie jeszcze dwa inne zadania, a jeśli je ona rozwiąże, uzna, że jest taka, jak ma być. Trurl przystał na to i Klapaucjusz rozkazał, aby zrobiła nice.
- Nice! - wykrzyknął Trurl. - Słyszał kto coś takiego, co to są nice?!
- Ależ jak to, druga strona wszystkiego - odparł Klapaucjusz spokojnie.
- Nicować, przewracać na podszewkę, nie słyszałeś o tym? No, no, nie udawaj! Hej, maszyno, bierz się do roboty!
Maszyna jednak działała już od dobrej chwili. Zrobiła najpierw antyprotony, potem antyelektrony, antyneutrina, antyneutrony, i tak długo pracowała nie ustając, aż natworzyła bez liku antymaterii, z której zaczął się z wolna, podobny do dziwnie błyszczącej chmury w niebie, formować antyświat.
- Hm - rzekł bardzo niezadowolony Klapaucjusz - to mają być nice? Powiedzmy, że tak... Dajmy na to, dla świętego spokoju... Ale oto trzeci rozkaz: Maszyno! Masz zrobić Nic!
Maszyna przez dłuższy czas w ogóle się nie ruszała. Klapaucjusz jął zacierać z zadowolenia ręce, Trurl zaś rzekł:
- O co ci chodzi? Kazałeś jej nic nie robić, wiec nic nie robi!
- Nieprawda. Kazałem jej zrobić Nic, a to co innego.
- Też coś! Zrobić Nic, a nie zrobić nic, znaczy jedno i to samo.
- Skądże! Miała zrobić Nic, a tymczasem nie zrobiła nic, wiec wygrałem. Nic bowiem, mój ty przemądrzały kolego, to nie takie sobie zwyczajne nic, produkt lenistwa i niedziałania, lecz czynna i aktywna Nicość, to jest doskonały, jedyny, wszechobecny i najwyższy Niebyt we własnej nieobecnej osobie!!
- Zawracasz głowę maszynie! - krzyknął Trurl, lecz naraz rozległ się jej spiżowy głos:
- Przestańcie się kłócić w takiej chwili! Wiem, co to Niebyt, Nicość, czyli Nic, ponieważ te rzeczy należą do klucza litery n, jako Nieistnienie. Lepiej po raz ostatni przyjrzyjcie się światu, bo wnet go nie będzie...
Słowa zamarły na ustach konstruktorom. Maszyna w samej rzeczy robiła Nic, a to w ten sposób, że kolejno usuwała ze świata rozmaite rzeczy, które przestawały istnieć, jakby ich w ogóle nigdy nie było. Usunęła już natągwie, nupajki, nurkownice, nędzioly, nałuszki, niedostópki i nędasy. Chwilami wydawało się, że zamiast redukować, zmniejszać, wyrzucać, usuwać, unicestwiać i odejmować - powiększa i dodaje, ponieważ zlikwidowała po kolei niesmak, niepospolitość, niewiarę, niedosyt, nienasycenie i niemoc. Lecz potem znowu zaczęło się robić wokół patrzących rzadziej.
- Ojej! - rzekł Trurl. - Żeby coś z tego złego tylko nie wynikło...
- E, co tam - rzekł Klapaucjusz. - Przecież widzisz, że ona nie robi wcale Nicości Generalnej, a jedynie Nieobecność wszystkich rzeczy na n, nic się nie stanie, bo też ta twoja maszyna całkiem do niczego!
- Tak ci się tylko wydaje - odparła maszyna. - Zaczęłam, istotnie, od wszystkiego co na n, bo było mi to bardziej , ale co innego zrobić jakąś rzecz, a co innego usunąć ją. Usuwać mogę wszystko, z tej prostej przyczyny, że umiem robić wszyściuteńko, ale to wszyściuteńko na n, a więc Niebyt jest dla mnie fraszką. Zaraz was nie będzie ani niczego, więc proszę cię, Klapaucjuszu, abyś powiedział jeszcze prędko, że jestem prawdziwie uniwersalna i wykonuję rozkazy, jak się należy, bo będzie za późno.
- Ależ to... - zaczął przestraszony Klapaucjusz i w tej chwili zauważył, że istotnie już nie tylko na n nikną różne rzeczy: przestały ich bowiem otaczać kambuzele, ściśnięta, wytrzopki, gryzmaki, rymundy, trzepce i pćmy.
- Stój! Stój! Cofam to, co powiedziałem! Przestań! Nie rób Niebytu!! - wrzeszczał na całe gardło Klapaucjusz, ale zanim maszyna się zatrzymała, znikły jeszcze graszaki, plukwy, filidrony i zamry. Wtedy dopiero maszyna znieruchomiała. Świat wyglądał wręcz przeraźliwie. Zwłaszcza ucierpiało niebo: widać było na nim ledwo pojedyncze punkciki gwiazd; ani śladu prześlicznych gryzmaków i gwajdolnic, które tak dotąd upiększały nieboskłon!
- Wielkie nieba! - zakrzyknął Klapaucjusz. - A gdzież są kambuzele? Gdzie moje murkwie ulubione? Gdzie pćmy łagodne?!
- Nie ma ich i nigdy już nie będzie - odparła spokojnie maszyna. - Wykonałam, a raczej zaczęłam wykonywać to tylko, coś mi kazał...
- Kazałem ci zrobić Nicość, a ty... ty...
- Klapaucjuszu, albo jesteś głupcem, albo głupca udajesz - rzekła maszyna. - Gdybym zrobiła Nicość naraz, za jednym zamachem, przestałoby istnieć wszystko, więc nie tylko Trurl i niebo, i Kosmos, i ty, ale nawet ja. Więc kto właściwie i komu mógłby wtedy powiedzieć, że rozkaz został wykonany i że jestem sprawną maszyną? A gdyby nikt tego nikomu nie powiedział, w jaki sposób ja, której by także już nie było, mogłabym otrzymać należną mi satysfakcję?
- Niech ci będzie, nie mówmy już o tym - rzekł Klapaucjusz. - Już niczego od ciebie nie chcę, śliczna maszyno, tylko proszę zrób murkwie, bo bez nich życie mi niemiłe...
- Nie umiem tego, ponieważ są na m - rzekła maszyna. - Owszem, mogę na powrót zrobić niesmak, nienasycenie, niewiedzę, nienawiść, niemoc, nietrwałość, niepokój i niewiarę, ale na inne litery proszę się po mnie niczego nie spodziewać.
- Ale ja chcę, żeby były murkwie! - ryknął Klapaucjusz.
- Murkwi nie będzie - rzekła maszyna. - Popatrz, proszę, na świat, jaki jest cały pełen olbrzymich czarnych dziur, pełen Nicości, która wypełnia bezdenne otchłanie między gwiazdami, jak wszystko dokoła stało się nią podszyte, jak czyha nad każdym skrawkiem istnienia. To twoje dzieło, mój zawistniku! Nie sądzę, żeby następne pokolenia miały cię za to błogosławić...
- Może się nie dowiedzą... Może nie zauważą... - wyjąkał pobladły Klapaucjusz, patrząc z niewiarą w pustkę czarnego nieba i nie śmiąc nawet w oczy spojrzeć swemu koledze. Pozostawiwszy go obok maszyny, która umiała wszystko na n, wrócił chyłkiem do domu - świat zaś po dziś dzień pozostał już podziurawiony Nicością - tak jak go w toku nakazanej likwidacji zatrzymał Klapaucjusz. A ponieważ nie udało się zbudować maszyny na żadną inną literę, trzeba się obawiać, że nie będzie już nigdy takich wspaniałych zjawisk jak pćmy i murkwie - po wieki wieków.

# data[].attributes.attachment_link.description
Przypomnij sobie, jakie informacje zawierają hasła w słowniku języka polskiego. Następnie, wykorzystując wyobraźnię, wyjaśnij, czym są wymienione zjawiska. Przygotuj definicje, które mogłyby się znaleźć w słowniku języka polskiego. polski pisarz, filozof, . Najbardziej jest znany jako autor utworów fantastycznonaukowych , np. „Bajki robotów", „Cyberiada", „Opowieści o pilocie Pirxie".Jedna z planetoid nosi nazwisko pisarza: 3836 Lem.

# data[].attributes.attachment_link.description
Stanisław Lem - Urodził się w 1921 we Lwowie, od 1946 mieszka w Krakowie. Będąc klasykiem scence-fiction, Lem nie należy do autorów typowych dla gatunku, choćby dlatego, że wybrał go trochę z...

# data[].attributes.attachment_link.title
O czym pisał Stanisław Lem? - zebranie informacji o twórczości pisarza

# data[].attributes.attachment_link.description
Historia i społeczeństwo (przedmiot uzupełniający) Historia muzyki Historia sztuki Informatyka Inne Język mniejszości narodowej lub etnicznej Język obcy nowożytny Język polski Język regionalny - język kaszubski Język łaciński i kultura antyczna

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
(1921-2006) one of the greatest contemporary writers-„a virtuoso storyteller" according to the „New York Times", whose books „convey the sense of a mind hovering above the boundaries of the human condition." While most of his works bear the broad „science fiction" label he was a master of a number of genres and styles from satire to philosophy. Lem's books have been translated into 52 languages and have sold over 40 million copies.

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
stanislaw lem science fiction solaris literature technology

# data[].attributes.attachment_link.description
(1921-2006) one of the greatest contemporary writers-„a virtuoso storyteller" according to the „New York Times", whose books „convey the sense of a mind hovering above the boundaries of the human condition." While most of his works bear the broad „science fiction" label he was a master of a number of genres and styles from satire to philosophy.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Katar to powieść jak gdyby „kryminalna" - bo chodzi w niej o rozwiązanie zagadki serii tajemniczych zgonów, które przydarzają się klientom neapolitańskich zakładów kąpielowych. Bohater książki, amerykański kosmonauta na przedwczesnej, z powodu alergii, emeryturze, próbuje rozwikłać dylemat. Wplątuje się w szereg niezwykłych przygód, ale na koniec okazuje się, że najważniejsza z nich to przygoda poznającego umysłu, który musi wytyczyć sobie drogę w chaosie tysięcy zdarzeń dzisiejszego świata.

fragment | Lem | recenzje | posłowie

Stanisław Lem 1921-2006

Stanisław Lem to jeden z największych pisarzy XX wieku, innowator i zarazem klasyk. Poruszał się w ramach wielu gatunków literackich, światową sławę i popularność przyniosła mu fantastyka naukowa: jego książki przetłumaczono na ponad 40 języków i wydano w łącznym nakładzie 30 milionów egzemplarzy.

UWAGA! Ten serwis używa cookies i podobnych technologii.

Brak zmiany ustawienia przeglądarki oznacza zgodę na to.

Serwis lem.pl używa informacji zapisanych za pomocą cookies (tzw. „ciasteczek") w celach statystycznych oraz w celu dostosowania do indywidualnych potrzeb użytkowników. Ustawienia dotyczące cookies można zmienić w Twojej przeglądarce internetowej. Korzystanie z niniejszego serwisu bez zmiany ustawień dotyczących cookies oznacza, że będą one zapisane w pamięci końcowego urządzenia. Pliki cookies stanowią dane informatyczne, w szczególności pliki tekstowe, które przechowywane są w urządzeniu końcowym Użytkownika i przeznaczone są do korzystania z serwisu lem.pl

Awantury na tle powszechnego ciążenia

Stanisław Lem wciąż czeka na swojego biografa [...] Na razie otrzymujemy świetnie napisane wspomnienia syna pisarza, do tej pory znanego głównie z roli tłumacza literatury anglojęzycznej. Tematycznie ułożona książka Tomasza Lema składa się z samych anegdot, którym towarzyszą zdjęcia-anegdoty. Przypomina pudełko belgijskich czekoladek - jest wielosmakowa, zaskakująca, elegancka. I nie można się od niej oderwać.

