# data[].attributes.headline
Pajęczaki - stawonogi, które mają cztery pary odnóży

# data[].attributes.subject
Pajęczaki - stawonogi, które mają cztery pary odnóży

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Pajęczaki- stawonogi, które mają cztery pary odnóży

Temat:

Pajęczaki, podobnie jak owadyto głównie zwierzęta lądowe. Tylko nieliczne zamieszkują środowisko wodne. Najliczniejszą grupę pajęczaków stanowią pająki,ale zaliczamy do niej również skorpiony, kleszcze i roztocza kurzu domowego.

Ciało pajęczaków chroni chroni chitynowy oskórek, który może mieć różną grubość(inna grubość na odwłoku, inna tułowiu).Inne cechy pajęczaków:--> podział ciała na głowotułów i odwłok--> brak czułków--> występowanie czterech par odnóży krocznych

Większość pajęczaków w ciagu dnia przebywa w kryjówkach, nocą natomiast żeruje. Pajęczaki są zwykle zwierzętami drapieżnymi, które do zabijania ofiary używają jadu. Polują na inne stawonogi, a nawet na niewielkie zwierzęta kręgowe. Potrafią chwytać swoje ofiary na różne sposoby: aktywnie je ścigają, atakują z ukrycia lub łowią do samodzielnie zbudowanych sieci.

Naukowcy twierdzą, że nić pajęcza może posłużyć wprzyszłości jako syntetyczny mięsień. Przy odpowiedniej wilgotności potrafi się ona bardzo mocno rozciągać ikurczyć, jest 50razy bardziej wytrzymała od ludzkiego mięśnia.

Jak odżywiają się pająki?

U pająków wstępne trawienie pokarmu odbywa się na zewnątrz ciała. Zwierzęta te oblewają swoją ofiarę substancją bogatą w enzymy trawienne i rokładają do postaci płynu. Następnie zasysają płyndo wnętrza przewodu pokarmowego

Czy wiesz, że...

Pajęczaki oddychają tlenem atmosferycznym, dlatego żyjący pod wodą pająk topik, by przeżyć, musi zgromadzić zapasy powietrza. W tym celu wynurza nad powierzchnię pokryty włoskami odwłoki chowa się do wody. Do włosków przyczepiają się banieczki powietrza, które topik przenosi pod kopulastą sieć rozpiętą na roślinach wodnych. Przyniesione pęcherze powietrza zdejmuje z siebie dopiero, gdy znajduje się pod pajęczyną.Z nagromadzonego gazu powstaje bańkao objętości kilku centymetrów sześciennych, w której pająk bytuje, przechodzi linieniei składa jaja.

Zapisz w zeszycie:

1. Trzy charakterystyczne cechy budowy pajęczaków.2. Napisz krótki tekst na temat: "Pająki w moim domu- sprzymierzeńcy czy wrogowie?".3. Przedstaw znaczenie pajęczaków w przyrodzie i dla człowieka.Zdjęcie wykonanego zadania wyślij do mnieza pośrednictwem Teams.

Dziękuję za uwagę:)

# data[].attributes.attachment_link.title
Pajęczaki copy by Pani Biolog on Genially

# data[].attributes.attachment_link.description
Pajęczaki- stawonogi, które mają cztery pary odnóży Temat: Pajęczaki, podobnie jak owadyto głównie zwierzęta lądowe. Tylko nieliczne zamieszkują środowisko wodne. Najliczniejszą grupę pajęczaków stanowią pająki,ale zaliczamy do niej również skorpiony, kleszcze i roztocza kurzu domowego.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Różnorodność i ZNACZENIE OKRYTOZALĄŻKOWYCH

Start

Różnorodność - GRY INTERAKTYWNE

Cechy nasiennych

FILM - PODSUMOWANIE

Jedno- i dwuliśćienne

ZNACZENIE

1

Jedno- i DWULIŚCIENNE

2

Play

Nauczyciel wyświetli film: Multiteka 45

RÓŻNORODNOŚĆ OKRYTONASIENNYCH

Zapoznaj się z informacjami w podręczniku na stronach 176-177 i sprawdź się w grach interaktywnych. Pierwsza osoba, która poda cyfry dostaje ++

3

ZNACZENIE

ROŚLIN OKRYTONASIENNYCH

tworzenie siedlisk

2

źródło tlenu i pokarmu

1

źródło drewna, NATURALNYCH WŁÓKIEN, CENNYCH SUBSTANCJI

4

naturalna ochrona

zatrzymywanie wody z opadów

3

WRITE YOUR TITLE HERELorem ipsum dolor sit amet

WRITE YOUR TITLE HERELorem ipsum dolor sit amet

WRITE YOUR TITLE HERELorem ipsum dolor sit amet

WRITE YOUR TITLE HERELorem ipsum dolor sit amet

PODSUMOWANIE

Dziękuję

# data[].attributes.attachment_link.description
Różnorodność i ZNACZENIE OKRYTOZALĄŻKOWYCH Start Różnorodność - GRY INTERAKTYWNE Cechy nasiennych FILM - PODSUMOWANIE Jedno- i dwuliśćienne ZNACZENIE 1 Jedno- i DWULIŚCIENNE 2 Play Nauczyciel wyświetli film: Multiteka 45 RÓŻNORODNOŚĆ OKRYTONASIENNYCH Zapoznaj się z informacjami w podręczniku na stronach 176-177 i sprawdź się w grach interaktywnych.

# data[].attributes.attachment_link.title
Protisty by boguslawa.juchelka on Genially

# data[].attributes.attachment_link.description
Discover more about Protisty ✌️ - Presentation

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Kręgowce

KRĘGOWCE - potocznie zwierzęta posiadające kręgosłup. Zgodnie z definicją - zwierzęta posiadające tkankę kostną lub chrzęstną, o dwubocznej symetrii ciała z wyraźnie wyodrębnioną głową.Kręgowce są najbardziej znaną grupą zwierząt, mimo że pod względem liczebności wyraźnie ustępują bezkręgowcom (95% poznanych zwierząt to bezkręgowce).Do kręgowców zalicza się do nich ryby, płazy, gady, ptaki i ssaki.Potocznie zwierzęta posiadające kręgosłup.Zgodnie z definicją - zwierzęta posiadające tkankę kostną, o dwubocznej symetrii ciała z wyraźnie wyodrębnioną głową.Potocznie zwierzęta posiadające kręgosłup.Zgodnie z definicją - zwierzęta posiadające tkankę kostną, o dwubocznej symetrii ciała z wyraźnie wyodrębnioną głową.Potocznie zwierzęta posiadające kręgosłup.Zgodnie z definicją - zwierzęta posiadające tkankę kostną, o dwubocznej symetrii ciała z wyraźnie wyodrębnioną głową.Potocznie zwierzętaPotocznie zwierzęta posiadające kręgosłup.Zgodnie z definicją - zwierzęta posiadające tkankę kostną, o dwubocznej symetrii ciała z wyraźnie wyodrębnioną głową.posiadające kręgosłup.Zgodnie z definicją - zwierzęta posiadające tkankę kostną, o dwubocznej symetrii ciała z wyraźnie wyodrębnioną głową.Potocznie zwierzęta posiadające kręgosłup.Zgodnie z definicją - zwierzęta posiadające tkankę kostną, o dwubocznej symetrii ciała z wyraźnie wyodrębnioną głową.

Ryby

CELE LEKCJI:zapoznać się ze środowiskiem życia rybomówić przystosowania ryb do życia w wodziewyjaśnić rozmnażanie się i rozwój ryb

- kręgowce środowisk wodnych

CEL GŁÓWNY LEKCJInauczysz się w jaki sposób ryby przystosowały się do życia w środowisku wodnym.

przed nami

1.Cechy kręgowców

8.Tarło u ryb

2.Gdzie żyją ryby

9. Cykl życiowy

3.Podwodny świat

10.Odżywanie

4. Przystosowania ryb

11. Mapa

5.Zmiennocieplność

12. Zadania

6.Rozdzielnopłciowość

13.Notatka

7.Sposób rozmnażania

14.Dziękuję za uwagę

CECHY RYB KRĘGOWCÓW

Cechy charakterystyczne kręgowców:1. obecność kręgosłupa zbudowanego z chrzęstnych lub kostnych elementów - kręgów;2.plan budowy ciała: głowa, tułów i dwie pary kończyn oraz ogon;3. rozdzielnopłciowość;4.dobrze rozwinięty mózg wraz z układem nerwowym;5.dobrze rozwinięte narządy zmysłów (oczy, narząd słuchu i równowagi, zmysł smaku i powonienia).

Kręgowce charakteryzują się obecnością kręgosłupa zbudowanego z chrzęstnych lub kostnychelementów - czyli kręgów.

1

Budowa wewnętrzna ryb

Budowa zewnętrzna ryb

Ryby żyją we wszystkich typach wód: słonych, słodkich, w rzekach, strumieniach, w jeziorach, morzach, oceanach, w strefie przybrzeżnej i otwartej toni wodnej- zapoznajcie się z krótkim filmem.

ŚRODOWISKO ŻYCIA RYB

1. SKÓRA RYB POKRYTA ŁUSKAMI I ŚLUZEM

Skóra ryb pokryta jest łuskami, które nachodząna siebie dachówkowato, tworząc elastycznąpowłokę. Umożliwia ona wyginanie ciałai chroni przed urazami mechanicznymi. Ułożenie dachówkowato łusek powoduje, że gdy ryba płynie są one dociskane do ciała.Powierzchnia ciała pokryta jest śluzem.Łuskii śluz nadają skórze śliskość i zmniejszajątarcie wody podczas ruchu.

ZDJĘCIE

2. PŁETWY SPEŁNIAJĄCE WIELE RÓŻNYCH FUNKCJI

Charakterystycznym elementem budowy ryb sąpłetwy, specjalne fałdy skóry rozpięte narusztowaniu ze sztywnych promieni.Płetwywystępują podwójnie (płetwy parzyste) -piersiowe i brzuszneoraz pojedynczo (płetwynieparzyste) - grzbietowa, ogonowai odbytowa.Płetwy mają dużą powierzchnię,dlatego ułatwiają przemieszczanie sięw wodzie.Pletwy parzyste razem z płetwą ogonową stanowią układ, dzięki któremu ryba porusza się, steruje, hamuje i przyspiesza w wodzie.Płetwa ogonowa stanowi napęd, płetwy piersiowe umożliwiają skręcanie, pozostałe płetwy utrzymują pozycję, zabezpieczają przed "przewracaniem się" ryby na bok.

ZDJĘCIE

3. PĘCHERZ PŁAWNY RYB

Wielu rybom poruszanie się w wodzie ułatwia takżepęcherz pławny, niewielki zbiornik zbudowany z cienkiej błony znajdujący się w przedniej części ciała i wypełniony mieszaniną gazów (powietrzem). Zmiana ilości gazu pozwala regulować głębokość zanurzenia.Ryba może go wypełniać lub usuwać z pęcherza powietrze dzięki czemu się zanurza lub wynurza.Występuje tylko u ryb kostnoszkieletowych.W wyniku ewolucji powstały w niego płuca.

ZDJĘCIE

4. LINIA BOCZNA

Oprócz dobrze rozwiniętych narządów zmysłuwzroku, słuchu, smaku i dotyku ryby posiadajątakżenarząd linii nabocznej - narząd ciała umieszczony po obu bokach ciała ryby, wzdłuż całej jej długości.Linia boczna jest to kanalik biegnący pod powierzchnią skóry wypełniony galaretowata substancją, która pełni funkcje przekaźnika drgań wody do układu nerwowego ryby.Za jego pomocąryby odbierają ruch wody, a także zmiany jejtemperatury, ciśnienia oraz składuchemicznego.Linia nabocznazapewniadoskonałą orientację w wodzie, równieżw ciemności, pomaga omijać przeszkody. Narząd niezbędny do pływania w ławicy..

ZDJĘCIE

5. OPŁYWOWY KSZTAŁT CIAŁA, SZTYWNO OSADZONA GŁOWA, OCZY BEZ POWIEK

Opływowy i obły kształt ciała zmniejsza opór wody i ułatwia pływanie i rozwijanie pożądanej prędkości.Głowa sztywno połączona z tułowiem, ułatwia pokonywanie oporu wody.Oczy bez powiek - oczy stale omywane są wodą i oczyszczane, nie ma więc potrzeby obecności powiek.

ZDJĘCIE

6. NARZĄD ODDECHOWY RYB - SKRZELA

Skrzela- umożliwiają wychwytywanie tlenu rozpuszczonego w wodzie. Jest to struktura bardzo delikatna, dlatego ochraniają je pokrywy skrzelowe, a u ryb chrzęstnoszkieletowych znajdują się pod powłokami ciała.Skrzela składają się z licznych, drobnychi cienkich blaszek skrzelowych, które przybierają czerwoną barwę, ponieważ znajduje się w nich wielenaczyń krwionośnych.Woda zawierająca tlen wpływa do pyska ryby, a potem przeciska się pomiędzy blaszkami skrzelowymi na zewnątrz. Tlen z wodyprzenika do krwi na drodze dyfuzji, a dwutlenek węgla z naczyń krwionośnych przenika do wody i wraz z nią opuszcza ciało.

ZDJĘCIE

POBIERANIE POKARMU PRZEZ RYBY

Większość ryb jest drapieżna, to znaczy że polują na inne organizmy.Przystosowanie do polowania to umiejętność poruszania się z bardzo dużą prędkością (żaglica) lub sztuka kamuflażu (płaszczka).

ZDJĘCIE ŻAGLICY I PŁASZCZKI

ŻAGLICA - jedna z najszybszych ryb drapieżnych

PŁASZCZKA - potrafi się świetnie kamuflować.

PŁASZCZKA - potrafi się świetnie kamuflować.

POBIERANIE POKARMU PRZEZ RYBY

Ryby cechuje duża różnorodność odżywiania.Spotykamy wśród nich gatunki mięsożerne:szczupak, sum, rekin,roślinożerne: amur,tołpyga.wszystkożerne: płoć, karp.W zależności od rodzaju pobieranegopokarmu mają zęby odpowiedniej długościi kształtu lub nie mają ich wcale, np.planktonożercy.Wiele gatunków ryb jest planktonożerna. To znaczy, że odżywia się drobnymi organizmami unoszącymi się bezwładnie w toni wodnej. Największa znana ryba - rekin wielorybi - żywi się właśnie planktonem.

REKIN WIELORYBI

NIELICZNE GATUNKI, zwłaszcza te przybrzeżne, są roślinożerne (amur, tołpyga).

Ryby to zwierzęta zmiennocieplne - czylitemperatura ich ciała zależy od temperaturyotoczenia.

Egzotermia mniej poprawnie nazywana jest zmiennocieplnością. Termin oznacza, ze organizm nie zmienia samodzielnie temperatury swojego ciała, ale temperatura ciała jest taka jak temperatura otoczenia. Jeżeli temperatura otoczenia się zmienia to i temperatura ciała się zmienia. Zdarza się, że zwierzęta ezgotermiczne są stałocieplne jeżeli temperatura ich otoczenia się nie zmienia. Taką sytuację mamy na przykład w przypadku ryb głębinowych i ryb ze strefy arktycznej. Zwierzęta egzotermiczne to bezkręgowce, ryby, płazy i gady.

Egzotermiamniej poprawnienazywana jest zmiennocieplnością.Termin oznacza, ze organizm nie zmienia samodzielnie temperatury swojego ciała, ale temperatura ciała jest taka jak temperatura otoczenia. Jeżeli temperatura otoczenia się zmienia to i temperatura ciała się zmienia. Zdarza się, że zwierzęta ezgotermiczne są stałocieplne jeżeli temperatura ich otoczenia się nie zmienia. Taką sytuację mamy na przykład w przypadku ryb głębinowych i ryb ze strefy arktycznej.Zwierzęta egzotermiczne to bezkręgowce, ryby, płazy i gady.

ROZDZIELNOPŁCIOWOŚĆ

Każdy organizm rozdzielnopłciowy ma jeden rodzaj gonad (narządów rozrodczych), męskich lub żeńskich. Zwierzęta rozdzielnopłciowe mogą zmieniać płeć w trakcie życia. Taka sytuacja ma miejsce u niektórych ryb. Przeciwieństwem jest obojnactwo - posiadanie jednocześnie gonad dwóch rodzajów (męskich i żeńskich). Obojnakami są dżdżownice i część ślimaków.

Rozmnażanie i rozwój prosty u ryb

Jajorodność u ryb.

Ryby to zwierzęta rozdzielnopłciowe, zwykle jajorodne, choć są wśród nich gatunki jajożyworodne,a nawet żyworodne.

W okresie godowym ryby spotykają się na tarło,któreodbywa się w miejscu zwanym tarliskiem. Samiceskładająbezpośrednio do wodyikrę - jaja otoczonegalaretowatą osłonką.Samcepodpływają do nichioblewają je mleczem,w którym znajdują sięplemniki.Dochodzi do zapłodnienia zewnętrznego,czyli zachodzącego poza organizmem samicy.Rybyprzechodzą rozwój prosty. Z zapłodnionych jajwylęgają się młode ryby - narybek, które są podobnedo form dorosłych.

Pyszczaki to ryby wyjątkowe, ponieważ opiekują się swoim potomstwem.

Pyszczak wydłużony

WĘDRÓWKI WĘGORZA EUROPEJSKIEGO

Jajorodność

Samice składają ogromne ilości jaj najczęściej na dnie zbiornika, przyklejają się do roślinności lub swobodnie unoszą się w wodzie.

Zapłodnienie zewnętrzne

Do zapłodnienia zachodzi poza organizmem samicy. Jaja polewane są białawym płynem (mleczem) przez samca.

Ikra, mlecz, tarło

Z zapłodnionych jaj wylęga się potomstwo - zwykle niepodobne do rodziców. Okres godowy ryb - ocierania się siebie nazywamy tarłem.

ROZMNAŻANIE RYB

Samica składa ikrę w wodzie

Podsumowanie cyklu rozwoju ryb

Z zapłodnionych jaj rozwijają się zarodki i dojrzewają z nich larwy

Dojrzałe ryby mogą przystąpić do rozrodu

Samiec oblewa ikrę mleczem (zawierającym plemniki)

Larwa dojrzewa i staje się narybkiem - młodą rybą

wybrane gatunki ryb

MAPA

Tuńczyk błękitnopłetwy - żyje we wszystkich trzech ocenach

Drapieżne piranie atakują całym stadem.

Węgorz europejski na okres tarła płynie ok 7 tys. km do Morza Sargassowego

Łososie kierują się na tarło

zestaw poprawnie w pary

1. wyczuwanie ruchów wody

2. nadawanie napędu

3. regulacja zanurzenia w wodzie

4. zmiana kierunku poruszania się

zestaw w pary

=

A. pęcherz pławny

B. płetwy piersiowe

C. linia boczna

D. ogon i płetwa ogonowa

4. Wykonaj zadania z luką (znajdziesz je pod łapką)

Uzupełnij luki w tekście, wpisując brakujące wyrazy.Ryby pobierają ...................... rozpuszczony wwodzie za pomocą narządów wymiany gazowej onazwie .................. . Ich szpary łączą gardziel iotwierają się na zewnątrz pod .....................skrzelowymi. W ich skład wchodzą liczne, silnieukrwione.......................... .

3. Opisz, jak rozmnażają się ryby jajorodne.

2. Omów minimum 5 cech budowy, które umożliwiają rybom życie w wodzie.

1.Wyjaśnij, co oznacza, że ryby są zwierzętami zmiennocieplnymi.

Zadania domowe do wykonania w zeszycie

Do zobaczenia

# data[].attributes.attachment_link.title
RYBY - KRĘGOWCE ŚRODOWISK WODNYCH by spsubiologia on Genially

# data[].attributes.attachment_link.description
Kręgowce KRĘGOWCE - potocznie zwierzęta posiadające kręgosłup.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Organizm a środowisko

ekologia

nisza ekologiczna

siedlisko

czynniki środowiska

tolerancja ekologiczna

nauka o strukturze i funkcjonowaniu przyrody, zajmująca się badaniem oddziaływań pomiędzy organizmami a ich środowiskiem oraz wzajemnie między tymi organizmami (czyli strukturą ekosystemów).

termin "ekologia" pochodzi z języka greckiego-> oikos= dom i logos= nauka

Nisza ekologiczna to wymagania życiowe każdego organizmu

warunki środowiska np. temperatura, wilgotność

dostępność zasobów środowiska np. pokarm, miejsce gniazdowania

powiązania organizmu z innymi organizmami

Żołędnica europejska

Koszatka leśna

Koszatka i żołędnica to gatunki z rodziny popielicowatych mają podobną niszę ekologiczną : oba gatunki żyją na tym samym obszarze, odżywiają się żołędziami, orzechami, owadami. Gatunki poszukują pokarmu w innych miejscach: koszatka na drzewach, a żołędnica na ziemi.

Dwa gatunki żyjące na tym samym terenie nie mogą mieć takiej samej niszy ekologicznej.

siedlisko to przestrzeń, w której występuje organizm

bocian czarny

bocian biały

siedlisko: lasy

siedlisko: tereny wiejskie

pokarmu szuka na łąkach i polach

pokarmu szuka w wodzie

gniazduje na drzewach i półkach skalnych

gniazda buduje na kominach, dachach, słupach

Bocian czarny i łoś żyją w lasach olchowych- mają to samo siedlisko, ale odżywiają się innym pokarmem- mają inne nisze ekologiczne.

biotyczne

ożywione

abiotyczne

nieożywione

Ćwiczenie

Przykład

organizmy tego samego gatunku

Organizmy innych gatunków

temperatura

zawartość soli mineralnych

ukształtowanie terenu

wilgotność powietrza

nasłonecznienie

stężenie tlenu i dwutlenku węgla

Wybierz, czy czynnik jest czynnikiem biotycznym, czy abiotycznym

biotyczny

biotyczny

biotyczny

biotyczny

biotyczny

biotyczny

biotyczny

biotyczny

abiotyczny

abiotyczny

abiotyczny

abiotyczny

abiotyczny

abiotyczny

abiotyczny

abiotyczny

organizmy tego samego gatunku

Organizmy innych gatunków

temperatura

ukształtowanie terenu

zawartość soli mineralnych

wilgotność powietrza

nasłonecznienie

stężenie tlenu i dwutlenku węgla

Super!

Spróbuj jeszcze raz!

Tolerancja ekologiczna to zdolność przystosowania się organizmu do zmian wartości jakiegoś czynnika

Przykłady organizmów o wąskim i szerokim zakresie tolerancji na wybrany czynnik

woda

temperatura

stężenie soli

światło

organizmy wskaźnikowe

Zakres tolerancji organizmu AJest to eurybiont- organizm o szerokim zakresie tolerancji ekologicznej

Jest to stenobiont- organizm o wąskim zakresie tolerancjiB, C, D

Jest to stenobiont- organizm o wąskim zakresie tolerancjiB, C, D

Jest to stenobiont- organizm o wąskim zakresie tolerancjiB, C, D

optimum- najkorzystniejsza wartość czynnika- organizm najlepiej się rozwija

minimalna wartość czynnika- organizm gorzej się rozwija- po przekroczeniu minimum organizm umiera

maksymalna wartość czynnika- organizm gorzej się rozwija- po przekroczeniu maksimum organizm umiera

Larwy jętek występują tylko w czystych wodach.

Pokrzywa rośnie w miejscach bogatych w azot.

to organizmy o wąskim zakresie tolerancji ekologicznej wobec badanego czynnika

Sosna pospolita

szeroki zakres tolerancji

Knieć błotna

wąski zakres tolerancji

Sosna może rosnąć na terenach suchych i podmokłych.

Knieć rośnie na terenach podmokłych.

Szczur wędrowny

szeroki zakres tolerancji

Koralowce

wąski zakres tolerancji

Szczur wędrowny występuje na większości kontynentów.

Koralowce żyją w wodach o temperaturze powyżej 18°C.Wzrost temperatury wody o 1° C powoduje ich wybielanie i w rezultacie obumieranie.

Węgorz europejski

szeroki zakres tolerancji

Soliród zielny

wąski zakres tolerancji

Węgorz europejski może występować w wodach morskich i słodkich.

Soliród jest rośliną słonolubną, preferuje wysokie stężenie soli.

Jaskier rozłogowy

Przylaszczka pospolita

szeroki zakres tolerancji

wąski zakres tolerancji

Jaskier rozłogowy może występować w miejscach o dużym nasłonecznieniu oraz w miejscach cienistych.

Przylaszczka to roślina cieniolubna- występuje w runie leśnym.

Lorem ipsum dolor sit amet, consectetuer

Name

Lorem ipsum dolor sit amet, consectetuer

Name

Lorem ipsum dolor sit amet, consectetuer

Name

Lorem ipsum dolor sit amet, consectetuer

Name

Team

# data[].attributes.attachment_link.title
Organizm a środowisko by Elżbieta Cudziło on Genially

# data[].attributes.attachment_link.description
Organizm a środowisko ekologia nisza ekologiczna siedlisko czynniki środowiska tolerancja ekologiczna nauka o strukturze i funkcjonowaniu przyrody, zajmująca się badaniem oddziaływań pomiędzy organizmami a ich środowiskiem oraz wzajemnie między tymi organizmami (czyli strukturą ekosystemów). termin "ekologia" pochodzi z języka greckiego-> oikos= dom i logos= nauka Nisza ekologiczna to wymagania życiowe każdego organizmu warunki środowiska np.

# data[].attributes.headline
Stawonogi - skorupiaki i pajęczaki - lekcja

# data[].attributes.subject
Stawonogi - skorupiaki i pajęczaki - lekcja

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Wyspa Bożego Narodzenia, listopad, upał. 150 milionów czerwonych krabów, chrzęszcząc pancerzami, wędruje z lasu do oceanu, by złożyć jaja. Dlaczego wybrały życie na lądzie, skoro oddychają skrzelami, noszą ciężkie pancerze, a dzieciństwo muszą spędzić w oceanie?

szkielet zewnętrzny chroni przed urazami, ale uniemożliwia wzrost i utrudnia poruszanie się na lądzie;

zwierzęta aktywne mają symetrię dwuboczną.

identyfikować nieznany organizm jako przedstawiciela skorupiaków lub pajęczaków;

wskazywać i opisywać przystosowania raka do wodnego trybu życia;

wskazywać i opisywać przystosowania pająka do lądowego trybu życia;

omawiać sposoby odżywiania się skorupiaków i pajęczaków;

podawać przykłady korzyści i zagrożeń ze strony pajęczaków.

Pająki, owady, raki należą do wielkiej i różnorodnej grupy stawonogów - zwierząt o segmentowanym ciele i członowanych odnóżach. Człony odnóży są połączone ze sobą stawowo, czyli w sposób ruchomy. Odnóży krocznych może być od sześciu do przeszło stu. Oprócz nich występują też takie, które pełnią inne funkcje niż lokomocyjne. Część z nich znajduje się wokół otworu gębowego (tworzą aparat gębowy), ich rolą jest chwytanie i rozdrabnianie pokarmu. Odnóża innego typu - czułki, mają za zadanie odbiór informacji z otoczenia. Jeszcze inne zaopatrzone są w narządy oddechowe.

Ciało stawonogów jest zwykle dwubocznie symetryczne, podzielone na głowę, tułów i . U owadów głowa i tułów są rozdzielone, u skorupiaków i pajęczaków nieruchomo połączone, tworząc . Ciało stawonogów pokryte jest chitynowym oskórkiem, u niektórych skorupiaków wysyconym dodatkowo solami wapnia, które nadają mu dużą twardość. Pełni on funkcję szkieletu zewnętrznego, stanowi miejsce przyczepu mięśni, chroni narządy wewnętrzne przed urazami mechanicznymi oraz przed wyschnięciem (w przypadku form lądowych).

Film przedstawia zielonego owada, wydostającego się z brązowego, starego pancerzyka. To linienie, dzięki któremu stawonogi rosną.

Na kuli ziemskiej żyje obecnie ok. 1,4 mln gatunków bezkręgowców, z czego ponad 1,1 mln stanowią stawonogi. Wśród nich najliczniejsze są owady. Znanych jest ponad milion gatunków tych zwierząt. Dla porównania ssaki liczą tylko 5500 gatunków.

Pancerz zewnętrzny uniemożliwia stawonogom ciągły wzrost. Dlatego zwiększają one rozmiary tylko w okresie . Wtedy stary oskórek jest zrzucany i zastępowany nowym, bardziej miękkim i nieco większym od poprzedniego. Zanim znów stwardnieje, zwierzę intensywnie rośnie.

Stawonogi zamieszkują wszystkie środowiska nadające się do życia. Żyją w powietrzu (owady), w wodzie słodkiej i słonej oraz na lądzie.

Zdecydowana większość skorupiaków żyje w wodzie - słonej bądź słodkiej. Tylko nieliczne są zdolne do bytowania na lądzie w wilgotnych środowiskach, zwłaszcza w tropikach. Większość z nich musi wracać do morza na okres rozrodu.

Skorupiakiem lądowym jest stonoga, która ma nie 100, a tylko 14 odnóży krocznych. Żywi się szczątkami roślin i zwierząt. Zamieszkuje wilgotne, ciemne środowiska. Można ją spotkać w piwnicach, opuszczonych domostwach, pod korą drzew.

Skorupiaki lądowe żyją tylko w wilgotnych środowiskach. Co jest tego przyczyną?

Skorupiaki są stawonogami, których ciało zwykle składa się z głowotułowia i odwłoka. W przedniej części głowotułowia występują umieszczone na słupkach oczy pozwalające obserwować otoczenie ponad pancerzem. Poniżej nich znajdują się dwie pary czułków służących do odbierania bodźców dotykowych. Głowotułów skorupiaków wyposażony jest w 5 par odnóży krocznych, z których pierwsza może być zakończona szczypcami. Odnóża odwłokowe zwykle mają spłaszczony kształt i służą do pływania. Mogą też, gdy są na nich osadzone skrzela, pełnić funkcje oddechowe. Większość skorupiaków oddycha skrzelami. Mogą one mieć formę wyrostków na odnóżach tułowiowych i odwłokowych, ale zwykle mieszczą się w komorach skrzelowych pod grzbietową częścią pancerza. Tylko u gatunków o bardzo małych rozmiarach wymiana gazowa zachodzi całą powierzchnią ciała.

Do skorupiaków należą organizmy zarówno bardzo drobne, żyjące w planktonie (rozwielitki, oczliki i kiełże), jak i duże, okryte, grubym i twardym pancerzem (raki, kraby i homary). Nieliczne morskie stawonogi, np. pąkle i kaczenice, prowadzą osiadły tryb życia, a ich ciała okryte są pancerzem zbudowanym z wapiennych płytek. Skorupiaki mogą być drapieżnikami, saprofagami, filtratorami lub pasożytami.

Skorupiaki planktoniczne, jak rozwielitki czy oczliki, a także tworzące ławice kryle, są źródłem pokarmu dla wielu gatunków zwierząt - głównie ryb, ptaków i ssaków. Gatunki drapieżne, jak raki, kraby, langusty i homary, regulują liczebność zwierząt wodnych, głównie mięczaków, owadów i ich larw oraz innych skorupiaków. Niektóre skorupiaki, np. raki, krewetki, homary, langusty, są cenione ze względu na swoje walory smakowe i często konsumowane, zwłaszcza w krajach z dostępem do morza lub oceanu.

Opisanie budowy zewnętrznej pająka i jego sieci łownej.

Co będzie potrzebne Instrukcja

1. Odszukaj pajęczyny na łące, w parku lub w zaniedbanym pomieszczeniu.

2. Znajdź miejsce, w którym czatuje pająk, poszukaj owiniętych pajęczyną ofiar pająka. Zaobserwuj kształt i sposób ułożenia nici. Aby lepiej dostrzec nitki pajęczyny, delikatnie spryskaj ją wodą ze spryskiwacza. Naszkicuj lub sfotografuj wygląd pajęczyny.

