# data[].attributes.body
Sjálfbærni snýst um að virða mannréttindi og lýðræðislegan rétt fólks til þess að hafa val. Því þykir okkur að virða ætti val einstaklings á milli grænmetis- og dýraafurða fæðis.

# data[].attributes.body
Með sjálfbærni í huga þá er neysla og framleiðsla órjúfanlegir þættir samfélagsins og um leið efnahags hvers einstakling. Skilningur á eigin vistspori, vistspori samfélaga og þjóða stuðlar að sjálfbærri þróun og hófsemi.

(nám til framtíðar.is, ed)

# data[].attributes.body
Öll þurfum við að vera meðvituð um umhverfi okkar og það hefur orðið mikil vitundarvakning á hvað hegðun okkar er að hafa mikil áhrif á plánetuna okkar.

# data[].attributes.attachment_link.description
Reiknaðu kolefnissporið þitt fyrir síðastliðna 12 mánuði og fáðu upplýsingar um hvað þú getur gert til að minnka það.

# data[].attributes.headline
Hér má sjá útreikning kolefnisspors ýmsa matvara

# data[].attributes.subject
Hér má sjá útreikning kolefnisspors ýmsa matvara

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Við höfum öll heyrt frasann „þú ert það sem þú borðar". En það sem við borðum hefur ekki aðeins áhrif á heilbrigði okkar sjálfra, heldur líka heilbrigði plánetunnar. Sem betur fer eru þetta ekki andstæður, heldur er vel hægt að blanda saman heilbrigði manneskjunnar og plánetunnar í ljúffenga máltíð.

Þegar heilbrigði fólks og umhverfis er haft að leiðarljósi þá leyfum við grænmeti, ávöxtum, hnetum og baunum að leika stærra hlutverk en áður. Það er hægt að fara mismunandi leiðir að þessu markmiði, en hér koma nokkur ráð:

Bættu grænmeti og baunum við kjötrétti. Þetta er til dæmis gert með því að bæta grænmeti og baunum út í kássur, borgara, buff, fars, karrý eða skálar.

Veldu próteingjafa með minna kolefnisspori, t.d. baunir, belgjurtir, hnetur, egg, fisk, kjúkling og ost frekar heldur en rautt kjöt.

Láttu helminginn af disknum vera grænmeti. Aðal uppistaða hins helmingsins ætti svo að vera heilkornavörur, plöntuprótein og jurtaolía. Við þetta er svo hægt að bæta hóflegu magni af kjöti, mjólkurvörum og grænmeti með sterkju.

Prófaðu grænkerafæði. Þú þarft ekki að skilgreina sjálfan þig sem vegan til þess að prófa grænkerafæði. Til dæmis er hægt að vera „vinnu vegan" og velja alltaf grænkerafæði þegar þú ferð í mötuneytið.

Nýttu dýraafurðir betur. Ef þú borðar kjöt og fisk veldu þá fleiri aukaafurðir framleiðslunnar, svo sem innmat, sláturslög og hrogn dragðu þannig úr heildarlosun búfjárs með því að auka nýtingu á hverju kíló sem er framleitt.

Þessar ráðleggingar byggja meðal annars á niðurstöðum rannsóknarhópsins EAT sem hefur skoðað hvernig við getum minnkað líkur á ýmsum sjúkdómum, framleitt nægan mat fyrir alla og dregið úr losun gróðurhúsaloftteunda. Vísindamennirnir skoðuðu mismunandi gerðir af mataræði og áhrif þess á heilsu manneskjunnar og plánetunnar. Þeirra niðurstaða var að vistkerafæði (e. flexiterian diet) næði almennt séð best að stuðla að heilbrigði umhverfisins og manneskjunnar. Í grunninn snúast ráðleggingarnar um að borða fjölbreytt mataræði, þar sem ekkert er í raun bannað heldur er í staðinn lögð áhersla á að borða mun meira grænmeti og plöntu prótein en flestir gera í dag. Mælst er til þess að borða að minnsta kosti 125 grömm af baunum, linsum, ertum, hnetum og öðrum belgjurtum á dag. Hófleg neysla á kjöti miðar svo við að fólk borði 100 grömm af rauðu kjöti, 200 grömm af ljósu kjöti, og 200 grömm af fiski á viku. Þessar ráðleggingar samræmast vel ráðleggingum Landlæknis, sem leggur einnig áherslu á að auka neyslu grænmetis, ávaxta, heilkorna vara og fisks.