Juliusz Kurkiewicz "Dwutygodnik"

więcej | fragment | wywiad | okładka

# data[].attributes.attachment_link.description
Katar to powieść jak gdyby „kryminalna" - bo chodzi w niej o rozwiązanie zagadki serii tajemniczych zgonów, które przydarzają się klientom neapolitańskich zakładów kąpielowych. Bohater książki, amerykański kosmonauta na przedwczesnej, z powodu alergii, emeryturze, próbuje rozwikłać dylemat.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
- Scenariusz lekcji języka polskiego w klasach IV - VI SP poświęcony lekturze „Bajki robotów" Stanisława Lema - h ttps://www.lscdn.pl/download/1/23971/Bajkirobotowpopr.pdf
- O czym pisał Stanisław Lem? - zebranie informacji o twórczości pisarza [Scholaris] - https://scholaris.pl/zasob/51737
- Scenariusz lekcji: Stanisław Lem „Cyberiada" - https://ucze.pl/zasob/scenariusz-lekcji-stanislaw-lem-cyberiada/
- Jak ocalał świat. [Epodreczniki.pl] - https://epodreczniki.pl/a/jak-ocalal-swiat/Dqengmn8t
- Bajki robotów (S. Lem). Jak ocalał świat - https://opracowania.pl/opracowania/jezyk-polski/bajki-robotow-s-lem,oid,169,jak-ocalal-swiat
- Stanisław Lem - https://www.szkolnictwo.pl/szukaj,Stanis%C5%82aw_Lem
- Bohaterowie kosmicznych opowieści i ich przygody. Czy uważnie przeczytaliśmy "Bajki robotów" Stanisława Lema? (Odwrócona lekcja - zadanie I) - https://szkolazklasa20.pl/archiwum/dokument/80671/
- O sztucznej inteligencji i prawdziwym człowieczeństwie. [Epodreczniki.pl] - https://epodreczniki.pl/a/o-sztucznej-inteligencji-i-prawdziwym-czlowieczenstwie/D5ll36qQg

# data[].attributes.attachment_link.description
Scenariusz lekcji języka polskiego w klasach IV - VI SP poświęcony lekturze „Bajki robotów" Stanisława Lema - h ttps://www.lscdn.pl/download/1/23971/Bajkirobotowpopr.pdf - O czym pisał Stanisław Lem? - zebranie informacji o twórczości pisarza [Scholaris] - https://scholaris.pl/zasob/51737 - Scenariusz lekcji: Stanisław Lem „Cyberiada" - https://ucze.pl/zasob/scenariusz-lekcji-stanislaw-lem-cyberiada/ - Jak ocalał świat. [Epodreczniki.pl] - https://epodreczniki.pl/a/jak-ocalal-swiat/Dqengmn8t - Bajki robotów (S.

# data[].attributes.headline
Teksty literackie - zadania z rozwiązaniami z języka polskiego dla ósmoklasistów

# data[].attributes.subject
Teksty literackie - zadania z rozwiązaniami z języka polskiego dla ósmoklasistów

# data[].attributes.body
Stanisław Lem, Jak ocalał świat

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Konstruktor Trurl sporządził raz maszynę, która umiała robić wszystko na literę n. Kiedy była gotowa, na próbę kazał jej zrobić nici, potem nanizać ¹ je na naparstki ² . [...] Wykonała polecenie co do joty, ale ponieważ nie był jeszcze pewny jej działania, kolejno musiała zrobić nimby, nausznice, neutrony, nurty, nosy, nimfy i natrium. [...] Zaprosił wtedy do siebie konstruktora Klapaucjusza, przedstawił go maszynie i tak długo wychwalał jej nadzwyczajne zdolności, aż ów rozgniewał się skrycie i poprosił, aby i jemu wolno było coś jej rozkazać.

- Proszę bardzo - rzekł Trurl - ale to musi być na n. [...]

- Maszyno! Masz zrobić Nic!

Maszyna przez dłuższy czas w ogóle się nie ruszała. Klapaucjusz jął zacierać z zadowolenia ręce. Trurl zaś rzekł:

- O co ci chodzi? Kazałeś jej nic nie robić, więc nic nie robi! [...]

- Skądże! Miała zrobić Nic, a tymczasem nie zrobiła nic, więc wygrałem. Nic bowiem, mój ty przemądrzały kolego, to nie takie sobie zwyczajne nic, produkt lenistwa i niedziałania, lecz czynna i aktywna Nicość, to jest doskonały, jedyny, wszechobecny i najwyższy Niebyt we własnej nieobecnej osobie!! [...]

Naraz rozległ się jej spiżowy ³ głos:

- Przestańcie się kłócić w takiej chwili! Wiem, co to Niebyt, Nicość, czyli Nic, ponieważ te rzeczy należą do klucza litery n, jako Nieistnienie. Lepiej po raz ostatni przyjrzyjcie się światu, bo wnet go nie będzie...

Słowa zamarły na ustach rozjuszonym konstruktorom. Maszyna w samej rzeczy robiła Nic, a to w ten sposób, że kolejno usuwała ze świata rozmaite rzeczy, które przestawały istnieć, jakby ich w ogóle nigdy nie było. [...]

- Ojej! - rzekł Trurl. - Żeby coś z tego złego tylko nie wynikło...

- E, co tam! - rzekł Klapaucjusz. - Przecież widzisz, że ona nie robi wcale Nicości Generalnej, a jedynie Nieobecność wszystkich rzeczy na n, nic się nie stanie, bo też ta twoja maszyna całkiem do niczego!

- Tak ci się tylko wydaje - odparła maszyna. - Zaczęłam, istotnie, od wszystkiego, co na n, bo było mi to bardziej familiarne ⁴ , ale co innego jest zrobić jakąś rzecz, a co innego usunąć ją. Usuwać mogę wszystko, z tej prostej przyczyny, że umiem robić wszyściuteńko, ale to wszyściuteńko na n, a więc Niebyt jest dla mnie fraszką. Zaraz was nie będzie ani niczego. [...]

- Ależ to... - zaczął przestraszony Klapaucjusz i w tej chwili zauważył, że istotnie już nie tylko na n nikną różne rzeczy: przestały ich bowiem otaczać kambuzele, ściśnięta, wytrzopki, gryzmaki, rymundy, trzepce i pćmy.

- Stój! Stój! Cofam to, co powiedziałem! Przestań! Nie rób Niebytu!! - wrzeszczał na całe gardło Klapaucjusz [...]. - A gdzież są kambuzele? Gdzie moje murkwie ulubione? Gdzie pćmy łagodne?!

- Nie ma ich i nigdy już nie będzie - odparła spokojnie maszyna. - Wykonałam, a raczej zaczęłam wykonywać to tylko, coś mi kazał... [...]

- Niech ci będzie, nie mówmy już o tym - rzekł Klapaucjusz. - Już niczego od ciebie nie chcę, śliczna maszyno, tylko proszę, zrób murkwie, bo bez nich życie mi niemiłe...

- Nie umiem tego, ponieważ są na m - rzekła maszyna. [...] - Murkwi nie będzie [...]. - Popatrz, proszę, na świat, jaki jest cały pełen olbrzymich czarnych dziur, pełen Nicości, która wypełnia bezdenne otchłanie między gwiazdami, jak wszystko dookoła stało się nią podszyte, jak czyha nad każdym skrawkiem istnienia. To twoje dzieło, mój zawistniku! Nie sądzę, żeby następne pokolenia miały cię za to błogosławić...

- Może się nie dowiedzą... Może nie zauważą... - wyjąkał pobladły Klapaucjusz, patrząc z niewiarą w pustkę czarnego nieba, [...] i wrócił chyłkiem ⁵ do domu - świat zaś po dziś dzień pozostał już cały podziurawiony Nicością. [...]

# data[].attributes.attachment_link.title
teksty literackie - zadania z rozwiązaniami z języka polskiego dla ósmoklasistów

# data[].attributes.attachment_link.description
Konstruktor Trurl sporządził raz maszynę, która umiała robić wszystko na literę n. Kiedy była gotowa, na próbę kazał jej zrobić nici, potem nanizać 1 je na naparstki 2 . [...] Wykonała polecenie co do joty, ale ponieważ nie był jeszcze pewny jej działania, kolejno musiała zrobić nimby, nausznice, neutrony, nurty, nosy, nimfy i natrium.

# data[].attributes.headline
"Wielkie lanie" - Scenariusz inscenizacji (na motywach "Bajek robotów" S. Lema)

# data[].attributes.subject
"Wielkie lanie" - Scenariusz inscenizacji (na motywach "Bajek robotów" S. Lema)

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Wielkie lanie - scenariusz inscenizacji

Wielkie lanie - scenariusz inscenizacji
/ na motywach "Bajek robotów" S. Lema /

OSOBY:

KRÓL POLEANDER
ANUN
GENET
TRURL
KLAPAUCJUSZ
SKARBNIK
NADWORNY BALET ROBOTÓW

Rzecz dzieje się w królestwie Cybery, gdzie żyją roboty.

A K T I
/ Sala tronowa. Na tronie zasiada król Poleander, władca Cybery. Rozgl.ada się i klaszcze w dłonie. Wbiegają tancerze - roboty. Słychać muzykę, roboty tańczą,potem kłaniają się i wybiegają z sali. Do tronu zbliżają się dworzanie: Anun i Genet.Składają głęboki ukłon./

SCENA I

ANUN
Wasza Wysokość!

GENET
Jaśnie Wielmożny Królu Poleandrze!
/król łaskawie skinął ręką/

KRÓL
Cóż to, moi dworzanie? Co się stało, że jesteście tacy wzburzeni? Mów, Anunie.

ANUN
Jaśnie panie!
Znasz zapewne Trurla, nadwornego konstruktora, który od dawna nic ciekawego nie wymyślił...

GENET
...konstruktora, z którego śmieje się cały dwór! Na ostatnim balu Wasza Wysokość nazwał go Konstruktorem Najgłupszych Maszyn Rozumnych na świecie!

ANUN
Wtedy na balu Trurl popsuł cyberofon i do tego przegrzał królewską cyberszafę!

GENET
Konstruktor Klapaucjusz musiał ją naprawiać... Ale też nie zdołał tego zrobić, dopiero Wielki Elektronik poradził sobie z tą awarią.... Od tej pory Klapaucjusz i Trurl nie mogą na siebie patrzeć!

KRÓL
Ach, już wiem, o kim mowa. Cóż więc z nimi?

ANUN
Trurl i Klapaucjusz ciągle są skłóceni i pewnie chcą pozyskać twą łaskę, królu Poleandrze. Obaj zamknęli się w swych pracowniach i konstruują nowe maszyny!

GENET
Ale nikt nie wie, co to jest!

KRÓL
Zaciekawiliście mnie. Kiedy skończą? Czy coś już słychać? Mów, Genecie.

GENET
Nikt w państwie Cybery nic nie słyszał. Ale wkrótce zjawią się tu, byś ty, o panie, nagrodził ich za wspaniałe pomysły i nowe urządzenia techniczne.
/poufnie, zniżonym głosem/
Wiem od naszego Wkrętana, że skończą pracę lada dzień. Trurl kupił bowiem nowe farby, a Klapaucjusz nowy młotek.

KRÓL
Dziękuję wam, Anunie i Genecie. Zatem poczekamy jeszcze trochę. Niechże skarbnik przygotuje order dla zwycięzcy.A teraz przejdźmy do nowej komputerowej komnaty, bo właśnie dziś Wielki Elektronik zamontował swe wynalazki.Możecie mi towarzyszyć.
/ wstaje, dworzanie z ukłonem czekają, aż ich minie i postępują za królem do wyjścia/

AKT II

SCENA I
/Pracownia Klapaucjusza, W kącie stoi maszyna, wokół różne narzędzia. Klapaucjusz poleruje maszynę. Słychać pukanie. Klapaucjusz podchodzi do drzwi i wpuszcza dziwną maszynę/

KLAPAUCJUSZ
Kim jesteś i czego chcesz?

TRURL W MASZYNIE
Jestem Maszyną do Spełniania Życzeń, a przysłał mnie do ciebie twój przyjaciel i w i e l k i
Kolega, Trurl, jako podarek.