3. Bardzo ostrożnie schwytaj pająka i umieść go w przezroczystym pudełku lub w pojemniku lupy kubkowej. Zadbaj o to, aby nie uszkodzić jego ciała i nie zrobić mu krzywdy.

4. Zaobserwuj jego budowę zewnętrzną. Wykonaj schematyczny rysunek, na którym zaznaczysz i opiszesz poszczególne części ciała.

5. Po zakończeniu obserwacji ostrożnie uwolnij pająka w miejscu, gdzie został schwytany. W tym celu umieść tam otwarty pojemnik i poczekaj, aż pająk sam go opuści.

Podsumowanie

Pająki tworzą sieci łowne o różnych kształtach. Ich odnóża, oczy i odwłok różnią się budową, ponieważ zależy ona od trybu życia.

Pajęczaki oddychają tlenem atmosferycznym, dlatego żyjący pod wodą pająk topik, by przeżyć, musi zgromadzić zapasy powietrza. W tym celu wynurza nad powierzchnię pokryty włoskami odwłok i chowa się do wody. Do włosków przyczepiają się banieczki powietrza, które topik przenosi pod kopulastą sieć rozpiętą na roślinach wodnych. Przyniesione pęcherze powietrza zdejmuje z siebie dopiero, gdy znajduje się pod pajęczyną. Z nagromadzonego gazu powstaje bańka o objętości kilku centymetrów sześciennych, w której pająk bytuje, przechodzi linienie i składa jaja.

Naukowcy twierdzą, że nić pajęcza może posłużyć w przyszłości jako syntetyczny mięsień. Przy odpowiedniej wilgotności potrafi się ona bardzo mocno rozciągać i kurczyć, jest 50 razy bardziej wytrzymała od ludzkiego mięśnia.

Pajęczaki są stawonogami, których ciało zwykle składa się z głowotułowia i odwłoka. Zamieszkują różne środowiska. Zdecydowana większość tych zwierząt żyje na lądzie. Należą do nich na przykład pospolite u nas pająki i kosarze (pajęczaki o silnie skróconym ciele i bardzo długich, cienkich odnóżach) oraz spotykane w strefach cieplejszych niż nasza skorpiony o potężnych, przypominających szczypce raka, odnóżach gębowych. Oddychają powietrzem atmosferycznym, a chitynowy pancerz chroni je przed utratą wody.

Stawonogi to zwierzęta o segmentowanym ciele i członowanych odnóżach, których elementy są połączone za pomocą stawów. Mają ciało pokryte chitynowym oskórkiem, podzielone na głowę, tułów i odwłok (u owadów) lub głowotułów i odwłok (u skorupiaków i pajęczaków).

Skorupiaki to stawonogi żyjące głównie w wodzie. Posiadają twardy, chitynowy pancerz, wysycony solami wapnia oraz do kilkunastu par odnóży, położonych na głowotułowiu i odwłoku.

Pajęczaki to stawonogi żyjące głównie na lądzie. Posiadają 4 pary odnóży krocznych, położonych na głowotułowiu.

Skorupiaki oddychają zwykle za pomocą skrzeli tlenem rozpuszczonym w wodzie, a pajęczaki tlenem atmosferycznym.

Wśród pajęczaków występują drapieżniki tkające sieci łowne, pasożyty (także człowieka) i saprofity.

Przeanalizuj zamieszczone poniżej mapy występowania kleszczy i zagrożenia kleszczowym zapaleniem mózgu w Polsce w latach 2001‑2011.

Odpowiedz na pytania:

1. Jak liczna populacja kleszczy występuje na obszarze, w którym mieszkasz?

2. Jakie jest na tym obszarze zagrożenie kleszczowym zapaleniem mózgu?

3. Czy zagrożenie kleszczowym zapaleniem mózgu zależy od liczebności populacji kleszczy?

Opisz, w jaki sposób raki są przystosowane do życia w wodzie.

Pająki posiadają 4 pary odnóży krocznych wyrastających z głowotułowia. Na odwłoku odnóża nie występują. Z przodu głowotułowia pajęczaki mają oczy oraz odnóża gębowe. Jedna para odnóży gębowych jest wysunięta poza obrys części głowowej i może wyglądać jak czułki, które jednak u pajęczaków nie występują. Narządy gębowe służą do chwytania i przytrzymywania ofiary, rozdrabniania pokarmu; pełnią też rolę narządu dotyku. Druga para odnóży gębowych nakłuwa ciało zdobyczy i wprowadza do niego jad. Często jest używana do walki z napastnikami. W tylnej części odwłoka pająków, po brzusznej stronie, znajdują się . Mają tam ujścia gruczoły przędne, produkujące ciekłą, białkową substancję, która po zetknięciu z powietrzem krzepnie w postaci nici pajęczej. Skorpiony posiadają na końcu odwłoka charakterystyczny kolec jadowy, dzięki któremu drapieżnik uśmierca ofiarę.

Pająki przędą różne typy nici. Jedne służą do budowy sieci łownych (pajęczyn) i nici asekuracyjnych, inne do oplatania schwytanych ofiar, jeszcze inne do budowy gniazd i kokonów, do wnętrza których składane są zapłodnione jaja. Niektóre pająki, zwłaszcza te małych rozmiarów, wytwarzają nić zwaną babim latem. Na pajęczynie, która powstaje z tych cienkich, długich nici, jej twórcy unoszą się w powietrzu i przemieszczają się z wiatrem na odległość nawet kilkuset kilometrów.

Budowanie sieci łownych jest czasochłonne. Zwykle pająki tkają je nocą, kiedy jest bezpieczniej. Budowa rozpoczyna się od puszczenia z wiatrem nici bazowej, która przyczepia się do jakiejś chropowatej powierzchni. Pająk ostrożnie przechodzi po niej i wzmacnia ją nowymi nićmi. Potem dobudowuje kolejną, tworząc konstrukcję w kształcie litery Y, i dodaje następne promienie. Kiedy są gotowe, pająk łączy je lepkimi nitkami spiralnymi lub biegnącymi po okręgu. Nici pomocnicze są suche i stanowią drogi przemieszczania się pająka, a nici lepkie tworzą właściwe pułapki na owady. Czatujący w ukryciu pająk za pomocą odnóży rejestruje drgania sieci, w którą złapała się ofiara. Szybko podbiega i wstrzykuje jad, który unieruchamia złowionego owada. Potem wpuszcza do jego wnętrza soki trawienne, które zamieniają tkanki ofiary w płynny pokarm. Ten proces nazywa się trawieniem zewnętrznym. Następnie pająk oplata swoją ofiarę nicią i często zawiesza na pajęczynie. Pokarm z ofiary wysysa dopiero jakiś czas po wprowadzeniu soków trawiennych.

Do pajęczaków należą kleszcze - pasożyty zewnętrzne, które przenoszą ciężkie choroby, np. podobną do malarii babeszjozę, kleszczowe zapalenie mózgu czy boreliozę. Kleszcze występują na obrzeżach lasów liściastych i mieszanych, na polanach, w zaroślach i trawach do wysokości 1,5 m. Przesiadują na spodniej stronie liści, głównie na ich końcach lub na gałęziach w pobliżu ścieżek dzikich zwierząt, skąd są zbierane przez przeciskające się w gęstwinie ofiary. Aby uniknąć tych pasożytów, na wycieczkę do lasu trzeba zakładać odzież z długimi rękawami i nogawkami oraz nakrycie głowy, a po powrocie zmienić odzież oraz skontrolować, czy na ciele nie ma nieproszonych gości. Czasem łatwo przeoczyć kleszcze, gdyż larwy mogą mieć ledwo 1 mm długości. Gdy okaże się, że kleszcz wczepił się, należy usunąć go szybkim ruchem, chwytając tuż przy skórze. Nie należy smarować kleszcza tłuszczem, przypalać ani wykręcać, gdyż podrażniony może zwrócić do rany ślinę wraz z zarazkami. Trzeba pamiętać, że nie każdy kleszcz przenosi drobnoustroje chorobotwórcze, a ryzyko ich wstrzyknięcia, jeśli kleszcz żerował mniej niż dobę, jest niewielkie. Mimo to miejsce ukąszenia trzeba obserwować. Pojawienie się kolistego zaczerwienienia skóry wokół ranki oraz objawy podobne do przeziębienia: bóle głowy i kończyn, uczucie ogólnego rozbicia, rzuty gorączki wymagają konsultacji lekarskiej.

Inne pajęczaki, które mogą być groźne dla człowieka, to mikroskopijne roztocza żyjące w kurzu domowym, pościeli, materacach. Żywią się szczątkami organicznymi. Ich odchody przyczyniają się do występowania alergii, których objawami są katar, kaszel, astma oskrzelowa, zapalenie skóry.

Do grupy roztoczy należy też świerzbowiec. Mierzy ok. 0,4 mm. Drąży w naskórku kanaliki, żywi się tkankami, powoduje silne swędzenie. Wywołuje świerzb, bardzo zakaźną chorobę przenoszoną przez kontakt bezpośredni.

# data[].attributes.attachment_link.description
Wyspa Bożego Narodzenia, listopad, upał. 150 milionów czerwonych krabów, chrzęszcząc pancerzami, wędruje z lasu do oceanu, by złożyć jaja. Dlaczego wybrały życie na lądzie, skoro oddychają skrzelami, noszą ciężkie pancerze, a dzieciństwo muszą spędzić w oceanie? szkielet zewnętrzny chroni przed urazami, ale uniemożliwia wzrost i utrudnia poruszanie się na lądzie; zwierzęta aktywne mają symetrię dwuboczną.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Dział III:

Stawonogi i mięczaki

Temat:

Cechy stawonogów

Zawdzięczają ją budowie odnóży, które składają się z krótkich odcinków połączonych stawami.Staw- ruchome połącznie kości szkieletu

Skąd ta nazwa??

Stawonogi są najliczniejszą pod względem liczby gatunków grupą zwierząt na Ziemi. Zwierzęta te można spotkać wszędzie, opanowały wszystkie typy środowisk. Najliczniej występują na lądzie, gdzie zamieszkują wszystkie strefy Ziemi ( od wilgotnych lasów równikowych po obszary pustyń lodowych)

Stawonogi stanowią niezwykle zróżnicowaną grupę zwierząt. Mimo to posiadają one wspólne cechy.

Krocionogi

Ciało podzielone na segmenty

Ciało stawonogów jest podzielone na odcinki, nazwane segmentami. Mogą się one łączyć w większe części i tworzyć wyraźne odcinki.

Mogą służyć:--> do poruszania--> pobierania pokarmu--> odbierania informacji z otoczenia

Odnóża są zbudowane z odcinków połączonych stawami

Oskórek jest zbudowany z chityny, jest on odporny na uszkodzenia i prawie nie przepuszcza wody, chroniąc ciało przed wyschnięciem. Oskórek pełni funkcje szkieletu zewnętrznego, ponieważ do niego przyczepione sa mięśnie.U niektórych stawonogów np. raków, w skłąd oskórka wchodzą sole mineralne, tworząc twardy i wytrzymały pancerz.

Ciało pokryte chitynowym oskórkiem

1. Stawonogi występuja niemal we wszystkich typach środowisk wodnych i lądowych.2. Wspólne chcechy stawonogów: --> podział ciała na odcicnki, nazwane segmentami,--> odnóża zbudowane z kilku odcinków połączonych stawami,--> chitynowy oskórek, który chroni ciało przed uszkodzeniami i utratą wody oraz pełni funkcję szkieletu zewnętrznego.3. Przedstawiciele stawonogów to:--> skorupiaki--> pajęczaki--> owady.

Zapisz w zeszycie notatkę:

Dziękuję za uwagę:)

# data[].attributes.attachment_link.title
Układ wydalniczy - utrwalenie wiadomości by Agata Sączek on Genially

# data[].attributes.attachment_link.description
Discover more about Układ wydalniczy - utrwalenie wiadomości ✌️ - Personalized

# data[].attributes.attachment_link.title
Układ oddechowy - utrwalenie wiadomości by Agata Sączek on Genially

# data[].attributes.attachment_link.description
Discover more about Układ oddechowy - utrwalenie wiadomości ✌️ - Personalized

# data[].attributes.headline
Dziedziczenie wybranych cech u człowieka - lekcja

# data[].attributes.subject
Dziedziczenie wybranych cech u człowieka - lekcja

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
W czasie ciąży wielu rodziców zastanawia się, jak będzie wyglądało ich dziecko: jaki będzie miało kolor oczu, włosów, płeć. Myślą o tym, czy będzie miało predyspozycje na przykład do uprawiania sportu czy muzykowania. Wszystkie te cechy zapisane są w genach nienarodzonego dziecka.

geny występują w odmianach zwanych allelami, które mogą być dominujące lub recesywne;

o grupie krwi człowieka decydują antygeny A i B obecne na powierzchni erytrocytów;

konflikt serologiczny może wystąpić, kiedy matka ma grupę krwi Rh-, a dziecko Rh+.

opisywać dziedziczenie wybranych cech u człowieka;

analizować schematy dziedziczenia pod kątem określania fenotypu i genotypu potomstwa (grupy krwi w układzie AB0, Rh);

analizować dziedziczenie grupy krwi w przykładowych rodzinach.

Większość cech człowieka zależy od zespołów genów (dziedziczenie wielogenowe). Należą do nich m.in. barwa oczu, barwa i struktura włosów, kształt uszu, prawo- i leworęczność, wzrost, masa ciała, inteligencja, stężenie cholesterolu we krwi. Jednogenowo dziedziczone są niektóre choroby genetyczne.

W ostatnich latach naukowcy wykazali, że kolor skóry u człowieka warunkowany jest przez 10‑20 różnych genów. Białka, kodowane przez te geny, są potrzebne głównie na różnych etapach procesu produkcji melaniny.

Dość często jeden gen ma więcej niż dwa allele. Allele występujące w więcej niż dwóch postaciach nazywa się allelami wielokrotnymi allelami wielokrotnymi . Dobrym przykładem genu mającego kilka odmian jest gen warunkujący grupy krwi u człowieka. Występuje on w trzech allelach: IIndeks górny A A, IIndeks górny B B, i. Dwa pierwsze, jak wskazuje zapis, są allelami dominującymi, a trzeci - allelem recesywnym. W dodatku allele dominujące są w stosunku do siebie równorzędne, co oznacza, że jeden nie dominuje nad drugim. Każdy człowiek dziedziczy tylko dwa allele warunkujące określoną grupę krwi: jeden po ojcu, a drugi po matce.

W człowieka występują cztery grupy krwi: A, B, AB i 0.

Grupa krwi 0 jest warunkowana przez genotyp ii, a grupa AB przez genotyp IIndeks górny A AIIndeks górny B B. Grupy A i B mogą być wyznaczane przez dwa genotypy. Osoba o grupie krwi B może mieć genotyp IIndeks górny B BIIndeks górny B B lub IIndeks górny B Bi. Inna, o grupie A, może mieć natomiast genotyp IIndeks górny A A IIndeks górny A A lub IIndeks górny A A i . Aby przewidzieć grupy krwi potomstwa, należy rozpisać krzyżówki genetyczne.

to substancja zwana także antygenem D, występująca na powierzchni erytrocytów u 85% ludzi. U człowieka za dziedziczenie czynnika Rh odpowiada gen występujący w dwóch odmianach: Rh+ i Rh-. Allel Rh+ jest allelem dominującym, a allel Rh- - allelem recesywnym. Odpowiednio osoby, które posiadają genotyp Rh+Rh+ lub Rh+Rh-, mają na powierzchni erytrocytów czynnik Rh (antygen D), a u osób o genotypie Rh‑Rh- on nie występuje.

Potomstwo mężczyzny będącego heterozygotą o grupie krwi Rh+ i kobiety o grupie krwi Rh- może mieć grupy krwi Rh+ lub Rh-. Przy niezgodności czynnika Rh między matką a jej nienarodzonym dzieckiem, czyli gdy dziecko matki Rh- dziedziczy po ojcu grupę Rh+, może dojść do konfliktu serologicznego konfliktu serologicznego .

Ma on miejsce tylko wtedy, kiedy matka jest homozygotą recesywną pod względem czynnika Rh. Gdy ojciec przekaże dziecku czynnik Rh, ich dziecko będzie heterozygotą, co oznacza, że w jego krwi pojawi się czynnik Rh.

Warto oznaczyć swoją grupę krwi. Osoby dorosłe, znając ją, mogą odpowiadać na apele o oddawanie konkretnych grup krwi, zwłaszcza rzadkich. Na podstawie znajomości zasad dziedziczenia grup krwi można w pewnych przypadkach wykluczyć ojcostwo.

Czynnik Rh występuje nie tylko we krwi człowieka. Po raz pierwszy został odkryty w 1939 roku u małpy makaka rezusa ( Macacus rhezus). Nazwa czynnika Rh pochodzi od dwóch pierwszych liter drugiego członu nazwy gatunkowej tej małpy.

allele genu występujące w populacji w więcej niż dwóch postaciach, np. allele warunkujące grupę krwi u człowieka (IIndeks górny A A, IIndeks górny B B, i)

antygen, który występuje na powierzchni czerwonych krwinek u 85% ludzkiej populacji

może wystąpić w okresie ciąży między matką Rh- uczuloną na czynnik Rh i dzieckiem Rh+; jego skutkiem jest niszczenie erytrocytów dziecka

jeden z głównych układów grupowych krwi człowieka, oparty na obecności na powierzchni erytrocytów antygenów A i B

Większość cech człowieka warunkowanych jest przez zespół wielu genów występujących w postaci dwóch lub więcej alleli.

Nieliczne cechy człowieka dziedziczą się jednogenowo (są warunkowane przez jeden gen mogący występować w dwóch lub wiecej allelach); należą do nich m. in. grupy krwi i czynnik Rh.

Grupy krwi w układzie AB0 są warunkowane obecnością dwóch z trzech alleli: IIndeks górny A A, IIndeks górny B B oraz i.

Występowanie we krwi człowieka czynnika Rh zależy od dwóch alleli: allelu dominującego - Rh+ i allelu recesywnego - Rh-.

Rozpisując odpowiednie krzyżówki genetyczne, ustal, czy rodzice o grupach krwi A i B mogą mieć dzieci o grupie krwi 0.

Wyjaśnij, czy w przypadku, gdy oboje rodziców jest heterozygotami pod względem czynnika Rh, może wystąpić konflikt serologiczny między matką a płodem. Odpowiedź poprzyj odpowiednią krzyżówką genetyczną.

Dziedziczenie wybranych cech, np. grupy krwi, w kolejnych pokoleniach można przedstawić za pomocą drzewa rodowego. Jest to schematyczny zapis sposobu dziedziczenia danej cechy w obrębie spokrewnionej ze sobą grupy osób. Żeby stworzyć takie drzewo, należy ustalić u kogo przejawiała się interesująca nas cecha w poszczególnych pokoleniach i kto ją odziedziczył. Po zapisaniu drzewa możemy określić fenotypy i genotypy poszczególnych członków rodziny oraz prawdopodobieństwo pojawienia się badanej cechy w następnych jej pokoleniach.

Pląsawica Huntingtona jest chorobą wywołaną mutacją jednego genu w 4. chromosomie. Zmutowany gen jest dominujący. Powoduje powstanie białka o właściwościach toksycznych, które odkłada się w komórkach nerwowych i powoduje ich obumieranie. Choroba polega na postępującym otępieniu i ujawnia się na ogół po 35. roku życia. Zwykle posiadacze wadliwego genu mają już wtedy potomstwo. Statystycznie rzecz biorąc, połowa potomstwa osoby posiadającej wadliwy allel odziedziczy tę chorobę.

# data[].attributes.attachment_link.title
Dziedziczenie wybranych cech u człowieka

# data[].attributes.attachment_link.description
W czasie ciąży wielu rodziców zastanawia się, jak będzie wyglądało ich dziecko: jaki będzie miało kolor oczu, włosów, płeć. Myślą o tym, czy będzie miało predyspozycje na przykład do uprawiania sportu czy muzykowania. Wszystkie te cechy zapisane są w genach nienarodzonego dziecka.

# data[].attributes.headline
Odnawialne i nieodnawialne źródła energii i jej oszczędzanie - lekcja

# data[].attributes.subject
Odnawialne i nieodnawialne źródła energii i jej oszczędzanie - lekcja

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Rolnicy i hodowcy od wieków obserwowali, że organizmy dziedziczą cechy swoich przodków. Dlatego wybiórczo krzyżowali ze sobą osobniki o pożądanych cechach i na ogół otrzymywali potomstwo, które spełniało ich potrzeby. Uzyskali w ten sposób nowe odmiany roślin i rasy zwierząt. Nie znali jednak mechanizmu dziedziczenia, który odkryto dopiero w XIX wieku. Dziś wiemy, że cechy organizmu zaprogramowane są w genach.

Każdy organizm zawiera ogromną ilość informacji genetycznej. Jest ona zapisana w materiale genetycznym - cząsteczkach kwasu deoksyrybonukleinowego - DNA. Jego fragmenty, geny, to podstawowe jednostki dziedziczenia. Składają się z wielu nukleotydów ułożonych w specyficznej kolejności. Jest w nich zakodowana informacja o kolejności aminokwasów w białkach, które odpowiadają za wykształcenie określonych cech organizmu.

Wszystkie komórki powstają na drodze podziału. W ten sposób są zastępowane zużyte struktury organizmu, realizowany jest wzrost organizmu, wytwarzane są gamety. Przed podziałem każdy chromosom w komórce podwaja się w wyniku procesu replikacji DNA, dzięki czemu komórki potomne otrzymują własne kopie DNA. Podział mejotyczny prowadzi do powstania gamet, a mitotyczny - wszystkich pozostałych typów komórek.

Potomek organizmów rozmnażających się płciowo jest podobny do swych rodziców, ale nie jest ich kopią. Niektóre cechy dziedziczy po matce, inne po ojcu. Dzieje się tak, ponieważ geny mogą występować w różnych wersjach i pozwalają na wykształcenie się alternatywnych cech u potomstwa.

Pamiętam i rozumiem

Czytam i interpretuję

W organizmie mężczyzny podczas wytwarzania plemników zachodzi podział mejotyczny, ilustrowany poniższym schematem.

1. Określ liczbę chromosomów w komórkach A, B i C.

2. Wyjaśnij, czy procesowi mejozy towarzyszy replikacja DNA, a jeśli tak, to kiedy zachodzi.

Przeczytaj opis wyglądu Wojtka. Wymień niedziedziczne cechy wyglądu chłopca.

Wojtek to wysoki chłopiec o falujących, kruczoczarnych włosach i pięknych niebieskich oczach. Na jego opalonym ramieniu widnieje blizna po skaleczeniu, a przedramię zdobi tatuaż, pamiątka z wakacji.

Ilustracja przedstawia fazy jednego z podziałów jądra komórkowego, ale w kolejności niezgodnej z jego przebiegiem.

1. Uporządkuj fazy podziału, rozpoczynając od najwcześniejszej.

2. Podaj nazwę tego podziału oraz cechę, która umożliwiła jego rozpoznanie

3. Wymień trzy przykłady komórek, które dzielą się w sposób przedstawiony na rysunku.

Ogrodnik ma w sprzedaży wyłącznie rośliny grochu o kwiatach czerwonych. Jedne z nich są homozygotami dominującymi (RR), inne heterozygotami (Rr). Jego klienci pytają głównie o rośliny biało kwitnące, które są homozygotami recesywnymi (rr).

1. Wyjaśnij, czy ogrodnik ma szansę na wyprodukowanie roślin o kwiatach białych, dysponując wyłącznie roślinami kwitnącymi na czerwono.

2. Opisz, jak można sprawdzić, które z roślin czerwono kwitnących są homozygotami, a które heterozygotami.

Rozwiązuję problemy

Zadania zamknięte

Otwórz i wydrukuj załącznik.

Projekt badawczy

Otwórz i wydrukuj załącznik.

# data[].attributes.attachment_link.description
Rolnicy i hodowcy od wieków obserwowali, że organizmy dziedziczą cechy swoich przodków. Dlatego wybiórczo krzyżowali ze sobą osobniki o pożądanych cechach i na ogół otrzymywali potomstwo, które spełniało ich potrzeby. Uzyskali w ten sposób nowe odmiany roślin i rasy zwierząt. Nie znali jednak mechanizmu dziedziczenia, który odkryto dopiero w XIX wieku.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Rozwój życia na Ziemi to skutek ewolucji biologicznej ewolucji biologicznej . Doprowadziła ona do powstania ogromnej liczby gatunków, których liczba szacowana jest na 3‑30 mln (dane dotyczą gatunków współcześnie żyjących). Z tej liczby na odkrycie i oznaczenie czeka w środowiskach niedostępnych dla człowieka przeszło 80% gatunków lądowych i 90% morskich. Do tego dochodzi ogromna liczba gatunków znanych tylko ze skamieniałości. Wielu gatunków nigdy nie poznamy, gdyż istniały i wymarły przed milionami lat, nie pozostawiając po sobie śladów.

Przebieg ewolucji w czasie można zilustrować za pomocą drzewa rodowego organizmów, uwzględniającego wszystkie grupy i gatunki istniejące w przeszłości i obecnie. Pień takiego drzewa obrazuje wspólnego przodka, od którego wywodzą się liczne linie ewolucyjne. Każda z nich dzieli się na kolejne odgałęzienia wiodące do form wymarłych i współczesnych. Pochodzenie organizmów od jednego przodka oznacza, że wszystkie organizmy są ze sobą spokrewnione.

Grupy, które na drzewie rodowym znajdują się bliżej siebie, np. okrytonasienne i nagonasienne wielkolistne nagonasienne wielkolistne , miały wspólnego przodka stosunkowo niedawno (oczywiście w skali wieku Ziemi). Odległe miejsca na schemacie świadczą o odległych wspólnych przodkach, a więc i dalszym pokrewieństwie, jakie istnieje na przykład między zielenicami a okrytonasiennymi.

Dowodów na to, że jedne gatunki przekształcały się w inne dostarcza . Jest to dziedzina biologii, która na podstawie szczątków zachowanych w skałach analizuje budowę organizmów wymarłych oraz pozwala określić ich naturalne środowisko oraz tryb życia. Paleontologowie potrafią ustalić na podstawie wieku skał, w których znaleziono szczątki, jak dawno temu żyły organizmy. Dzięki wnikliwym badaniom pozostałości kopalnych mogą też zrekonstruować prawdopodobny wygląd danego organizmu za jego życia. Przedmiotem badań paleontologii są m.in. .

Skamieniałości powstają wtedy, gdy martwe organizmy nie zostaną pożarte przez padlinożerców ani rozłożone przez destruentów, ale znajdą się w warunkach beztlenowych, przykryte warstwą piasku lub gliny. W takich warunkach tkanki organizmów, zarówno twarde, jak i miękkie, mogą z czasem wysycić się solami mineralnymi, np. węglanem wapnia. W ten sposób tkanka, zwykle zachowując swój kształt, kamienieje i staje się skałą. Tkanki miękkie bardzo rzadko ulegają temu procesowi i dlatego znajduje się niewiele skamieniałości takich tkanek. O wiele częściej w postaci skamielin zachowują się najtwardsze części organizmów, takie jak: kości, zęby, rogi, muszle, pancerze, skorupki jaj czy pnie drzew. Dodatkowo ruchy skał oraz wód przemieszczają i rozdzielają szczątki, tak, że tylko niekiedy można znaleźć kompletne szczątki, np. kompletne szkielety.

Ciała organizmów zachowane w całości znajdowane są rzadko. Przykładem takiego znaleziska jest ciało nosorożca włochatego. Ten jedyny znany okaz zachowanego w całości nosorożca włochatego znajduje się w Krakowie. Na Syberii, w wiecznej zmarzlinie, do dziś pozostają zamrożone mamuty. Niekiedy dochodziło do utrwalenia całego drobnego organizmu w bursztynie, czyli żywicy prehistorycznych drzew.

Inną formą skamieniałości są odciski liści, kory, piór, tropów zwierząt, które najpierw zostały odbite w miękkim podłożu, a potem wypełnione skałą, która szybko uległa zestaleniu. Odciski stóp zwierząt dostarczają informacji o rozmiarach osobników należących do różnych gatunków i sposobach ich poruszania się.

Animacja ukazująca Tiktaalik - skamieniałość ryby o cechach upodabniających ją do współczesnych czworonożnych płazów. Na brązowej podstawie skamieniały szkielet. Pysk wydłużony płaski, oczy blisko osadzone, zachowane łuki skrzelowe. Masywne żebra, przednie płetwy mocne i rozrośnięte. Na górze podziałka. Wielkość szkieletu około siedemdziesiąt centymetrów.
Film dostępny na portalu epodreczniki.pl
Animacja ukazująca Tiktaalik - skamieniałość ryby o cechach upodabniających ją do współczesnych czworonożnych płazów. Na brązowej podstawie skamieniały szkielet. Pysk wydłużony płaski, oczy blisko osadzone, zachowane łuki skrzelowe. Masywne żebra, przednie płetwy mocne i rozrośnięte. Na górze podziałka. Wielkość szkieletu około siedemdziesiąt centymetrów.

Dowodem na to, że jedne grupy systematyczne wyewoluowały z innych, są skamieniałości takich gatunków, które łączą w sobie cechy starych i nowych form, tzw. formy przejściowe. Jedną z takich skamieniałości, będącą dowodem na to, że gady dały początek ptakom, jest praptak. Ma on cechy gadów i ptaków. Do cech gadzich należy m.in. długi ogon, stożkowate zęby, niewielki mostek. Do cech ptasich należą obojczyki tworzące widełki, długa kość skokowa i pióra (lotki) pokrywające całe ciało. Praptak nie posiadał grzebienia na mostku, więc nie mógł latać aktywnie, przemieszczał się z drzewa na drzewo lotem ślizgowym.

Żyjący obecnie dziobak zaliczany jest do tzw. żywych skamieniałości, organizmów, które żyją współcześnie, ale budową bardzo przypominają swoich dawno wymarłych przodków. Dziobak zamieszkuje Australię i Tasmanię, jest zwierzęciem ziemno‑wodnym. Posiada zarówno cechy gadzie, jak i ssacze. Do gadzich cech można zaliczyć składanie jaj w skórzastych osłonkach, które samica ogrzewa własnym ciałem (wysiaduje). Temperatura ciała dziobaków jest stała, jednak o ok. 5‑6 °C niższa niż u pozostałych ssaków. Do cech ssaków należą m.in. pokrycie ciała włosami i wydzielanie mleka. Gruczoły mlekowe samicy nie mają sutków, dlatego mleko sączy się po skórze brzucha i zbiera w zagłębieniach, skąd jest zlizywane przez młode.

Ewolucja żywych skamieniałości przebiegała bardzo powoli i dzięki temu przetrwały one do dziś w prawie niezmienionej postaci. Ich wygląd i sposób życia może wiele powiedzieć o podobnych organizmach żyjących w przeszłości. Do żywych skamieniałości zalicza się m.in. także skrzypy, skorpiony i skrzypłocze.

Najbardziej przekonującym dowodem na pokrewieństwo organizmów oraz ich pochodzenie od wspólnego przodka jest budowa komórkowa, podobny skład chemiczny komórek i podobny przebieg podstawowych procesów zachodzących na terenie komórki.

Wszystkie organizmy składają się z białek, tłuszczów i cukrów oraz kwasów nukleinowych. U wszystkich organizmów białka zbudowane są z 20 aminokwasów, a kwasy nukleinowe z 4 rodzajów nukleotydów. Kod genetyczny ma charakter uniwersalny, a więc można przypuszczać, że wszystkie gatunki pochodzą od wspólnych przodków posługujących się tym kodem. Porównywanie sekwencji nukleotydów w DNA różnych gatunków pozwala z dużym prawdopodobieństwem ustalić ich pokrewieństwo - im mniej różnic, tym bliżej spokrewnione organizmy.