Það getur verið nokkuð flókið að átta sig á umhverfisáhrifum matvæla, þar sem margir þættir spila þar inn, en til einföldunar er hægt að horfa á kolefnisspor þeirra. Ef horft er til lífsferils matvæla má almennt segja að stærstu umhverfisáhrifin séu í framleiðslunni. Í töflunni má sjá dæmi um kolefnisspor matvælaflokka sem byggir á kerfisbundinni samantekt af rannsóknum.

Til að draga úr þeim áhrifum sem neysla matvæla hefur á loftslagið er því mælt með því að borða minna af rauðu kjöti. Fyrir þá sem ekki eru tilbúnir til að vera vegan eða grænkerar er hægt að byrja á að taka kjötlausan dag eða að borða frekar ljósara kjöt eða fisk. Þessar áherslur eiga einnig góðan samhljóm með ráðleggingum Landlæknis um mataræði þar sem þær eru almennt góðar fyrir heilsuna.

Til viðbótar við losun gróðurhúsalofttegunda frá matvælaframleiðslu er einnig notað mikið af vatni, varnarefnum, sýklalyfjum, landssvæði, orku og öðrum auðlindum til að framleiða mat. Því er mikilvægt að nýta hann vel og hugsa um þær auðlindir sem hafa farið inn í framleiðsluna.

# data[].attributes.attachment_link.description
Við höfum öll heyrt frasann „þú ert það sem þú borðar". En það sem við borðum hefur ekki aðeins áhrif á heilbrigði okkar sjálfra, heldur líka heilbrigði plánetunnar. Sem betur fer eru þetta ekki andstæður, heldur er vel hægt að blanda saman heilbrigði manneskjunnar og plánetunnar í ljúffenga máltíð.

# data[].attributes.headline
Hvernig getum við haft áhrif á kolefnispor okkar ?

# data[].attributes.subject
Hvernig getum við haft áhrif á kolefnispor okkar ?

# data[].attributes.body
Gott væri að við í sameiningu myndum taka okkur á og vita meira ásamt að fræðast um kolefnisspor. Hvað hefur áhrif og hvað við getum gert til að minnka okkar kolefnisspor okkar.

# data[].attributes.attachment_link.description
Reiknaðu kolefnissporið þitt fyrir síðastliðna 12 mánuði og fáðu upplýsingar um hvað þú getur gert til að minnka það.

# data[].attributes.body
Gjörunnin matvæli eru samkvæmt Nova flokkunarkerfinu á stigi fjögur sem þýðir að þessi matvæli eru í raun ekki matur heldur „ætilegt matarlíki“. Þau eru fjöldaframleidd í verksmiðju af stórum fyrirtækjum úr ýmsum hráefnum sem voru einu sinni matur.

Þessum vörum er svo pakkað inn í fallegar og girnilegar pakkningar og oft á tíðum er makaðssetningin beint að börnum.

Ef vörurnar eru merktar „ketó“ eða „vegan“ þá eru þetta gjörunnin matvæli án undantekninga.

Mikilvægt er því að vera vel upplýstur þegar velja á matvöru sem á að koma í staðin fyrir vörur eins og kjöt.

(Valgerður Gréta Guðmundsdsóttir Gröndal. 2024)

# data[].attributes.body
Kjötát okkar er mjög mikið byggt á menningu og hefðum fólks. Ef við ætlum að minnka kjötát þá þurfum við einnig að breyta viðhorfi fólks (Monbiot. G, 2023).

# data[].attributes.body
Landbúnaður er að mynda meira af gróðurhúsaáhrifum en aðrar greinar, ásamt því að eyðileggja landsvæði og drepa dýralífið (Monbiot. G, 2023).