KLAPAUCJUSZ
/z przekąsem/
Hm...wielki kolega... Hm...
/ z niedowierzaniem/
Jako podarek?
/po chwili/
No, dobrze...Możesz wejść. Stań sobie tam w kącie.
/wraca do polerowania/

TRURL W MASZYNIE
Przypominam o swej obecności.

KLAPAUCJUSZ
Nie zapomniałem o niej.

TRURL W MASZYNIE
Można wiedzieć, co robisz?

KLAPAUCJUSZ
Jesteś Maszyną do Spełniania Życzeń czy Do Stawiania Pytań?... Potrzebuję trochę farby.

TRURL W MASZYNIE
Nie wiem, czy będzie w odcieniu, jakiego potrzebujesz...
/brzęczy i przez klapkę podaje puszkę: Klapaucjusz maluje/

KLAPAUCJUSZ
Potrzebuję trochę szmergla i kilku śrubek

TRURL W MASZYNIE
/brzęczy, popiskuje i podaje przedmioty/
Proszę bardzo.

KLAPAUCJUSZ
/nakrywa swą maszynę kawałkiem płachty,siada na stołku przed maszyną, przygląda się/
Zobaczymy teraz, czy coś potrafisz. Powiadasz, że umiesz robić wszystko?

TRURL W MASZYNIE
Wszystko nie, ale wiele. Czy dotychczas zadowoliłam cię?

KLAPAUCJUSZ
A owszem, owszem! Ale żądam teraz od ciebie rzeczy daleko trudniejszej. Jeśli jej nie zrobisz, odeślę cię do twego pana - albo lepiej do króla - z odpowiednią opinią.

TRURL W MASZYNIE
A co to takiego?

KLAPAUCJUSZ
To Trurl. Masz mi zrobić Trurla takuteńkiego jak prawdziwy. Żeby jeden był nie do odróżnienia od drugiego.

TRURL W MASZYNIE
/szumi brzęczy/
Dobrze, zrobię ci Trurla, ale obchodź się z nim ostrożnie, bo to wielki konstruktor.

KLAPAUCJUSZ
Ach, rozumie się, możesz być spokojna... No i gdzież ten Trurl?

TRURL W MASZYNIE
Co? Tak zaraz? Przecież to nie byle co! To musi chwilę potrwać. Trurl to nie śrubki i lakiery!
/szumi, brzęczy, dzwoni - z wnętrza wychodzi Trurl; Klapaucjusz go ogląda, stuka/
Klapaucjusz
Jak się masz, Trurlu?
TRURL
Jak się masz, Klapaucjuszu!...A skąd się tutaj wziąłem?

KLAPAUCJUSZ
Ot..zaszedłeś...

TRURL
Co tam masz pod tą płachtą?

KLAPAUCJUSZ
Nic takiego. Może usiądziesz?

TRURL
E, kiedy jest już późno... Ciemno na dworze... Chyba pójdę do domu.

KLAPAUCJUSZ
Nie tak prędko, nie tak zaraz. Coś ci pokażę.

TRURL
A masz coś ciekawego?

KLAPAUCJUSZ
Jeszcze nie, ale zaraz będę miał...
/podkłada mu nogę, wiąże i zaczyna okładać/

TRURL
Oj, au, ojej,au! Dlaczego mnie tak bijesz?

KLAPAUCJUSZ
Bo mi to sprawia przyjemność!... A masz!...A masz!

TRURL
Au! Puść mnie natychmiast, bo pójdę do króla Poleandra i powiem, co ze mną zrobiłeś, a wtrąci cię do lochu!

KLAPAUCJUSZ
Nic mi nie zrobi. A wiesz, czemu? Bo ty nie jesteś prawdziwym Trurlem! On jest u siebie. Zbudował Maszynę do Spełniania Życzeń i przysłał mi ją w darze. A ja, by ją wypróbować, kazałem jej sporządzić ciebie!.. A teraz odkręcę ci głowę, postawię pod moim łóżkiem i będę jej używał jako pachołka do ściągania butów! Cha, cha...

TRURL
Jesteś potworem! Dlaczego chcesz to zrobić?

KLAPAUCJUSZ
Powiedziałem ci już - bo mi to sprawia przyjemność!
A poza tym - odwdzięczę ci się za ostatni bal u króla. Nie dość, że ośmieszyłeś siebie, to jeszcze i mnie! No, dość tego gadania!
/chwyta kij,zamierza się/

TRURL
Przestań! Przestań natychmiast! Powiem ci coś ważnego.

KLAPAUCJUSZ
Ciekawym, co możesz mi takiego powiedzieć, co by mnie powstrzymało od używania twej głowy jako pachołka do butów.

TRURL
Wcale nie jestem Trurlem zrobionym przez Maszynę. Jestem prawdziwym Trurlrem! Chciałem się tylko dowiedzieć, co robisz od tak dawna. Zbudowałem maszynę i schowałem się w jej brzuchu...

KLAPAUCJUSZ
Proszę, proszę! Ależ historyjkę wymyśliłeś i to na poczekaniu! Możesz się nie wysilać, widzę twoje kłamstwa na wylot. Jesteś Trurlrm zrobionym przez Maszynę. Spełniła ona wszystkie życzenia, dzięki niej dostałem farbę, śrubki... Jeśli potrafiła zrobić tamto, potrafiła zrobić i ciebie, mój kochany!

TRURL
Miałem to wszystko przygotowane. Nie było trudno przewidzieć, czego będzie potrzebował konstruktor podczas swej pracy! Przysięgam, że mówię prawdę!

KLAPAUCJUSZ
Gdyby to była prawda, oznaczałoby to, że mój p r z y j a c i e l, wielki konstruktor - jest zwyczajnym oszustem, a w to nigdy nie uwierzę.
/uderza go po każdym słowie/
Masz!...To za oszczerstwa, rzucone na mojego przyjaciela... Masz jeszcze raz...I jeszcze...I jeszcze..
/zmęczony ociera pot z czoła/
Pójdę trochę odpocząć, ale niebawem tu wrócę...
/odchodzi na stronę/
Przecież od razu wiedziałem, że to prawdziwy Trurl. Zachciało mu się udawać i podglądać?...
Ma za udawanie...
/odchodzi cicho się śmiejąc; Trurl patrzy za odchodzącym, uwalnia się, kulejąc wchodzi do maszyny i ucieka/

SCENA II
/Pracownia Trurla. Widać ślady lania; chodzi kulejąc/

TRURL
Kto tam?

KLAPAUCJUSZ
Coś taki posępny? Przyszedłem podziękować ci za piękny podarek. Szkoda tylko, że podczas mego snu uciekł, jakby się paliło!

TRURL
Wydaje mi się, że zrobiłeś niewłaściwy użytek z mojego podarunku, by nie powiedzieć więcej!
/ze złością/
Maszyna powiedziała mi wszystko, nie musisz się fatygować! Kazałeś jej zrobić mnie, mnie samego! A potem podstępem duplikat mojej osoby najstraszliwiej w świecie - zbiłeś! I po takiej zniewadze ośmielasz się jeszcze, jak gdyby nigdy nic, przychodzić tu do mnie?!

KLAPAUCJUSZ
Zupełnie nie pojmuję twojego gniewu. Istotnie, kazałem zrobić twoją kopię. Powiadam ci, była doskonała. Byłem wprost zdumiony! Co się tyczy bicia - maszyna mocno musiała przesadzić. Szturchnąłem parę razy tego z r o b i o n e g o, bo chciałem wypróbować, czy jest solidnie wykonany. Okazał się nadzwyczajnie bystry. Z miejsca opowiedział mi wymyśloną historyjkę, jakobyś to był ty we własnej osobie... Nie dałem mu wiary, a wtedy zaczął przysięgać, że dar nie był wspaniałym darem,lecz zwykłym oszustwem. Za tak bezczelne kłamstwa musiałem go złoić. Przekonałem się, że wykazuje wybitną inteligencję -zaiste, jesteś wielkim konstruktorem. To tylko chciałem ci powiedzieć i tylko w tym celu przyszedłem do ciebie.

TRURL
/udobruchany/
Och!.. No, tak...
Co prawda, użytek jaki zrobiłeś z maszyny w dalszym ciągu uważam za niewłaściwy, ale niech ci będzie.

KLAPAUCJUSZ
A, prawda, chciałem cię właśnie spytać, co zrobiłeś z tym sztucznym Trurlem? Czy mógłbym go zobaczyć?

TRURL
Był wprost szalony z wściekłości! Groził, że roztrzaska ci głowę, zaczaiwszy się koło wielkiej skały przy twoim domu...A kiedy usiłowałem mu to wyperswadować, skakał mi do oczu! W nocy zaczął pleść wnyki i sieci na ciebie, więc chociaż uważałem, że to mnie obraziłeś w jego osobie, powodowany pamięcią o naszej przyjaźni i aby usunąć ci z drogi grożące niebezpieczeństwo - rozebrałem go na części...
/trąca nogą leżące przedmioty/

KLAPAUCJUSZ
Ach, tak...Pewnie też bym tak postąpił...Czy zaprezentujesz Maszynę do Spełniania Życzeń na dworze królewskim?

TRURL
Widzisz sam, że nie mogę narażać króla, bo moje urządzenia są tak dalece doskonałe, że mogą być nawet niebezpieczne...jeśli je ktoś obrazi, oczywiście...

KLAPAUCJUSZ
Tak, tak, rozumiem. Czas się pożegnać, Do widzenia, przyjacielu.

TRURL
Do widzenia, mój drogi.
/żegnają się,klepią po plecach, Klapaucjusz wychodzi,Trurl zaciera ręce/
Wszystko w porządku, nic się nie wydało...

A K T III
/pałac/

SCENA I
/ sala tronowa. Anun i Genet wchodzą z jednej, Trurl z drugiej strony/

ANUN
Witaj,konstruktorze Trurlu.

TRURL
Witajcie, dworzanie. Możecie nazywać mnie Wielkim Konstruktorem!

ANUN
A to dlaczego?

TRURL
Czyżbyście nie słyszeli o ostatnim wydarzeniu?

TRURL
Wszyscy konstruktorzy już się śmieją z Klapaucjusza.

ANUN
Opowiedz o tym.

TRURL
Skonstruowałem cudowną maszynę, Maszynę do Spełniania Życzeń! I obdarowałem nią mojego kochanego przyjaciela, konstruktora Klapaucjusza.... Ale ten postąpił tak niepięknie...

GENET
Co on zrobił?

TRURL
Kazał maszynie zrobić mnie - Trurla, po to tylko,żeby spuścić mu lanie!

TRURL
Ale wspaniale sporządzona przez taką maszynę moja kopia zręcznymi kłamstwami usiłowała wydobyć się z opresji i umknęła, ledwo zmęczony Klapaucjusz ułożył się do snu!

GENET
Naprawdę? Maszyna sama na to wpadła? Nie była tak zaprogramowana?

TRURL
Oczywiście, że sama. Przecież nie wiedziałem, czego zażąda Klapaucjusz!

ANUN
I co się dalej stało?

TRURL
Byłem zmuszony rozebrać na kawałki tego zrobionego Trurla. Niestety! Kopia była tak doskonała, że stała się niebezpieczna dla Klapaucjusza. Rozumie się, że nie mogłem dopuścić do zemsty pobitego Trurla!

GENET
A to historia!

TRURL
Jeśli nie wierzycie, spytajcie samego Klapaucjusza.

ANUN
Ależ wierzymy ci,zaiste - Wielki Konstruktorze.