Porównywanie cech budowy współcześnie żyjących organizmów pozwala na wysnuwanie wniosków, które pośrednio potwierdzają wspólne pochodzenie analizowanych gatunków. Wyniki badań z zakresu anatomii wskazują, że plany budowy wielu organizmów są podobne. Na przykład wszystkie kręgowce mają szkielet wewnętrzny, który składa się z czaszki, kręgosłupa i szkieletu kończyn, co świadczy o tym, że miały one wspólnego przodka o podobnej budowie. Budowę szkieletu podobną do budowy współczesnych form miały także dawno wymarłe ryby, płazy i gady, ssaki i ptaki. Podobieństwo to można prześledzić zwłaszcza w budowie kończyn. Kończyny przednie kręgowców, chociaż pozornie wyglądają różnie, mają taki sam układ kości, mięśni i nerwów. W każdej występuje pojedyncza kość ramienna, za nią znajdują się dwie kości przedramienia, a następnie kości nadgarstka i kości śródręcza oraz palców. Różnice w budowie kończyn poszczególnych grup zwierząt wynikają jedynie z przystosowania do odmiennego środowiska i pełnionych funkcji.

Innym przykładem dowodzącym pokrewieństwa są , czyli pozostałości organów, które pełniły ważne funkcje w organizmach przodków, a u obecnie żyjących organizmów mają niewielkie znaczenie lub nie mają go wcale. Przykładem narządu szczątkowego w przypadku waleni, ssaków, których przodkowie sprawnie poruszali się na lądzie, są drobne kości kończyn tylnych, ukryte wewnątrz ciała, które nie biorą udziału w ruchu. U człowieka narządami szczątkowymi są: wyrostek robaczkowy, kość ogonowa, mięśnie poruszające uszami.

Ewolucja zachodzi również w naszych czasach. Zjawisko to można obserwować w populacjach organizmów o stosunkowo krótkim czasie życia, np. u bakterii. Jeszcze sto lat temu wiele chorób wywoływanych przez bakterie kończyło się śmiercią. Odkrycie i wprowadzenie do użytku w połowie XX wieku antybiotyków uratowało życie milionom ludzi. Antybiotyki to substancje, które uniemożliwiają lub hamują rozwój bakterii. Jednak obecnie wiele antybiotyków przestało działać.

Powodem tego zjawiska jest nieustająca ewolucja bakterii, dzięki której stają się one oporne na działanie leku. Cecha oporności jest wynikiem mutacji, która umożliwia bakteriom rozmnażanie się mimo obecności antybiotyku w ich środowisku. Bakterie pozbawione oporności są niszczone przez lek. Pozostają komórki niewrażliwe, które z pokolenia na pokolenie przekazują tę cechę i szybko rozprzestrzeniają się w środowisku.

Pojawianie się nowych cech, które umożliwiają przystosowanie się bakterii do zmieniającego się środowiska, świadczy o tym, że ich ewolucja stale zachodzi.

Oporność bakterii na antybiotyki powoduje, że choroby dotychczas uznawane za opanowane, np. gruźlica, ponownie zaczynają się rozprzestrzeniać. Ewolucja szczepów bakterii opornych na antybiotyki zmusza naukowców do poszukiwania nowych sposobów walki z chorobami. Aby ograniczyć ewoluowanie szczepów opornych, należy stosować antybiotyki tylko w sytuacjach bezwzględnie koniecznych.

Ewolucja to proces stopniowych zmian w budowie ciała i sposobie życia organizmów; prowadzi on do powstawania nowych gatunków.

Bezpośrednimi dowodami potwierdzającymi ewolucję są skamieniałości i formy przejściowe.

Badania porównawcze z zakresu anatomii współcześnie żyjących gatunków dostarczają dowodów pośrednich potwierdzających ewolucję.

O wspólnym pochodzeniu organizmów świadczą podobieństwa w ich budowie komórkowej i składzie chemicznym oraz w przebiegu podstawowych procesów komórkowych.

# data[].attributes.attachment_link.description
Rozwój życia na Ziemi to skutek ewolucji biologicznej ewolucji biologicznej . Doprowadziła ona do powstania ogromnej liczby gatunków, których liczba szacowana jest na 3‑30 mln (dane dotyczą gatunków współcześnie żyjących). Z tej liczby na odkrycie i oznaczenie czeka w środowiskach niedostępnych dla człowieka przeszło 80% gatunków lądowych i 90% morskich.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Ziemia obserwowana z kosmosu ma barwę błękitną, gdyż aż 71% jej powierzchni pokrywa woda odbijająca niebieską część widma światła słonecznego. Ogromna ilość wody znajdującej się na Ziemi jest słona, a tym samym niezdatna do picia. Średnie zasolenie wody morskiej zależy od rodzaju zbiornika: otwarte wody oceanu zawierają około 33 g soli w litrze, wody Morza Śródziemnego - ok. 40 g/l, a wody Zatoki Perskiej aż 48 g/l. Zasoby wody słodkiej na Ziemi są stosunkowo niewielkie - stanowią jedynie 3% całej wody. Większość wody słodkiej, ok. 70%, zmagazynowana jest w lodowcach i śniegu głównie na Antarktydzie.

Polska jest jednym z krajów europejskich o najmniejszych zasobach wody pitnej w przeliczeniu na mieszkańca. Mniejsze zasoby wody na mieszkańca mają tylko Malta i Belgia. W naszym kraju na jedną osobę przypada ok. 1580 mIndeks górny 3 ³ wody na rok - tyle ile na statystycznego mieszkańca Egiptu.

W przyrodzie woda stale krąży pomiędzy zbiornikami wodnymi, atmosferą i powierzchnią lądów. Główne znaczenie dla tego zjawiska mają oceany. Ich powierzchnia stale paruje, a unosząca się do góry para wodna jest transportowana przez wiatr. Gdy powietrze się ochładza, para wodna skrapla się i powstają z niej chmury. Gdy drobne kropelki wody zawarte w chmurach połączą się w większe krople, spadają w postaci opadów atmosferycznych, które zasilają m.in. lądy. Woda opadowa częściowo wsiąka w glebę, a częściowo spływa do strumieni i rzek. Rzeki niosą ją do mórz i oceanów, skąd ponownie wyparuje.

Parowanie zachodzi także na lądach. Część wody opadowej gromadzi się w zbiornikach wody słodkiej, część nawilża glebę i jest pobierana przez rośliny. One także tracą wodę w procesie transpiracji, zwiększając wilgotność powietrza. Część wody opadowej wsiąka w grunt i gromadzi się w podziemnych ciekach na głębokości od kilku do kilkudziesięciu metrów. Woda ta przenikając przez warstwy skał, ulega samooczyszczeniu ze skażeń biologicznych, co oznacza, że nie zawiera na przykład bakterii. Takie wody, położone co najmniej na głębokości 3‑4 m, zasilają na przykład ujęcia wody pitnej.

Na dostępność wody wpływa nie tylko jej zużycie w gospodarstwach domowych oraz zakładach produkcyjnych. Ilość opadów na terenie Polski byłaby wystarczająca dla naszych potrzeb, gdyby nie skażenie środowiska wpływające bezpośrednio i pośrednio na jakość wód. Jego źródłem są przede wszystkim:

rolnictwo, w którym powszechnie stosuje się chemiczne środki pielęgnacji i ochrony roślin; ich pozostałości są wypłukiwane przez opady do rzek, skąd trafiają do ujęć wody;

przemysł wytwarzający szkodliwe pyły, gazy oraz ścieki; w ostatnich latach jego negatywny wpływ na stan środowiska zmniejszył się, co jest wynikiem stosowania coraz bezpieczniejszych technologii oraz stosowania różnorodnych i wydajnych filtrów wody i powietrza;

transport; wyciekające paliwa, spaliny, a nawet guma z opon ścieranych podczas jazdy trafiają do środowiska;

tzw. niska emisja, której głównym źródłem jest spalanie węgla w celach grzewczych, wskutek czego powstają gazy i pyły zanieczyszczające atmosferę, glebę i wodę; jednym z efektów skażenia atmosfery tlenkami siarki i azotu, powstającymi podczas spalania paliw kopalnych, są ; obniżają one pH gleby i zbiorników wodnych;

spalanie w gospodarstwach domowych śmieci, zwłaszcza odpadów zawierających elementy plastikowe; toksyczne produkty spalania zanieczyszczają powietrze, a tym samym glebę i wodę.

miasta i osiedla pozbawione kanalizacji lub nieposiadające oczyszczalni ścieków; nieszczelne szamba (zbiorniki do gromadzenia ścieków z gospodarstw domowych) podobnie jak nieoczyszczone ścieki powodują skażenie chemiczne i bakteriologiczne gleb i wód; wielkim problemem są także środki piorące, gdyż zawierają one substancje zwiększające żyzność wody, które sprzyjają rozmnażaniu się mikroorganizmów;

źle zabezpieczone wysypiska odpadów lub tzw. dzikie wysypiska śmieci, z których zanieczyszczenia wymywane są do wód gruntowych.

W efekcie prawie połowa polskich rzek zawiera wody o niezadowalającej jakości. Woda jest zasobem odnawialnym, podlega samooczyszczeniu, ale proces ten wymaga długiego czasu. Dlatego ilość dostępnej czystej wody stale się kurczy. Proces oczyszczania wody można przyspieszyć, np. poprzez wykorzystanie oczyszczalni ścieków. Woda po oczyszczeniu w oczyszczalniach może być ponownie wykorzystywana w przemyśle i gospodarstwach domowych.

Nadmierne zużycie wody w gospodarstwie domowym wynika często z drobnych zaniedbań, np. z nieszczelności instalacji. Przez cieknący czy za słabo zakręcony kran po kropelce wypływa rzeka wody. Często niepotrzebnie odkręca się wodę podczas takich czynności jak mycie zębów i naczyń. Również włączanie niezapełnionej pralki czy zmywarki skutkuje nadmierym i niepotrzebnym poborem wody.

W zakładach pracy czy dużych budynkach użyteczności publicznej czasem woda kapie z kranów, wycieka ze spłuczek, a faktów tych nikt nie zgłasza pracownikom odpowiedzialnym za instalację wodną. Zdarza się, że na wymianę uszczelek trzeba czekać nawet kilka tygodni. Oznacza to wymierne straty materialne i uszczuplenie zasobów wodnych.

Niewykorzystanym źródłem wody jest deszczówka. Może ona służyć na przykład do podlewania trawy czy spłukiwania toalet. Takie rozwiązanie zastosowano m.in. na Stadionie Miejskim we Wrocławiu. Deszczówka, która w miastach obmywa ulice, a potem trafia do kanalizacji, od razu staje się ściekiem. Tymczasem mogłaby być gromadzona i wykorzystana. Aby tak było, wystarczy na przykład budować ażurowe parkingi i zadbać, by powierzchnia chodników znajdowała się wyżej niż powierzchnia trawników.

Zużycie wody stale się zwiększa nie tylko z powodu wzrostu liczby ludzi. Obserwujemy stały wzrost potrzeb higienicznych (coraz większą dbałość, czasem nadmierną, o utrzymanie czystości), a także wzrost zapotrzebowania na różne dobra. Do wyprodukowania takich przedmiotów, jak np. chleb, zeszyt czy telefon, potrzeba wody. A my nabywamy wciąż więcej dóbr i wyrzucamy coraz więcej zużytych sprzętów, odzieży, przedmiotów jednorazowego użytku oraz niepotrzebnie kupionej żywności. Część używanych codziennie przedmiotów wytwarzamy w naszym kraju i do ich produkcji wykorzystujemy własne zasoby wody. Wtedy, gdy sprowadzamy towary wyprodukowane gdzie indziej, korzystamy z wody dostępnej na tamtym terenie.

By oszacować ilość zużywanej wody, biorąc pod uwagę nie tylko tę, która jest potrzeba do picia, mycia i prania, ale także do produkcji żywności, przedmiotów oraz urządzeń, wprowadzono pojęcie . Jest on miarą ilości wody niezbędnej do wyprodukowania określonego towaru. Ustalono na przykład, że do wytworzenia 1 kg czekolady potrzeba przeszło 17 tys. litrów wody. Jest ona niezbędna do wyhodowania krzewu kakaowca i przetworzenia jego owoców na kakao, a potem na czekoladę. Produkcja kakao zubożyła zasoby wodne np. Etiopii, w której między innymi są uprawiane kakaowce.

Zatem, aby oszczędzać wodę, nie wystarczy dbać jedynie o to, by woda niepotrzebnie nie płynęła z kranu. Każde działanie prowadzące do ograniczenia zakupów, np. naprawianie zepsutych urządzeń zamiast kupowania nowych czy wielokrotne wykorzystywanie opakowań lub innych przedmiotów, a przede wszystkich ograniczenie naszych często nieracjonalnych potrzeb, pomaga oszczędzać zasoby wody zarówno w naszym kraju, jak i na świecie.

Tylko 3% wody występującej na Ziemi to woda słodka.

Polska jest krajem o niewielkich zasobach wody pitnej w przeliczeniu na 1 mieszkańca, głównie z powodu silnego zanieczyszczenia wód lądowych.

Oszczędzanie wody polega między innymi na niedopuszczaniu do jej niepotrzebnego wypływu z instalacji wodnej, racjonalnym użytkowaniu oraz ograniczeniu ilości stosowanych nawozów sztucznych, środków ochrony roślin i detergentów.

Woda jest potrzebna w ogromnych ilościach do wytwarzania żywności i innych dóbr, dlatego niepotrzebne ich kupowanie oznacza marnowanie wody.

Państwa, które importują dużo żywności, zużywają zasoby wodne mieszkańców rejonów, z których ona pochodzi.

# data[].attributes.attachment_link.description
Ziemia obserwowana z kosmosu ma barwę błękitną, gdyż aż 71% jej powierzchni pokrywa woda odbijająca niebieską część widma światła słonecznego. Ogromna ilość wody znajdującej się na Ziemi jest słona, a tym samym niezdatna do picia. Średnie zasolenie wody morskiej zależy od rodzaju zbiornika: otwarte wody oceanu zawierają około 33 g soli w litrze, wody Morza Śródziemnego - ok.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Zestaw wszystkich genów organizmu można porównać do przepisu na sernik. Każdy piekarz ma podobny przepis, ale serniki wychodzą im różne, niektóre pyszne, a inne nieudane. Od czego zależy efekt pracy piekarza i co ma wspólnego z efektem działania genów?

przewidywać cechy potomstwa na podstawie cech rodziców, zapisując krzyżówkę genetyczną dla jednej cechy;

interpretować schematyczny zapis dziedziczenia (krzyżówkę genetyczną), używając terminów fenotyp, genotyp, gen, allel, homozygota, heterozygota, dominacja, recesywność;

odróżniać genotyp od fenotypu;

wyjaśniać, od czego zależy na przykład wysokość ciała człowieka i wysokość pędu grochu.

Pionierem genetyki był żyjący w XIX w. . Uprawiał on groch zwyczajny i badał dziedziczenie cech tej rośliny. Mendel krzyżował ze sobą wiele osobników grochu, a badania powtarzał przez osiem kolejnych lat. Obserwował, jak w kolejnych pokoleniach zmieniają się pojedyncze, łatwe do odróżnienia cechy, m.in. barwa kwiatów, barwa i kształt nasion oraz strąków, długość łodyg.

Mendel zauważył, że gdy krzyżował rośliny różniące się jedną z wybranych przez niego cech (np. długością łodygi), wszystkie rośliny potomne były pod względem tej cechy takie same (np. w wszystkie miały długie łodygi). Cechę, która była „silniejsza" i dominowała w pokoleniu roślin potomnych, nazwał dominującą. Z kolei „słabszą" cechę, która się nie ujawniła, nazwał recesywną.

W kolejnym doświadczeniu Mendel krzyżował między sobą wyhodowane przez siebie rośliny z pierwszego pokolenia. Z uzyskanych nasion wyhodował drugie pokolenie roślin, które jednak nie składało się już z samych roślin wysokich. Pojawiły się w nim zarówno rośliny wysokie, jak i niskie, w proporcji 3:1.

Geny grochu odpowiadają za takie cechy, jak wysokość roślin, barwa kwiatów, barwa i kształt nasion czy strąków. Tak samo jest u innych organizmów - ich cechy są warunkowane przez geny. Zbiór wszystkich genów, stanowiący kompletną informację genetyczną danego organizmu, nazywamy . Każdy osobnik ma właściwy sobie genotyp. Zespół wszystkich cech organizmu, warunkowany przez genotyp i do pewnego stopnia przez środowisko, nazywa się . Barwa kwiatów, kształt nasion, wysokość łodygi grochu to cechy fenotypowe.

Jak wiemy, w komórkach diploidalnych, takich jak komórki somatyczne, każdy chromosom występuje w dwóch kopiach. Geny to fragmenty chromosomów, zatem w każdej diploidalnej komórce znajdują się po dwie kopie danego genu. Kopie te nazywa się . W genetyce allele najczęściej oznacza się wielkimi lub małymi literami.

Allele danego genu mogą być dominujące albo recesywne. Dominujący jest ten allel, którego jedna kopia w komórce wystarcza, by pojawiła się dana cecha organizmu - nazywana wtedy odpowiednio cechą dominującą. Recesywny jest ten allel, który powoduje pojawienie się jakiejś cechy tylko i wyłącznie wtedy, gdy w komórce nie ma innego allelu tego genu. Cechy warunkowane przez allele recesywne nazywa się cechami recesywnymi. Jeżeli allele tworzące parę genów w komórce są identyczne, taki organizm nazywamy pod względem tego genu. Kiedy organizm ma dwa różne allele danego genu, określa się go pod względem tego genu mianem . Dominujące allele zwykle oznacza się wielkimi literami, a recesywne małymi. Homozygotę posiadającą dwa allele dominujące danego genu nazywa się homozygotą dominujacą, a tę posiadającą dwa allele recesywne - homozygotą recesywną.

Allel dominujący genu odpowiedzialnego za wysokość rośliny grochu oznaczymy wielką literą D, a allel recesywny - małą literą d. Groch niski posiada dwa allele recesywne, co zapisuje się jako genotyp dd.

1. Ustal, czy groch niski jest homo- czy heterozygotą.

2. Zapisz z pomocą liter genotyp grochu wysokiego. Wyjaśnij, czy jest on homo- czy heterozygotą.

Rasowe zwierzęta są bardzo podobne do siebie, ponieważ pod względem wielu genów są homozygotami. Z tego powodu mają wiele wspólnych cech. Nie są jednak identyczne.

Pojęcia homozygota i heterozygota odnoszą się do konkretnych pojedynczych par genów. Organizmy mogą mieć w swoim DNA nawet kilkadziesiąt tysięcy genów, z których część występuje w układzie homozygotycznym, a część - heterozygotycznym. U homo- i heterozygot allele mogą się ujawniać w fenotypie w różny sposób. Fenotyp obejmuje zespół wszystkich cech organizmu, takich jak cechy fizyczne, np. barwa kwiatów i nasion i strąków grochu.

Zrozumienie, jak dziedziczą się poszczególne cechy, ułatwia schematyczny zapis zwany. Ilustruje on, jak geny są przekazywane od rodziców i jakie genotypy powstają w pokoleniu potomnym. Krzyżówka genetyczna zawiera symbolicznie zapisane genotypy (w odniesieniu do analizowanych genów) pokolenia rodzicielskiego oraz wszystkie możliwe genotypy pokolenia (pokoleń) potomnego.

Jak za pomocą krzyżówki genetycznej objaśnić wynik doświadczenie Mendla? Groch wysoki ma dwa allele genu odpowiadające za wysoki wzrost pędu (DD) i jest homozygotą dominującą, groch niski jest homozygotą recesywną i ma dwa allele odpowiadające za niski wzrost (dd). Po skrzyżowaniu pokolenia rodzicielskiego (groch wysoki x groch niski) wszystkie rośliny w pokoleniu potomnym były heterozygotami o wysokim wzroście (Dd). Każda z tych roślin odziedziczyła jeden gen po wysokim przodku i jeden gen po przodku niskim. Allel dominujący zestawiony w parę z recesywnym (Dd) sprawia, że instrukcja zawarta w tym ostatnim nie jest realizowana i nie ma wpływu na wysokość roślin. Tak więc w pierwszym pokoleniu potomnym wszystkie rośliny są heterozygotami o długich łodygach.

Sporządź krzyżówkę genetyczną przedstawiającą dziedziczenie barwy kwiatów u grochu.

Kwiaty fioletowo kwitnącego grochu (Ff) zapylono pyłkiem pochodzącym od innej fioletowo kwitnącej rośliny grochu (Ff). Uzyskano tylko 6 nasion, z których wyrosły 3 rośliny o fioletowych kwiatach i 3 o kwiatach białych. Wyjaśnij, czy ten wynik jest zgodny z wynikami doświadczeń Mendla.

Proporcje poszczególnych fenotypów sprawdzają się w przypadku bardzo licznych prób.

Większość cech warunkowana jest przez wiele genów. Tak jest na przykład u człowieka w przypadku barwy oczu czy zdolności zwijania języka w trąbkę. Pojedyncze geny odpowiedzialne są u człowieka za niektóre choroby genetyczne, takie jak np. mukowiscydoza czy anemia sierpowata. Są one dziedziczone zgodnie z zasadami, które odkrył Mendel badając przekazywanie cech u grochu.

Gdy kwiaty wysokiego grochu z pierwszego pokolenia (Dd) zostaną zapylone pomiędzy sobą, otrzymamy drugie pokolenie potomne. 3/4 roślin tego pokolenia ma wysoki wzrost, a 1/4 - wzrost niski. Jeżeli przeanalizujemy genotypy poszczególnych roślin drugiego pokolenia, okaże się, że 1/4 to homozygoty dominujące, 2/4 (połowa), to heterozygoty, i 1/4 to homozygoty recesywne. Stosunek poszczególnych genotypów DD:Dd:dd wynosi zatem odpowiednio 1:2:1.

W podobny sposób jak wysokość pędu dziedziczona jest barwa kwiatów grochu. Mendel, krzyżując groch o fioletowych kwiatach i groch o kwiatach białych, uzyskał w pierwszym pokoleniu potomstwo o fioletowych kwiatach. Krzyżując to pokolenie między sobą, uzyskał drugie pokolenie potomne, w którym 3/4 roślin miało kwiaty fioletowe, a 1/4 białe. Rozkład tej cechy był zatem taki sam jak w przypadku wysokości roślin.

Nie zawsze dziedziczenie polega na pełnej dominacji jednego allelu nad drugim. Krzyżując rośliny dziwaczka kwitnące na czerwono z roślinami dziwaczka kwitnącymi na biało, w pierwszym pokoleniu potomnym uzyskuje się wyłącznie rośliny o kwiatach różowych. Kiedy krzyżuje się między sobą rośliny dziwaczka o kwiatach różowych, w drugim pokoleniu potomnym otrzymuje się osobniki, z których 1/4 ma kwiaty czerwone, 1/2 różowe i 1/4 białe (stosunek fenotypowy kwiatów czerwonych do kwiatów różowych i do kwiatów białych wynosi 1:2:1). Jeżeli przeanalizujemy genotypy poszczególnych roślin, okaże się, że 1/4 z nich to homozygoty dominujące, 1/2 to heterozygoty, a 1/4 to homozygoty recesywne.

W przypadku barwy kwiatów dziwaczka mamy do czynienia ze zjawiskiem zwanym niepełną dominacją. Allel dominujący nie maskuje zupełnie allelu recesywnego i w wyniku ich spotkania w heterozygocie powstaje osobnik o cechach pośrednich między homozygotą dominującą a recesywną. Niepełna dominacja występuje też u wyżlinu (lwiej paszczy). Czerwone są homozygoty dominujące, białe - homozygoty recesywne, a heterozygoty - różowe. Przy dziedziczeniu z niepełną dominacją stosunek fenotypowy jest zatem równy stosunkowi genotypowemu.

Biogram Grzegorz Mendel (Gregor Johann Mendel) nie istnieje

Genotyp to zbiór genów danego osobnika, a fenotyp to zespół jego cech.

Wpływ na fenotyp mają geny i środowisko.

Grzegorz Mendel stworzył w XIX w. podstawy genetyki.

W przypadku krzyżowania homozygoty dominującej z recesywną otrzymujemy heterozygoty, które mają takie cechy fenotypowe jak homozygota dominująca.

W przypadku krzyżowania dwóch heterozygot powstaje potomstwo o stosunku genotypów 1:2:1, którego fenotypy mają stosunek 3:1.

Skrzyżowano groch będący heterozygotą o żółtych nasionach z grochem o nasionach zielonych (patrz Ilustracja 1). Jakie otrzymano fenotypy i w jakich proporcjach?

Skrzyżowano homozygotyczny groch o fioletowych kwiatach z grochem heterozygotycznym, także kwitnącym na fioletowo. Zapisz krzyżówkę genetyczną i określ, jakie rośliny powstaną w wyniku tej krzyżówki.

Sporządź krzyżówkę genetyczną dla zapylających się wzajemnie różowych kwiatów wyżlinu. Określ proporcje pomiędzy genotypami i fenotypami w kolejnym pokoleniu.

Na fenotyp duży wpływ ma środowisko. Jedną z takich cech fenotypowych jest wysokość ciała. Gdyby groch o genotypie DD lub Dd rósł w nieodpowiednim środowisku, nie osiągnąłby maksymalnej wysokości. U grochu wysokość uwarunkowana jest jedną parą genów i wpływem środowiska.

U człowieka z kolei wysokość ciała jest warunkowana przez wiele genów oraz środowisko życia. Wysocy rodzice mają na ogół wysokie dzieci. Obecnie, ponieważ warunki życia dzieci są lepsze niż ich rodziców, potomkowie osiągają większy wzrost niż ich rodzice. Gdyby jednak w okresie rozwoju dzieciom wysokich rodziców brakowało dostatecznej ilości składników pokarmowych, nie osiągnęłyby genetycznie zaprogramowanej wysokości ciała. Podobny wpływ na wzrost jak niedojadanie ma na przykład palenie tytoniu przez dzieci i młodzież w okresie dojrzewania a także niektóre choroby. Zatem allele warunkujące wysoki wzrost, w zależności od warunków środowiska, mogą przejawiać się w postaci dużej, średniej lub małej wysokości ciała.

Organizmy o tych samych genotypach mogą wyglądać odmiennie, jeśli zasiedlają różne środowiska. Jeśli dwie jednakowe szczepki pochodzące od jednej rośliny posadzimy w różnych glebach, a doniczki ustawimy w miejscach o różnym dostępie światła, to po pewnym czasie, mimo że genetycznie są one identyczne, będą się różnić. Jedna będzie większa, druga mniejsza, jedna będzie miała więcej liści, a druga mniej. Pewne cechy obu tych roślin, np. kształt liści, zależne jedynie od genów, pozostaną mimo odmiennego wpływu środowiska takie same.

# data[].attributes.attachment_link.description
Zestaw wszystkich genów organizmu można porównać do przepisu na sernik. Każdy piekarz ma podobny przepis, ale serniki wychodzą im różne, niektóre pyszne, a inne nieudane. Od czego zależy efekt pracy piekarza i co ma wspólnego z efektem działania genów?

# data[].attributes.headline
Dziedziczenie płci i cechy z sprzężone z płcią - lekcja

# data[].attributes.subject
Dziedziczenie płci i cechy z sprzężone z płcią - lekcja

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Od wielu wieków uczeni i lekarze zastanawiali się, dlaczego niektóre choroby częściej dotykają mężczyzn niż kobiety. Na przykład ślepota barw występuje u mężczyzn 20 razy częściej niż u kobiet. Podobnie jest z hemofilią, chorobą, która dotknęła rody królewskie w Europie. Umierali na nią głównie chłopcy.

geny występują w odmianach zwanych allelami;

w komórkach somatycznych człowieka występuje 46 chromosomów;

chromosomy płci są oznaczane literami X i Y.

rozróżniać chromosomy płci i autosomy;

wyjaśniać, posługując się symbolami X i Y, sposób dziedziczenia płci u człowieka;

wyjaśniać, dlaczego niektóre cechy są sprzężone z płcią;

przedstawiać za pomocą krzyżówki genetycznej sposób dziedziczenia hemofilii i daltonizmu.

Kobiety mają w komórkach somatycznych oprócz autosomów A (44 chromosomy = 22 pary) dwa chromosomy X, dlatego ich kariotyp zapisuje się jako 44AXX, a mężczyźni - poza autosomami, mają jeden chromosom X i jeden Y, co oznacza, że ich kariotyp to 44AXY.

W chromosomie Y znajdują się nieliczne geny, głównie warunkujące wykształcenie się męskich cech płciowych. W chromosomie X występującym w kariotypie obu płci znajdują się geny warunkujące wykształcenie żeńskich cech płciowych (do ujawnienia się których potrzeba dwóch chromosomów X) oraz niespełna 1200 innych genów ważnych dla zdrowia zarówno kobiet jak i mężczyzn. Należą do nich m.in. geny odpowiadające za prawidłowe postrzeganie barw, krzepnięcie krwi, funkcjonowanie mięśni.

U różnych organizmów płeć jest wyznaczana (determinowana) na różne sposoby. System XY, w którym płeć jest wyznaczana przez chromosom Y pochodzący od ojca, jest charakterystyczny nie tylko dla człowieka, ale także dla innych ssaków i ryb. U ptaków, niektórych płazów i części owadów system determinacji płci jest odwrotny. Samice mają dwa różne chromosomy płci (ZW), a samce dwa jednakowe (ZZ). Płeć zależy więc od chromosomu W otrzymanego od matki. U części owadów samce mają jeden chromosom X, a u samice dwa.

Płeć genetyczna człowieka kształtuje się w momencie zapłodnienia. Zależy ona od chromosomu płciowego, jaki zawarty jest w plemniku, który zapładnia komórkę jajową. Plemniki mają albo chromosom X, albo chromosom Y. W komórce jajowej znajduje się chromosom X. Jeśli dojdzie do zapłodnienia komórki jajowej plemnikiem z chromosomem Y, powstanie kariotyp 44AXY, czyli urodzi się chłopiec. Jeśli do komórki jajowej wniknie plemnik niosący chromosom X, powstanie kariotyp 44AXX, a na świat przyjdzie dziewczynka. Teoretyczne prawdopodobieństwo urodzenia się dziecka określonej płci wynosi więc 50%.

Kariotyp człowieka składa się z 46 chromosomów: 44 autosomów i dwóch chromosomów płci.

Płeć człowieka determinowana jest obecnością chromosomów płci: u kobiet - dwóch chromosomów X, u mężczyzn - jednego chromosomu X i jednego chromosomu Y.

Cechy sprzężone z płcią, np. ślepota barw i hemofilia, są warunkowane przez allele recesywne genów położonych na chromosomie X.

Cechy sprzężone z płcią ujawniają się zdecydowanie częściej u mężczyzn niż u kobiet.

Do najbardziej znanych cech sprzężonych z płcią należą zaburzenie prawidłowego odróżniania barw ( daltonizm) oraz hemofilia - choroba objawiająca się wrodzonymi nieprawidłowościami w krzepnięciu krwi. Pojawienie się tych cech warunkowane jest przez allel recesywny, dlatego wystepują one w populacji stosunkowo rzadko. Dodatkowo cechy te zdecydowanie rzadziej ujawniają się u kobiet niż u mężczyzn. Mężczyźni mogą otrzymać allel recesywny od swoich matek wraz z ich chromosomem X. To wystarczy do ujawnienia się cechy, gdyż na chromosomie Y nie ma odpowiedniego allelu dominującego. Aby u kobiety ujawniła się cecha sprzężona z płcią, musiałaby ona odziedziczyć dwa allele recesywne, po jednym po każdym z rodziców. Kobiety, które są heterozygotami pod względem cech sprzężonych z płcią i posiadają w swoim genotypie allel dominujący i allel recesywny, określane są mianem nosicielek. W ich fenotypie allel recesywny zwykle się nie ujawnia, ale mogą go przekazać swoim dzieciom.