# data[].attributes.body
Við teljum að mikið sé lagt upp með að allir eigi að hætta að borða kjöt en við þurfum án efa að fara að hugsa meira út í hvað við erum að borða. Bæta fjölbreyttari grænmeti við fæði okkar og velja hreinar vörur fram yfir unnar matvörur. Þó þykir okkur að megi draga úr kjötneyslu, þá er hægt að hugsa um kolefnisspor og meta þannig hvernig kjöt eða unnar matvörur þú kaupir.

# data[].attributes.body
Lýðræðis- og mannréttindamenntun byggist á gagnrýnni hugsun og ígrundun um grunngildi samfélagsins. Umhyggja fyrir fólki, dýrum, umhverfi er einnig hluti lýðræðismenntunar og á heima í öllum námsgreinum.

# data[].attributes.body
Passa þarf að börn sem ekki neyta dýraafurða séu að fá öll þau steinefni og vítamín sem þau þurfa til þess að þroskast og stækka (heilsuvera.is, 2023).

# data[].attributes.body
Ef við drögum þetta saman þá ætti að sjálfsagt að koma á móts við öll börn. Sama hvort það sé verið að taka tillit til ofnæmis, trúarbragða eða þeirra ákvörðun um hvort þau vilja borða dýr eða ekki.

# data[].attributes.body
Samkvæmt Barnasáttmálanum þá ber yfirvöldum að virða skoðanir barna og foreldra þeirra á fæðisvali.

https://www.barnasattmali.is/is/um-barnasattmalann/barnasattmali/oll-born-eru-jofn

# data[].attributes.body
Samkvæmt síðunni Vegetarian calculator þá borðum við ótrúlegt magn af kjöti. En sagt er að kjötætur borði í kringum 7.000 dýr yfir ævina sem gerir að meðaltali um 4.500 fiska, 2.400 kjúklinga, 80 kalkúna, 30 kindur, 27 grísi og 11 naut.

# data[].attributes.body
Aðalnámskrá leikskóla 2011 /2011.

Heilsuvera. (2023, 13. apríl). Grænkerafæði. Heilsuvera. https://www.heilsuvera.is/efnisflokkar/naering/jurtafaedi/graenkerafaedi/

Kolefnisreiknir. (e.d). Kolefnisspor íbúa á Íslandi er um 12 tonn CO ígildi á ári. Kolefnisreiknir. https://www.kolefnisreiknir.is/

Kolefnisreiknir. (e.d). Nokkrar leiðir til að draga úr kolefnisspori. Kolefnisreiknir. https://www.kolefnisreiknir.is/suggestions/food

Monbiot. G. (2023, 1. Febrúar). 'Let them eat lentils' wont´t save us from animal farming-we must embrace meat substitutes. The Guardian. https://www.theguardian.com/commentisfree/2023/feb/01/environmentalists-animal-free-meat-livestock-farming

Ólafur Páll Jónsson og Þóra Björg Sigurðardóttir, (2012). Lýðræði og mannréttindi – Rit um grunnþætti menntunar. Mennta- og menningaráðarneytið. https://vefir.mms.is/flettibaekur/namsefni/lydraedi.html/#2

Sturluð staðreynd! Hversu mikils kjöts neytum við um ævina?. (2019, 9. september). mbl.is. https://www.mbl.is/matur/frettir/2019/09/29/sturlud_stadreynd_hversu_mikils_kjots_neytum_vid_um/

Umhverfisstofnun. (e.d). Matvæli. Ust. https://ust.is/hringrasarhagkerfi/graenn-lifstill/matvaeli/

Unicef.is. (e.d.). Réttindarskóli og frístund UNICEF. https://www.unicef.is/rettindaskoliogfristund

Valgerður Gréta Guðmundsdsóttir Gröndal. (2024, 28. Janúar). Gjörunnin matvæli beintengd fjölgun lífsstílssjúkdóma. Ruv.is. https://www.ruv.is/frettir/innlent/2024-01-28-gjorunnin-matvaeli-beintengd-fjolgun-lifsstilssjukdoma-403282