SCENA II
/ Trurl bardzo zadowolony, wchodzi Poleander, za nim roboty - tancerze; siada na tronie, klaszcze, wchodzi skarbnik z orderem i woreczkiem pieniędzy; na końcu wchodzi Klapaucjusz/

GENET
/kłania się/
Wasza Królewska Mość! Oto jest dziś z nami Trurl, wielki konstruktor, który..
/król daje znak, by przestał mówić/

KRÓL
Wiem już wszystko. Królewski Skarbnik i Wkrętan opowiedzieli mi historię Maszyny do Spełniania Życzeń. Niech wystąpi konstruktor Trurl.
/Trurl staje przed królem/
Skarbniku!
/podchodzi do króla/
Konstruktorze Trurlu,ja, król Poleander, władca Cybery, odznaczam cię Orderem Wielkiej Sprężyny oraz Gwiazdą Helikonoidalną.
/zawiesza order, skarbnik wręcza trzos/

TRURL
Dziękuję Waszej Królewskiej Mości.
/kłania się/

BALET ROBOTÓW

SCENA III
/wysuwa się na przód sceny/

KLAPAUCJUSZ
Jak to? Za to, że udało mi się go przechytrzyć, kiedy spuściłem mu setne baty, że musiał się potem klepać i łatać, jak niepyszny uciekłszy na pokrzywionych nogach... za to wszystko opływa teraz w dostatki, a jakby tego jeszcze było mało - król odznacza go orderem? O świecie, świecie!...
Ja też budowałem taką samą maszynę do spełniania życzeń, ale tamten wcześniej ją skończył!
O, świecie, świecie!...
/łapie się za głowę i wybiega z sali/

K U R T Y N A
Opracowanie: Beata Opel

# data[].attributes.attachment_link.title
Profesor.pl - publikacje nauczycieli, awans zawodowy, scenariusze lekcji, wypracowania, testy, konspekty, korepetycje, matura, nauczyciele

# data[].attributes.attachment_link.description
Wielkie lanie - scenariusz inscenizacji / na motywach "Bajek robotów" S. Lema / OSOBY: KRÓL POLEANDER ANUN GENET TRURL KLAPAUCJUSZ SKARBNIK NADWORNY BALET ROBOTÓW Rzecz dzieje się w królestwie Cybery, gdzie żyją roboty. A K T I / Sala tronowa. Na tronie zasiada król Poleander, władca Cybery. Rozgl.ada się i klaszcze w dłonie.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Stanisław Lem.. Przypomnij sobie, jakie poznałeś elementy świata przedstawionego w utworze epickim.. Zamierzał zbudowa ć z wody istoty prawdziwie pi ękne i m ądre, wi ęc krystaliczne.. Więcej informacji.. Nieudana wyprawa elektrycerza Żelaznego.. Zapisz w zeszycie.SZCZEGÓŁOWY PLAN WYDARZEŃ - „TRZEJ ELEKTRYCERZE": 1.. Prawda, ale nie przypadkiem chyba nagromadził Lem w swych fantastycznych światach tyle przykładów jawnie bezsensownych działań, które cel mają w poszerzaniu sfery ekscesów wybujałego „ja".Trzej elektrycerze scenariusz lekcji.. Spróbuj odpowiedzied na pytanie o czas, miejsce i bohaterów opowiadania.. „Bajki robotów" Stanisława Lema w pełnej wersji audio ukazały się nakładem Wydawnictwa Literackiego.. Przybycie elektrycerza Mosiężnego na planetą i jego upadek do lodowego oceanu.. Poznajemy go kiedy.Bohaterowie opowiadania Trzej elektrycerze Podobne tematy.. Pewnego razu gościł u siebie mędrca Halazona, który mówił, że potrafi przywieźć ze sobą żywy okaz człowieka.. Takie odpowiedzi będą kasowane.. oblicza patriotyzmu jak realizuja swoja milosc do ojczyzny kmicic bohater potopu i inzynier z fantastycznej opowiesci seweryna baryki .. Ściągi, wypracowania, pisanie prac, prace na zamówienie, charakterystyki, prace przekrojowe, motywy literackie, opisy epok, ściągi i wypracowania z polskiego .SZCZEGÓŁOWY PLAN WYDARZEŃ - „TRZEJ ELEKTRYCERZE": 1..

Bajki robotów Stanisława Lema "Trzej elektrycerze" 1.

Sprawdź jego poprawnośd z propozycją w prezentacji.. Sprawdzone hasła: Lem Stanisław wybuchać śmiechem.. Wyznaczył wysoką cenę: tyle brylantów, ile będzie ważył człowiek.. „Trzej elektrycerze" Występuje tu trzech najeźdźców planety Kronii - elektrycerz Mosiężny, Żelazny oraz Kwarcowy.. konstruktor Trurl - wynalazca maszyny, która umiała zrobić wszystko na literę „n".Motywem jego działania jest pragnienie sławy i uznania; maszyna - sprytna i przebiegła, nie potrafi stwarzać rzeczy na inną literę niż „n", ale umie zniszczyć wszystko, co istnieje na świecie, ponieważ ta czynność kryje się pod słowem „nicość".Trzej elektrycerze - streszczenie, plan wydarzeń .. * Stanisław Lem - biografia i charakterystyka twórczości .. Akcja powieści rozgrywa się pod koniec XIX wieku.. Jego tata był wielkim zwolennikiem Bonapartego i wychowywał syna w kulcie dla tej postaci.85% Ignacy Rzecki- charakterystyka; 85% Radości i smutki w życiu Ignacego Rzeckiego.. Nastrojowa opowieść "Dwa potwory" definiuje go tak: Były to istoty, co z oceanu słonego wyszły i budowały maszyny, żelaznymi aniołami dla drwiny zwane, dzierżyły je bowiem w okrutnej niewoli.. Zamiłowanie Kryonidów do klejnotów 3.. Nie piszcie odpowiedzi typu nie wiem, poszukaj se w google, trzeba było czytać książke..

Uranowe uszy.imiona bohaterów, tytu powieci wed ug wzoru.

Adam Mickiewicz Aleksander Dumas Aleksander Dumas Trzej muszkieterowie Aramis Balladyna Bolesław Prus Boska komedia Henryk Sienkiewicz Jezus Chrystus Trzej muszkieterowie.. Są to wojownicy, którzy napadają na obce planety, by się wzbogacić, zdobyć unikalne skarby.. Stanisław Barańczak, "Elektrycerze i cyberchanioły", "Nurt" 8/1972.Ignacy jest bohaterem powieści Bolesława Prusa zatytułowanej Lalka.. Pewnemu konstruktorowi udaje się stworzyć istoty rozumne z lodu.. ;[ Mosiężny, Żelazny i Kwarcowy.. Głównym bohaterem powieści jest młody mężczyzna pierwszy oficer statku „Patna".. Bajki robotów.. Wybrał tedy planet ę, bardzo od wszystkichBohaterowie.. Użytkownicy szukali również w naszych zbiorach:Radio WL prezentuje jedną z „Bajek robotów".. Przybycie elektrycerza Mosiężnego na Kryonię:a) roztopienie się lodu pod stopami Mosiężnego,b) śmierć elektrycerza.. Błagam napiszcie .. Przylot Żelaznego na planetę:a) upadek na skały lodowe,b) oczekiwanie na ostygnięcie,c) zamarznięcie smaru w stawach Żelaznego,d) zasypanie .TRZEJ ELEKTRYCERZE y raz pewien wielki konstruktor-wynalazca, kt ry, nie ustaj c, wymy la urz dzenia niezwyk e i najdziwniejsze stwarza aparaty.. Rozwój mroźnej planety Kryonidów.. Napisz, jak Robinson i Piętaszek korzystali wzajemnie ze swoich umiejętności 2..

Oprócz: Trzej elektrycerze konspekt lekcji.

Rzecki mieszkał z ojcem i ciotką.. Chciał także stworzyć coś, co łączy życie i śmierć.Jak Erg Samowzbudnik bladawca pokonał - opowieść z Bajek robotów.. 85% Rzecki Ignacy - "Lalka".. Żył sobie wielki konstruktor, który tworzył niezwykłe cuda np: stworzył maszynę, która pięknie mu śpiewała i nazwał ją ptaszydło.Swój udział w dążeniu do bogactw i znaczenia mają też baśniowi rycerze (Trzej elektrycerze).. Opisz zachowanie bohatera potwierdzające tę opinię 3.opowiadania "Trzej elektrycerze".. Zamieszkują one pałace na mrocznej i zimnej planetę, pełnej jednak ogromnych bogactw.. Zbudowa by sobie maszynk -okruszynk , kt ra pi knie piewa a, i nazwa j ptaszyd o.. PS Nie czytałam tej bajki bo w książce nie było.Zadanie: napisz charakterystykę wybranej postaci z lektury pt Rozwiązanie:elektrycerz kwarcowy trzej elektrycerze rycerz zbudowany z kwarcu próbuje szczęścia jako trzeci wie, że jego jedyną wadą jest nadmierne rozgrzewanie mózgu powstające pod wpływem myślenia postanawia więc robić wszystko, aby tylko nie myśleć dzięki tej taktyce udaje mu się przebić przez lodowe mury .Opis bohaterów S Lema ,, Trzej elektrycerze" Na jutro potrzebe są mi opisy trzech bohaterów z tej Bajki!.

"Trzej elektrycerze" - opowiadanie odtwórcze 11.

Wie, że jego jedyną wadą jest nadmierne rozgrzewanie mózgu (powstające pod wpływem myślenia) postanawia więc robić wszystko, aby tylko nie myśleć.Trzej elektrycerze - plan wydarzeń 1.. Wojowników gubi ich chciwość i zaślepienie, mimo starań wszyscy giną na Kryonii.Elektrycerz Kwarcowy - charakterystyka * Bajki Robotów - wybór Elektrycerz Kwarcowy ( Trzej elektrycerze ) - rycerz zbudowany z kwarcu próbuje szczęścia jako trzeci.. Prosze pomóżcie mi jak napisać ten opis a dam naj za poprawne odpowiedzi;]Trzej elektrycerze.. Król zaraz kazał budować .IV - opracowanie, motywy, interpretacja, charakterystyka bohaterów Geneza Czwarta część „Dziadów" powstała w latach 1820 - 1821, w czasie pobytu Mickiewicza w Kownie (stąd „Dziady" kowieńsko - wileńskie).Negatywnym bohaterem zbiorowym "Bajek robotów" jest gatunek ludzki.. Wieść o tym rozprzestrzenia się w całym wszechświecie i pojawia się wielu śmiałków, chcący zgarnąć skarby Kryoindów.65% Bajki robotów Stanisława Lema "Trzej elektrycerze" 85% Charakterystyka porównawcza Napoleona i Snowballa z "Folwarku zwierzęcego".. Zapraszamy do naszych zbiorów zgromadzonych w działach: Ściągi gotowce wydrukowane, czy też Ebuda-cd - ściągi na płycie.. Przylot Żelaznego na planetę:a) upadek na skały lodowe,b) oczekiwanie na ostygnięcie,c) zamarznięcie smaru w stawach Żelaznego,d) zasypanie elektrycerza przez...Trzej elektrycerze konspekt lekcji.. 85% Obraz popowstaniowej rzeczywistości w Pamiętniku Ignacego Rzeckiego.. poleca65% Język polski .. Król Boludar uwielbiał dziwactwa.Miał w swej kolekcji najrzadsze stwory, a nawet martwego bladawca.. Powiemy, że tak działa baśniowy schemat.. Skorzystaj z nich, kiedy bdziesz pisa wypracowania na temat utworu, .. Charakterystyka wiata bani Charakterystyka wiata Bajek robotów A kosmolud, elektrycerze, druciki-truciki, elektrosmok, nowe planety, cybernal, konstruktorzy (wynalazcy), cybergleTrzej elektrycerze śył raz pewien wielki konstruktor-wynalazca, który, nie ustaj ąc, wymy ślał urz ądzenia niezwykłe i najdziwniejsze stwarzał aparaty.. Odpowiedzi zapisz w zeszycie.. Zbuduj własny plan wydarzeo.. Opowiedz dzieje sachema z noweli H. Sienkiewicza WYPRACOWANIE 1.. 85% .język polski - powtórka z literatury - zgodna z nową podstawą programową i reformą, pytania do każdej lektury, streszczenia, charakterystyki, problematyka, wszystkie lektury obowiązkowe, polecana przez najlepszych nauczycieli - Powtórka z literatury - szkoła podstawowa - klasy 4-6 - GREGTrzej Elektrycerze - opowieść z cyklu Bajek robotów.. Przybycie elektrycerza Mosiężnego na Kryonię:a) roztopienie się lodu pod stopami Mosiężnego,b) śmierć elektrycerza.. Udostępniamy tutaj dokładny opis oraz charakterystykę bohatera: jej powiązania i motywacje.Opracowanie Trzej elektrycerze Uranowe uszy Jak Erg Samowzbudnik... Dwa potwory Biała śmierć Jak Mikromił... O maszynie cyfrowej... Doradca króla Hydropsa Król Grobales... Przyjaciel Automateusza Bajka o królu Murdasie.. 5.Podajcie i opiszcie (np. jacy byli , co lubili) bohaterów Bajki o maszynie cyfrowej co ze smokiem walczyła z bajek robotów..