Hemofilia dziedziczy się w taki sam sposób jak daltonizm. Jest uwarunkowana przez recesywny gen h umiejscowiony na chromosomie X.

# data[].attributes.attachment_link.title
Dziedziczenie płci i cechy sprzężone z płcią

# data[].attributes.attachment_link.description
Od wielu wieków uczeni i lekarze zastanawiali się, dlaczego niektóre choroby częściej dotykają mężczyzn niż kobiety. Na przykład ślepota barw występuje u mężczyzn 20 razy częściej niż u kobiet. Podobnie jest z hemofilią, chorobą, która dotknęła rody królewskie w Europie. Umierali na nią głównie chłopcy.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Wszystkie cechy organizmu zapisane są w cząsteczce DNA za pomocą szyfru składającego się z czterech znaków. Znaki te powtarzają się w DNA miliardy razy i decydują o budowie i funkcjonowaniu wszystkich organizmów.

wyjaśniać, jak na bazie DNA powstają białka, a potem określone cechy organizmu;

rozróżniać pojęcia kod genetyczny i informacja genetyczna;

przedstawiać sposób zapisu informacji genetycznej w DNA;

opisywać kod genetyczny.

Cechy organizmu zależą od rodzaju jego białek. Instrukcja budowy białek, czyliinformacja genetyczna sekwencja nukleotydów informacja genetyczna , jest zapisana w DNA. Częsteczka DNA zbudowana jest z miliardów par nukleotydów. Kolejność, czyli sekwencja nukleotydów , nie jest przypadkowa. Stanowi ona specyficzny szyfr. Alfabet tego szyfru składa się zaledwie z 4 znaków - 4 zasad azotowych, które budują 4 rodzaje nukleotydów. W zależności od liczby i kolejności ułożenia nukleotydów złożone z nich geny zawierają instrukcje powstania odmiennych białek. Reguły zapisu szyfru noszą nazwę .

W DNA człowieka znajduje się przeszło 20 tys. genów, a prawie każdy z nich odpowiedzialny jest za wytworzenie innego białka. Są wśród nich białka budujące struktury organizmu, enzymy, które umożliwiają przebieg różnych reakcji chemicznych w komórkach, hormony regulujące pracę tkanek i narządów oraz odpowiadające za wzrost i rozwój. Na przykład do wytworzenia barwy oczu potrzebne jest specjalne białko będące enzymem, zdolne do przekształcenia bezbarwnego substratu w brązową melaninę. Enzym ten jest produkowany zgodnie z instrukcją zawartą w konkretnym genie. Jeśli u danej osoby gen kodujący ten enzym jest nieaktywny, w jej tęczówkach nie pojawi się melanina. Oczy takiej osoby zwykle mają czerwoną barwę. Bierze się ona stąd, że przez bezbarwne, niezawierające melaniny tkanki tęczówki prześwitują naczynia krwionośne.

Tymczasem ludzie mają oczy różnej barwy. Tę różnorodność zapewnia obecność różnych genów. Każdy z nich zawiera informację, ile melaniny ma zostać wytworzone w tęczówkach. Im jest jej więcej, tym barwa oka jest ciemniejsza. Ponieważ barwa ludzkiej tęczówki jest determinowana przez wiele genów, występuje w niezliczonej liczbie odmian. Barwne tęczówki są wspólną cechą wszystkich ludzi (z nielicznymi wyjątkami), ale kolor oczu jest indywidualną cechą każdego z nich.

Białka zbudowane są z pojedynczych aminokwasów, które łączą się ze sobą w bardzo długie łańcuchy. Każde białko charakteryzuje się określoną liczbą aminokwasów i kolejnością ich ułożenia. Od składu aminokwasowego zależy funkcja białka w organizmie. Rodzaj i kolejność aminokwasów jest wyznaczanam przez sekwencję nukleotydów w genie.

Nukleotydy, z których składa się gen, odczytywane są trójkami. Jedna trójka nukleotydów odpowiada jednemu aminokwasowi. Trójka nukleotydów stanowi podstawową jednostkę kodującą w kodzie genetycznym, zwaną .

Kod genetyczny składa się z 64 kodonów. 61 z nich koduje aminokwasy. Jeden z nich jest kodonem START. Wyznacza on aminokwas o nazwie metionina, od którego rozpoczyna się synteza każdego białka. Trzy pozostałe kodony, tzw. kodony STOP, nie odpowiadają żadnemu aminokwasowi. Ich obecność jest sygnałem do zakończenia produkcji białka. Taki sygnał w postaci kodonu jest niezbędny, ponieważ kod genetyczny nie zawiera żadnych przerw ani znaków oddzielających. Gdyby kodony STOP nie istniały, synteza białek mogłaby trwać w nieskończoność.

Amerykanin Craig Venter dokonał syntezy cząsteczki DNA złożonej z 520 genów niezbędnych do życia najmniejszej komórki bakteryjnej. Dołączał nukleotyd po nukleotydzie i syntetyzował kolejne kodony. Gdy w 2010 roku sztuczny DNA był gotowy, wprowadził go do komórki bakterii. Bakteria podjęła funkcjonowanie i zaczęła się dzielić, przekazując sztucznie otrzymane geny komórkom potomnym.

Kod genetyczny jest uniwersalny, czyli taki sam u wszystkich organizmów. Oznacza to, że u wszystkich organizmów kodony kodują te same aminokwasy. Wykorzystując ten fakt, możemy wstawić do DNA bakterii ludzki gen insuliny i „zmusić" w ten sposób bakterię do wytwarzania tego białka w identycznej postaci, w jakiej występuje ono w organizmie człowieka. Modyfikowane w podobny sposób mikroorganizmy wykorzystuje się także do produkcji innych białek, np. hormonu wzrostu, czynników krzepliwości krwi.

Pierwszym lekiem, który został wyprodukowany przez bakterie na podstawie informacji zawartej w ludzkich genach, była insulina, hormon obniżający poziom glukozy we krwi. Insulina pochodząca z komórek bakterii została dopuszczona na rynek w 1982 roku.

Craig Venter

Jest amerykańskim biochemikiem, genetykiem i przedsiębiorcą. Jako pierwszy skonstruował syntetyczną cząsteczkę DNA bakterii i z powodzeniem umieścił ją w pozbawionej oryginalnego DNA komórce bakteryjnej, która podjęła z sukcesem wszystkie funkcje życiowe. Kierowany przez niego zespół ustalił także sekwencję nukleotydów w genomie człowieka.

organizmy modyfikowane genetycznie

z angielskiego GMO ( genetically modified organisms); organizmy, których materiał genetyczny został sztucznie zmieniony w celu uzyskania u nich nowych cech

Kod genetyczny to sposób zapisu informacji o budowie białek.

Kod genetyczny jest trójkowy, co oznacza, że jeden aminokwas kodowany jest przez trójkę nukleotydów zwaną kodonem.

Gen zawiera informacje o budowie określonego białka; kolejność kodonów w genie wyznacza kolejność aminokwasów w białku.

Kod genetyczny jest uniwersalny; informacja genetyczna jest zapisana u wszystkich organizmów w taki sam sposób.

Organizmy, których materiał genetyczny został zmieniony w wyniku wprowadzenia do niego obcego DNA, nazywamy organizmami modyfikowanymi genetycznie organizmami modyfikowanymi genetycznie . Często używa się skrótu angielskiej nazwy GMO.

# data[].attributes.attachment_link.description
Wszystkie cechy organizmu zapisane są w cząsteczce DNA za pomocą szyfru składającego się z czterech znaków. Znaki te powtarzają się w DNA miliardy razy i decydują o budowie i funkcjonowaniu wszystkich organizmów. wyjaśniać, jak na bazie DNA powstają białka, a potem określone cechy organizmu; rozróżniać pojęcia kod genetyczny i informacja genetyczna; przedstawiać sposób zapisu informacji genetycznej w DNA; opisywać kod genetyczny.

# data[].attributes.headline
Pochodzenie i ewolucja człowieka - lekcja

# data[].attributes.subject
Pochodzenie i ewolucja człowieka - lekcja

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Znamy co najmniej kilka gatunków zaliczanych do rodzaju , pochodzących z różnych okresów i różnych rejonów świata. Co ciekawe, tzw. cechy nordyckie (jasna skóra, jasne włosy, niebieskie oczy) odziedziczyliśmy prawdopodobnie w wyniku krzyżowania się z człowiekiem neandertalskim.

wskazywać podobieństwa i różnice w budowie i zachowaniu człowieka i szympansa;

wymieniać cechy występujące tylko u człowieka;

uzasadniać przynależność człowieka do świata zwierząt;

opisywać australopiteka, człowieka zręcznego, wyprostowanego, neandertalskiego i ich osiągnięcia;

wskazywać przykładowe czynniki, które wpłynęły na pojawienie się dwunożności i silny rozwój mózgu u przodków człowieka.

budowy ciała - mamy na przykład wzrok skierowany do przodu, chwytne ręce, w których kciuk może dotknąć opuszek pozostałych palców, co umożliwia wykonywanie skomplikowanych i precyzyjnych ruchów oraz manipulowanie przedmiotami; tak jak małpy człekokształtne nie mamy zewnętrznego ogona;

budowy białek - ludzie i szympansy mają niemal identyczne białka osocza, a w hemoglobinie obu tych gatunków sekwencja aminokwasów jest taka sama;

zachowań społecznych - żyjemy w grupach rodzinnych, długo opiekujemy się potomstwem, mamy wiele sposobów wyrażania emocji, łączą nas silne więzi z innymi członkami społeczności.

Wskaż cechy, na podstawie których zaliczysz człowieka do zwierząt, kręgowców, naczelnych.

Gatunek małpami człekokształtnymi człowiek rozumny wraz z małpami i małpiatkami zaliczany jest do rzędu (grupy systematycznej) Człowiek jest najbliżej spokrewniony z małpami człekokształtnymi , do których zalicza się goryle, szympansy, orangutany i gibony. Stopień pokrewieństwa mierzy się liczbą wspólnych genów. W przypadku człowieka rozumnego i szympansa stopień pokrewieństwa jest największy: nasze DNA i DNA szympansa jest w 98% jednakowe. Świadczy to o tym, że stosunkowo niedawno (w skali wieku Ziemi) my i szympansy mieliśmy wspólnych przodków. Dowodem tak bliskiego pokrewieństwa są podobieństwa między naszymi gatunkami. Dotyczą one:

Człowiek ma wyprostowaną, dwunożną postawę ciała. Jego chwytne ręce są wyjątkowo sprawne, umożliwiają posługiwanie się narzędziami i wykonywanie bardzo precyzyjnych ruchów. Owłosienie ludzkiego ciała określa się jako szczątkowe. Zachowało się tylko w niektórych miejscach, a reszta skóry jest naga i ma wiele gruczołów potowych, co zapobiega przegrzaniu.

Ludzkie zęby są drobne, kieł nie wystaje ponad inne zęby. Ostatni z zębów trzonowych pojawia się czasem w późnym wieku, a czasem nigdy nie wyrasta. Takie uzębienie umożliwia pobieranie pokarmu miękkiego, poddanego wcześniej obróbce (pieczeniu), natomiast nie jest przystosowane do żywienia się surowym mięsem czy twardymi częściami roślin. Żuchwa i szczęka, na których są osadzone ludzkie zęby, nie tworzą łuków wysuniętych ku przodowi, jak u małp. Dzięki temu twarzowa część czaszki człowieka w odróżnieniu od czaszek małpich jest płaska. Ponieważ ludzka czaszka oparta jest na kręgosłupie, a nie zwisa z przodu jak u współczesnych czworonożnych małp, nie potrzebuje obecności grzebieni kostnych ani wyraźnych nierówności, do których byłyby przyczepione potężne mięśnie potrzebne do jej unoszenia i poruszania. Dorosłe samce szympansów mają zarówno grzebienie czaszkowe, jak i wały nadoczodołowe, a także rozbudowaną żuchwę.

Zasadniczą cechą czaszki człowieka jest też wysokie czoło i duża pojemność U człowieka wynosi ona około 1350 cmIndeks górny 3 ³ (1/40 masy ciała), a u szympansa 400 (1/120).

Wyjątkowy jest też mózg człowieka: duży w stosunku do reszty ciała, o silnie pofałdowanej korze mózgowej. W mózgu człowieka występuje ośrodek mowy. Dobrze rozwinięty mózg pozwala na uzyskanie świadomości samego siebie (to jestem ja, teraz myślę to..., czuję tak..., potrafię...). Taki mózg jest zdolny do szybkiego uczenia się. Odbywa sie ono przez całe życie, ale najintensywniej zachodzi w dzieciństwie, które u człowieka trwa wyjątkowo długo. Duży mózg, samoświadomość i kilkunastoletni okres dorastania, podczas którego młodociane osobniki wymagają opieki ze strony starszych, umożliwiły rozwój różnych form życia społecznego, tworzenie tradycji, nauki, kultury, techniki, uniezależnienie się w znacznym stopniu od czynników środowiska zewnętrznego.

Wskaż 3 inne niż wymienione w tekście różnice w budowie między człowiekiem i szympansem.

Historia naszego rodzaju zaczęła się w Afryce. Około 10 mln lat temu we wschodniej części kontynentu nastąpiła stopniowa zmiana klimatu, która spowodowała zanikanie lasów i pojawianie się sawann. Nasi czworonożni przodkowie stopniowo tracili nadrzewne środowisko życia i zasoby pokarmu, które im najbardziej odpowiadały.

Na sawannie dostępny był trudno strawny pokarm w postaci nasion, traw i owadów, ale i bardzo pożywny pokarm mięsny - drobne ssaki oraz padlina. Wystarczyło obserwować sępy krążące nad martwym zwierzęciem, a następnie szybko biec w jego kierunku, by zdążyć się pożywić wraz z innymi padlinożercami lub zanim mięso zgnije. Obserwacja otoczenia konieczna na odkrytym terenie wymagała częstego stawania na dwóch nogach i unoszenia głowy ponad wysokimi trawami. Dwunożność dawała też inną korzyść: wyprostowana postawa ciała lepiej niż postawa czworonożna chroniła organizm przed przegrzaniem. W przypadku istot dwunożnych światło słoneczne ogrzewa bezpośrednio mniejszą powierzchnię ciała - tylko głowę. Dla ochrony mózgu przed przegrzaniem na skórze głowy do dziś zachowały się włosy. Ich warstwa (zwłaszcza, gdy włosy są mocno skręcone, wełniste) stanowi izolację termiczną.

Poruszanie się na dwóch nogach uwolniło ręce od funkcji podporowej. Od tej pory ręce mogły służyć do łuskania nasion, przenoszenia pokarmu, wytwarzania narzędzi, noszenia noworodków, które już nie mogły chwytać się futra, jako że nasi przodkowie już go nie posiadali.

Dobór naturalny doprowadził do tego, że ok. 4 mln lat temu pojawiły się gatunki dwunożnych australopiteków, najprawdopodobniej przodków ludzi. Mózg australopiteka był o około 20% większy niż jego małpiego przodka. Oznaczało to dłuższy okres ciąży, trudniejszy poród oraz wydłużenie dzieciństwa, podczas którego młode były nieporadne, a matki wymagały pomocy, np. zaopatrywania w pokarm. Prawdopodobnie już u australopiteków pojawił się charakterystyczny dla kolejnych form ludzkich podział zadań: samce zdobywały mięso, samice zajmowały się zbieractwem, wytwarzaniem narzędzi i opieką nad młodymi.

Nasza linia ewolucyjna oddzieliła się od goryli około 7,5 mln lat temu, a od szympansów około 5,5 mln lat temu.

Około 3 milionów lat temu pojawił się w Afryce gatunek, który zaliczamy do rodzaju Homo (człowiek). Był to Homo habilis, człowiek zręczny. Produkował już narzędzia kamienne o różnych kształtach i przeznaczeniu. Nie prowadził polowań na duże zwierzęta - chwytał żółwie, jaszczurki, gryzonie, wybierał z gniazd jaja i młode ptaki, zjadał owady i korzystał z padliny pozostawionej przez drapieżniki. Budował też domostwa. Tworzyły je kamienne kręgi, wokół których wznoszono ogrodzenia z gałęzi stanowiące osłonę od wiatru i światła słonecznego. Korzystał też z ognia, choć nie umiał go rozniecać. Podczas pożarów wywołanych przez pioruny zachowywał żarzące się węgle i stale podtrzymywał ogień.

Rozniecanie ognia opanował dopiero człowiek wyprostowany ( Homo erectus). Pojawił się około 2 mln lat temu. Posługiwał się ogniem, który umożliwiał mu odpędzanie drapieżników, ogrzewanie się podczas zimnych nocy, pieczenie mięsa. Przyjmowanie miękkiego pożywienia, rozdrobnionego za pomocą narzędzi sprawiło, że masywne zęby stały się niepotrzebne i zmniejszały się w kolejnych pokoleniach. Człowiek wyprostowany rozpoczął też zbiorowe polowania na duże zwierzęta.

Przedstawiciele Homo erectus byli pozbawieni potężnych zębów i ostrych pazurów, dlatego musieli zdobyć przewagę nad swoimi ofiarami w inny sposób. Najprawdopodobniej polowali, ścigając wytrwale zwierzęta i nie pozwalając im zatrzymać się. Taki sposób polowania stosowany jest i w obecnych czasach przez niektóre plemiona w Afryce i Ameryce Środkowej. Temperatura ciała zwierząt rosła w trakcie ucieczki, a ochłodę mogło im dać jedynie ziajanie (parowanie wody z języka i wnętrza jamy gębowej), które podczas biegu jest niemożliwe. Dla człowieka długotrwały bieg w afrykańskim słońcu był łatwiejszy, dlatego że jego skóra była naga i pokryta licznymi gruczołami potowymi, które schładzały ciało. Dobór naturalny dawał więc przewagę osobnikom, które miały przystosowania do ochrony przed przegrzaniem i tym, które żywiły się mięsem. Pokarm mięsny pozwalał zwiększać rozmiary ciała.

Myśliwi neandertalscy używali krótkich, grubych włóczni z szerokimi, krzemiennymi ostrzami. Taka broń wymagała bliskiego kontaktu ze zwierzyną, dlatego podczas polowania neandertalczycy musieli wykazywać się ogromną siłą i sprawną organizacją działania grupy. Polowanie na zwierzęta z bliska narażało ich na liczne urazy, które pozostawiły ślady na ich szkieletach. W jaskini Szanidar, na terenie Kurdystanu (północny Irak), odkryto szczątki dziewięciu neandertalczyków. Niektóre szkielety wykazują ślady kalectwa i zaleczonych ran. Urazy te nie były jednak przyczyną ich śmierci. To wyraźnie wskazuje, że neandertalczycy opiekowali się rannymi.

Szansa na znalezienie dobrze zachowanych szczątków ludzi kopalnych jest niewielka. 100 tys. lat temu żyło na Ziemi około miliona ludzi, a to znaczy, że ogromne tereny były bezludne. Ludzkie szczątki na ogół szybko ulegają rozkładowi. Tylko fragmenty kości mogą zostać wysycone solami mineralnymi, w wyniku czego kamienieją i w takiej postaci mogą dotrwać do naszych czasów. Najlepiej zachowują się zęby oraz kamienne narzędzia. Czasem natrafia się na tropy ludzi lub ich przodków, jak np. ślady stóp rodziny australopiteków odnalezione w Tanzanii.

Człowiek wyprostowany osiągał ok. 170 cm wzrostu, a objętość jego mózgu wynosiła ok. 1000 cmIndeks górny 3 ³. Sylwetką przypominał człowieka współczesnego, jedynie twarz zachowała silne wały nadoczodołowe, niskie czoło i silnie wysunięte do przodu kości twarzoczaszki. Gatunek ten podjął wędrówkę w poszukiwaniu terenów zasobnych w pokarm. Około 2 miliony lat temu zasiedlił Azję i Europę.

Wyszukaj w dostępnych źródłach informacje o epoce kamienia łupanego. Wymień kopalne gatunki człowieka, które żyły w tej epoce.

Niecałe 8 tys. lat temu na ziemie polskie wkroczyli ludzie, którzy prowadzili rolnictwo i hodowlę, chociaż nie zrezygnowali ze zbieractwa i łowiectwa. Uprawiali ziemię - siali pszenicę, jęczmień i proso. Hodowali różne zwierzęta. Potrafili tkać lniane materiały i robić gliniane garnki. Na terenie Gór Świętokrzyskich wydobywali krzemień, skałę, która łatwo poddawała się odłupywaniu i tworzyła bardzo ostre krawędzie. Uzyskane w ten sposób narzędzia były gładzone.

małpy, które nie mają ogona, mają długie, bardzo ruchliwe kończyny górne i stosunkowo duży mózg w odniesieniu do masy ciała; należą do nich szympans, goryl, orangutan, gibon

jednostka systematyczna (rząd), do której należą ssaki na ogół wszystkożerne o chwytnych kończynach, stosunkowo dużym mózgu; żyją w stadach

Człowiek rozumny, Homo sapiens, wraz z małpami i małpiatkami zaliczany jest do rzędu naczelnych.

Pierwszy gatunek zaliczany do rodzaju człowiek ( Homo) pojawił się około 3 mln lat temu.

W przeszłości na Ziemi występowało kilka gatunków należących do rodzaju człowiek, np. człowiek zręczny, człowiek wyprostowany oraz co najmniej dwa podgatunki człowieka rozumnego: Homo sapiens neanderthalensis i Homo sapiens sapiens.

Pojawienie się dwunożności i zwiększenie objętości mózgu było skutkiem współdziałania wielu czynników:

zmiana klimatu spowodowała powstanie przystosowań do życia na stepie, m.in. przybierania wyprostowanej postawy;

uwolnienie rąk od funkcji podporowej umożliwiło zwiększenie ich sprawności w wykonywaniu precyzyjnych ruchów na przykład podczas wytwarzania narzędzi);

mięsożerność, w tym padlinożerność, pozwoliła na zwiększanie masy ciała i mózgu;

utrata owłosienia ułatwiała wytrwałe ściganie i zaszczuwanie owłosionej ofiary;

Wydłużenie dzieciństwa i konieczność opieki nad młodymi oraz ciężarnymi samicami doprowadziły do podziału ról między kobiety i mężczyzn.

Podział pracy wynikający z ról płciowych, podejmowanie zespołowych polowań na duże zwierzęta, posługiwanie się mową przyczyniły się do utrwalania więzi pomiędzy członkami grupy.

Dobrze rozwinięty mózg pozwolił na stworzenie kultury, sztuki, nauki i techniki i znaczne uniezależnienie się naszego gatunku od warunków środowiska.

1. Wyjaśnij, jakie czynniki doprowadziły do tego, że w linii ewolucyjnej wiodącej do człowieka pojawiła się dwunożność.

2. Podaj jedną z przyczyn wydłużenia dzieciństwa człowieka w stosunku do innych naczelnych i jeden skutek tego zjawiska.

Około 400 tys. lat temu Europę i Azję Centralną zamieszkiwał zarówno człowiek wyprostowany, jak i człowiek rozumny neandertalski. Drugi z tych gatunków przetrwał znacznie dłużej, wyginął zaledwie 20 tys. lat temu. W czasach neandertalczyków w Europie panowały bardzo trudne warunki. Na północy kontynentu zalegał lądolód, a spora część ziemi na południe od niego była skuta wieczną zmarzliną. Wędrowały po niej ogromne zwierzęta: mamuty, nosorożce włochate, jelenie olbrzymie, renifery, ale także wilki, lamparty, niedźwiedzie, lwy i hieny jaskiniowe. Jednak w tych warunkach neandertalczycy radzili sobie znakomicie. Tworzyli duże grupy rodzinne, w których istniał podział pracy, wspólnie polowali na wielkie zwierzęta. Używali odzieży i biżuterii. Posługiwali się mową, tworzyli naskalne rysunki, grali na instrumentach z kości. Oddawali cześć siłom przyrody (kult ognia czy niedźwiedzia jaskiniowego). Ceremonialnie grzebali zmarłych, składając do grobu ich ulubione przedmioty, pokarm i kwiaty. Prawdopodobnie mieli jasną skórę. Ich mózg był o ok. 1/3 większy niż mózg człowieka współczesnego.

Nasz gatunek - Homo sapiens sapiens - pojawił się około 40 tys. lat temu. W Europie żył przez długi czas równocześnie z neandertalczykiem ( Homo sapiens neanderthalensis). Prawdopodobnie oba podgatunki konkurowały ze sobą, a słabszym konkurentem okazał się człowiek neandertalski, który wyginął około 20 tys. lat temu. Europejczycy mają około 4‑5% genów neandertalczyków, co świadczy o tym, że te gatunki krzyżowały się ze sobą.

Początkowo człowiek rozumny, tak jak jego przodkowie, prowadził koczowniczy tryb życia. Z czasem zaczął opiekować się zwierzętami i tak, około 9 tys. lat temu, doszło do udomowienia psa, kozy, owcy. Wcześniej, około 10 tys. lat temu, człowiek opanował umiejętność uprawy wybranych roślin. Konieczność pielęgnowania roślin i czekania na zebranie plonów wiązała się z ograniczeniem wędrówek. Powstały pierwsze osiedla, a potem miasta i rozpoczął się rozwój cywilizacji. Ten przełomowy moment naszej historii ewolucyjnej nazywamy rewolucją neolityczną.

# data[].attributes.attachment_link.description
Znamy co najmniej kilka gatunków zaliczanych do rodzaju , pochodzących z różnych okresów i różnych rejonów świata. Co ciekawe, tzw. cechy nordyckie (jasna skóra, jasne włosy, niebieskie oczy) odziedziczyliśmy prawdopodobnie w wyniku krzyżowania się z człowiekiem neandertalskim.

# data[].attributes.headline
DNA - nośnik informacji genetycznej - lekcja

# data[].attributes.subject
DNA - nośnik informacji genetycznej - lekcja

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Cząsteczki DNA znajdują się w każdej żywej komórce. Zawierają one informacje o budowie i funkcjonowaniu organizmu. W DNA ludzkiej komórki przechowywane jest tyle danych, ile daje się zapisać na 4 płytach CD‑ROM.

kwasy nukleinowe zawierają informację genetyczną;

DNA u organizmów jądrowych znajduje się w jądrze komórkowym, a u bezjądrowców na terenie cytoplazmy;

przed podziałem jądra komórkowego dochodzi do powielenia DNA.

Cząsteczka DNA, czyli kwasu deoksyrybonukleinowego, jest zbudowana z dwóch nici, które są równo od siebie odległe i wspólnie spiralnie skręcone, dlatego przybiera kształt linii śrubowej, czyli helisy. Można ją porównać do sznurowej drabinki, której każdy szczebel buduje para .

Niektóre przedmioty są względem siebie komplementarne, czyli wzajemnie się uzupełniają lub dopełniają, jak np. samochód i benzyna, która jest potrzebna, aby autem jeździć, czy zamek i klucz niezbędny do jego otwarcia. Wskaż w swoim otoczeniu inne przykłady komplementarności.

Wyizolowanie DNA z komórek owocu kiwi.

Wytrącone w probówce długie nitki to nie pojedyncze cząsteczki DNA (te są niewidoczne dla ludzkiego oka), lecz kompleksy utworzone przez wszystkie zawarte w komórkach owocu kiwi.

Co będzie potrzebne Instrukcja Podsumowanie

Cząsteczka DNA człowieka jest niesamowicie cienka i bardzo długa. Jej grubość wynosi zaledwie 2 nanometry, czyli dwie milionowe milimetra, a jej długość waha się od 2 do 7 centymetrów. W DNA jądrowym człowieka znajduje się ponad 3 mld par nukleotydów. Gdyby zapisano je po kolei, używając jedynie liter A, C, G i T, tekst zająłby ponad 800 grubych tomów.

Nukleotyd to najmniejsza jednostka budująca DNA. Każdy nukleotyd składa się z cukru wiązaniami wodorowymi deoksyrybozy, reszty kwasu fosforowego i zasady azotowej. W DNA występują 4 zasady azotowe: adenina (A), cytozyna (C), guanina (G) i tymina (T). Każdy nukleotyd zawiera tylko jedną zasadę azotową, dlatego wyróżniamy 4 typy nukleotydów: adeninowy, cytozynowy, guaninowy i tyminowy. Pojedyncza nić DNA składa się z szeregu nukleotydów łączących się ze sobą poprzez reszty kwasu fosforowego. Nukleotydy budujące sąsiednie nici DNA są ze sobą połączone za pośrednictwem zasad azotowych. Zasady łączą się wiązaniami wodorowymi w ściśle określony sposób: adenina zawsze z tyminą, a cytozyna zawsze z guaniną. Dzięki temu kolejność zasad azotowych w jednej nici wyznacza ich ustawienie w drugiej nici. Taką właściwość zasad azotowych nazywa się .

Gen to fragment cząsteczki DNA. Może mieć długość od kilku tysięcy nawet do dwóch milionów par nukleotydów i odpowiada za wytworzenie konkretnego białka. Od obecności tego białka zależy pojawienie się cechy, takiej jak np. grupa krwi czy kształt nasion grochu. Zwykle jednak cechy organizmu, takie jak np. barwa oczu, wymagają obecności kilku białek, które wyznaczane są przez kilka genów.

Stosując zasadę komplementarności, zapisz kolejność nukleotydów odcinka DNA, który powstał w wyniku replikacji fragmentu nici DNA o sekwencji AAACGCGTGAAG.

Replikacja DNA zachodzi stosunkowo szybko. U bakterii w ciągu sekundy kopiowanych jest od 500 do 1000 nukleotydów, a skopiowanie całej cząsteczki zajmuje około 40 minut. W komórkach eukariotycznych replikacja zachodzi wolniej. W ciągu sekundy powielanych jest około 50 nukleotydów. DNA organizmów jądrowych jest dużo dłuższe niż bakteryjne, więc proces powielenia całości DNA komórkowego może trwać w ich przypadku nawet do kilku godzin. Tak jest na przykład u człowieka.

Materiałem genetycznym jest DNA będący zapisem informacji o budowie i funkcjonowaniu organizmu.

Cząsteczka DNA jest zbudowana z nukleotydów i ma strukturę podwójnej helisy.

Każdy nukleotyd DNA jest zbudowany z cukru deoksyrybozy, reszty kwasu fosforowego i jednej z czterech zasad azotowych: adeniny, cytozyny, guaniny lub tyminy.

Zasady azotowe odpowiadających sobie nukleotydów obu nici łączą się ze sobą za pomocą wiązań wodorowych zgodnie z zasadą komplementarności.

Komplementarne nici DNA powstają w wyniku powielenia (replikacji) materiału genetycznego zawartego w jądrze komórkowym, zachodzącego przed podziałem komórki.

Gen to odcinek DNA, który zawiera informację o budowie określonego białka.

Liczba genów w DNA zależy od organizmu. Najprostsze bakterie mają ich kilkaset, a zwierzęta kręgowe i rośliny naczyniowe kilkadziesiąt tysięcy. Niektóre geny są aktywne we wszystkich komórkach. Do takich genów należą te, które zawierają na przykład instrukcje wytworzenia białek biorących udział w procesie oddychania wewnątrzkomórkowego. Proces ten zachodzi w każdej komórce i stale wymaga „czytania" instrukcji zawartych w genach kierujących tym procesem. Inne geny działają tylko w wybranych zespołach komórek. Takimi genami są na przykład geny kodujące hemoglobinę, aktywne tylko w niedojrzałych erytrocytach, i gen kodujący hormon wzrostu, zdolny do działania tylko w komórkach przysadki mózgowej.

Każda nowo powstała komórka musi otrzymać własny komplet instrukcji działania, własne DNA. Dlatego przed podziałem w komórce macierzystej musi dojść do podwojenia liczby cząsteczek tego kwasu, czyli .

Podczas replikacji nici cząsteczki DNA są rozplatane. Dzieje się to tylko na pewnym odcinku i jest możliwe dzięki specjalnym enzymom, które przecinają wiązania wodorowe i powodują rozerwanie par zasad azotowych. Następnie do każdej starej nici dobudowywana jest nowa nić zgodnie z regułą komplementarności. Nukleotyd adeninowy jednej z macierzystych („starych") nici DNA tworzy parę z nukleotydem tyminowym nowopowstającej cząsteczki DNA. Nukleotyd guaninowy tworzy parę z nukleotydem zawierającym cytozynę. W ten sposób, w wyniku replikacji, z jednej macierzystej cząsteczki DNA powstają dwie cząsteczki potomne o identycznej budowie. Do komórki potomnej trafia DNA złożone z jednej starej i jednej nowej nici. Proces replikacji gwarantuje, że każda z powstałych komórek potomnych otrzyma taki sam materiał genetyczny jak komórka macierzysta.

# data[].attributes.attachment_link.description
Cząsteczki DNA znajdują się w każdej żywej komórce. Zawierają one informacje o budowie i funkcjonowaniu organizmu. W DNA ludzkiej komórki przechowywane jest tyle danych, ile daje się zapisać na 4 płytach CD‑ROM. kwasy nukleinowe zawierają informację genetyczną; DNA u organizmów jądrowych znajduje się w jądrze komórkowym, a u bezjądrowców na terenie cytoplazmy; przed podziałem jądra komórkowego dochodzi do powielenia DNA.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Przyroda nie wytwarza śmieci. Wszystkie szczątki, odchody, a nawet pyły i muł rzeczny podlegają cyklicznym przemianom nazywanym krążeniem materii. Jedynie człowiek produkuje odpady, których przyroda nie może przetworzyć lub trwa to niezmiernie długo.

większość odpadów można poddać recyklingowi;

recykling oznacza przetworzenie i ponowne użycie surowców zawartych w odpadach;

śmieci powinny być wstępnie segregowane - wrzucane do odpowiednich pojemników na surowce wtórne.

rozróżniać rodzaje i źródła odpadów;

oceniać wpływ odpadów na zdrowie człowieka i stan środowiska;

uzasadniać konieczność segregacji odpadów;

uzasadniać konieczność specjalnej zbiórki odpadów niebezpiecznych;

proponować działania zmierzające do ograniczenia ilości wytwarzanych odpadów.

Śmieci otaczają nas wszędzie. Wyrzucane są z aut i pociągów i gromadzą się wzdłuż dróg. Odpady, w tym także zużyte meble, sprzęt elektroniczny, opony czy gruz, celowo są wywożone do lasów, na pobocza dróg, wrzucane do stawów i jezior. W miastach chodniki pokryte są zużytą gumą do żucia, opakowaniami po słodyczach, butelkami, papierami, niedopałkami papierosów. Śmieci szpecą otoczenie, są źródłem skażeń środowiska, a niektóre, jak np. torebki foliowe czy guma do żucia, stanowią śmiertelne zagrożenie dla zwierząt.

Przeciętny Polak wytwarza rocznie około 300 kg odpadów komunalnych, czyli odpadów wytwarzanych w gospodarstwach domowych. W skali kraju stanowi to 12 mln ton w ciągu roku. W zamożnych krajach śmieci powstaje więcej niż w ubogich, gdzie rzeczy są używane długo, naprawiane w razie potrzeby lub rozbierane w celu ponownego użycia ich składników. Cechą rozwiniętych społeczeństw jest nadmierna konsumpcja: kupowanie przedmiotów jednorazowego użytku, towarów niepotrzebnych oraz szybkie zastępowanie posiadanych przedmiotów innymi - nowszymi i modniejszymi - mimo że stare dobrze spełniają swą podstawową funkcję. Inną przyczyną wielkiej ilości śmieci jest wielość opakowań, a kolejne przyczyny to nieskuteczna , przetwarzanie i zagospodarowywanie odpadów.

Niemal wszystko, co wytwarzamy i kupujemy, jest zapakowane. Opakowania w krótkim czasie po zakupie produktu stają się niepotrzebne. Jednak producenci prześcigają się w wytwarzaniu opakowań o dużych powierzchniach, na których mogą wyeksponować informacje o ich zawartości i zachęcić do zakupu. Często jeden produkt ma kilka opakowań, z których zwykle wszystkie, poza pierwszym, są zbędne. Tak pakowane są często kosmetyki. Na przykład perfumy lub kremy zwykle są zamknięte w szklanym pojemniku zapakowanym w duży kartonik owinięty folią, a do tego sprzedawca dodaje małą torebkę z logo sklepu lub producenta. Opakowania przynoszą zyski producentom, gdyż spełniają funkcje reklamowe. Konsumenci płacą za nie i ponoszą koszty ich . Należy pamiętać, że wybory, jakich dokonują kupujący w sklepach, są formą głosowania: jeśli wybieramy energochłonne i nieprzyjazne środowisku produkty, to znaczy, że je akceptujemy. Należy więc oczekiwać, iż na rynku pojawi się ich jeszcze więcej.

Często dla wygody kupujemy napoje w butelkach bezzwrotnych, które po jednokrotnym użyciu wyrzucamy. Plastik, z którego są wykonane, jest jednak szczególnie uciążliwym odpadem, gdyż w przyrodzie rozkłada się kilkaset lat (a może i dłużej, czego nie wiemy z uwagi na stosunkowo krótką obecność tworzyw sztucznych w naszym życiu), a produkty jego rozkładu, np. różne związki toksyczne, przenikają do gleby i wód. Odpady plastikowe bywają też spalane w domowych piecach, co powoduje uwalnianie do atmosfery wielu trujących substancji, takich jak chlor, , . Wiele z tych spalin wywołuje uczulenia i podrażnienie dróg oddechowych.

Niektórzy producenci wytwarzają opakowania, które szybko ulegają rozkładowi w przyrodzie, czyli Należy do nich na przykład papier. Robiąc zakupy, trzeba zwracać uwagę na oznaczenia opakowań informujące, czy nadają się one do ponownego wykorzystania, recyklingu czy też ulegają biodegradacji.

Podczas wypakowywania zakupów obejrzyj opakowania. Ustal, które opakowania są nięzbedne, a z których można zrezygnować. Wyszukaj na opakowaniach znaki informujące o tym, jak powinno się z nimi postępować.

Utylizacja odpadów ogranicza pozyskiwanie surowców pierwotnych ze środowiska i ilość odpadów, pozwala oszczędzać wodę i energię niezbędne do ich wytworzenia.

Terminy takie jak utylizacja odpadów i recykling odpadów często są używane zamiennie. Sprawdź w słownikach, czy są to synonimy.

Część odpadów po przetworzeniu może jako surowiec wtórny zostać wykorzystana do wyrobu różnych przedmiotów. Do utylizacji nadaje się makulatura, która służy na przykład do wyrobu papieru toaletowego, opakowań, tektury falistej, nowego papieru. Dzięki niej oszczędzamy surowiec pierwotny, jakim jest drewno. Jedna tona makulatury zastępuje 17 drzew.

Plastikowe butelki po napojach (PET) mogą posłużyć do produkcji folii, mebli, olejów opałowych oraz włókien, z jakich tworzy się tkaniny, np. polar. Plastiki spalane w bardzo wysokiej temperaturze (w spalarni odpadów) są źródłem energii elektrycznej i cieplnej. Stłuczka szklana jest ponownie przetapiana i wykorzystywana do produkcji opakowań szklanych. Podobnie przetwarzane są metale - aluminium, żelazo, miedź. Dzięki metali ograniczamy wydobycie surowców oraz powstawanie odpadów kopalnianych.

Odpady pochodzenia organicznego, takie jak resztki żywności, skoszona trawa, opadłe liście, słoma, trociny, mogą być kompostowane. Składa się je na pryzmy, zapewniając poszczególnym warstwom dostęp tlenu. Wtedy mikroorganizmy glebowe szybciej dokonują rozkładu takich szczątków i przetwarzają je na nawóz. Niektóre mikroorganizmy podczas fermentacji odpadków wytwarzają gaz opałowy - metan. Powstaje on na wysypiskach odpadów, w oczyszczalniach ścieków, w stertach nawozu i kompostu. Na niektórych wysypiskach montowane są instalacje odgazowywania, niekiedy połączone z systemami odzyskiwania metanu z . Zjawisko produkcji metanu podczas fermentacji szczątków organicznych jest też wykorzystywane w biogazowniach, czyli instalacjach służących do produkcji metanu, mogącego służyć jako źródło energii. Substratem w biogazowniach mogą być organiczne składniki odpadów komunalnych, odpady rolnicze czy osady ściekowe z oczyszczalni ścieków.

Wiele odpadów jest poddawanych spalaniu w spalarniach śmieci. Taka utylizacja jest procesem kosztownym, ale szybszym niż recykling czy kompostowanie na rosnących wciąż składowiskach. W spalarni, w temperaturze 1100⁰C, odpady są rozkładane na składniki względnie bezpieczne dla środowiska. Niewielkie ilości szkodliwych substancji są zatrzymywane przez systemy filtrów i unieszkodliwiane. Popioły zagospodarowywane są do produkcji materiałów budowlanych. Spalanie śmieci dostarcza też energii. Spalarnie spełniają bardzo wysokie normy bezpieczeństwa.

Część odpadów komunalnych składowana jest na wysypiskach. Wiele wysypisk to po prostu zagłębienia terenu lub wyrobiska kopalniane, do których latami zrzucano różne odpady. Brak izolacji od środowiska powoduje, że szkodliwe substancje są wymywane przez wodę i przemieszczają się do gleby i cieków, a do atmosfery przedostają się pyły oraz gazy, w tym metan. Zanieczyszczeniom ulega także obszar wokół wysypiska - pewna część odpadów jest wynoszona przez wiatr poza jego teren. Znakomitym tego przykładem są foliowe torebki, które można zobaczyć w koronach drzew w promieniu nawet kilku kilometrów od miejsca gromadzenia odpadów. Ponadto wysypiska zamieszkiwane są przez liczne populacje gryzoni, uciążliwe dla środowiska i mieszkających w pobliżu ludzi. Kolejną wadą wysypisk jest to, że zajmują wielkie powierzchnie, a wartość terenów sąsiednich spada, gdyż nikt nie chce mieszkać, pracować ani prowadzić uprawy roli w ich pobliżu.

pojemnik na papier; umieszczamy w nim papier bez zszywek, folii i spinaczy, gazety, zniszczone książki, tekturę, kolorowe czasopisma i ulotki; nie można do niego wkładać zatłuszczonego papieru, pieluch, tapet, worków po materiałach budowlanych, kartonów po sokach i mleku;

pojemnik na plastiki i aluminium; gromadzimy w nim puszki i butelki, które przed włożeniem należy zgnieść; umieszczamy tu butelki PET, kartony po mleku i sokach, folie, torebki foliowe; nie można tu wkładać puszek po farbie, opakowań po aerozolach, butelek po oleju, jednorazowych naczyń, plastikowych mebli czy zabawek;

pojemnik na szkło bezbarwne i kolorowe w postaci butelek i słoików; nie należy do nich wkładać szyb okiennych, luster, szkła żaroodpornego, kryształów, ceramiki, żarówek, opakowań po lekach;

w pojemniku na odpady zmieszane, gdzie zbieramy odpady organiczne oraz wszystkie te, które nie mogą zostać poddane recyklingowi.

Składowanie odpadów na wysypiskach podlega restrykcyjnym ograniczeniom prawnym. Składowiska bezpieczne dla środowiska muszą być szczelne i trwałe, gdyż będą służyły kilkadziesiąt lat. Nie mogą też wydzielać uciążliwych zapachów ani toksycznych substancji. Od roku 2025 roku w całej Unii Europejskiej zacznie obowiązywać zakaz składowania na wysypiskach odpadów nadających się do recyklingu i odzysku.

Aby łatwiej poradzić sobie z problemem śmieci, bezwzględnie trzeba je segregować. Dlatego oddzielnie zbiera się papier, plastik, metale, szkło, resztki organiczne oraz odpady niebezpieczne, takie jak zużyte baterie, świetlówki, sprzęt elektroniczny, chemikalia. Dzięki selektywnej zbiórce część odpadów zostanie wykorzystana jako surowce wtórne, część spalona. Celem gospodarki odpadami jest doprowadzanie do takiej sytuacji, by jak najmniej odpadów było składowanych.

W zależności od firmy odpowiadającej za wywóz śmieci z gospodarstw domowych sposoby segregacji odpadów mogą się nieco różnić. Podstawowe zasady segregacji są jednak podobne. I tak odpady umieszczamy w następujących pojemnikach:

Obecnie każda rodzina może zadeklarować u swojego odbiorcy odpadów chęć ich segregowania. Obniży to koszty wywozu śmieci, jakie ponosi każde gospodarstwo domowe, oraz przyniesie korzyść środowisku i gospodarce.

Ustalenie ilości śmieci wytwarzanych w gospodarstwie domowym.

Co będzie potrzebne Instrukcja

1. Codziennie przez tydzień notuj w tabeli, ile i jakie śmieci wyrzuca się w twoim domu. Poproś rodzinę o pomoc podczas twojej nieobecności.

2. Przed wyrzuceniem waż worek ze śmieciami zmieszanymi oraz odpady segregowane.

3. Oszacuj ilość odpadów zmieszanych wytwarzanych przez twoją rodzinę w ciągu roku i ilość przypadającą na jednego członka twojej rodziny.

4. Oszacuj, jaki procent produkowanych przez twoją rodzinę śmieci stanowią odpady segregowane? Zastanów się, w jaki sposób możecie zmniejszyć całkowitą ilość wytwarzanych odpadów.

Podsumowanie

Wytwarzane odpadów jest nieuniknione, możemy jednak ich ilość ograniczyć.

Podaj dwa sposoby ograniczania ilości śmieci, jakie stosuje się w twoim domu. Jeśli twoja rodzina nie stosuje takich praktyk, zaplanuj dwa możliwe do zastosowania sposoby ograniczenia ilości śmieci.

Rozwój gospodarczy przyczynił się do zwiększenia ilości opakowań i produktów jednorazowego użytku.

Odpady powinny zostać zutylizowane, czyli w jak największym stopniu wykorzystane do pozyskania surowców wtórnych.

Odpady organiczne powinny być kompostowane.

Skutecznym i bezpiecznym sposobem zagospodarowania odpadów jest spalanie ich w spalarniach odpadów.

Substancje i urządzenia, które mogą doprowadzić do skażenia środowiska, nie mogą być wyrzucane wraz z odpadami komunalnymi.

Gospodarka odpadami komunalnymi stanowi w naszym kraju problem, gdyż większość z nich wywożona jest na składowiska.

Poszukaj w Internecie przykładów ponownego wykorzystania starych i niepotrzebnych przedmiotów (np. widelce jako elementy ściennego wieszaka, niepotrzebny żyrandol jako kwietnik itp.). Przedstaw na forum klasy te, które ci się najbardziej podobały lub zainspirowały cię do podobnych działań.

Porozmawiaj z babcią, dziadkiem lub innymi starszymi osobami z twojej rodziny lub kręgu znajomych. Dowiedz się, dlaczego kiedyś w domach wytwarzano znacznie mniej odpadów niż dzisiaj. Na podstawie uzyskanych informacji sformułuj i zapisz wnioski.

Odpady takie jak energooszczędne żarówki, świetlówki, baterie oraz urządzenie elektroniczne, np. zużyte komputery, słuchawki, myszki, sprzęt AGD, określane są jako elektrośmieci. Zawierają one pewne ilości bardzo szkodliwych związków. Świetlówka zawiera toksyczną rtęć w ilości ok. 5 mg, która wystarcza by skazić 5 tys. litrów wody pitnej. Rtęć po przedostaniu się do organizmu może wywołać wiele niepożądanych skutków, w tym ostre zatrucie. Z kolei baterie oraz akumulatory zawierają rtęć i inne metale ciężkie oraz żrące kwasy. Substancje zawarte w najmniejszej baterii, używanej na przykład w zegarkach elektronicznych, mogą skazić ok. 400 litrów wody.

Zużyte baterie, żarówki i świetlówki zbierane są do specjalnie oznaczonych pojemników, często wystawianych na przykład w sklepach i szkołach. Sprzęt AGD i inne elektrośmieci należy oddawać w punktach selektywnego zbierania odpadów komunalnych. Posłużą m.in. do odzyskania rzadkich i cennych pierwiastków.

Szczególnego traktowania wymagają przeterminowane leki. Nie można ich łączyć z odpadami zmieszanymi ani wrzucać do toalety. Jeśli się tam dostaną, nie zostaną zutylizowane, a zawarte w nich substancje mogą przeniknąć do zbiorników wodnych, wód gruntowych, ujęć wody czerpanej dla ludzi i zwierząt. Szczególnie szkodliwa w środowisku jest obecność antybiotyków. Antybiotyki powodują z czasem uodpornianie się bakterii na ich działanie. Nadmierna ilość antybiotyków doprowadziła do pojawienia się szczepów bakterii lekoopornych, których nie potrafimy zwalczać. Szacuje się, że z czasem takich bakterii będzie więcej i w konsekwencji więcej będzie zgonów z powodu zakażeń.

# data[].attributes.attachment_link.description
Przyroda nie wytwarza śmieci. Wszystkie szczątki, odchody, a nawet pyły i muł rzeczny podlegają cyklicznym przemianom nazywanym krążeniem materii. Jedynie człowiek produkuje odpady, których przyroda nie może przetworzyć lub trwa to niezmiernie długo. większość odpadów można poddać recyklingowi; recykling oznacza przetworzenie i ponowne użycie surowców zawartych w odpadach; śmieci powinny być wstępnie segregowane - wrzucane do odpowiednich pojemników na surowce wtórne.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Konstrukcja źdźbła trawy jest arcydziełem: bardzo długa w stosunku do średnicy łodyga i umieszczony na jej końcu ciężki kłos. Smagane wiatrem wygina się, ale nie łamie. Zawdzięcza to budowie tkanek i ich strategicznemu rozmieszczeniu na obwodzie łodygi.

wszystkie organizmy zbudowane są z komórek;

w komórkach zachodzą podstawowe procesy życiowe;

komórka roślinna posiada chloroplasty, ścianę komórkową i wakuole.

rozpoznawać tkanki roślinne;

omawiać podstawowe funkcje poszczególnych tkanek roślinnych;

wykazywać związek pomiędzy budową tkanek a pełnioną przez nie funkcją;

prowadzić obserwację mikroskopową tkanek roślinnych.

Różnorodność tkanek jest wynikiem przystosowania się roślin do życia w środowisku lądowym. Niestabilne warunki suchego lądu, zwłaszcza okresowe susze, zmuszają rośliny do posiadania elementów transportujących i magazynujących wodę. Konieczne jest też też wykształcenie powłok zabezpieczających przed parowaniem. Rośliny, pnąc się do światła, potrzebują elementów usztywniających ich wiotkie ciała. Powstanie tkanek jest zatem odpowiedzią na czynniki środowiska.

to grupa komórek o podobnym pochodzeniu i budowie, pełniąca w organizmie określoną funkcję. U współczesnych roślin wyróżnia się tkanki twórcze i stałe. Komórki tkanek twórczych mają zdolność do ciągłych podziałów. Komórki są wyspecjalizowane do pełnienia określonej funkcji, nie mnożą się, mogą tylko rosnąć i mają kształt charakterystyczny dla danej tkanki .

Zaobserwuj bez użycia przyrządów budowę liścia rośliny. Zastanów się, z jakich tkankek jest on zbudowany. Wskaż te części liścia, w których spodziewasz się je znaleźć.

Rośliny rosną przez całe swoje życie. Za ich wzrost odpowiedzialne są zbudowane z niewielkich komórek o cienkich ścianach i dużych jądrach komórkowych. Komórki te mają niezdrewniałe ściany i niewielką objętość, dlatego są zdolne do ciągłych podziałów. Komórki potomne komórek tkanki twórczej dają początek wszystkim tkankom budującym ciało rośliny.

Tkanka twórcza występuje w stożkach wzrostu na szczycie łodygi i na końcu korzenia. Efektem podziałów komórkowych zachodzących w stożku wzrostu pędu i stożku wzrostu korzenia jest wydłużanie się rośliny. U roślin wieloletnich - drzew i krzewów - występuje również tkanka twórcza zwana miazgą, która znajduje się pod powierzchnią łodygi i korzenia. Dzięki niej rośliny przyrastają na grubość. Powstają z niej tkanki przewodzące w łodydze i korzeniu oraz korek okrywający starsze części tych organów.

zabezpiecza przed uszkodzeniami i utratą wody, zapewnia roślinie kontakt ze środowiskiem zewnętrznym. Stanowi najbardziej zewnętrzną warstwę jej ciała. Na łodygach zielnych nosi nazwę skórki, na zdrewniałych - korka.

Opisanie kształtu i ułożenia komórek skórki trzykrotki.

Co będzie potrzebne Instrukcja

1. Na szkiełko podstawowe nanieś zakraplaczem kroplę wody.

2. Odetnij liść trzykrotki.

3. Nadetnij żyletką w poprzek liść i zerwij pęsetą fragment dolnej skórki.

4. Skórkę umieść na szkiełku podstawowym.

5. Nakryj preparat szkiełkiem nakrywkowym i obserwuj go pod 100- i 200‑krotnym powiększeniem.

6. Zwróć uwagę na sposób ułożenia komórek, brak chloroplastów i wytwory skórki.

7. Wykonaj z plasteliny (modeliny) modele trzech sąsiednich komórek skórki i zestaw je ze sobą, tworząc model fragmentu skórki.

Podsumowanie

Komórki skórki trzykrotki mają kształt nieregularnych, wydłużonych brył podobnych do prostopadłościanów. W komórkach znajdują się duże wodniczki.

W Hiszpanii i Portugalii uprawiane są dęby korkowe, z których pozyskiwany jest korek, czyli zewnętrzna warstwa kory. Podczas okorowywania drzew zdejmuje się go płatami, bez uszkadzania wewnętrznej części - komórek regenerujących korę. Kolejne okorowanie może nastąpić dopiero po 10 latach. W ciągu życia pojedynczego drzewa pozyskuje się korek zwykle 12 razy.

miękisz występujący we wszystkich zielonych częściach rośliny, głównie w liściach; jego komórki zawierają dużo chloroplastów, co umożliwia przeprowadzanie fotosyntezy;

miękisz zasadniczy wypełniający całe wnętrze rośliny; jego żywe komórki są luźno ułożone i zawierają duże wakuole; występują w łodygach, korzeniach, mięsistych owocach;

miękisz spichrzowy magazynujący substancje pokarmowe i wodę; spotykany jest w łodygach, korzeniach oraz w nasionach roślin;

miękisz powietrzny charakterystyczny dla roślin wodnych i bagiennych; jego komórki rozdzielone są przestrzeniami wypełnionymi powietrzem, co ułatwia unoszenie się liści i łodyg na powierzchni wody oraz umożliwia magazynowanie tlenu i dwutlenku węgla.

Opisanie cech komórek miękiszu spichrzowego bulwy ziemniaka.

Co będzie potrzebne Instrukcja

1. Na szkiełko podstawowe nanieś zakraplaczem kroplę wody.

2. Zeskrob żyletką nieco miękiszu bulwy ziemniaka.

3. Za pomocą igły preparacyjnej umieść odrobinę miąższu w kropli wody.

4. Dodaj kroplę płynu Lugola.

5. Przykryj preparat szkiełkiem nakrywkowym i oglądaj go pod 100‑krotnym powiększeniem.

6. Zaobserwuj wybarwione ziarna skrobi, kształt i ułożenie komórek miękiszu spichrzowego.

7. Wykonaj schematyczny rysunek i opisz go.

Podsumowanie

Miękisz bulwy ziemniaka zawiera wiele ziaren skrobi, które są materiałem zapasowym roślin.

Wskazanie cech budowy komórek kamiennych.

Co będzie potrzebne Instrukcja

1. Niewielką ilość miąższu owocu gruszy z okolic komór nasiennych zeskrob żyletką i rozetrzyj na szkiełku podstawowym.

2. Za pomocą zakraplacza nanieś na szkiełko kroplę wody.

3. Przykryj preparat szkiełkiem nakrywkowym i oglądaj go pod 100‑krotnym powiększeniem.

4. Obserwuj skupienia komórek kamiennych w powiększeniu 100‑krotnym.

5. Wykonaj schematyczny rysunek.

Podsumowanie

Komórki tkanki wzmacniającej owocu gruszy są ściśle ułożone i mają bardzo grube ściany komórkowe.

Wytrzymałość włókien roślinnych na obciążenia jest porównywalna z wytrzymałością kutego żelaza, a ich rozciągliwość może być nawet 50 razy większa.

U roślin narażonych na długotrwałą suszę występuje miękisz wodonośny. Jest on zbudowany z cienkościennych komórek zawierających duże wakuole. W tych ostatnich znajdują się substancje pęczniejące pod wpływem wody i zatrzymujące dużą jej ilość. Zgromadzona w nim woda wykorzystywana jest dla przetrwania w niesprzyjających warunkach. Ten typ miękiszu występuje w łodygach kaktusów i liściach aloesów.

Skórka utworzona jest z jednej warstwy żywych, pozbawionych chloroplastów komórek, które ściśle do siebie przylegają, co utrudnia niekontrolowaną utratę wody i wnikanie mikroorganizmów do wnętrza rośliny. Komórki skórki pokrywają powierzchnię rośliny jednorocznej, tworząc przezroczystą, zwartą warstwę, która wyglądem i funkcją przypomina przezroczystą folię. Zewnętrzne ściany komórek skórki liści i młodych łodyg pokrywa , warstwa ochronna złożona głównie z wosku, która ogranicza parowanie. Niektóre komórki skórki pełnią dodatkowe funkcje ułatwiające życie roślinom. Tworzą one w częściach nadziemnych roślin włoski i aparaty szparkowe, a w podziemnych - włośniki.

Korek jest tkanką okrywającą powstającą na powierzchni łodyg i korzeni, które przyrastają na grubość. Tworzą go ułożone warstwowo martwe, wypełnione powietrzem komórki o zgrubiałych ścianach wysyconych substancjami nieprzepuszczalnymi dla wody i powietrza. Taka warstwa chroni przed urazami mechanicznymi, utratą wody i mrozem. Luźniej ułożone komórki korka to tzw. przetchlinki, przez które odbywa się wymiana gazowa. Zdrewniała łodyga grubiejąc „rozpycha" warstwy korka, powodując spękanie jego powierzchni.

Główną masę ciała roślin stanowią . Komórki tej tkanki są z reguły duże, cienkościenne i luźno ułożone. Pomiędzy nimi znajdują się wolne przestrzenie nazywane przestworami międzykomórkowymi. Zależnie od funkcji wyróżnia się cztery rodzaje miękiszu:

nadają roślinie sztywność i elastyczność. Jest to szczególnie ważne u tych roślin lądowych, które osiągają duże rozmiary. Wyróżnia się dwa rodzaje tkanek wzmacniających: zwarcicę i twardzicę. Zwarcica występuje w młodych, szybko rosnących częściach roślin, jak ogonki liściowe i łodygi. Zbudowana jest z żywych, wydłużonych komórek, które ściśle do siebie przylegają. Ich ściany komórkowe są wzmocnione nierównomiernymi zgrubieniami (największymi w kątach komórek), co zwiększa wytrzymałość rośliny na rozerwanie. Twardzica występuje w wyrośniętych, starszych częściach roślin. Budują ją martwe komórki o grubych, zdrewniałych ścianach. Kształt komórek zależy od ich miejsca położenia w roślinie. Mocno wydłużone i ostro zakończone włókna spotykane są w łodygach lnu i konopi. Małe, nieregularne komórki kamienne znajdziemy w owocach gruszy, łupinach orzechów czy pestkach owoców.

Prędkość przewodzenia wody w naczyniach może być różna: od 2 m/h u mchów, 4‑40 m/h u drzew liściastych, do 150 m/h u pnączy.

Wczesną wiosną można obserwować „płacz roślin". Z naciętych lub uszkodzonych pni brzozy, winorośli, klonu wycieka przezroczysty, słodki płyn. Wypływanie płynu jest spowodowane parciem korzeniowym, czyli wypieraniem soków zgromadzonych zimą w podziemnej części rośliny przez korzenie do łodyg. Zjawisko to wykorzystuje się do produkcji syropu klonowego i soku brzozowego. Brzozy „płaczą" przez mniej więcej miesiąc, dostarczając około 7 litrów soku dziennie. Syrop klonowy wytwarza się z odpowiednich gatunków klonów, a głównym jego producentem jest Kanada. Pojedyncze drzewo dostarcza od 35 do 50 litrów soku w sezonie.

Ciało roślin wypełniają tkanki, czyli zespoły komórek o podobnej budowie wyspecjalizowane do pełnienia określonych funkcji.

Tkanki twórcze mają stałą zdolność do podziałów i odpowiadają za wzrost rośliny na długość i grubość.

Tkanki okrywające zabezpieczają roślinę przed wpływem środowiska zewnętrznego.

Tkanka przewodząca odpowiada za transport wody i substancji odżywczych do wszystkich części rośliny.

Miękisz wypełnia przestrzenie między innymi tkankami, magazynuje substancje wytworzone przez roślinę, a gdy posiada chloroplasty - prowadzi fotosyntezę.

Tkanki wzmacniające nadają pędom roślin sztywność i elastyczność.

Im roślina jest wyższa, tym trudniej dostarczyć komórkom położonym na szczycie potrzebną ilość wody i substancji pokarmowych. Zajmują się tym : drewno i łyko, które tworzą długie, przebiegające wzdłuż rośliny wiązki przewodzące. Typowe tkanki przewodzące występują u roślin naczyniowych, czyli paprotników i roślin nasiennych.

Drewno jest zbudowane z martwych, zdrewniałych i pustych w środku komórek ułożonych jedna nad drugą. Ich poprzeczne ściany zanikły, więc przypominają długie rurki nazywane naczyniami. Przewodzą one wodę wraz z substancjami mineralnymi od korzeni przez łodygę aż do liści, kwiatów i owoców.

R1P3IpBo4HJZy 1

Ilustracja składa się z 2 części. Pierwsza przy pochmurnej pogodzie pokazuje transport wody przez otwarte aparaty szparkowe. Druga przy dużym nasłonecznieniu pokazuje funkcjonowanie liścia przy zamknietych aparatach szparkowych. Każdy z rysunków składa sie z wizerunku blaszki liściowej i przekroju przecznego przez blaszkę. Strzałkami zaznaczono przepływ wody.

Transport wody do góry jest możliwy dzięki sile ssącej liści, których tkanki stale ją tracą w wyniku parowania. Ubytek wody powoduje zasysanie jej z tkanek łodygi, z korzeni, a na końcu z roztworu glebowego. Drugim mechanizmem pobierania wody jest parcie korzeniowe. Ma największe znaczenie wtedy, gdy rośliny jeszcze nie mają liści. Polega na aktywnym, czyli przebiegającym z użyciem energii, pobieraniu jonów soli, dzięki czemu powstaje różnica stężeń między korzeniem a roztworem glebowym i woda zaczyna wnikać do korzenia, powodując wzrost ciśnienia w jego komórkach.

Wiosną drewno drzew i krzewów transportuje z korzeni zmagazynowane w nich substancje pokarmowe. Pozwala to na szybkie odżywienie młodych rozwijających się liści. Ze względu na zgrubiałe ściany drewno wzmacnia i usztywnia roślinę, pełni więc także funkcje mechaniczne.