# data[].attributes.attachment_link.title
Charakterystyka bohaterów trzej elektrycerze - naukoweabc.pl

# data[].attributes.attachment_link.description
Stanisław Lem.. Przypomnij sobie, jakie poznałeś elementy świata przedstawionego w utworze epickim.. Zamierzał zbudowa ć z wody istoty prawdziwie pi ękne i m ądre, wi ęc krystaliczne.. Więcej informacji.. Nieudana wyprawa elektrycerza Żelaznego.. Zapisz w zeszycie.SZCZEGÓŁOWY PLAN WYDARZEŃ - „TRZEJ ELEKTRYCERZE": 1..

# data[].attributes.body
streszczenie i opracowanie lektury

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Wśród wszechstronnej twórczości literacko-fantastycznej Stanisława Lema jedne z ciekawszych realizacji odnajdziemy w „Bajkach robotów". To zbiór piętnastu krótkich utworów rozgrywających się gdzieś w Kosmosie - w obcych galaktykach, na nieznanych nam planetach. Konwencja fantastyczna splata się jednak w tych opowiadaniach z realiami baśni. Wśród bohaterów występują królowie, księżniczki, mędrcy, zaś postaci magów czy czarowników zastępują konstruktorzy.

Lem w swych bajkach w sposób parodystyczny ukazuje bliski sobie świat. Występujące maszyny i roboty noszą często ludzkie cechy i mają ludzkie wady oraz zapędy. W świecie tym, jak w baśni, zwycięża Dobro, jednak nie poprzez swą siłę, a przez intelekt i spryt. Zło choć potężne okazuje się zwyczajnie głupie. Lem każe czytelnikowi spojrzeć na świat z dystansu, pokazuje, że Kosmos może być śmieszny. Dzięki takiej perspektywie możemy także na siebie spojrzeć z nieco innej perspektywy.

„Bajki robotów" - cykl opowiadań Stanisława Lema ukazały się po raz pierwszy w 1964 roku i jako zbiór nie były nigdy później uzupełniane. Bohaterowie bajek „Jak ocalał świat", „Maszyna Trurla" oraz „Wielkie lanie", czyli wielcy konstruktorzy Trurl i Klapaucjusz stali się bohaterami cyklu opowiadań Lema „Cyberiady", który znacznie przerósł „Bajki robotów", choć nie miał już baśniowego charakteru.

Język „Bajek robotów" Lema

Na uwagę zasługuje przede wszystkim język, jakim operuje Lem w „Bajkach robotów". Jego specyfika wynika głównie z przyjętej przez autora konwencji - literackiej zabawy. Polega ona właśnie na grze językiem, stylistyką i parodią. Przede wszystkim uderza zestawienie obok siebie słownictwa związanego ściśle z nauką i techniką ze słowami oraz zwrotami przynależącymi baśni czy gawędzie.

Dzięki temu połączeniu powstało wiele przykuwających uwagę czytelników neologizmów, zaskakujących zwrotów i zestawień, takich jak: „elektrycerze", „cybergęśle", „robosły", „kosmolud", „elektosmok", „Wasza Ferromagnetyczność", „Order Wielkiej Sprężyny", „śrubki-trupki". Przedziwnie brzmią również nazwy pełnionych przez poszczególnych bohaterów funkcji: „Wielki Hetman Cyfrowy", „Jenerał-Minerał", „Wielki Podblaszy Koronny". Przywodzą one na myśl czasy wielkich wojen Rzeczypospolitej.

Świat u Lema rządzi się zasadami gramatyki. Świadczy o tym fakt, że zmiana poszczególnych słów wpływa na zmianę fabuły. Z prośby o „elektroskok" wyszedł „elektrosmok", który zaczął terroryzować króla Kybery, Poleandra Partobona. Z kolei z „elektrosmoka" zrobiła się „elektrosmoła", co uratowało przed zagładą władcę. Także wykonywanie działań matematycznych przybiera nonsensowny przebieg. Gdy elektosmok miał wyciągnąć z siebie pierwiastek: „zaczął ciągnąć, ciągnął, ciągnął, aż cały zatrzeszczał, zasapał się, zadygotał, ale nagle puściło - wyciągnął z siebie pierwiastek!". Działanie matematyczne przebiega więc jak ciężka praca fizyczna, co jest możliwe jedynie w sferze języka.

Autor świadomie parodiuje naukowe teorie i wynalazki i sam czytelnik czasem nie wie, co według współczesnej nauki może być w opowiadaniach prawdopodobne, a o stanowi nonsensowną fikcję. Lem śmieje się z zasad konstruowania naukowych teorii przedstawiając jedną z propozycji maszyny myślącej na zgładzenie elektrosmoka (stworzenie ogólnej teorii zwalczania elektrosmoków).

„Bajki robotów" - przynależność gatunkowa

Już sam tytuł zbioru opowiadań Stanisława Lema świadczy, że autor podjął grę z konwencją bajki. Można to odnieść także do stwierdzenia francuskiego krytyka literackiego - Rogera Cailloisa, który uznał, że cała literatura science-fiction jest współczesną odmianą baśni. Lem wykorzystuje konwencję tworzenia bajek i pisze zbiór krótkich fantastycznych historyjek, które rozgrywają się w świecie robotów, maszyn i konstruktorów i przeznaczone być mogą do opowiadania ich dzieciom-robotom. W ten sposób połączył konwencję bajki i literatury science-fiction (literatury fantastycznonaukowej).

Do fantastyki należy przede wszystkim wizja równorzędnego świata i cywilizacji lub świata, jaki istnieć będzie w przyszłości. Przestrzeń jest zupełnie inna niż znana nam ziemska. Bohaterowie swobodnie mogą się przenosić między planetami i galaktykami, wielcy konstruktorzy tworzą niezwykłe maszyny i roboty, są zafascynowani cybernetyką. Powszechna jest mechanizacja i sztuczna inteligencja (w „Bajce o maszynie cyfrowej, co ze smokiem walczyła" władca zainstalował mechanizmy myślące nawet kamieniom, by ostrzegały przechodniów przed potknięciem). Słownictwo opowiadań także nawiązuje do języka ściśle naukowego („cybernetyka", „ferromagnetyczność").

Światami fantastycznymi rządzą jednak zasady znane z baśni. Konkretnymi planetami rządzą feudalni królowie, którzy mają swych doradców, generałów, dwór i służbę. Walczą o zachowanie tronu węsząc wszędzie spiski (jak np. król Murdas). Mimo powszechnej cywilizacji przypominają innych władców - urządzają turnieje, nakładają podatki, martwią się o swoje dzieci i następców tronu. Jednak zazwyczaj się nudzą i wykorzystują swoje stanowisko do zarządzania nieraz uciążliwych dla ludu przedsięwzięć. Obok królów występują rycerze i mędrcy, rozgrywane są bitwy i pojedynki, które wydają się komiczne, łącząc w sobie średniowieczny prymitywizm oraz „supertechniczne" możliwości.

W porównaniu z światem baśni w krainach zamieszkałych brak cudowności, niezwykłych magów i czarodziejów, ponieważ rządzi rozum i technika, pozwalająca skonstruować niemal wszystko. Brak tu wydarzeń nadprzyrodzonych, bo rozwój techniki umożliwia to, co kiedyś było niemożliwe. Zamiast wszechobecnych w bajkach zwierząt spotkamy tu postaci techniczne - maszyny i roboty. Rolę magów pełnią konstruktorzy, których wytwory ogranicza jedynie ich własna wyobraźnia. „To podstawienie wydaje się zgodne z myślą Arthura C. Clarke'a, wedle którego każda dostatecznie zaawansowana technologia jest nieodróżnialna od magii, zaś opowiedzenie się konstruktora po stronie dobra sprawia wrażenie pochwały racjonalizmu i nauki, dobrze radzących sobie nawet w świecie zupełnie absurdalnych reguł."

Podobnie jak w baśniach Zło zostaje tu pokonane. Jednak nie przegrywa, ponieważ Dobro ma większą moc, a dlatego, że świadczy o głupocie. Bronią z bezmyślnością jest intelekt oraz spryt. Głupia z założenia jest wszelka chciwość i żądza władzy. Literacka forma zwalnia autora z zachowania zasad realizmu i naukowej dyscypliny.

Kompozycja i narracja „Bajek robotów"

Poszczególne utwory to krótkie opowiadania fabularne , zazwyczaj jednowątkowe. Fabuła skupiona jest wokół jednej lub dwóch postaci. Występuje niewielka liczba bohaterów. Wydarzenia układają się w ciąg przyczynowo-skutkowy, a elementy fantastyczne łączą się z elementami baśni.

Kompozycja bajek zbliżona jest do oświeceniowego wzorca, a więc zawiera morał. Każdą historię kończy zwięzłe pouczenie zawierające przesłanie dla czytelnika. Brak jednak jest charakterystycznych dla bajek postaci zwierzęcych, zamiast nich występują myślące roboty.

W „Bajkach robotów" występuje narrator trzecioosobowy i wszechwiedzący. Narrator relacjonuje wydarzenia. Relację przerywają wypowiedzi bohaterów lub krótkie opisy. Fragmenty refleksyjne występują w zakończeniach utworów. Wówczas to we wspomnianym morale - pouczeniu narrator zawiera prawdę dotyczącą opisywanych zdarzeń, podsumowuje je. Choć refleksja dotyczy zachowania robota, tak naprawdę każdy człowiek może ją odnieść do siebie, co świadczy o uniwersalności utworów Lema.

Motyw władzy w „Bajkach robotów"

W „Bajkach robotów" Lema często występują postaci władców. Większość z nich została przedstawiona w sposób negatywny - to okrutni i zachłanni królowie, którzy za nic nie chcą oddać swej władzy. Cechuje ich egoizm i brak troski o losy poddanych.

Jednym z przedstawionych władców jest Poleander Partobon z „Bajki o maszynie cyfrowej, co ze smokiem walczyła". Król Kybery, jako władczy wojownik nad wszystko przedkładał cybernetykę. Wprowadzał cybernetyczne udogodnienia zarówno w kwestiach cywilnych, jak i wojskowych. Wciąż pragnął toczyć wojny, jednak z braku przeciwników musiał sam ich wytwarzać. Sprowadzał tym samym cierpienia na swych poddanych. Przez pomyłkę stworzył elektrosmoka, który zaczął zagrażać jego panowaniu. Dzięki maszynie cyfrowej pokonał go, pokonał także samą maszynę i od tej chwili zajął się wyłącznie cybernetyką cywilną.

Innym przykładem okrutnego władcy jest postać Architora, króla władającego planetą Aktynuria, zamieszkiwaną przez Palatynidów z bajki „Uranowe uszy". Architor mieszkał w pałacu w platynowej górze. W jego sześciuset komnatach znajdowało się sześćset dłoni władcy. Nękał swych poddanych każąc im nosić uranowe pancerze, czym skazał ich na samotność. Nakładał też na Palatynidów coraz to nowe daniny, podsłuchiwał ich wszędzie wietrząc spisek. Został obalony dzięki podstępowi wymyślonemu przez Kosmogonika. Danina składana przez obywateli planety okazała się zabójcza - król wyleciał wraz z pałacem w powietrze, a z jego sześciuset rąk powstał pierścień wokół planety. Jak pokazuje Lem - zły władca wcześniej czy później zostanie ukarany i obalony.

Z kolei tchórzliwy i ambitny Murdas z „Bajki o królu Murdasie" jest bardzo podejrzliwy i wierzy chorobliwie w przesądy. Dla własnej kariery jest w stanie poświęcić wszystko, nawet życie swojej rodziny. Jego mania wielkości powoduje, że pragnie by jego osoba rozrosła się ponad horyzont. Rośnie aż do rozmiarów stolicy swego kraju, marzy by panować wiecznie i wszędzie. Jednak, jak pokazuje bajka zachłanność i zbytnia troska o zachowanie władzy prowadzą do urojeń. Ostatecznie Murdas ginie gnębiony własnymi koszmarami.

Jak widać ukazani przywódcy nie zasługują na bycie władcami i mają wiele wad. Wszczynają wojny, gnębią poddanych, wprowadzają absurdalne prawa, które mają służyć zaspokajaniu ich zachcianek. Są chciwi, niedojrzali, okrutni, podejrzliwi. Ze strachu o władzę szpiegują i gnębią poddanych, a ci boją się konsekwencji sprzeciwu i spełniają każdy rozkaz, jedynie czasem się buntują. Królowie nie są godni sprawowania władzy.

Bajki robotów - cytaty

* Wypowiedź Baryona Lodoustego o Kwarcowym elektrycerzu:
„- Ach, tego nie obawiałem się wcale - rzekł z zimnym uśmiecham Baryon Lodousty - wiedziałem bowiem z góry, że niczego nie pojmie. Gdyby choć odrobinę miał rozumu, nie przybyłby do nas. Cóż bowiem może przyjść istocie, która pod słońcem mieszka, z klejnotów gazowych i srebrnych gwiazd lodu?"

* O głupocie w Kosmosie z bajki „Trzech elektrycerzy":
„Odtąd nikt już nie próbował najechać Kryonii, bo zabrakło głupców w całym Kosmosie, chociaż niektórzy mówią, że ich jeszcze sporo, a tylko drogi nie znają."

* Skąd się wzięło powiedzenie „Kat mu świeci"? („Uranowe uszy")
„Patrzcie, jak dobrze Tor nam świeci. - A ponieważ niektórzy katem do dziś go nazywają, powiedzenie to stało się porzekadłem, doszło do nas po długiej wędrówce wśród wysp galaktycznych i dlatego powiadamy „Kat mu świeci"."

* Zakończenie „Bajki o maszynie cyfrowej, co ze smokiem walczyła":
„Odetchnął król, nałożył pantofle i wrócił do sypialni tronowej. Odtąd jednak odmienił się bardzo: przygody, które przeżył, uczyniły usposobienie jego mniej wojowniczym i po kres swych dni zajmował się już wyłącznie cybernetyką cywilną, a wojennej ani tknął."

* Odpowiedź Wucha na deklarację Automateusza chęci wrzucenia go do morza:
„- Mój ty poczciwcze - odezwał się znienacka Wuch - i cóż mi zaszkodzi pobyt na dnie morskim? Rozumujesz kategoriami istoty nietrwałej, stąd twoje omyłki. Przecież, zrozum to, albo morze wyschnie kiedyś, albo pierwej całe dno jego wydźwignie się jako góra i stanie się lądem. Czy to nastąpi za sto tysięcy lat, czy za miliony - nie ma dla mnie znaczenia. Nie tylko jestem niezniszczalny, ale i nieskończenie cierpliwy, jak winieneś był zauważyć, choćby po spokoju, z jakim znosiłem objawy twojego zaślepienia."

* O doskonałości nieistnienia z bajki „Przyjaciel Automateusza":
„Cóż może się równać z doskonałością nieistnienia? (...) Pomyśl tylko, proszę: żadnych zmagań, trwóg ani lęków, żadnych cierpień ducha ni ciała, żadnych zwykłych przygód, i to w jakiej skali! Choćby się wszystkie złe moce związały i sprzysięgły przeciwko tobie, nie sięgną cię! O, doprawdy, niezrównane jest słodkie bezpieczeństwo umarłego! A jeśli jeszcze dodać, że nie jest ono niczym przelotnym, nietrwałym, przemijającym, że nic nie może odwołać go ani naruszyć, wówczas niezrównany zachwyt..."
- A bodajeś szczezł - doszedł go słaby głos Automateusza, a tym słowom lakonicznym zawtórowało krótkie, lecz dosadne przekleństwo."

* Wypowiedź mędrca w bajce „Król Globares i mędrcy":
„Wszystko, cokolwiek istnieje, bywa przedmiotem drwin. Nie ostoi się wobec nich żadna godność, wiadomo bowiem, że ten i ów śmie podrwiwać nawet z królewskiego majestatu. Śmiech uderza w trony i państwa. Jedne ludy drwią z innych lub z samych siebie. Bywało, że wyszydzano to nawet, co nie istnieje - czyż nie śmiano się z mitycznych bogów? Nawet zjawiska pełne powagi, ba, tragiczne, bywają przedmiotem żartów. Dość wspomnieć o humorze cmentarnym, o pokpiwaniu ze śmierci i nieboszczyków.[...] A jednak, choć przedmiotem kpin jest zarówno królestwo życia jak i śmierci, zarówno rzeczy małe jak wielkie, jest coś, czego nikt dotąd nie ośmielił się wyszydzić ani wyśmiać. Przy tym owa rzecz nie należy do rzędu takich, o których dałoby się zapomnieć, które ujść mogą uwagi, albowiem idzie o wszystko, co istnieje, to znaczy o Kosmos. Jeżeli zastanowisz się nad tym, królu, pojmiesz, jak bardzo jest Kosmos śmieszny..."

* Słowa mędrca w zakończeniu bajki „Król Globares i mędrcy":
„To, co powiedziałem, nie pochodziło z wiedzy. Nauka nie zajmuje się takimi własnościami bytu, do których należy śmieszność. Nauka objaśnia świat, ale pogodzić z nim może jedynie sztuka. Cóż wiemy naprawdę o powstaniu Kosmosu? Pustkę tak obszerną można wypełniać legendami i mitami. Pragnąłem, w mitologizowaniu, dojść granic nieprawdo-podobieństwa i myślę, że byłem tego bliski. Ty i tak wiesz o tym, więc chcesz tylko zapytać, czy doprawdy Kosmos jest śmieszny. Ale na to pytanie każdy musi sam sobie odpowiedzieć."

* Charakterystyka Murdasa:
„Po dobrym królu Heliksandrze wstąpił na tron jego syn, Murdas. Wszyscy się tym zmartwili, bo była ambitny i strachliwy. Postanowił sobie zasłużyć na przydomek Wielkiego, a bał się przeciągów, duchów, wosku, bo na wywoskowanej posadzce można nogę złamać, krewnych, że w rządzeniu przeszkadzają, a najwięcej przepowiedni."

* Rozpacz Klapaucjusza po nagrodach dla Trurla w bajce „Wielkie lanie":
„- Jak to? Więc za to, że udało mi się go przechytrzyć, kiedym go przejrzał, kiedy spuściłem mu setne baty, że musiał się potem klepać i łatać [...], za to wszystko opływa teraz w dostatki, a jakby tego było mało król odznacza go jeszcze orderem? O. świecie, świecie..."

Bajki robotów - streszczenia

Biała śmierć - streszczenie

Dwa potwory - streszczenie

Wielkie lanie - streszczenie, plan wydarzeń

Maszyna Trurla - streszczenie, plan wydarzeń

Bajka o królu Murdasie - streszczenie, plan wydarzeń

Król Globares i mędrcy - streszczenie, plan wydarzeń

Przyjaciel Automateusza - streszczenie, plan wydarzeń

Doradcy króla Hydropsa - streszczenie, plan wydarzeń

Bajka o maszynie cyfrowej, co ze smokiem walczyła - streszczenie, plan wydarzeń

Uranowe uszy - streszczenie, plan wydarzeń

Trzej elektrycerze - streszczenie, plan wydarzeń

Bajki robotów - opracowanie

# data[].attributes.attachment_link.description
Wśród wszechstronnej twórczości literacko-fantastycznej Stanisława Lema jedne z ciekawszych realizacji odnajdziemy w „Bajkach robotów". To zbiór piętnastu krótkich utworów rozgrywających się gdzieś w Kosmosie - w obcych galaktykach, na nieznanych nam planetach. Konwencja fantastyczna splata się jednak w tych opowiadaniach z realiami baśni. Wśród bohaterów występują królowie, księżniczki, mędrcy, zaś postaci magów czy czarowników zastępują konstruktorzy.

# data[].attributes.body
Scenariusz zajęć dla klasy VI

# data[].attributes.body
omówienie i analiza lektury

# data[].attributes.attachment_link.title
Stanisław Lem: "Solaris" - omówienie, analiza, interpretacja, opracowanie, klasyka literatury science-fiction

# data[].attributes.attachment_link.description
ZDJĘCIE Z SERWISU PIXABAY Powieść została wydana w 1961 roku. Od 1966 emitowano w amerykańskiej telewizji serial „Star Trek", od 1977 w polskiej serial „Kosmos 1999", w 1977 pojawił się w kinach „Star Wars". To zestawienie

# data[].attributes.body
omówienie i analiza lektury

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Określ czas i miejsce akcji

Miejsce akcji: wymyślona przez autora planeta Kryonia.

Czas akcji: daleka przyszłość.

Co jest tematem opowiadania?

Próba zdobycia bogactw krainy Kryonii. Była to planeta utworzona z lodu - piękna i kusząca swymi bogactwami. Jednak były to bogactwa pozorne - pod wpływem ciepła lodowe klejnoty roztapiały się. O zrabowaniu klejnotów myślało wielu śmiałków. Klęska elektrycerzy to przestroga dla awanturników, którzy chcą niszczyć bogactwa, nie zdając sobie sprawy z tego, że są to bogactwa pozorne, nietrwałe.

Trzej elektrycerze - wydarzenia w skrócie

1. Powstanie planety Kryonia.
2. Plany zdobycia Kryonii przez awanturników.
3. Przybycie rycerza Mosiężnego.
4. Porażka Mosiężnego.
5. Przybycie rycerza Żelaznego.
6. Porażka Żelaznego.
7. Przybycie rycerza Kwarcowego.
8. Walka Kwarcowego z Borealem i Albucydem Białym - porażka obrońców Kryonii.
9. Pojawienie się mędrca Baryona.
10. Tajemnicze znaki pokazywane przez Baryona.
11. Klęska Kwarcowego.
12. Wyjaśnienie sensu znaków.

Do jakich utworów nawiązuje autor w Trzech elektrycerzach?

Do legend o rycerzach oraz do baśni i średniowiecznych moralitetów opowiadających o walce dobra ze złem. Tak jak w baśni, w Trzech elektrycerzach jest zawarty wyraźny morał: bezrozumna siła przegrywa z wiedzą, bogactwo nie przynosi szczęścia, jest chwilowe, ulotne.

Kto jest bohaterem opowiadania?

Rycerze - Mosiężny, Żelazny i Kwarcowy oraz mieszkańcy planety Kryonia. Rycerze nie wzbudzają sympatii - pragną jedynie zdobyć bogactwa Kryonii, nie rozumieją, że jej piękno to tylko lodowa iluzja, której nie można zabrać ze sobą. Wszystkich trzech elektrycerzy spotyka podobny los. Najdłużej z Kryonidami walczył rycerz Kwarcowy - jego siła polegała na tym, że rozgrzewał się tylko wtedy, kiedy myślał. Wykorzystał to mędrzec. Pokazywał Kwarcowemu niezrozumiałe dla niego znaki. Kwarcowy, chcąc je pojąć, zaczynał intensywnie myśleć. To go zgubiło. Lód wokół niego gwałtownie roztopił się i Kwarcowy wpadł do wody.