Łyko przewodzi po całej roślinie substancje pokarmowe wytworzone w liściach podczas fotosyntezy. Zbudowane jest z wydłużonych, żywych komórek, których poprzeczne ściany mają wiele otworów i przypominają sita. To przez nie komórki łączą się ze sobą długimi pasmami cytoplazmy. Komórki ułożone jedna nad drugą tworzą długie szeregi - rurki sitowe, przez które substancje pokarmowe przekazywane są z komórki do komórki.

Podsumowanie

# data[].attributes.attachment_link.description
Konstrukcja źdźbła trawy jest arcydziełem: bardzo długa w stosunku do średnicy łodyga i umieszczony na jej końcu ciężki kłos. Smagane wiatrem wygina się, ale nie łamie. Zawdzięcza to budowie tkanek i ich strategicznemu rozmieszczeniu na obwodzie łodygi. wszystkie organizmy zbudowane są z komórek; w komórkach zachodzą podstawowe procesy życiowe; komórka roślinna posiada chloroplasty, ścianę komórkową i wakuole.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Korzeń to organ potrzebny głównie wysokim roślinom lądowym, zwłaszcza tym, które muszą znosić okresową suszę. Rośliny wodne, które mogą pobierać wodę całą powierzchnią ciała, mają słabo wykształcone korzenie.

organizmy zbudowane są z komórek;

tkanki to grupy komórek o podobnej budowie, pełniące w organizmie określoną funkcję;

rośliny takie, jak pszenica i jabłoń zbudowane są z korzeni, łodyg, liści, kwiatów i owoców.

wymieniać podstawowe funkcje korzenia;

wykazywać związek stref korzenia z pełnionymi przez niego funkcjami;

wykazywać różnorodność budowy korzeni roślin;

rozpoznawać i opisywać modyfikacje korzeni.

Rośliny, które obecnie dominują na lądzie, to organowce, czyli organizmy samożywne zbudowane z tkanek i organów. Wśród nich najliczniejszą grupę stanowią rośliny naczyniowe, które w tkance przewodzącej posiadają wyspecjalizowane do przewodzenia wody komórki - naczynia. Większość z nich wytwarza nasiona ukryte w owocu, dlatego nazywa się je roślinami okrytonasiennymi.

to część organizmu roślinnego o charakterystycznej budowie, pełniąca określoną funkcję. Rośliny naczyniowe tworzą organy podziemne i nadziemne. Do pierwszych zaliczamy korzeń, natomiast do drugich - łodygę, liście, kwiat i owoce. Sprawna współpraca wszystkich organów pozwala roślinie prawidłowo funkcjonować i rozmnażać się.

Przeanalizuj ilustrację przedstawiająca wynik pewnego doświadczenia, a potem wykonaj następujące zadania:

sformułuj problem badawczy, który mógł być rozwiązywany za pomocą tego doświadczenia,

wymień czynnik, którego oddziaływanie na korzenie prawdopodobnie badano,

Korzenie niektórych roślin sięgają bardzo głęboko. Na przykład u lucerny siewnej, której pęd ma długość 0,3‑1 m, rosną zwykle na długość 3‑10 metrów w głąb ziemi. Korzeń palowy dębu może osiągać długość 30 metrów. Świerki mają płytkie systemy korzeniowe sięgające jedynie do 60 centymetrów w głąb ziemi. Takie drzewa łatwo przewracają się pod naporem wiatru i nie są tak odporne na suszę jak drzewa o korzeniach rosnących głęboko.

Postaw hipotezy do problemu: Jakie mogą być przyczyny tego, że trzykrotka (roślina uprawiana w mieszkaniu) ma kwiaty, które nie przekształcają się w owoce?

jest podziemnym organem rośliny służącym przede wszystkim do umocowania jej w glebie i pobierania z podłoża wody wraz z solami mineralnymi. Zespoły wielu korzeni u jednego osobnika nazywane są systemami korzeniowymi. U roślin nasiennych wyróżnia się dwa rodzaje systemów korzeniowych: palowy i wiązkowy. U roślin posiadających system palowy występuje długi korzeń główny, od którego odchodzi wiele krótszych i drobniejszych korzeni bocznych. Tak rozbudowany system może sięgać głęboko w ziemię. Inne rośliny tworzą gęste systemy wiązkowe składające się z pęku licznych korzeni wyrastających z dolnej części . Są one podobnej grubości i długości, mogą się rozgałęziać. Zajmują znaczną powierzchnię, tym większą, im większa jest roślina. Rozbudowane systemy korzeniowe sprzyjają wydajniejszemu pobieraniu wody zgromadzonej w glebie.

Oceń, czy prawdziwe jest zdanie: Roślina pobiera pokarm z gleby za pomocą korzeni. Uzasadnij odpowiedź.

Jakie substancje nazywamy pokarmem? Czy woda i sole mineralne zawarte w glebie spełniają ten warunek?

Powierzchnia wszystkich korzeni jednej rośliny żyta ma około 700 mIndeks górny 2 ², a powierzchnia jej pędu tylko około 1 mIndeks górny 2 ².

W budowie zewnętrznej korzenia wyróżnia się kilka odcinków nazywanych . Są to: strefa wierzchołkowa, strefa wydłużania, strefa włośnikowa i strefa korzeni bocznych. Poszczególne strefy pojawiają się kolejno w miarę wzrostu korzenia. Każda z nich jest inaczej zbudowana i pełni inne zadanie w korzeniu. Każdy korzeń boczny w systemie palowym składa się z takich samych stref jak korzeń główny.

skórkę okrywającą korzeń, zbudowaną z pojedynczej warstwy ściśle przylegających do siebie, cienkościennych komórek; część z nich wytwarza włośniki - długie, osiągające klika milimetrów wyrostki; głównie za ich pomocą roślina pobiera wodę;

korę pierwotną utworzoną głównie z tkanki miękiszowej; jej komórki są luźno ułożone i wypełniają znaczną część wnętrza korzenia; między nimi znajdują się przestwory międzykomórkowe napowietrzające tkanki korzenia; wewnątrz komórek gromadzona jest skrobia i inne substancje zapasowe; przez komórki kory pierwotnej woda przenika ze skórki do centrum korzenia;

walec osiowy stanowiący centralną część korzenia; przebiegają w nim naprzemiennie pasma wiązek przewodzących, utworzone głównie z drewna i łyka; u roślin okrytonasiennych główne elementy drewna to naczynia rozprowadzające po organizmie wodę z solami mineralnymi; podstawowym składnikiem łyka są rurki sitowe, które transportują rozpuszczone w wodzie substancje pokarmowe; wiązki przewodzące są otoczone tkanką miękiszową; walec osiowy oddzielony jest od kory pierwotnej pojedynczą warstwą komórek, z której biorą początek korzenie boczne.

Patrząc na przekrój poprzeczny korzenia, opisz drogę wody pobranej z gleby i transportowanej do walca osiowego.

Wymień kolejno tkanki zaangażowane w ten proces. Która z tkanek będzie kontynuowała przewodzenie wody do górnych partii rośliny?

Bardzo często korzenie roślin oplecione są strzępkami grzybów. Dzięki temu powierzchnia chłonna korzeni jest duża, a roślina może skutecznie pobierać wodę.

korzenie spichrzowe są zgrubiałe i wykształcają się w wyniku rozbudowania miękiszu spichrzowego wewnątrz korzenia; rośliny magazynują tam duże ilości substancji pokarmowych, które wykorzystują wiosną do wytworzenia nowych pędów; takie korzenie spotykane są u marchwi i buraka;

korzenie oddechowe występują u roślin klimatu tropikalnego, rosnących na terenach bagnistych i zalewowych, gdzie jest mało tlenu; wyrastają pionowo w górę jako odgałęzienia poziomo rosnących korzeni podziemnych; mają dobrze rozwinięty miękisz powietrzny; pobierają powietrze przez specjalne otwory i transportują je do podziemnych korzeni, wykorzystując do tego liczne przestwory międzykomórkowe tworzące system kanałów powietrznych; spotykane są u namorzynów, roślin występujących w tropikalnych strefach odpływów i przypływów morza; mogą osiągać wysokość nawet do półtora metra nad powierzchnię gruntu;

korzenie czepne wyrastają z łodyg pnączy i roślin płożących; umożliwiają roślinom przymocowanie się do napotkanych podpór w postaci gałęzi lub pni drzew i dążenie ku górze w poszukiwaniu światła; występują u takich roślin, jak bluszcz pospolity, winobluszcz;

korzenie powietrzne spotykane są u epifitów, czyli roślin wykorzystujących inne rośliny jako podpory, a odżywiających się samodzielnie; służą do pobierania wody i pary wodnej z atmosfery; ich skórka składa się z kilku warstw martwych komórek, które w porze deszczowej gromadzą wodę; są typowe dla wielu storczyków i roślin żyjących w wilgotnych lasach równikowych;

korzenie podporowe wyrastają z łodygi nad ziemią i podpierają roślinę; zabezpieczają rośliny rosnące na grząskim podłożu przed przewróceniem się; występują najczęściej u drzew i krzewów żyjących na terenach podmokłych, zwłaszcza w tropikalnych lasach deszczowych i namorzynach; korzenie podporowe wyrastają także u kukurydzy, wysokiej roślinie o krótkich korzeniach.

U roślin naczyniowych będących pasożytami lub półpasożytami wykształciły się korzenie - ssawki. Wrastają one do tkanek przewodzących rośliny gospodarza i pobierają z nich potrzebne substancje.

Korzeń utrzymuje roślinę w podłożu i pobiera z gleby wodę z solami mineralnymi, a u niektórych roślin magazynuje substancje zapasowe.

Wyróżnia się dwa rodzaje systemów korzeniowych: wiązkowe - występujące na przykład u traw oraz palowe - spotykane u drzew.

W budowie zewnętrznej korzenia wyróżnia się strefę wierzchołkową, wydłużania, włośnikową i korzeni bocznych.

Korzenie ulegają modyfikacjom, które są przystosowaniem roślin do warunków środowiska, w którym żyją.

Animacja przedstawia kolejno pojawiające się rysunki i opisy poszczególnych części korzenia.

Komórki korzenia pobierają wodę z gleby na zasadzie osmozy. Stężenie soli mineralnych i innych substancji w wakuolach komórek włośnikowych jest większe niż stężenie soli w roztworze wody wypełniającym przestrzenie pomiędzy grudkami gleby. Woda przenika z roztworu, w którym jest jej więcej (w stosunku do substancji rozpuszczonych), do roztworu, gdzie jest jej mniej. Korzenie pobierają również sole mineralne. Są one są wybiórczo wchłaniane z roztworu glebowego. Na pobieranie wody roślina nie traci energii, natomiast pobranie soli mineralnych wymaga nakładów energetycznych.

Tkanki korzenia można obserwować na przekroju podłużnym i poprzecznym.

W przekroju poprzecznym korzenia możemy wyróżnić (patrząc od zewnątrz ku środkowi) następujące tkanki:

Korzenie oprócz swoich podstawowych funkcji, czyli zakotwiczania rośliny w glebie i pobierania z niej substancji, mogą także pełnić funkcje dodatkowe. W takim przypadku mają one pewne charakterystyczne cechy budowy. Korzenie pełniące dodatkowe funkcje określa się jako lub przekształcone. Wśród najczęstszych modyfikacji korzeni spotyka się specjalne przystosowania do gromadzenia pokarmu, pobierania tlenu, zaczepiania się roślin o wiotkich łodygach na podporach, wytwarzania dodatkowych podpór utrzymujących roślinę w podłożu. Korzenie, które wyrastają z łodygi lub liści, nazywane są przybyszowymi. Mogą one wspomagać lub zastępować korzeń główny.

Rodzaje korzeni zmodyfikowanych, czyli przekształconych:

# data[].attributes.attachment_link.description
Korzeń to organ potrzebny głównie wysokim roślinom lądowym, zwłaszcza tym, które muszą znosić okresową suszę. Rośliny wodne, które mogą pobierać wodę całą powierzchnią ciała, mają słabo wykształcone korzenie. organizmy zbudowane są z komórek; tkanki to grupy komórek o podobnej budowie, pełniące w organizmie określoną funkcję; rośliny takie, jak pszenica i jabłoń zbudowane są z korzeni, łodyg, liści, kwiatów i owoców.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Czterolistna koniczyna podobno wróży pomyślność temu, kto ją znalazł. Mówi się też, że pięciolistna koniczyna, jeśli zostanie podarowana, da szczęście obdarowanemu i ofiarodawcy. To tylko przesądy, prawdą jest jednak, że liście przynoszą wiele korzyści nie tylko roślinom, ale także organizmom, które się nimi żywią.

rośliny wytwarzają organy: korzenie, łodygi, liście, kwiaty i owoce;

korzeń jest podziemnym organem rośliny, który utrzymuje ją w glebie i pobiera z niej wodę oraz sole mineralne;

łodyga wraz z liśćmi tworzy pęd - nadziemną część rośliny.

, która jest zwykle cienka, płaska i ma dużą powierzchnię, co pozwala na jak najlepsze wykorzystanie światła przez roślinę oraz przeprowadzanie wymiany gazowej (pobierania i wydalania tlenu i dwutlenku węgla); w blaszce znajdują się tzw. nerwy liściowe zbudowane z tkanki przewodzącej i wzmacniającej - stanowią one rusztowanie dla pozostałych tkanek liścia oraz transportują wodę i produkty fotosyntezy;

ogonka liściowego, który łączy blaszkę z łodygą i utrzymuje liść w odpowiedniej pozycji wobec światła oraz amortyzuje podmuchy wiatru i uderzenia kropli deszczu; niektóre liście nie posiadają ogonka - wyrastają bezpośrednio z łodygi i nazywane są wtedy liśćmi siedzącymi.

opisywać budowę liścia i jego rolę w roślinie;

rozpoznawać różne kształty liści;

rozpoznawać przystosowania liści do różnych warunków życia i pełnienia rozmaitych funkcji;

wyjaśniać, jak rośliny transportują wodę;

wyjaśniać, na czym polega transpiracja.

U roślin obserwuje się ogromną różnorodność . Różnią się one od siebie wieloma cechami, jak kształt, wielkość, sposób ułożenia na łodydze. Pojedynczy liść składa się z:

Liście poszczególnych grup roślin charakteryzują się określonym układem nerwów, która to cecha może być wykorzystywana do klasyfikacji roslin. Niektóre liście mają jeden nerw główny, od którego odchodzą drobniejsze nerwy boczne - taki układ to nerwacja pierzasta. U innych występuje szereg nerwów jednakowej grubości, ułożonych obok siebie. Jest to nerwacja równoległa. Natomiast układ, w którym nerwy główne rozchodzą się promieniście od nasady liścia, nosi nazwę nerwacji dłoniastej.

Ze względu na budowę blaszek liściowych wyróżnia się liście pojedyncze i liście złożone. Liście pojedyncze posiadają jedną blaszkę i mogą przyjmować różne kształty, np. jajowate, sercowate, nerkowate, okrągłe, owalne, dłoniaste. W przypadku liści złożonych na jednym ogonku osadzonych jest kilka mniejszych listków, które mogą być złożone dłoniasto, jak u kasztanowca, lub pierzasto - jak u jarzębiny.

Porównanie budowy zewnętrznej liści roślin.

Co będzie potrzebne

liście różnych gatunków roślin (np. wierzby, dębu, lilaka, robinii, kasztanowca, grochu, marchwi, koniczyny, trawy, irysa, cebuli, rojnika).

Instrukcja

1. Obejrzyj liście roślin.

2. Zwróć uwagę na charakterystyczne cechy budowy zewnętrznej liścia (kształt blaszki, jej brzeg, unerwienie oraz ogonek).

3. Narysuj jeden z liści pojedynczych i podpisz jego elementy.

4. Podziel liście na pojedyncze i złożone (dłoniasto i pierzasto).

5. Rozpoznaj liście, które pełnią funkcję spichrzową.

Podsumowanie

Rodzaj i kształt liścia oraz cechy budowy blaszki liściowej umożliwiają rozróżnianie roślin i oznaczanie gatunków, do których należą.

Sposób osadzenia liści na łodydze wynika z przystosowania roślin do pobierania światła, ochrony przed nadmiernym promieniowaniem słonecznym, gwałtownym deszczem czy wiatrem. Skrętoległe ułożenie liści, które występuje na przykład u rozchodnika, jabłoni, kminku czy marchwi, charakteryzuje się tym, że z węzła wyrasta tylko jeden liść, a wszystkie układają się spiralnie wzdłuż łodygi. W rozmieszczeniu naprzeciwległym liście wyrastają z węzła parami, każdy po przeciwnej stronie łodygi. Tak ułożone są na przykład liście bzu lilaka, kaliny czy bukszpanu. Osadzenie okółkowe polega na tym, że z jednego węzła wyrasta kilka liści, które układają się wokół łodygi. Ten typ spotykany jest na przykład u moczarki kanadyjskiej i jałowca. Niezależnie od sposobu osadzenia liście danej rośliny tworzą taki układ, by w jak najmniejszym stopniu zasłaniać sobie światło. Ten układ nazywany jest mozaiką liściową.

liście spichrzowe wyspecjalizowane w magazynowaniu substancji pokarmowych lub wody; występują u roślin tworzących cebule, jak: czosnek, narcyz, tulipan, hiacynt; wewnętrzne liście cebul charakteryzują się dużą grubością i mięsistością oraz dobrze wykształconym miękiszem magazynującym, natomiast zewnętrzne tworzą ochronne łuski; liście spichrzowe magazynujące wodę występują u roślin, które przystosowały się do życia w warunkach suszy i są wyposażone w tkankę wodonośną - takie rośliny żyją najczęściej na pustyniach, choć spotykane są również we wszystkich strefach klimatycznych, ich przykładem są aloes, agawa oraz rosnący w Polsce rozchodnik;

wąsy liściowe spotykane u roślin pnących; są to organy wrażliwe na dotyk i dlatego owijają się wokół podpór; umożliwiają w ten sposób roślinie wspinanie się do światła. Powstają jako modyfikacje całych liści lub ich części; występują na przykład u grochu;

liście pułapkowe występujące u wszystkich roślin mięsożernych i przystosowane do chwytania drobnych zwierząt, najczęściej owadów; pułapki utworzone z liści mają różnorodne kształty, przypominają dzbanki, klapki, woreczki; wnętrza pułapek mogą być pokryte śluzem przytrzymującym owady lub wypełnione płynem, w którym się te owady topią; specjalne komórki gruczołowe wydzielają enzymy trawiące ciała insektów - w ten sposób rośliny uzupełniają związki mineralne, których brakuje w glebie, przede wszystkim związki azotu; liście pułapkowe wytwarzają rosiczki, muchołówki, dzbaneczniki;

ciernie liściowe powstające w wyniku zredukowania powierzchni liści po to, by zmniejszyć utratę wody; wyrastają bezpośrednio z pędów; nie przeprowadzają fotosyntezy, więc nie mają chlorofilu; są sztywne i ostro zakończone, w ten sposób chronią rośliny przed zjedzeniem przez zwierzęta; ciernie liściowe występują na przykład u kaktusów.

Liście mogą być pokarmem dla ludzi lub paszą dla zwierząt. Przez ludzi stosowane są jako używki, a także jako surowiec w przemyśle farmaceutycznym. Podaj przykłady roślin, których liście wykorzystywane są w twoim domu.

Jakie warzywa i przyprawy liściowe wykorzystywane są do sporządzania posiłków? Z liści jakich roślin robi się smaczny i wzmacniający napar? Jakie zioła pomagają na niestrawność i ból brzucha?

Korzystając z Internetu, znajdź przykłady roślin o liściach pojedynczych osadzonych skrętolegle oraz liściach złożonych osadzonych naprzeciwlegle. Skopiuj ilustracje, zapisz nazwy gatunkowe znalezionych roślin i opisz budowę zewnętrzną ich liści.

W wyszukiwarce wpisz słowa kluczowe: liście pojedyncze, ułożenie skrętoległe; liście złożone, ułożenie naprzeciwległe.

Oprócz podstawowych funkcji liście różnych roslin pełnią także inne zadania, do których przystosowane są dzięki budowy. Przystosowania te umożliwiają roślinom przeżycie w różnych środowiskach, nawet o tak skrajnych warunkach, jakie panują na pustyniach czy w rejonach podbiegunowych. Liście mogą pełnić funkcję spichrzową, czepną, obronną, pułapkową, a nawet uczestniczyć w rozmnażaniu bezpłciowym.
Wśród liści zmodyfikowanych wyróżniamy:

Zarówno budowa zewnętrzna, jak i tkankowa liścia wskazują, że jest on przystosowany do fotosyntezy. Obie powierzchnie blaszki liściowej - górna i dolna - pokryte są jednowarstwową, przezroczystą skórką, przez którą swobodnie przenikają promienie słoneczne. Komórki skórki nie zawierają chloroplastów. Ściśle przylegające do siebie i okryte kutykulą ograniczają wyparowywanie wody i chronią przed wnikaniem drobnoustrojów chorobotwórczych.

Rozróżnianie tkanek budujących liść.

Co będzie potrzebne Instrukcja

1. Umieść preparat na stoliku mikroskopu.

2. Ustaw obraz preparatu i odpowiednią ostrość.

3. Obserwuj tkanki liścia, przechodząc od najniższych do najwyższych powiększeń.

4. Wyróżnij warstwy komórek i zaobserwuj ich cechy charakterystyczne:

1. skórkę górną i dolną oraz aparaty szparkowe,

2. miękisz asymilacyjny,

3. wiązkę przewodzącą.

5. Narysuj schemat przekroju liścia, zaznacz wyróżnione warstwy komórek (pamiętaj o zachowaniu proporcji).

Podsumowanie

Na przekroju poprzecznym liścia widoczne są tkanki ułożone w warstwy: skórka górna, miękisz palisadowy, miękisz gąbczasty, skórka dolna. W skórce dolnej znajdują się aparaty szparkowe.

Rośliny wodne o liściach pływających mają aparaty szparkowe umieszczone w skórce górnej. Liście roślin wodnych całkowicie zanurzonych w wodzie nie mają aparatów szparkowych, wymiana gazowa zachodzi na całej powierzchni rośliny.

Sceneria brzegu lasu. Wysokie drzewa oraz niskie krzewy i małe rośliny runa. Na pędzie rośliny wrysowane w żyłki. Po słowach procesowi osmozy wzdłuż rośliny od dołu do samej góry przemieszcza się niebieska fala imitująca przepływ wody we wszystkich żyłkach. Wokół rośliny pojawiają się napisy: przy korzeniach, przy liściach z lewej strony, przy liściach górnych z prawej strony. Wzdłuż rośliny biegną grube strzałki od korzeni przez łodygę po liście. Pod rośliną pojawia się napis.Schemat rośliny z korzeniami w glebie. Wzdłuż korzeni przemieszczają się niebieskie strzałki imitujące wodę.Z jednego z korzeni wyjeżdża okrąg z powiększeniem budowy wewnętrznej korzenia. Widoczne są komórki skórki z włośnikami i kilka komórek miękiszu. Niebieskie strzałki wciąż biegną. Okrąg z budową wewnętrzną maleje i ustawia się obok korzeni, połączony z jednym za pomocą linii.Z łodygi wyjeżdża okrąg z powiększeniem tkanki przewodzącej. Widoczna część naczyniowa.W łodydze i jej rozgałęzieniach przemieszczają się niebieskie strzałki oraz niebieskie strumienie imitujące przepływ wody.Okrąg z budową wewnętrzną maleje i ustawia się obok łodygi, połączony z nią za pomocą linii. Obok okręgu napis:z liścia na szczycie łodygi wyjeżdża okrąg z powiększeniem budowy fragmentu liścia. Widoczne są komórki skórki z aparatem szparkowym i kilkoma luźno ułożonymi komórkami miękiszu. Od komórek miękiszu prowadzą czarne strzałki w kierunku wolnej przestrzeni nad aparatem szparkowym.Okrąg zmaleje i ustawia się obok liścia, połączony z nim za pomocą linii, następnie pod rysunkiem pojawia się końcowy napis.

shuffle Odtwarzanie losowe skip_previous Poprzedni play_circle_outline pause_circle_outline Odtwórz/Pauza skip_next Następny repeat Powtórz

volume_up volume_off Wycisz/Wyłącz wyciszenie

subtitles Napisy fullscreen fullscreen_exit Tryb pełnoekranowy

Film dostępny na portalu epodreczniki.pl
Sceneria brzegu lasu. Wysokie drzewa oraz niskie krzewy i małe rośliny runa. Na pędzie rośliny wrysowane w żyłki. Po słowach procesowi osmozy wzdłuż rośliny od dołu do samej góry przemieszcza się niebieska fala imitująca przepływ wody we wszystkich żyłkach. Wokół rośliny pojawiają się napisy: przy korzeniach, przy liściach z lewej strony, przy liściach górnych z prawej strony. Wzdłuż rośliny biegną grube strzałki od korzeni przez łodygę po liście. Pod rośliną pojawia się napis.Schemat rośliny z korzeniami w glebie. Wzdłuż korzeni przemieszczają się niebieskie strzałki imitujące wodę.Z jednego z korzeni wyjeżdża okrąg z powiększeniem budowy wewnętrznej korzenia. Widoczne są komórki skórki z włośnikami i kilka komórek miękiszu. Niebieskie strzałki wciąż biegną. Okrąg z budową wewnętrzną maleje i ustawia się obok korzeni, połączony z jednym za pomocą linii.Z łodygi wyjeżdża okrąg z powiększeniem tkanki przewodzącej. Widoczna część naczyniowa.W łodydze i jej rozgałęzieniach przemieszczają się niebieskie strzałki oraz niebieskie strumienie imitujące przepływ wody.Okrąg z budową wewnętrzną maleje i ustawia się obok łodygi, połączony z nią za pomocą linii. Obok okręgu napis:z liścia na szczycie łodygi wyjeżdża okrąg z powiększeniem budowy fragmentu liścia. Widoczne są komórki skórki z aparatem szparkowym i kilkoma luźno ułożonymi komórkami miękiszu. Od komórek miękiszu prowadzą czarne strzałki w kierunku wolnej przestrzeni nad aparatem szparkowym.Okrąg zmaleje i ustawia się obok liścia, połączony z nim za pomocą linii, następnie pod rysunkiem pojawia się końcowy napis.

Wykazanie, że rośliny wydalają wodę.

Co będzie potrzebne Instrukcja

1. Kilka pędów rośliny przykryj woreczkiem foliowym.

2. Zawiąż woreczek u nasady pędów.

3. Resztę pędów rośliny pozostaw nieprzykrytą.

4. Odstaw roślinę na kilka godzin i obserwuj zmiany pojawiające się na wewnętrznej powierzchni woreczka.
Rt5iG3M3Icr8u 1

Podsumowanie

Jeśli wewnątrz woreczka pojawiły się krople wody, możemy wnioskować, że roślina wydala ją podczas transpiracji.

W czasie słonecznego dnia słonecznik może wyparować około jednego litra wody, brzoza o 200 tysiącach liści - 60‑70 litrów, a w dniach szczególnie gorących, przy małej wilgotności powietrza nawet do 400 litrów. Wyjaśnij, jakie to ma znaczenie dla środowiska.

Obliczono, że stuletni las bukowy wyparowuje do atmosfery około 60% całkowitej ilości rocznych opadów.

Budowa zewnętrzna liści jest bardzo zróżnicowana, jednak wyróżnia się w niej stałe elementy: ogonek liściowy, blaszkę liściową z unerwieniem, nasadę liścia.

Liście służą roślinie do przeprowadzania procesu fotosyntezy, wymiany gazowej oraz transpiracji.

Transpiracja umożliwia roślinie pobieranie wody z gleby.

Budowa liścia świadczy o jego bardzo dobrym przystosowaniu do pełnionych funkcji.

*1. Wymień elementy budowy zewnętrznej liścia brzozy i określ jego podstawowe funkcje.

2. Porównaj budowę zewnętrzną liścia lipy i jarzębiny. Podobieństwa i różnice zestaw w tabeli.

3. Wyjaśnij, jak liść jest przystosowany do wymiany gazowej.

4. Opisz, jakie funkcje mogą pełnić u roślin przekształcone liście, podaj przykłady roślin mających takie liście.

występują najczęściej w dolnej skórce i zbudowane są z dwóch komórek szparkowych o charakterystycznym kształcie. Pomiędzy nimi znajduje się szparka prowadząca do wnętrza liścia. Od stopnia rozwarcia szparek zależy intensywność wymiany gazowej i , czyli parowania wody. Podczas niedoboru wody komórki szparkowe wiotczeją i zamykają szparkę. Dzięki temu ograniczona zostaje transpiracja, która mogłaby narazić roślinę na nadmierną utratę wody. Przy odpowiedniej ilości wody komórki odzyskują swą jędrność, naprężają się i otwierają szparkę. Wtedy zostaje wznowiona transpiracja i wymiana gazowa.

Górna część blaszki liściowej większości roślin klimatu umiarkowanego wypełniona jest długimi, cylindrycznymi komórkami miękiszu palisadowego, które ściśle przylegają do siebie. Ich kształt, ułożenie w liściu oraz obecność dużej liczby chloroplastów sprawiają, że ta tkanka jest głównym miejscem produkcji pokarmu. Pod warstwą miękiszu palisadowego, w dolnej części blaszki znajduje się miękisz gąbczasty. Jego komórki są różnokształtne, luźno ułożone i mają mniej chloroplastów niż komórki miękiszu palisadowego. Występujące między nimi liczne i duże przestrzenie międzykomórkowe umożliwiają krążenie powietrza oraz pary wodnej w liściu. Największe komory powietrzne występują nad aparatami szparkowymi. Miękisz palisadowy wraz z miękiszem gąbczastym tworzą .

Zaopatrzenie liścia w wodę oraz odprowadzenie z niego produktów fotosyntezy odbywa się za pośrednictwem wiązek przewodzących, będących częścią nerwów liściowych. Każda wiązka zawiera elementy drewna i łyka. Drewno zaopatruje liść w wodę pobraną z korzeni i dostarczoną przez łodygę. Łyko odprowadza z miękiszu asymilacyjnego produkty fotosyntezy. Wiązki przewodzące często są otoczone pochwą zbudowaną z tkanki wzmacniającej, usztywniającej blaszkę liścia.

Wymiana gazowa związana z procesami fotosyntezy i oddychania oraz transpiracją odbywa się głównie przez aparaty szparkowe. Transpiracja odpowiada za powstawanie , która powoduje zasysanie wody wraz z solami mineralnymi z gleby przez korzeń i wymusza jej transport prez łodygę do innych organów. Dodatkowo transpiracja chroni roślinę przed przegrzaniem w upalne dni. Dzieje się tak dlatego, że woda, by zamienić się w parę, musi pobrać ciepło z otoczenia. Parowanie znacznie obniża więc temperaturę liści, podobnie jak parowanie potu obniża temperaturę ludzkiej skóry. Intensywność transpiracji zależy od rozmiarów powierzchni liści, liczby aparatów szparkowych, temperatury otoczenia, wilgotności powietrza i natężenia światła.

# data[].attributes.attachment_link.description
Czterolistna koniczyna podobno wróży pomyślność temu, kto ją znalazł. Mówi się też, że pięciolistna koniczyna, jeśli zostanie podarowana, da szczęście obdarowanemu i ofiarodawcy. To tylko przesądy, prawdą jest jednak, że liście przynoszą wiele korzyści nie tylko roślinom, ale także organizmom, które się nimi żywią.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
jest elementem pędu, nadziemnego organu rośliny naczyniowej. Łączy korzenie z liśćmi, kwiatami i owocami. W łodygach odbywa się transport wody i soli mineralnych pobieranych przez korzenie oraz związków organicznych wyprodukowanych w liściach podczas fotosyntezy. Substancje te docierają do wszystkich części rośliny za pośrednictwem tkanek przewodzących znajdujących się w łodydze i jej rozgałęzieniach. Łodyga utrzymuje w odpowiednim położeniu liście, kwiaty i owoce. Liście na łodygach są rozmieszczone w taki sposób, by pochłaniać jak najwięcej światła. Kwiaty i owoce powstają często na szczytach łodyg. Dzięki temu pyłek i dojrzałe nasiona roślin zapylanych i rozsiewanych przez wiatr mogą być przenoszone na większe odległości niż w przypadku, gdyby były wytwarzane tuż przy ziemi. U wielu roślin okrytonasiennych łodyga służy do rozmnażania bezpłciowego (wegetatywnego). Oznacza to, że (w odpowiednich warunkach) jej fragment może wytworzyć korzenie i przekształcić się w niezależną roślinę. Łodygi pełnią również rolę organów spichrzowych. Rośliny różnych gatunków gromadzą w nich substancje odżywcze lub wodę, umożliwiające przetrwanie w trudnych warunkach.

Łodygi mogą przybierać różne formy, od potężnych pni drzew, przez cienkie łodygi pnączy, po podziemne bulwy. Wynika to ze zróżnicowania warunków, w jakich żyją rośliny, oraz od długości ich życia. Niezależnie od kształtu i funkcji łodygi odnajdziemy w niej węzły, międzywęźla i . Na szczycie łodygi znajduje się pąk wierzchołkowy, w którym ukryty jest otoczony zawiązkami liści stożek wzrostu. Dzięki obecnej w nim tkance twórczej roślina przyrasta na długość. Poniżej pąka wierzchołkowego z kątów liści wyrastają pąki boczne. Pąki, prócz zawiązków liści, mogą zawierać zawiązki pędów lub kwiatów. W miarę wzrostu pędu głównego z pąków liściowych rozwijają się liście, z zawiązków pędów - pędy boczne, a z pąków kwiatowych - kwiaty. Miejsca osadzenia pąków nazywane są . Bezlistne odcinki pomiędzy nimi to . Liczba i długość międzywęźli decyduje o wysokości rośliny.

Rozmieszczenie tkanek w łodydze umożliwia uzyskanie dużej odporności na złamanie i rozerwanie przy stosunkowo lekkiej budowie. W przekroju poprzecznym łodygi możemy wyróżnić następujące tkanki ułożone koncentrycznie:

skórkę, czyli pojedynczą warstwę żywych komórek tworzącą okrywę młodych łodyg; jej komórki pokryte są z zewnątrz warstwą kutykuli, która ogranicza parowanie wody z powierzchni łodygi; aparaty szparkowe umożliwiają wymianę gazową; skórka młodych pędów może wytwarzać na przykład włoski lub kolce;

korę pierwotną zbudowaną głównie z tkanki miękiszowej; jej komórki ułożone blisko powierzchni zawierają chloroplasty, co umożliwia im prowadzenie fotosyntezy; w korze pierwotnej mogą występować pasma tkanki wzmacniającej, które usztywniają łodygę i chronią ją przed złamaniem;

walec osiowy zajmujący centralną część łodygi; wypełnia go tkanka miękiszowa, w której rozmieszczone są tkanki przewodzące; tworzą one długie pasma łyka i drewna, przebiegające przez całą długość łodygi i sięgające do pozostałych organów; niektóre rośliny pomiędzy łykiem a drewnem posiadają tkankę twórczą - miazgę; jej nieustannie dzielące się komórki powodują rozrastanie się warstwy drewna i łyka, dzięki czemu łodyga przyrasta na grubość;

rdzeń utworzony z luźno ułożonych komórek miękiszu, położonych w samym centrum łodygi; u niektórych roślin podczas wzrostu tkanka rdzenia ulega rozerwaniu, przez co łodyga jest pusta w środku.

Duża różnorodność budowy pędów i łodyg u roślin nasiennych wynika z rozmaitych funkcji, jakie pełnią te organy. Ze względu na strukturę i trwałość łodyg wyodrębnia się łodygi zielne i łodygi zdrewniałe.

Łodygi zielne są delikatne i wiotkie, gdyż zawierają mało tkanek wzmacniających. Pod ich cienką skórką znajduje się tkanka miękiszowa z chloroplastami nadającymi im zieloną barwę. Łodygi te rosną głównie na długość, ich przyrost na grubość jest nieznaczny. Są nietrwałe i zamierają na zimę. Spotykamy je u wielu roślin, np. maku polnego, pszenicy, fasoli, astra, stokrotki.

Drzewa i krzewy mają łodygi zdrewniałe. Dzięki wtórnemu przyrostowi na grubość z roku na rok łodygi te zwiększają swój obwód i przybierają postać masywnych pni. Mają one silnie rozbudowane drewno - część naczyniową tkanki przewodzącej. Z zewnątrz pokryte są korkiem tworzącym korowinę (korę). Taka budowa zapewnia roślinom długowieczność i odporność na niekorzystne warunki środowiska.

Rośliny najczęściej posiadają łodygi wzniesione, które wzrastają prosto do góry. Pozwala im na to obecność tkanki wzmacniającej oraz elementów drewna tkanki przewodzącej. Niektóre rośliny wytwarzają wiotkie i długie łodygi płożące się po ziemi. Z takich łodyg oprócz liści mogą wyrastać także korzenie przybyszowe, którymi roślina przymocowuje się do podłoża.
Inne rośliny mają łodygi wijące, które wspinają się w stronę światła, owijając się wokół podpór albo przyczepiając się do nich za pomocą wąsów lub przylg.

Łodygi, a często i całe pędy, mogą mieć nietypowe kształty. Jest to wynik przystosowania do pełnienia przez nie różnych funkcji zależnych od warunków środowiska, w którym żyją.

Zmodyfikowanymi łodygami są na przykład:

bulwy, mocno skrócone i zgrubiałe podziemne pędy, wypełnione głównie spichrzową tkanką miękiszową; służą również do rozmnażania bezpłciowego; na bulwach znajdują się pąki, z których w korzystnych warunkach wyrastają pędy nadziemne.; do roślin wytwarzających bulwy należą : ziemniak, topinambur - słonecznik bulwiasty;

kłącza, podziemne łodygi, z których wyrastają korzenie przybyszowe i liście; są organami spichrzowymi magazynującymi substancje zapasowe na czas zamierania części nadziemnej; służą także do rozmnażania bezpłciowego; z fragmentu kłącza zawierającego pąk może rozwinąć się młoda roślina; taki rodzaj łodyg wytwarza wiele roślin lądowych i wodnych, między innymi byliny: konwalia, perz, tatarak, imbir, rabarbar;

rozłogi, wydłużone pędy roślin płożących się po powierzchni ziemi; po obumarciu rośliny macierzystej lub oddzieleniu się od niej stają się samodzielnymi roślinami; główną funkcją rozłogów jest zatem rozmnażanie bezpłciowe; przykładem roślin wytwarzających rozłogi są: truskawki, poziomki, dąbrówka rozłogowa;

ciernie pędowe, krótkie, ostro zakończone i silnie zdrewniałe wyrostki będące pędami bocznymi rośliny; mają własną wiązkę przewodzącą, która łączy je z pędem głównym - z tego powodu trudno je odłamać od rośliny; ciernie chronią rośliny przed zjedzeniem przez zwierzęta roślinożerne, są charakterystyczne dla roślin zasiedlających typowo suche środowiska, występują u tarniny, grochodrzewu;

wąsy pędowe, łodygi, na których mogą występować szczątkowe liście oraz kwiaty; te cienkie i wiotkie organy czepne, które po dotknięciu owijają się wokół podpory, spotykane są na przykład u winorośli;

gałęziaki, zielone, płaskie łodygi roślin sucholubnych, które przejęły funkcje asymilacyjne, gdyż ich liście zanikły lub zostały zredukowane; u kaktusów, np. u opuncji, łodygi upodobniły się do liści, a te przekształciły się w ciernie; zielona łodyga pełni podwójną rolę: prowadzi fotosyntezę i gromadzi wodę w miękiszu wodonośnym.

Łodyga wraz z liśćmi tworzy nadziemną część rośliny zwaną pędem.

Łodyga utrzymuje liście, kwiaty i owoce, odpowiada za transport substancji i rozmnażanie bezpłciowe. Może pełnić również funkcję spichrzową i asymilacyjną.

Różnice w budowie łodyg roślin mają związek z funkcjami pełnionymi przez te organy.

# data[].attributes.attachment_link.description
jest elementem pędu, nadziemnego organu rośliny naczyniowej. Łączy korzenie z liśćmi, kwiatami i owocami. W łodygach odbywa się transport wody i soli mineralnych pobieranych przez korzenie oraz związków organicznych wyprodukowanych w liściach podczas fotosyntezy. Substancje te docierają do wszystkich części rośliny za pośrednictwem tkanek przewodzących znajdujących się w łodydze i jej rozgałęzieniach.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Rośliny nie potrafią się przemieszczać. Opanowały jednak wiele sposobów, aby ich nasiona znalazły dobre warunki do życia w miejscach odległych od rośliny macierzystej. Wykorzystują do tego celu wiatr, wodę, zwierzęta, a nawet ludzi.

Rośliny mają bardzo zróżnicowane rozmiary, kształty i wygląd, jednak ich budowa jest podobna. Naszym oczom ukazuje się zwykle jedynie pęd, czyli nadziemna część rośliny. Typowa roślina składa się z korzeni, łodygi, liści i kwiatów. Kwiaty mogą przekształcić się w owoc zawierający nasiona.

Korzenie dostarczają roślinom z gleby wodę i sole mineralne, utrzymują je w podłożu, a czasem także gromadzą substancje zapasowe (np. u marchwi). Rosną w głąb gleby, tworząc liczne odnogi. Dzięki temu zwiększa się powierzchnia, przez którą jest wchłaniana woda.

Łodyga stanowi rusztowanie rośliny i łączy jej części. Z korzenia do liści przewodzi wodę i sole mineralne, a w przeciwną stronę - substancje odżywcze powstałe w procesie . Łodygi czasem służą także do gromadzenia substancji zapasowych. W zależności od budowy pędu rośliny dzieli się na zielne (u których łodyga jest zielona i niezdrewniała), drzewa (u których istnieje jedna, zdrewniała łodyga) i krzewy (u których z korzenia wyrasta wiele zdrewniałych łodyg lub jedna, ale rozgałęziająca się tuż nad ziemią).

Liście są przystosowane do przeprowadzania fotosyntezy. U niektórych roślin liście przekształciły się w igły lub ciernie; mogą także gromadzić pokarm (np. u cebuli).

Wyjaśnij, dlaczego rośliny rosną wolniej, jeśli ich liście zostały objedzone przez larwy owadów.

Najważniejszą funkcją kwiatów jest wytwarzanie owoców i nasion. Kwiat składa się zwykle z kielicha, korony, pręcików i słupka. Wszystkie te elementy są osadzone na dnie kwiatowym.

Kielich składa się z działek kielicha. Są one najczęściej zielone, a ich głównym zadaniem jest ochrona delikatnych pąków kwiatowych.

Korona zbudowana jest z płatków. U roślin ich funkcją jest wabienie zwierząt zdolnych do , czyli przeniesienia pyłku z pręcików na szczyt słupka. U roślin zapylanych przez wiatr, czyli , płatki korony są zwykle niewielkie i zielone.

Słupek i pręciki umożliwiają roślinom rozmnażanie. Pręciki wytwarzają pyłek, który następnie jest przenoszony na słupki innych kwiatów. Tak dochodzi do zapylenia.

Po zapyleniu w słupku zachodzą liczne zmiany prowadzące do powstania owoców, w których znajdują się nasiona. Owoce mają za zadanie rozsianie nasion. Często są słodkie i pożywne, dzięki czemu wabią zwierzęta. Zwierzęta po strawieniu owoców wydalają nasiona wraz z odchodami. Niektóre owoce wytwarzają wypustki, za pomocą których przyczepiają się do piór lub włosów.

Wiele kwiatów wytwarza słodką wydzielinę - nektar. Chcąc go zebrać, owady ocierają się o pręciki i zabierają pyłek, po czym przenoszą go na inne kwiaty. Niektóre rośliny, np. storczyki, wytwarzają kwiaty o szczególnie wyszukanych kształtach i kolorach, by jeszcze skuteczniej wabić owady.

Rośliny mają podobną budowę zewnętrzną, choć bardzo różnią się wyglądem.

Roślina ma korzenie, łodygę, liście i kwiaty.

Kwiaty różnią się wyglądem, ale mają podobną budowę.

Funkcją kwiatu jest wytworzenie nasion i otaczającego je owocu.

Nasiona rozprzestrzeniane są przez wiatr, wodę, zwierzęta lub człowieka.

Zobacz także

Zajrzyj do zagadnień pokrewnych:
Rośliny dookoła nas
Dbamy o przyrodę
Domowy ogródek

# data[].attributes.attachment_link.description
Rośliny nie potrafią się przemieszczać. Opanowały jednak wiele sposobów, aby ich nasiona znalazły dobre warunki do życia w miejscach odległych od rośliny macierzystej. Wykorzystują do tego celu wiatr, wodę, zwierzęta, a nawet ludzi. Rośliny mają bardzo zróżnicowane rozmiary, kształty i wygląd, jednak ich budowa jest podobna.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Ptasi lot jest zadziwiający, piękny, szybki i na długie dystanse. Człowiek zazdrościł ptakom tej umiejętności i od dawna próbował wznieść się w powietrze - z różnym skutkiem (przypomnij sobie Ikara). W końcu odkryto tajemnicę ptasiego lotu...

Powietrze stawia opór obiektom poruszającym się względem niego. Opór jest tym silniejszy, im większa jest prędkość poruszającego się obiektu. W celu zmniejszenia oporu powietrza zwykle szybko poruszające się obiekty mają opływowy kształt, z wydłużoną przednią częścią. Takie kształty mają szybkie samochody, samoloty i pociągi dużych prędkości. Opór powietrza bywa też użyteczny. Wykorzystujemy go na przykład przy skokach spadochronowych.

Na ptaka w locie działają dwie siły: przyciąganie ziemskie i . O sile nośnej decyduje różnica ciśnień powietrza nad i pod skrzydłem. W czasie lotu ciśnienie pod skrzydłem zwiększa się, a nad skrzydłem maleje. Siła nośna działa od dołu w górę. Siła ta powstaje z powodu różnicy prędkości, z jaką powietrze opływa skrzydło od góry i od dołu. Aby powstała, ptak musi być w ruchu. Dlatego duże ptaki, np. łabędzie, muszą wziąć rozbieg przed startem. Dopiero wówczas na ich skrzydła działa siła nośna.

Ptaki dostosowały swoją budowę wewnętrzną do potrzeb lotu tak, aby zminimalizować masę ciała. Wiemy już, że służą temu worki powietrzne i brak zębów. Ogromne znaczenie mają także opływowy kształt ciała ptaków oraz pokrywa z piór.

Pióro jest zbudowane z takiej samej substancji jak nasze paznokcie. Jego oś stanowi pusta w środku rurka zwaną stosiną. Na boki wyrastają z niej promienie, a z nich mniejsze odgałęzienia - promyki. Promyki mają malutkie haczyki, dzięki którym łączą się ze sobą, tak samo jak rzepy, tworząc elastyczną płaszczyznę. Możesz to sprawdzić na dowolnym piórze ze skrzydeł lub ptasiego ogona. Można rozerwać płaszczyznę pióra i łatwo na powrót zahaczyć o siebie promyki. Ptaki często to robią, wygładzając dziobem pióra, które uległy potarganiu.

Zwykle najbliżej ciała znajdują się . Nie mają haczyków, są miękkie i puszyste. Pełnią one funkcję izolacyjną, utrzymując stałą temperaturę ciała niezależnie od temperatury otoczenia. Ponad nimi znajdują się , które nadają opływowy kształt i gładkość ciałom ptaków, pozwalając przede wszystkim zmniejszyć opór powietrza. Najdłuższe i najmocniejsze pióra znajdują się w kilku rzędach na skrzydłach. To , które tworzą płaszczyzny umożliwiające lot. Pióra w ogonie zwane umożliwiają ptakom zmianę kierunku lotu. U dzięciołów stanowią też dodatkową podpórkę, gdy ptak siedzi pionowo na pniu.
Ptaki poruszają się w powietrzu na dwa sposoby. Pierwszy polega na aktywnym, energicznym ruchu skrzydeł, który pozwala szybko poruszać się do przodu w celu wytworzenia siły nośnej wznoszącej ptaka. Drugi sposób to szybowanie bez poruszania skrzydłami. Większość ptaków stosuje go w trakcie lądowania albo obniżania wysokości lotu. Duże ptaki potrafią szybować przez długi czas, umiejętnie wykorzystując prądy wznoszące ciepłego powietrza i unikając wysiłku związanego z ruchem skrzydeł. W ten sposób latają na przykład bociany, myszołowy lub sępy.

U niektórych ptaków pióra ulegają przekształceniom. U papug niektóre z piór puchowych rozkruszają się w puder, którym ptaki te pokrywają inne pióra, by były czyste i suche. Jerzyki posiadają pióra szczeciniaste ulokowane wokół dzioba, które ułatwiają chwytanie owadów. Niezwykle fantazyjne i kolorowe są pióra ozdobne, które mają znaczenie w czasie godów oraz przy rozpoznawaniu płci i wieku ptaków.

Przystosowania ptaków do lotu obejmują m.in. puste w środku kości, opływowe kształty ciała i worki powietrzne.

Pióra mają różną budowę i pełnią odmienne funkcje: puch pozwala utrzymać odpowiednią temperaturę, pióra okrywowe nadają opływowy kształt, a lotki i sterówki zwiększają powierzchnię nośną i pozwalają ustalić kierunek lotu.

W dostępnych ci źródłach poszukaj informacji, na jaką wysokość potrafią wznieść się ptaki. Dowiedz się, jak wielkie odległości mogą pokonywać i jak długo mogą pozostawać w powietrzu. Do czego ptakom są potrzebne te umiejętności?

Wyszukaj informacje, jakie znaczenie - inne niż podane w rozdziale - mogą mieć pióra u ptaków.

Zobacz także

Zajrzyj do zagadnień pokrewnych:
Czy wszędzie żyje się tak samo?
Różnorodność zwierząt
Procesy życiowe zwierząt
Ptaki

# data[].attributes.attachment_link.description
Ptasi lot jest zadziwiający, piękny, szybki i na długie dystanse. Człowiek zazdrościł ptakom tej umiejętności i od dawna próbował wznieść się w powietrze - z różnym skutkiem (przypomnij sobie Ikara). W końcu odkryto tajemnicę ptasiego lotu... Powietrze stawia opór obiektom poruszającym się względem niego. Opór jest tym silniejszy, im większa jest prędkość poruszającego się obiektu.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Czy wiesz, że nie tylko kameleon przybiera różne ubarwienie ciała? Kamuflaż stosuje wiele płazów. Na przykład rzekotka w krótkim czasie może zmienić barwę z zielonej na żółtawą, szarą lub brązową. Tylko uważni obserwatorzy są zdolni wypatrzyć te okazy, gdy pozostają w bezruchu.

wskazywać i opisywać przystosowania płazów do życia na lądzie i w wodzie (na podstawie obserwacji);

opisywać mechanizm oddychania u płazów;

przedstawiać cykl rozwojowy żaby;

rozpoznawać wybranych przedstawicieli płazów krajowych;

oceniać znaczenie płazów.

Płazy są kręgowcami wodno‑lądowymi, które wykazują przystosowania umożliwiające im życie w obu tych środowiskach. Występują na wszystkich kontynentach z wyjątkiem Antarktydy. Żyją na lądzie, np. w glebie, na drzewach, bądź w wodach słodkich. Nigdy nie pojawiają się w morzach i oceanach.

Zastanów się, czy istnieją płazy, które są aktywne przez cały rok.

Rozmiary większości gatunków płazów nie przekraczają zwykle kilkunastu centymetrów. Jednak w obrębie tej grupy zwierząt możemy spotkać także osobniki znacznie odbiegające od przeciętnych. Największym płazem występującym na Ziemi jest salamandra olbrzymia, dorastająca do ok. 1 m długości.

Płazy są zwierzętami zmiennocieplnymi, co oznacza, że temperatura ich ciała zależy od temperatury otoczenia. W naszym klimacie z nastaniem chłodów płazy zapadają w stan odrętwienia. Zimują gromadnie w różnych norkach, szczelinach oraz w mule na dnie zbiorników wodnych. Wczesną wiosną stają się znów aktywne.

Opisywanie przystosowań w budowie zewnętrznej żaby do życia w wodzie i na lądzie.

Co będzie potrzebne Instrukcja

1. Przyjrzyj się żabie. Zaobserwuj i ustal:

2. Ustal, które cechy ułatwiają życie na lądzie, a które w wodzie.

3. Wyłów na chwilę żabę z akwarium, umieść ją w pudełku. Ostrożnie dotknij powierzchni skóry. Zaobserwuj przez lupę jej wygląd. Wyjaśnij, jakie znaczenie ma skóra podczas przebywania zwierzęcia na lądzie, a jakie w wodzie.

Podsumowanie

Jeśli opisujemy przystosowania w budowie żaby do środowiska, ustalamy, jaki jest kształt danego elementu budowy, i zastanawiamy się, w jaki sposób jego kształt (bądź jego obecność) ułatwia życie w wodzie. Czasem, by ustalić taką zależność, trzeba przeanalizować fizyczne cechy wody i ich wpływ na budowę płaza.

Płazy nie zawsze wyglądały tak jak obecnie. W triasie, na terenie dzisiejszego województwa opolskiego, żyły olbrzymie cyklotozaury. Te płazy tarczogłowe o długości ok. 3 m swoim trybem życia prawdopodobnie przypominały krokodyle.

Ze względu na obecność lub brak ogona płazy dzielimy na bezogonowe - żaby i ropuchy, i ogoniaste - traszki. W budowie ciała płazów bezogonowych możemy wyróżnić głowę i tułów. Ogon występuje u płazów ogoniastych oraz larw płazów ogoniastych i bezogonowych. Krajowi przedstawiciele tej gromady mają dwie pary kończyn wyposażonych w palce usprawniające poruszanie się po lądzie. Jeśli są spięte , ułatwiają pływanie. Kończyny są szeroko rozstawione na boki, co sprawia, że tułów pozostaje w kontakcie z podłożem i nadaje ruchom większości płazów charakterystyczną powolność i niezdarność. Mimo tego są one zdolne do szybkiej ucieczki w nagłych sytuacjach.

Wszystkie płazy posiadają nagą, pozbawioną łusek, cienką skórę. Jest ona silnie unaczyniona i wilgotna, co w znacznym stopniu wspomaga wymianę gazową. Warstwa śluzu chroni płazy przed wysychaniem na lądzie i ułatwia poruszanie się w wodzie, zmniejszając tarcie. U ropuch skóra wyposażona jest także w gruczoły jadowe. Ich wydzielina chroni te zwierzęta przed atakami drapieżników, wywołując u nich na przykład podrażnienie jamy gębowej i ślinotok. Występujące w skórze komórki barwnikowe pozwalają płazom przyjąć zabarwienie maskujące lub ostrzegawcze.

Wszystkie dorosłe płazy są drapieżnikami, które potrafią dostrzegać tylko ruchome obiekty. Żaby zwykle chwytają swoje ofiary za pomocą długiego, lepkiego języka. Niektóre organizmy łapią zdobycz, kłapiąc pyskiem, i połykają ją w całości. W skład diety większości rodzimych gatunków płazów wchodzą owady, ślimaki, pająki, dżdżownice oraz drobne skorupiaki. Pożywieniem ropuch i dużych żab mogą być także drobne kręgowce: inne płazy, gady, drobne gryzonie i pisklęta ptaków. Wśród żab, ropuch i traszek stwierdzono również przypadki - zjadania osobników własnego gatunku. Larwy płazów bezogonowych żywią się głównie pokarmem roślinnym, który zeskrobują maleńkimi ząbkami położonymi w otworze gębowym.

Larwy płazów pobierają tlen z wody za pomocą skrzeli. U dorosłych osobników w procesie wymiany gazowej biorą udział skóra i . Powietrze tłoczone jest do płuc przez rytmiczne obniżanie i podnoszenie dna jamy gębowo‑gardzielowej.

Animacja przedstawia zieloną żabę wodną siedzącą na kamieniu. Jej białe podgardle rusza się. Następnie z góry ukazano szkielet żaby ze wskazaniem żeber. Pod nimi znajdują się płuca. Kolejne ujęcia ilustrują drogę powietrza przez jamę gębową i drogi oddechowe żaby.

shuffle Odtwarzanie losowe skip_previous Poprzedni skip_next Następny repeat Powtórz

Film dostępny na portalu epodreczniki.pl
Animacja przedstawia zieloną żabę wodną siedzącą na kamieniu. Jej białe podgardle rusza się. Następnie z góry ukazano szkielet żaby ze wskazaniem żeber. Pod nimi znajdują się płuca. Kolejne ujęcia ilustrują drogę powietrza przez jamę gębową i drogi oddechowe żaby.

Pokaz slajdów. ilustracje przedstawiają kolejno samicę niosącą samca na grzbiecie, skrzek w wodzie , skrzek w powiększeniu, skrzek z zarodkami płazów, małe i większe kijanki, kijankę z ogonem, osobnika dorosłego.

shuffle Odtwarzanie losowe skip_previous Poprzedni skip_next Następny repeat Powtórz

Film dostępny na portalu epodreczniki.pl
Pokaz slajdów. ilustracje przedstawiają kolejno samicę niosącą samca na grzbiecie, skrzek w wodzie , skrzek w powiększeniu, skrzek z zarodkami płazów, małe i większe kijanki, kijankę z ogonem, osobnika dorosłego.

Poznanie budowy kijanek i wskazanie zarodków w jajach.

Co będzie potrzebne

kijanka w akwarium,

skrzek,

lupa.

Instrukcja

1. Używając lupy, przyjrzyj się budowie ciała kijanki. Wskaż cechy budowy, które świadczą o jej przystosowaniu do życia w wodzie.

2. Zaobserwuj skrzek przez lupę. Przyjrzyj się zarodkom widocznym w jajach.

Podsumowanie

Kijanka ma liczne cechy przystosowujące ją do życia w wodzie. Podczas przebywania w środowisku wodnym w jej budowie zachodzą liczne zmiany, które coraz bardziej upodabniają ją do osobnika dorosłego.

Larwy niektórych salamander nigdy nie przeobrażają się w osobniki dorosłe. Aksolotl, którego możesz hodować w akwarium, jest larwą salamandry meksykańskiej. Ma on zdolność rozmnażania się w postaci larwalnej.

R1LIKzR3UMJNP 1

Dzięki temu, że skóra płazów jest cienka i porowata, mogą przez nią swobodnie przenikać cząsteczki gazów i woda. Silne ukrwienie skóry sprawia, że wymiana gazowa zachodzi na całej jej powierzchni. Tlen pobrany przez skórę do krwi przenoszony jest do wszystkich tkanek, a powstały w nich dwutlenek węgla jest transportowany do naczyń występujących pod skórą i usuwany na zewnątrz organizmu. Wydajnej wymianie gazowej sprzyja pokrycie ciała śluzem. Zapewnia to stałą wilgotność skóry i ułatwia przenikanie cząsteczek gazów, które rozpuszczają się w wodzie.

Płazy są zwierzętami rozdzielnopłciowymi, których rozmnażanie i rozwój zachodzi w wodzie. W okresie godowym (w Polsce od marca do czerwca) większość płazów podejmuje wędrówkę do najbliższego zbiornika wodnego.

Samica płaza składa do wody jaja otoczone galaretowatą substancją, tzw. . Samiec, połączony z samicą w pozycji godowej, polewa je nasieniem. Do zapłodnienia dochodzi w wodzie. Po pewnym czasie z zapłodnionych jaj wylęgają się larwy zwane . Różnią się one od postaci dorosłych: są roślinożerne, oddychają skrzelami, kształtem przypominają ryby - mają baryłkowaty tułów ze słabo wyodrębnioną głową. We wczesnych fazach rozwoju nie mają kończyn, posiadają natomiast długi ogon z fałdem skórnym pełniącym funkcję płetwy. Kijanki, podobnie jak ryby, wyposażone są w narząd linii nabocznej. Podczas ok. 16 tygodni życia w wodzie przechodzą , w czasie której rozwijają się kończyny i zanika ogon. Dochodzi także do przebudowy narządów wewnętrznych, np. skrzela zanikają, a wykształcają się płuca. Po przeobrażeniu w postać dorosłą większość płazów bezogonowych opuszcza środowisko wodne.

Jest przedstawicielem płazów ogoniastych i jednym z największych płazów w Polsce. Jej palce nie są spięte błonami pławnymi. Ciało salamandry pokrywa gruba, czarna skóra z licznymi żółtymi lub pomarańczowymi plamami o różnej wielkości i formie. Kontrastowe plamy stanowią ubarwienie ostrzegawcze, które wiąże się z obecnością w skórze gruczołów jadowych. Salamandra ma dużą i silnie spłaszczoną głowę. Walcowaty kształt tułowia i ogona ułatwia wyginanie ciała podczas poruszania się na lądzie.

Dorosłe osobniki salamandry plamistej słabo pływają, na okres rozrodu wybierają więc raczej płytkie rozlewiska górskich strumieni. Do zapłodnienia dochodzi w drogach rodnych samicy - jest to zapłodnienie wewnętrzne. Następnie samica składa zapłodnione jaja. U niektórych gatunków (jajożyworodnych) jaja zatrzymywane są w układzie rozrodczym i tam następuje rozwój zarodków.

Rzekotka drzewna to najmniejszy płaz występujący w Polsce. Wiedzie nadrzewny tryb życia. Często można ją spotkać w zaroślach w pobliżu zbiorników wodnych. Ma bardzo smukłe ciało oraz kończyny o wydłużonych palcach zakończonych , które umożliwiają utrzymywanie się na gałązkach i liściach. Rzekotkę cechuje zwykle jasnozielone ubarwienie, które jednak w zależności od temperatury, wilgotności, pory roku i barwy podłoża może się zmieniać od prawie czarnego po jasnożółte. W okresie godowym, w maju i czerwcu, w pierwszej połowie nocy, w pobliżu zbiorników wodnych można usłyszeć charakterystyczne dla samców rzekotek chóralne, donośne śpiewy. Często dochodzą z drzew rosnących nad wodą i są brane za odgłosy ptaków.

Ropucha szara to największa ropucha w Polsce. Ma krótkie kończyny, dlatego nie skacze, a raczej kroczy. Ubarwienie jej grzbietu jest ciemnoszare z licznymi małymi, ciemnobrązowymi plamkami. W skórze ropuchy szarej obficie występują gruczoły wydzielające śluz i substancje toksyczne. Zaniepokojona zamiera w bezruchu, przez co zlewa się z otoczeniem, lub przyjmuje pozycję grożącą - nadyma się i unosi ciało. Schwytana, pod wpływem ucisku, wydziela przez brodawki skórne drażniący jad, czym zmusza drapieżnika do otwarcia paszczy. Ropucha przez większość roku przebywa na lądzie. Wiedzie nocny tryb życia.

Spośród wszystkich krajowych gatunków płazów traszki są najsilniej związane ze środowiskiem wodnym. Mają smukłe ciało o ciemnym grzbiecie i jaskrawopomarańczowym lub żółtym brzuchu, zwykle usianym czarnymi plamami. Takie ubarwienie nosi nazwę ostrzegawczego. Ich ogon jest długi i bocznie spłaszczony.

Skóra płazów jest naga, cienka, delikatna i pokryta śluzem, dlatego podobnie jak płuca służy do pobierania tlenu i wydalania dwutlenku węgla.

Płazy są kręgowcami zmiennocieplnymi, których formy dorosłe bytują zwykle w wilgotnych siedliskach na lądzie, a czas rozrodu spędzają w zbiornikach słodkowodnych.

Rozwój płazów przebiega z przeobrażeniem. Występuje u nich postać larwalna oddychająca skrzelami, zwana kijanką.

W Polsce występuje 18 gatunków płazów. Wszystkie objęte są całkowitą ochroną gatunkową.