Elektrycerze są podobni do siebie - owładnięci chęcią zdobycia bogactw Kryonii gubią samych siebie. Przypominają z pewnością Don Kichota walczącego z wiatrakami, ale nie kieruje nimi idea walki ze złem, tylko chęć wzbogacenia się i zdobycia sławy.

Z kolei Kryonidzi to spokojni domatorzy wiodący ustabilizowane życie na pięknej planecie. Wiedzą, że piękno ich planety jest ulotne, że ich bogactw nie można zabrać, a jedynie zniszczyć.

Pytania z gwiazdką

Jaką metodą Kwarcowy przebił mury miasta na Kryonii?
Zaczął myśleć. Dzięki temu mózg Kwarcowego się rozgrzał i mógł on głową przebić mur.

Jaki znaki pokazał Kwarcowemu Baryon?
Pokazał mu trzy znaki: dwa palce (teraz jest nas dwóch), jeden palec (za chwilę będzie jeden), palec w kółku (za chwilę wpadniesz do przerębli).

Czym były sepulki?
Tego dokładnie nie wiadomo, były jednak czymś wstydliwym, o czym Enteropianie nie chcieli rozmawiać z Tichym.

Czym był strum?
Strum to strumień meteorytów nawiedzający czasem Enteropię.

Kto jest bohaterem Dzienników gwiazdowych?

Ijon Tichy - narrator Dzienników gwiazdowych, wędrowiec, odkrywca, obserwator, astronauta włóczący się po bezkresach kosmosu i odwiedzający liczne cywilizacje będące często karykaturą ziemskiej kultury.

Co jest tematem Podróży czternastej?

Ijon Tichy odwiedza odległą planetę - Enteropię. Podróż czternasta to dziennik podróży - Tichy opisuje przygotowania do wyprawy, poszczególne etapy lotu rakietą oraz pobyt na Enteropii, podczas którego bohater znajduje się w niezwykłej sytuacji. Od czasu do czasu Enteropię nawiedza strum, czyli strumień meteorytów. Meteoryty niszczą prawie całą planetę, ale mieszkańcy Enteropii nie przejmują się tym. Potrafią bowiem błyskawicznie naprawiać wyrządzone szkody. O ile jednak ekspresowe odbudowywanie domów wzbudza podziw dla technicznych umiejętności, o tyle „odbudowywanie" ludzi ze specjalnie utworzonych rezerw jest mocno szokujące. Tichy podczas wizyty w teatrze ginie trafiony meteorytem. Po kilku jednak minutach ożywa na nowo, odtworzony bowiem został ze specjalnej rezerwy. Banalność, z jaką na Enteropii traktuje się śmierć i powtórne narodziny, jest nieco przerażająca - dlatego Tichy ucieka z tej niezwykłej planety, kończąc przed czasem swój wypoczynek.

Podróż czternasta - wydarzenia w skrócie

1. Przygotowania do podróży
a) naprawa rakiety
b) kupno mózgu elektrycznego

2. Podróż
a) zmiany czasu
b) postój na stacji paliwowej na Stroglonie

3. Przybycie na Enteropię
a) odprawa na stacji kosmicznej
b) pobranie próbek niezbędnych do wytworzenia rezerw

4. Pobyt na Enteropii
a) próba zdobycia sepulek
b) wizyta w teatrze
c) śmierć i powtórne narodziny
d) nieudana wizyta u profesora Zazula

5. Ucieczka z Enteropii

Jaki problem został poruszony w liście Ratujmy kosmos?

Ratujmy kosmos ma formę listu otwartego. Nie znamy jego adresata. Ale w przypadku listu otwartego adresatem są wszyscy zainteresowani ludzie - w tym przypadku wszyscy mieszkańcy kosmosu, którym zależy na ochronie środowiska. W liście Tichy porusza ważny problem - ekologię. Apeluje o zaprzestanie fatalnych w skutkach działań turystów, zwraca uwagę na tragiczną sytuację środowiska kosmicznego. Gdyby nie kosmiczne sformułowania, wymyślone nazwy zwierząt i roślin oraz realia nieprzystające do dzisiejszych czasów, Ratujmy kosmos można by uznać za wzór odezwy ekologicznej, jakiej nie powstydziliby się dzisiejsi członkowie partii „zielonych". Na takim właśnie efekcie zależało Lemowi - schemat sytuacji jak najbardziej aktualny, a jedynie szczegóły futurystyczne.

Wyjaśnij pojęcie „fantastyka naukowa"

Fantastyka naukowa (inaczej: science fiction) to rodzaj literatury ukazujący świat przyszłości na podstawie prognoz dotyczących rozwoju techniki i sposobów jej wykorzystania. Fantastyka naukowa odwołuje się często do pojęcia utopii i antyutopii społecznych oraz technologicznych.

Utopia - wyobrażenie świata idealnego, idealnej, nieistniejącej społeczności żyjącej gdzieś na nieodkrytych jeszcze lądach lub w odległych czasie i przestrzeni.

Z twórczością Stanisława Lema związane jest też pojęcie groteski

Groteska - przedstawianie rzeczywistości w krzywym zwierciadle, upodobanie do fantastyki, dziwaczności, karykatury, brzydoty, form wyolbrzymionych i zdeformowanych.

W jaki sposób Stanisław Lem uzyskuje efekty groteskowe?
Elementy groteskowe w twórczości Lema uzyskiwane są na ogół poprzez zestawienie poważnych sformułowań z różnych dziedzin nauki z komicznymi lub banalnymi sytuacjami. Przykładowo:

Sytuacja 1
Konieczność naprawy pojazdu.

W życiu normalnym, np. samochodu. Powód: stłuczka, obtarcie lakieru.

U Lema - rakiety kosmicznej. Powód: zbytnie zbliżenie się do słońca.

Sytuacja 2

Oczekiwanie na opóźniające się przedstawienie teatralne.

W życiu normalnym - powód opóźnienia: nieprzygotowana scena, spóźnienie aktora.

U Lema - powód opóźnienia: całkowite zniszczenie budynku przez meteoryt. Prawdopodobnie także śmierć wielu aktorów.

Praca domowa

Napisz fantastyczne opowiadanie, którego bohaterowie walczą w obronie swojej planety.

Konwencje literackie w Trzech elektrycerzach Stanisława Lema

Napisz fantastyczne opowiadanie, którego bohaterowie walczą w obronie swojej planety.

https://aleklasa.pl/liceum/c250-motywy-do-prac-pisemnych/groteska-w-literaturze-3

Groteska jako podstawowa kategoria estetyczna XX wieku.

Groteska i fantastyka w wypracowaniu egzaminacyjnym

# data[].attributes.attachment_link.description
Miejsce akcji: wymyślona przez autora planeta Kryonia. Czas akcji: daleka przyszłość. Próba zdobycia bogactw krainy Kryonii. Była to planeta utworzona z lodu - piękna i kusząca swymi bogactwami. Jednak były to bogactwa pozorne - pod wpływem ciepła lodowe klejnoty roztapiały się. O zrabowaniu klejnotów myślało wielu śmiałków.

# data[].attributes.headline
Co czytał młody Lem? Fantastyka z zamierzchłej przeszłości

# data[].attributes.subject
Co czytał młody Lem? Fantastyka z zamierzchłej przeszłości

# data[].attributes.body
Autor: Patryk Zakrzewski

# data[].attributes.attachment_link.title
Co czytał młody Lem? Fantastyka z zamierzchłej przeszłości

# data[].attributes.attachment_link.description
Fantastyka naukowa nie narodziła się w Polsce wraz z podbojem kosmosu. Futurologiczne wizje zapisywano, gdy polskie miasta dopiero nieśmiało wkraczały w nowoczesność. Poznaj trzech pisarzy, którzy ukształtowali Lema za młodu.

# data[].attributes.attachment_link.description
Czy jeden z największych wizjonerów polskiej literatury przewidział, że na urodziny dostanie własną planetę?

# data[].attributes.body
autor: Janusz M. kowalczyk

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Alfabet Stanisława Lema

#literatura

Powszechnie znane prawo Stanisława Lema: "Nikt nie czyta; jeśli czyta, nic nie rozumie; jeśli rozumie, natychmiast zapomina", nie zwalnia nas z potrzeby przytoczenia najciekawszych fragmentów jego dzieł i wypowiedzi. Zwłaszcza, że chodzi o dorobek pisarza, który na widok ogromu wysiłku wydawniczego na Targach Książki we Frankfurcie sformułował równie znaną maksymę: "To wielki klozet zapchany papierem".

Odmawiał odtąd udziału we wszelkich literackich spędach, zaoszczędzony czas poświęcając pisaniu. Czytelnik oceni, na ile taka decyzja Stanisława Lema była słuszna. Pozostajemy w nadziei, że nasz skromny siłą rzeczy wybór okaże się w tym zamyśle cokolwiek pomocny.

Anagram

Bezdroże

Gdy głupcy, obdarzeni wielką aktywnością, znajdują - w ułożyskowaniu określonych antagonizmów klasowych i narodowych resentymentów - posłuch głupców mniej aktywnych, gotowych pójść za tym, "kto poprowadzi" - może się zrodzić z takiego "wzmocnienia" zło, nie piekielne co prawda, bo czysto ludzkie, lecz niemniej przez to zgubne.
["Filozofia przypadku"]

standardowy [760 px]

Ilustracja Stanisława Lema do "Dzienników gwiazdowych, fot. Wojciech Olszanka/East News

lem_stanislaw_rysuneken.jpg

Edukacja

Dobrobyt, rozszalały po przeprowadzce zbrojeń na Księżyc, miał, w połączeniu z automatyzacją przemysłu, dość ponure skutki. Russell zwał je epoką jaskiniowej elektroniki. Szerzył się analfabetyzm, tym bardziej, że nawet czeku nikt już nie musiał umieć podpisać, skoro wystarczał odcisk palca, a resztą zajmowały się komputerowe czytniki.[...] W większości przodujących państw zniesiono przymus szkolnej oświaty. "Dzieckiem być" - głosiła doktryna deskolaryzacji - "to tyle, co być skazanym na codzienne uwięzienie w celi tortur psychicznych przezwanych nauczaniem". Tylko wariatowi potrzebna jest wiedza, ile koszul męskich można uszyć z osiemnastu metrów perkalu, jeśli na jedną koszulę wychodzi 7/8 metra... Tak samo zbędne są wiadomości o królach, wojnach, podbojach, wyprawach krzyżowych i wszelkich innych świństwach prehistorii. Geografii najlepiej uczą podróże. Trzeba tylko orientować się w cenach odpowiednich biletów oraz w rozkładzie lotów. Po co obce języki, skoro dość wetknąć do ucha minitranslatorek? Nauki przyrodnicze deprymują i deprawują młodociane umysły... Zresztą kto jako rodzic ma przemożną chętkę kształcenia dziatwy, załatwia to swoim domowym terminalem. Lecz odkąd Sąd Najwyższy orzekł, iż dzieciom tak staroświecko myślących osób przysługuje prawo apelacji od taty i mamy, rodzinno-domowe nauczanie, również terminalowe, zeszło do podziemi...
["Pokój na ziemi"]

Ewolucja

Fatamorgana

Kiedy można być każdym i żywić dowolne przekonania, nie jest się już nikim i nie ma się żadnych przekonań.
["Dzienniki gwiazdowe"]

Grzęzawisko

Internet to sieć, która nic nie rozumie, jeno informacje przesyła i strony ze sobą łączy, zaś wzrastająca na całym świecie ilość "ekspertów", którzy chcąc się "wykazać", produkują mało albo nic niewarte wyniki swoich przemyśleń jako "nowe hipotezy naukowe", jest tym samym, czym piasek i muł, który z wielkich zbiorników wodnych kieruje się ku turbinom i gdyby nie specjalne urządzenia filtrujące, wnet by wszystkie turbiny "zatkało". Lecz Internet nie może odróżnić informacyjnego ziarna, którego w nim jest mało, od informacyjnych plew.
["Bomba megabitowa"]

Humbug

Jeżeli można coś spaskudzić, popsuć, zafałszować, ukraść, sprzeniewierzyć, złudzić, wystrychnąć na dudka, to niezależnie całkiem od tego, czy się taka działalność typu destrukcyjnego i występnego "aktywiście zła" opłaci, czy też dostarczy mu wyłącznie bezinteresownej satysfakcji, że przechytrzył zabezpieczenia, że zniszczył bez osobistego zysku to, co było dla innego cenne, można ze stuprocentową pewnością uznać, iż w nowych formach, nowej technologii, walka Arymana z Ormuzdem, zła z dobrem będzie się toczyła. A to, ponieważ tak było zawsze, ponieważ samoloty oprócz ludzi zrzucały bomby, ponieważ energia atomowa "jaśniejsza od tysiąca słońc" została wiadomo jak użyta, ponieważ tak potrzebny medycynie rentgen Niemcom w Oświęcimiu służył do zabójczego ubezpładniania kobiet, i tak dalej, i tak dalej - od początku ludzkiego świata.
["Bomba megabitowa"]

Inklinacja

Starożytni mawiali: "mundus vult decipi, ergo decipiatur". Świat łaknie oszustw, więc jest oszukiwany.
["Okamgnienie"]

Jarzmo

Człowieczeństwo jest to suma naszych defektów, mankamentów, naszej niedoskonałości, jest tym czym chcemy być, a nie potrafimy, nie możemy, nie umiemy, to jest po prostu dziura między ideałami a realizacją.
["Opowieści o pilocie Pirxie"]

Komplikacja

- Ja się tu chyba powieszę - pomyślał. Nie wpadło mu do głowy, że wobec braku ciążenia nawet takie wyjście nie jest możliwe.
["Opowieści o pilocie Pirxie"]

Konsekwencja

Pomału można doprowadzić nawet konklawe do kanibalizmu. Byle postępować stopniowo, krok za krokiem.
["Śledztwo"]

standardowy [760 px]

Google Doodle poświęcone Lemowi, inspiracją były ilustracje Daniela Mroza, 2011, fot: Google.com

google_doodle_lem.jpg

Kreatywność

Każde inteligentne stworzenie jest ciekawe - i ta ciekawość popycha je do działania, gdy zdarzy się coś niezrozumiałego...
["Opowieści o pilocie Pirxie"]

Logika

Łagier

Zauważ, proszę, że świat zniewolony do samego dobra jest takim samym przybytkiem niewoli jak świat zniewolony do samego zła.
["Dzienniki gwiazdowe"]

Miłość

Klapaucjusz myślał, myślał, wreszcie zmarszczył się i rzekł:
- Dobrze. Niech będzie o miłości i śmierci, ale wszystko to musi być wyrażone językiem wyższej matematyki, a zwłaszcza algebry tensorów. Może być również wyższa topologia i analiza. A przy tym erotycznie silne, nawet zuchwałe, i w sferach cybernetycznych.
- Zwariowałeś chyba. Matematyką o miłości? Nie, ty masz źle w głowie - zaczął Trurl. Lecz zamilkli wraz z Klapaucjuszem, ponieważ Elektrybałt jął deklamować:

Jak punkt, wchodzący w układ holonomiczności,
Pozbawiony współrzędnych zera asymptotą,
Tak w ostatniej projekcji, ostatnią pieszczotą
Żegnany - cybernetyk umiera z miłości.
["Cyberiada"]

Skaza

Nie ma sprawiedliwości tam, gdzie jest prawo głoszące wolność najwyższą...
["Dzienniki gwiazdowe"]

Szczęście

Uszczęśliwianie za pomocą cudów jest jedną z najbardziej ryzykownych technik, jaką znam - odparł surowo głos z maszyny. - Kogo cudownie odmieniać? Jednostki? Od nadmiaru urody pękają więzy małżeńskie, od zbytniego rozumu przychodzi samotność, od bogactw - szaleństwa. Nie, nie! Jednostek uszczęśliwiać nie można, a społeczności nie wolno; każda musi się poruszać własną drogą, wstępując naturalnym sposobem z piętra na piętro rozwoju, wszystko dobre i złe zawdzięczając sama sobie. My, z Fazy Najwyższej, nie mamy w Kosmosie nic do roboty; nie stwarzamy innych Kosmosów, gdyż, pozwolę sobie zauważyć, nie byłoby to przyzwoite. Po co to robić? Dla własnego wywyższenia się? To byłoby szkaradne. Więc dla stwarzanych może? Ależ ich nie ma, jakże więc można uczynić coś dla nie istniejących? Robić cokolwiek można dopóty, dopóki nie można jeszcze robić wszystkiego. Potem trzeba siedzieć cicho...
["Cyberiada"]

Ściema

Lepiej mieć zero informacji, niż być zdezinformowanym, bo oznacza to informację ujemną, mniejszą od zera.
["Opowieści o pilocie Pirxie"]

Świat

Teza

Wszystko, cokolwiek istnieje, bywa przedmiotem drwin. Nie ostoi się wobec nich żadna godność, wiadomo bowiem, że ten i ów śmie podrwiwać nawet z królewskiego majestatu. Śmiech uderza w trony i państwa. Jedne ludy drwią z innych lub z samych siebie. Bywało, że wyszydzano to nawet, co nie istnieje - czyż nie śmiano się z mitycznych bogów? Nawet zjawiska pełne powagi, ba, tragiczne, bywają przedmiotem żartów. Dość wspomnieć o humorze cmentarnym, o pokpiwaniu ze śmierci i nieboszczyków. [...] A jednak, choć przedmiotem kpin jest zarówno królestwo życia jak i śmierci, zarówno rzeczy małe jak wielkie, jest coś, czego nikt dotąd nie ośmielił się wyszydzić ani wyśmiać. Przy tym owa rzecz nie należy do rzędu takich, o których dałoby się zapomnieć, które ujść mogą uwagi, albowiem idzie o wszystko, co istnieje, to znaczy o Kosmos. Jeżeli zastanowisz się nad tym, królu, pojmiesz, jak bardzo jest Kosmos śmieszny...
["Bajki robotów"]

Zwątpienie

Źródło

Astronautyka to czysty niepokalany płód ludzkiej ciekawości.
["Eden"]

Życzliwość

Przez osiem dni nie kładł się, nie spał, nie wychodził, jeno studiował dzieła niezmiernie uczone, materię Dobra i Zła rozważające. Pokazało się, że podług wielu mędrców najważniejszą rzeczą jest spolegliwe opiekuństwo oraz życzliwość powszechna. Jedno i drugie muszą sobie okazywać nawzajem istoty rozumne: bez tego nic. Co prawda pod tym właśnie hasłem na pale wbijano, płynnym ołowiem pojono, a też ćwiartowano na połcie, rozdzierano kołem i wołem, łamano gnaty, a w ważniejszych historycznie chwilach używano po temu nawet zaprzęgów poszóstnych. Także w niezliczonych formach innych tortur bywała życzliwość okazywana historycznie, gdy ją adresowano do ducha, nie do ciała.
["Cyberiada"]

Żywioł

Wiecie czego tu najbardziej brak? Trawy, zwykłej trawy. Nigdy nie przypuszczałem, że jest tak... potrzebna...
["Eden"]

stanisław lem science fiction futurologia [{"nid":"41774","uuid":"ccc4efd4-3060-420e-a730-bffc8dc61c65","type":"article","langcode":"pl","field_event_date":"","title":"Kurs języka tatarskiego","field_introduction":"Dzięki specjalnemu kursowi, zorganizowanemu przez Związek Tatarów RP, kilkadziesiąt osób będzie miało możliwość nauki języka tatarskiego. Na zajęciach poznają alfabet, podstawy gramatyki, a także przeprowadzą krótkie dialogi.","field_summary":"Związek Tatarów RP organizuje w 2016 r. specjalny kurs języka tatarskiego","path":"/pl","path_node":"/artykul/kurs-jezyka-tatarskiego","topics_data":"a:2:{i:0;a:3:{s:3:"tid";s:5:"59609";s:4:"name";s:11:"#literatura";s:4:"path";a:2:{s:5:"alias";s:17:"/temat/literatura";s:8:"langcode";s:2:"pl";}}i:1;a:3:{s:3:"tid";s:5:"59644";s:4:"name";s:8:"#culture";s:4:"path";a:2:{s:5:"alias";s:14:"/temat/culture";s:8:"langcode";s:2:"pl";}}}","field_cover_display":"default","image_title":"","image_alt":"","image_360_auto":"/sites/default/files/styles/360_auto/public/images/imported/MODA/tatarzy/full_tatarzy_forum_323_770_3.jpg?itok=aNIX3mYF","image_260_auto":"/sites/default/files/styles/260_auto_cover/public/images/imported/MODA/tatarzy/full_tatarzy_forum_323_770_3.jpg?itok=2VkeoTlE","image_560_auto":"/sites/default/files/styles/560_auto/public/images/imported/MODA/tatarzy/full_tatarzy_forum_323_770_3.jpg?itok=ymnqTQuX","image_860_auto":"/sites/default/files/styles/860_auto/public/images/imported/MODA/tatarzy/full_tatarzy_forum_323_770_3.jpg?itok=gPbpELIs","image_1160_auto":"/sites/default/files/styles/1160_auto/public/images/imported/MODA/tatarzy/full_tatarzy_forum_323_770_3.jpg?itok=I2IgSjuX","field_video_media":"","field_media_video_file":"","field_media_video_embed":"","field_gallery_pictures":"","field_duration":"","cover_height":"249","cover_width":"440","cover_ratio_percent":"56.5909"}]

# data[].attributes.attachment_link.description
literatura Powszechnie znane prawo Stanisława Lema: "Nikt nie czyta; jeśli czyta, nic nie rozumie; jeśli rozumie, natychmiast zapomina", nie zwalnia nas z potrzeby przytoczenia najciekawszych fragmentów jego dzieł i wypowiedzi. Zwłaszcza, że chodzi o dorobek pisarza, który na widok ogromu wysiłku wydawniczego na Targach Książki we Frankfurcie sformułował równie znaną maksymę: "To wielki klozet zapchany papierem".

# data[].attributes.body
autor: Igor Biełow

# data[].attributes.attachment_link.description
Choć "Solaris" Andrieja Tarkowskiego do dziś uważa się za arcydzieło światowej kinematografii, to do tej ekranizacji swojego utworu Lem odnosił się zdecydowanie negatywnie. A z reżyserem pokłócił się już podczas omawiania scenariusza.

# data[].attributes.body
autor: Janusz R. Kowalczyk

# data[].attributes.attachment_link.description
Splot przeciwieństw: technokrata, a zarazem humanista. Najdziwniejsze jednak, że Stanisław Lem bez entuzjazmu wyrażał się o gatunku, w jakim tworzył. Dlaczego?

# data[].attributes.headline
13 przepowiedni Lema, które się sprawdziły

# data[].attributes.subject
13 przepowiedni Lema, które się sprawdziły

# data[].attributes.body
autor: Mikołaj Gliński

# data[].attributes.attachment_link.title
13 przepowiedni Lema, które się sprawdziły

# data[].attributes.attachment_link.description
E-booki i tablet, smartfony, Google, a nawet Matrix zostały wymyślone przez autora "Solaris"już w połowie XX wieku. Oto jak Stanisław Lem przewidział przyszłość, w której żyjemy.

# data[].attributes.headline
Philip K. 🤬: Lem to komunistyczny spisek

# data[].attributes.subject
Philip K. 🤬: Lem to komunistyczny spisek

# data[].attributes.body
O tym, jak legendarny twórca amerykańskiej literatury science fiction zadenuncjował do FBI swojego polskiego kolegę Stanisława Lema – i co z tego (nie) wynikło. Autor: Matthew Davies

# data[].attributes.attachment_link.title
Philip K. Dick: Lem to komunistyczny spisek

# data[].attributes.attachment_link.description
O tym, jak legendarny twórca amerykańskiej literatury science fiction zadenuncjował do FBI swojego polskiego kolegę Stanisława Lema - i co z tego (nie) wynikło.

# data[].attributes.body
Wybrane utwory Stanisława Lema na polona.pl