Przeanalizuj mapę przedstawiającą liczebność gatunków płazów na świecie, a następnie odpowiedz na pytania.

Na którym kontynencie występuje najwięcej płazów?
Dlaczego w Brazylii liczba gatunków płazów jest większa niż w Polsce, Kanadzie czy Australii?

Wyjaśnij, co to znaczy, że żaba trawna jest organizmem zmiennocieplnym, i jaki wpływ ma ta cecha na tryb jej życia.

W zbiornikach wodnych lub w ich pobliżu można spotkać kumaki. Są one niewielkimi płazami o krępej budowie ciała, podobnymi do ropuch. Mają ciemno ubarwiony grzbiet z licznymi gruczołami jadowymi oraz charakterystyczny pomarańczowy lub żółty brzuch nakrapiany licznymi różnokształtnymi czarnymi plamami.

Ciekawym zachowaniem kumaków jest przyjmowanie w sytuacji zagrożenia pozycji obronnej, co określa się jako . Przestraszony płaz wygina ciało, unosi głowę i miednicę wraz z kończynami tylnymi ku górze, a kończynami przednimi zasłania oczy. Uniesienie kończyn powoduje odsłonięcie jaskrawo ubarwionego podbrzusza stanowiącego dla napastnika sygnał ostrzegawczy. Mówi on o jadowitości zwierzęcia.

Znaczenie płazów w środowisku naturalnym często bywa niedoceniane. Płazy pełnią niezwykle ważną rolę w utrzymywaniu równowagi biologicznej. Dla człowieka są sojusznikami w walce ze zwierzętami postrzeganymi jako szkodniki ogrodów i pól, m.in. ślimakami i owadami (np. stonka ziemniaczana). Dotyczy to zwłaszcza ropuch, które polują na owady w nocy, zastępując śpiące wówczas ptaki owadożerne. Równie skuteczne w walce z owadami powodującymi szkody w uprawach są żaby, które w odróżnieniu od ropuch łowią je w dzień. W ten sposób ograniczają możliwość masowego pojawiania się owadów tego samego gatunku. Ponadto płazy stanowią cenne źródło pokarmu dla innych zwierząt kręgowych. Żaby i niektóre salamandry są używane jako zwierzęta laboratoryjne.

Niektórzy ogrodnicy tępią ropuchy, ponieważ uważają, że wyjadają owoce. Wyjaśnij, dlaczego ich przekonanie jest błędne.

W Polsce w środowisku naturalnym występuje 18 gatunków płazów. Wszystkie objęte są całkowitą ochroną gatunkową. W ostatniej dekadzie odnotowano dramatyczny spadek liczebności wielu gatunków płazów na całym świecie. Do ich zaniku przyczyniają się zmiany w ekosystemach powodowane działalnością człowieka, m.in. przekształcanie rozległych obszarów trawiastych - naturalnego siedliska tych zwierząt, zanikanie małych zbiorników wody słodkiej służących do ich rozrodu oraz rozwój sieci dróg, które przecinają szlaki migracyjne płazów. Ogromnym zagrożeniem dla życia tych kręgowców jest stosowanie w rolnictwie środków chemicznych oraz zanieczyszczenia przedostające się do wód gruntowych ze ścieków. Do znacznego obniżenia liczebności skrzeku i larw płazów, a co za tym idzie także osobników dorosłych, przyczynia się także zarybianie niewielkich zbiorników wodnych.

# data[].attributes.attachment_link.description
Czy wiesz, że nie tylko kameleon przybiera różne ubarwienie ciała? Kamuflaż stosuje wiele płazów. Na przykład rzekotka w krótkim czasie może zmienić barwę z zielonej na żółtawą, szarą lub brązową. Tylko uważni obserwatorzy są zdolni wypatrzyć te okazy, gdy pozostają w bezruchu.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Ryby opanowały środowisko wodne. Ich kształty, barwy i zachowania fascynują ludzi - są inspiracją dla artystów i wynalazców. Na ich wzór skonstruowano m.in. łodzie podwodne i torpedy.

wskazywać i opisywać przystosowania ciała ryby do życia w wodzie (na podstawie obserwacji);

wykazywać związek między trybem życia ryby a jej kształtem;

opisywać budowę skrzeli i wyjaśniać mechanizm wymiany gazowej u ryb;

rozpoznawać wybranych przedstawicieli ryb;

oceniać znaczenie ryb.

swoją nazwę zawdzięczają jednej z części szkieletu - kręgosłupowi biegnącemu wzdłuż osi ich ciała. Należą do zwierząt aktywnych, które mają dobrze funkcjonujący układ ruchu. Składa się on z mięśni i wewnętrznego szkieletu. Szkielet jest lekką konstrukcją złożoną z elementów, które mogą się przemieszczać względem siebie, zachowując jednocześnie ze sobą związek. Zapewniają to ruchome połączenia kości (lub elementów chrzęstnych). Kości nie mogą poruszać się samodzielnie i są wprawiane w ruch przez umocowane na nich mięśnie.

Wyjaśnij, dlaczego szkielet wewnętrzny umożliwia kręgowcom uzyskiwanie dużych rozmiarów.

Kręgowcom zwyczajowo przeciwstawia się grupę zwaną bezkręgowcami. Termin ten nie oznacza taksonu (jednostki systematycznej). Bezkręgowce to zespół grup organizmów o bardzo różnej budowie, pochodzących od różnych przodków, które łączy jedna cecha wspólna, jaką jest brak wewnętrznego szkieletu. Do bezkręgowców zalicza się parzydełkowce, płazińce, nicienie, pierścienice, mięczaki, stawonogi i wiele innych grup zwierząt. Cała ta sztucznie utworzona grupa skupia aż 98% wszystkich gatunków zwierząt.

Opisanie budowy zewnętrznej i ruchu ryby akwariowej.

Co będzie potrzebne

różne ryby akwariowe w szkolnym akwarium, np.: skalary, kirysy, neony, gupiki, welony, mułojady lub glonojady.

Instrukcja

1. Przyjrzyj się ruchowi ryby. Zaobserwuj, do czego ryba wykorzystuje płetwy piersiowe i ogon.

2. Narysuj kształt ciała każdego gatunku ryby z przodu i z boku. Oceń, który z nich pozwala rybie osiągnąć największą prędkość.

Podsumowanie

Ryby mają różne kształty. Zależą one od środowiska, w którym żyją, prowadzonego przez nie trybu życia oraz sposobu pobierania pokarmu.

Określenie wieku ryb na podstawie budowy łusek.

Co będzie potrzebne Instrukcja

1. Łuski mogą służyć do oznaczania wieku ryb. Na ich powierzchni można zaobserwować linie przyrostowe. Ryby klimatu umiarkowanego wiosną i latem rosną szybko, dlatego linie przyrostu łusek są szersze i tworzą jasne paski. Jesienią i zimą są węższe i tworzą ciemne paski. Sprawdź te informacje na poniższym rysunku.

2. Określ wiek okonia, którego łuska znajduje się na rysunku B.

3. Określ prawdopodobny wiek ryb, których łuski obserwujesz.

Podsumowanie

Aby poznać wiek ryby, wystarczy policzyć liczbę linii przyrostowych na jej łusce.

Zastanów się, czy linie przyrostowe pojawiają się na łuskach ryb żyjących w tropikach lub hodowanych w akwariach. Uzasadnij swoją hipotezę.

Ciało ryby składa się z głowy, tułowia i ogona, a jej skóra pokryta jest łuskami, które nachodzą na siebie dachówkowato, tworząc elastyczną powłokę. Umożliwia ona wyginanie ciała i chroni przed urazami mechanicznymi. Powierzchnia ciała pokryta jest śluzem. i śluz nadają skórze śliskość i zmniejszają tarcie wody podczas ruchu. Charakterystycznym elementem budowy ryb są są , specjalne fałdy skóry rozpięte na rusztowaniu ze sztywnych promieni. Płetwy występują podwójnie (płetwy parzyste) - piersiowe i brzuszne oraz pojedynczo (płetwy nieparzyste) - grzbietowa, ogonowa i odbytowa. Płetwy mają dużą powierzchnię, dlatego ułatwiają przemieszczanie się w wodzie.

Kształt ciała ryby zależy od jej trybu życia. Ryby szybko pływające (śledzie, tuńczyki i szczupaki) mają wrzecionowaty, opływowy kształt. Gatunki żyjące wśród wodnych roślin lub skał, jak leszcz i karp, mają ciało spłaszczone bocznie, dzięki czemu łatwiej im pływać między przeszkodami. Flądry przebywają przy dnie morskim i są spłaszczone grzbietobrzusznie. Dzięki temu mogą szybko się zagrzebać w piasku. Ciało pławikoników może wykształcać specjalne wypustki, które maskują je wśród wodorostów. Najeżka ma łuski przekształcone w kolce, które chronią rybę przed atakami drapieżników. Zagrożona, napełnia ciało wodą i przybiera wygląd kolczastej kuli.

Ustalenie częstości oddechów u ryby.

Co będzie potrzebne Instrukcja

1. Przyjrzyj się rybie poruszającej się w akwarium. Zaobserwuj ruchy pyszczka i pokryw skrzelowych.

2. Policz ruchy oddechowe, które wykonuje ryba w ciągu 1 minuty. Powtórz liczenie kilka razy.

Podsumowanie

Wieczka skrzelowe działają jak pompa ssąca wytwarzająca niewielkie podciśnienie. Ruchy oddechowe przyspieszają przepływ wody z gardzieli przez jamę skrzelową na zewnątrz organizmu.

Skóra węgorza pokryta jest drobnymi łuskami i grubą warstwą śluzu. Ryba ta może wypełzać w nocy na ląd i oddychać powietrzem atmosferycznym. Wyjaśnij, jak to robi.

Poskoczek mułowy okresowo przebywa na lądzie, ponieważ silnie ukrwione ściany pęcherza pławnego umożliwiają mu oddychanie tlenem atmosferycznym.

Większość ryb posiada ubarwienie maskujące. Część brzuszna ciała wielu z nich jest jasna, dlatego drapieżniki wypatrujące ofiary od dołu, na tle jasnego nieba, mają utrudnione zadanie. Ciemna część grzbietowa przeszkadza z kolei w wypatrzeniu ich z powietrza. Niektóre ryby przybierają ubarwienie ostrzegawcze.

Ryby ptaszorowate, zwane latającymi, mają duże płetwy piersiowe. W razie ataku drapieżników potrafią wyskoczyć z wody i szybować na rozłożonych płetwach jak na skrzydłach nawet przez 10 sekund.

Ryby pobierają rozpuszczony w wodzie tlen za pomocą narządów wymiany gazowej zwanych . Są one położone po obu stronach gardzieli. Składają się z licznych, drobnych i cienkich blaszek skrzelowych, które przybierają czerwoną barwę, ponieważ znajduje się w nich wiele naczyń krwionośnych. Mogą być ukryte pod , jak u szczupaka, lub pozbawione pokryw, jak u rekina (wtedy na boku ciała widzimy poszczególne szpary skrzelowe). Woda zawierająca tlen wpływa do pyska ryby, a potem przeciska się pomiędzy blaszkami skrzelowymi na zewnątrz. Tlen z wody przenika do krwi na drodze dyfuzji, a dwutlenek węgla z naczyń krwionośnych przenika do wody i wraz z nią opuszcza ciało. Liczba ruchów oddechowych zależy od aktywności ryby i zawartości tlenu w wodzie.

Ryby to zwierzęta , zwykle , choć są wśród nich gatunki , a nawet .
W okresie godowym ryby spotykają się na , które odbywa się w miejscu zwanym tarliskiem. Samice składają bezpośrednio do wody - jaja otoczone galaretowatą osłonką. Samce podpływają do nich i oblewają je mleczem, w którym znajdują się plemniki. Dochodzi do zapłodnienia zewnętrznego, czyli zachodzącego poza organizmem samicy. Ryby przechodzą rozwój prosty. Z zapłodnionych jaj wylęgają się młode ryby - , które są podobne do form dorosłych.

Większość ryb nie opiekuje się ani ikrą, ani narybkiem. Można jednak spotkać nieliczne wyjątki, takie jak koniki morskie, iglicznie, cierniki czy pielęgnice, które są bardzo troskliwymi rodzicami.

U niektórych gatunków ryb tarło przebiega w innym środowisku niż to, w którym żyją osobniki dorosłe. Na przykład występujące w Polsce węgorze żyją w wodach słodkich, ale aby złożyć jaja, płyną do Morza Sargassowego. Wędrówka trwa aż półtora roku i jest tak wycieńczająca, że po tarle dorosłe osobniki giną.

Największym przedstawicielem ryb jest rekin wielorybi osiągający długość do 16 m i masę ok. 17 ton. W przeciwieństwie do innych rekinów nie jest drapieżny, lecz żywi się planktonem. Odcedza go z wody za pomocą specjalnych wyrostków filtracyjnych obecnych na łukach skrzelowych. W ciągu godziny potrafi przefiltrować aż 6000 l wody.

Sum pospolity jest największą rybą słodkowodną w Polsce i Europie. Ciało ma długie, osiągające 2 m , praktycznie pozbawione łusek. Posiada charakterystyczną pokaźną głowę z dużym, szerokim otworem gębowym otoczonym 6 wąsami. Poluje nocą, głównie na inne ryby, a czasem także na żaby, małe ssaki, a nawet ptaki wodne.

Ochronę gatunkową ryb w Polsce po raz pierwszy w 1578 r. wprowadził król Stefan Batory.

Ryby są zwierzętami zmiennocieplnymi, żyjącymi w wodach słodkich i słonych.

Ciało większości ryb ma kształt opływowy i jest podzielone na głowę, tułów i ogon.

Pokrycie skóry ryb zmniejsza tarcie między nimi a wodą podczas poruszania się.

Ryby charakteryzuje obecność płetw parzystych i nieparzystych.

Charakterystycznym zmysłem ryb jest linia naboczna informująca je o ruchach wody.

Wymiana gazowa u ryb zachodzi przez skrzela.

Większość ryb jest jajorodna, występuje u nich zapłodnienie zewnętrzne.

Woda ma większą gęstość niż powietrze i stawia znacznie większy opór. Jakie cechy budowy pomagają rybom pokonać opór wody i wykorzystać go do osiągania dużej prędkości?

Wyszukaj w Internecie nazwy gatunkowe 3 chronionych rodzimych gatunków ryb niewymienionych w module. Podaj w przypadku każdego z nich cechę pozwalającą na jego identyfikację.

Leszcz ma ciało silnie wygrzbiecone oraz bocznie spłaszczone, pokryte dużymi łuskami. Otwór gębowy położony na dole głowy tworzy charakterystyczny, wysuwalny ryjek, którym ryba zasysa muł, a następnie wyszukuje w nim cząstki pokarmu. Żyje w stadach, w głębokiej wodzie słodkiej z bogatą roślinnością.

Płoć jest rybą słodkowodną, drobną, wysmukłą. Żyje w stadach. Zjada zarówno pokarm roślinny, jak i zwierzęcy. Narybek żywi się zooplanktonem. Roczne ryby przechodzą na pokarm pochodzący z dna - skorupiaki, larwy owadów oraz glony i inne rośliny. Dorosła płoć odżywia się mięczakami. Stanowi pokarm dla szczupaków, sandaczy oraz sumów.

Błazenki żyją w symbiozie z parzydełkowcami. Ryby te pokryte są specjalnym śluzem, który daje im odporność na parzące właściwości ukwiałów. Dzięki niemu mogą chronić się przed drapieżnikami wśród macek koralowców. W zamian odstraszają ryby żywiące się ukwiałami, a jednocześnie zwabiają inne, stanowiące ich pokarm. Czyszczą również parzydełka z nagromadzonych na ich powierzchni drobin pokarmowych.

Z wątroby ryb pozyskuje się , płynny tłuszcz bogaty w witaminy, stosowany w leczeniu niektórych chorób, np. krzywicy. Ryby hoduje się nie tylko dla celów konsumpcyjnych, ale także estetycznych (ryby akwariowe). Pstrąg potokowy i sieja są .

W Polsce całkowitą ochroną prawną objętych jest 26 gatunków ryb. Należy do nich m.in. jesiotr zachodni, do którego wytępienia przyczyniły się nadmierne połowy, zanieczyszczenie wód Bałtyku i rzek, oraz przegradzanie ich zaporami. Kolejnych 29 gatunków objętych jest częściową ochroną gatunkową, głównie w okresie tarła. Należą do nich m.in. węgorz europejski, szczupak pospolity i sum europejski. Ze względu na nadmierne połowy i kłusownictwo w Morzu Bałtyckim zagrożone są zasoby dorsza bałtyckiego. Grozi to naruszeniem równowagi ekologicznej morza.

# data[].attributes.attachment_link.description
Ryby opanowały środowisko wodne. Ich kształty, barwy i zachowania fascynują ludzi - są inspiracją dla artystów i wynalazców. Na ich wzór skonstruowano m.in. łodzie podwodne i torpedy. wskazywać i opisywać przystosowania ciała ryby do życia w wodzie (na podstawie obserwacji); wykazywać związek między trybem życia ryby a jej kształtem; opisywać budowę skrzeli i wyjaśniać mechanizm wymiany gazowej u ryb; rozpoznawać wybranych przedstawicieli ryb; oceniać znaczenie ryb.

# data[].attributes.headline
Podsumowanie działu "Ciało człowieka" - lekcja

# data[].attributes.subject
Podsumowanie działu "Ciało człowieka" - lekcja

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Oddychanie zwykle kojarzy się nam z wdechem i wydechem. Tymczasem jest to dużo bardziej złożona czynność życiowa. Odbywająca się w płucach wymiana gazowa umożliwia dostarczenie tlenu każdej żywej komórce. Tlen jest wykorzystywany do oddychania komórkowego. Na czym ten proces polega i co oprócz tlenu jest jeszcze potrzebne?

wyjaśniać, na czym polega oddychanie komórkowe;

wykazywać doświadczalnie, że tlen jest potrzebny do spalania;

wykrywać produkty oddychania komórkowego: dwutlenek węgla i wodę.

Aby zrozumieć, na czym dokładnie polega oddychanie, musimy dowiedzieć się, czym jest spalanie. Jest to reakcja chemiczna różnych substancji z tlenem, podczas której uwalniana jest energia - dlatego czujemy ciepło i widzimy światło. Dzięki możemy uzyskać energię potrzebną do ogrzania mieszkania i ugotowania posiłku. Do uwolnienia energii zawartej na przykład w drewnie niezbędny jest tlen z powietrza. Przekonamy się o tym, wykonując doświadczenie.

Świeczka przykryta szklanką pali się do czasu, aż zużyje tlen znajdujący się w powietrzu wewnątrz szklanki. Spalaniu towarzyszy skraplanie pary wodnej. Można to stwierdzić, obserwując wewnętrzną ściankę szklanki oraz dotykając jej po zgaśnięciu świeczki. Paląca się świeczka dostarcza światło oraz wydziela ciepło. Na skutek tego procesu powstają nowe substancje: para wodna i dwutlenek węgla.

Zbadanie zmian zachodzących podczas spalania.

Co będzie potrzebne Instrukcja

1. Zapal świeczkę.

2. Poproś osobe dorosłą, by potrzymała lusterko na pewnej wysokości nad płomieniem.

3. Obejrzyj uważnie lusterko.

4. Poproś osobę dorosłą, by ostrożnie, żeby się nie oparzyć, potrzymała łyżeczkę kilkanaście sekund tuż nad płomieniem.

5. Obejrzyj uważnie łyżeczkę. Nie dotykaj części, która była w ogniu!

Podsumowanie

Świeczka zbudowana jest z substancji zbudowanych m.in. z węgla. Podczas spalania substancje te ulegają rozkładowi. Jeśli na lusterku obserwujemy pojawienie się kropel wody, oznacza to, że w dymie ze świeczki znajduje się para wodna. Z kolei na łyżeczce pojawił się czarny osad - to sadza, czyli forma węgla.

oddychanie komórkowe nie zachodzi tak gwałtownie, jak spalanie;

energia powstała podczas oddychania nie rozprasza się w postaci światła i ciepła, lecz jest magazynowana przez organizm.

W organizmie człowieka odbywa się proces polegający na uwalnianiu energii zawartej w pożywieniu przy udziale tlenu. Proces ten zachodzi w każdej komórce ciała, dlatego nazywa się go oddychaniem komórkowym oddychaniem komórkowym . Jest on typowy dla wszystkich żywych organizmów. U większości bierze w nim udział tlen. Oddychanie komórkowe jest bardzo podobne do spalania, ale istnieją dwie ważne różnice:

Animacja prezentuje komórkę zwierzęcą, do której z lewej strony wnikają pokarm i tlen. W komórce pokarm jest rozkładany w obecności tlenu. W wyniku czego powstaje: energia, woda i dwutlenek węgla. Dwa ostatnie produkty wydostają się po prawej stronie z komórki.

shuffle Odtwarzanie losowe skip_previous Poprzedni play_circle_outline pause_circle_outline Odtwórz/Pauza skip_next Następny repeat Powtórz

volume_up volume_off Wycisz/Wyłącz wyciszenie

subtitles Napisy fullscreen fullscreen_exit Tryb pełnoekranowy

Film dostępny na portalu epodreczniki.pl
Animacja prezentuje komórkę zwierzęcą, do której z lewej strony wnikają pokarm i tlen. W komórce pokarm jest rozkładany w obecności tlenu. W wyniku czego powstaje: energia, woda i dwutlenek węgla. Dwa ostatnie produkty wydostają się po prawej stronie z komórki.

W wyniku oddychania komórkowego w organizmie człowieka może powstać ponad pół litra wody dziennie.

Stwierdzenie obecności dwutlenku węgla w wydychanym powietrzu.

Co będzie potrzebne

woda,

woda wapienna,

2 słoiki,

3 szklanki,

słomka do napojów,

lusterko.

Instrukcja

1. Do dwóch szklanek wlej wodę wapienną, a do trzeciej wodę z kranu

.

2. Do jednej ze szklanek z wodą wapienną i do szklanki z wodą wdmuchuj przez rurkę wydychane powietrze.

3. Do drugiej szklanki z wodą wapienną wdmuchuj powietrze atmosferyczne na przykład za pomocą pompki.

4. Porównaj wygląd cieczy we wszystkich szklankach.

Podsumowanie

Woda wapienna w obecności dwutlenku węgla mętnieje. Jeśli woda wapienna zmętniała w szklance, do której było wdmuchiwane powietrze, to oznacza, że w wydychanym powietrzu jest więcej dwutlenku węgla niż w powietrzu wdychanym.

R15WN3gC0Be7e 1

Demonstrator przygotowuje trzy szklanki, pojemnik z wodą wapienną i słomki. Wlewa do pierwszej szklanki zwykłą wodę z kranu, po czym wkłada do środka słomkę i dmucha. Po zbliżeniu na szklankę widać, że nic się nie dzieje. Demonstrator napełnia dwie pozostałe szklanki do połowy wodą wapienną. Wkłada do jednej ze szklanek z wodą wapienną słomkę i dmucha w nią. Kiedy przestaje, następuje zbliżenie na szklankę; widać, że woda zmętniała. Zbliżenie na trzecią szklankę z wodą wapienną - widać, że nic się nie zmieniło. Na koniec demonstrator bierze do ręki lusterko i delikatnie dmucha na nie z bliska. Zbliżenie na lusterko - widać, że pojawiły się kropelki wody

shuffle Odtwarzanie losowe skip_previous Poprzedni play_circle_outline pause_circle_outline Odtwórz/Pauza skip_next Następny repeat Powtórz

volume_up volume_off Wycisz/Wyłącz wyciszenie

subtitles Napisy fullscreen fullscreen_exit Tryb pełnoekranowy

Film dostępny na portalu epodreczniki.pl
Demonstrator przygotowuje trzy szklanki, pojemnik z wodą wapienną i słomki. Wlewa do pierwszej szklanki zwykłą wodę z kranu, po czym wkłada do środka słomkę i dmucha. Po zbliżeniu na szklankę widać, że nic się nie dzieje. Demonstrator napełnia dwie pozostałe szklanki do połowy wodą wapienną. Wkłada do jednej ze szklanek z wodą wapienną słomkę i dmucha w nią. Kiedy przestaje, następuje zbliżenie na szklankę; widać, że woda zmętniała. Zbliżenie na trzecią szklankę z wodą wapienną - widać, że nic się nie zmieniło. Na koniec demonstrator bierze do ręki lusterko i delikatnie dmucha na nie z bliska. Zbliżenie na lusterko - widać, że pojawiły się kropelki wody

Zastanów się i wyjaśnij, dlaczego organizm pozbawiony tlenu umiera po kilku minutach mimo obecności w komórkach pokarmu.

Podczas spalania substancji wydzielane jest ciepło i światło. Spalanie najczęściej odbywa się w obecności tlenu.

Podczas oddychania komórkowego w obecności tlenu uwalniana jest energia zawarta w pokarmie. W przeciwieństwie do spalania jest to proces stopniowy, energia jest magazynowana, a następnie wykorzystywana do wykonywania różnych czynności życiowych.

Powietrze wydychane zawiera mniej tlenu, a więcej dwutlenku węgla i pary wodnej niż powietrze wdychane.

Zastanów się, czy czas palenia się dwóch świeczek przykrytych jednym słoikiem będzie taki sam jak pojedynczej. Zaprojektuj doświadczenie i wykonaj je w obecności osoby dorosłej. Zapisz w zeszycie wynik doświadczenia i jego wyjaśnienie.

reakcja chemiczna polegająca na rozkładzie pokarmu, zachodząca w żywych komórkach w obecności tlenu; podczas reakcji uwalniana jest energia, a produktami ubocznymi są dwutlenek węgla i woda

reakcja chemiczna polegająca na rozkładzie substancji, w wyniku czego powstaje energia w postaci ciepła i światła; spalanie odbywa się najczęściej z udziałem tlenu

Udział w procesie oddychania komórkowego biorą głównie cukry i tłuszcze. Dlatego pokarmy bogate w te składniki pokarmowe nazywamy energetycznymi. Zarówno pokarm, jak i tlen są przenoszone do komórek za pomocą krwi. W wyniku oddychania komórkowego uwalniana jest energia; powstają też produkty uboczne: dwutlenek węgla i woda. Organizm wykorzystuje energię do różnych procesów życiowych, np. poruszania się, utrzymania temperatury ciała czy wzrostu. Dwutlenek węgla jest usuwany podczas wymiany gazowej, zaś woda może zostać spożytkowana przez organizm. ( Oddychanie komórkowe)

Powietrze składa się głównie z azotu i tlenu, niewielkich ilości dwutlenku węgla oraz innych gazów. Z tych składników tylko tlen podtrzymuje palenie i jest wykorzystywany podczas oddychania komórkowego. Zawartość tlenu w wydychanym powietrzu zmniejsza się, ponieważ część została wykorzystana do rozkładu pokarmu. Więcej jest natomiast dwutlenku węgla i wody (w postaci pary wodnej) - substancji powstałych w wyniku oddychania komórkowego. Ilość pozostałych składników nie ulega zmianie.

Jednym z niebezpieczeństw związanych z pożarem jest zaczadzenie, czyli przedostanie się do organizmu czadu - bezbarwnego, bezwonnego i silnie trującego gazu. Dlaczego? Otóż tlen jest rozprowadzany przez komórki krwi. Jeśli we wdychanym powietrzu znajduje się czad, to trwale się on z nimi łączy i tlen nie może być już transportowany.

( Ochrona przed czadem)

# data[].attributes.attachment_link.description
Oddychanie zwykle kojarzy się nam z wdechem i wydechem. Tymczasem jest to dużo bardziej złożona czynność życiowa. Odbywająca się w płucach wymiana gazowa umożliwia dostarczenie tlenu każdej żywej komórce. Tlen jest wykorzystywany do oddychania komórkowego. Na czym ten proces polega i co oprócz tlenu jest jeszcze potrzebne?

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Czy wiesz, co ma wspólnego kamera lub aparat fotograficzny z twoimi oczami? Otóż kamera - urządzenie stworzone przez człowieka - działa na tej samej zasadzie co oko. Ludzkie oczy są przy tym dużo lepszym i dokładniejszym przyrządem służącym do obserwacji. Jak to się dzieje, że widzimy otaczający nas świat?

nazywamy komórkę lub narząd, który odbiera informację docierającą ze środowiska. W przypadku zmysłu wzroku komórki takie znajdują się w oku, które rejestruje sygnały świetlne. Odbiera ono informację o ruchu, kształtach, barwach i odległościach.

Animacja przedstawia budowę oka człowieka. Kolejne slajdy pokazują budowę gałki ocznej oglądanej z profilu. Gałka umieszczona jest w oczodole i ma kształt kulisty. Z przodu gałki znajduje się przezroczysta rogówka, następnie kolorowa tęczówka z otworem w środku - źrenicą. Następnie wypukła przezroczysta soczewka, która skupia promienie świetlne na siatkówce pokrywającej tylna część gałki ocznej. Od siatkówki odchodzi nerw wzrokowy.

shuffle Odtwarzanie losowe skip_previous Poprzedni skip_next Następny repeat Powtórz

Film dostępny na portalu epodreczniki.pl
Animacja przedstawia budowę oka człowieka. Kolejne slajdy pokazują budowę gałki ocznej oglądanej z profilu. Gałka umieszczona jest w oczodole i ma kształt kulisty. Z przodu gałki znajduje się przezroczysta rogówka, następnie kolorowa tęczówka z otworem w środku - źrenicą. Następnie wypukła przezroczysta soczewka, która skupia promienie świetlne na siatkówce pokrywającej tylna część gałki ocznej. Od siatkówki odchodzi nerw wzrokowy.

Wiemy już, jak światło wnika do oka. Teraz dowiedzmy się, jak powstaje obraz.

Obraz na siatkówce jest pomniejszony i odwrócony. W oku znajdują się komórki reagujące na światło, które przesyłają informacje do mózgu. Tam sygnały są przetwarzane w taki sposób, że widzimy obraz normalnie, a nie „do góry nogami".

Czy wiesz, że aparaty fotograficzne odróżniają tylko trzy kolory - czerwony, niebieski i zielony? Wszystkie pozostałe powstają poprzez nałożenie się tych trzech barw. Ludzkie oko działa podobnie - rejestruje barwy czerwoną, zieloną i niebieską. Jednak nakładanie się tych barw sprawia, że widzimy ogromną ilość kolorów.

Teraz, gdy wiemy, jak powstaje obraz, zastanówmy się, jak to możliwe, że widzimy obiekty znajdujące się w różnych odległościach. W aparatach fotograficznych i kamerach możliwe jest nastawienie ostrości. Nasze oko, podobnie jak aparat fotograficzny, nie jest w stanie widzieć ostro wszystkich przedmiotów znajdujących się w różnych odległościach. Ostro widzimy tylko te z nich, na których skupiamy swój wzrok. Wówczas soczewka przyjmuje taki kształt, aby w zdrowym oku na siatkówce powstał obraz tych przedmiotów. Zdolność taką nazywamy oka.

Animacja przedstawia oko ludzkie w przekroju, przed im widoczny motyle. Pojawia się lupka ukazująca, jak w danej chwili obraz jest widoczny. Motylek przybliża się do oka, obraz w lupce staje się nieostry. Soczewka zmienia kształt, obraz w lupce znów staje się ostry. Motylek oddala się od oka, obraz w lupce staje się nieostry. Soczewka ponownie zmienia kształt i obraz w lupce znów jest ostry

shuffle Odtwarzanie losowe skip_previous Poprzedni skip_next Następny repeat Powtórz

Film dostępny na portalu epodreczniki.pl
Animacja przedstawia oko ludzkie w przekroju, przed im widoczny motyle. Pojawia się lupka ukazująca, jak w danej chwili obraz jest widoczny. Motylek przybliża się do oka, obraz w lupce staje się nieostry. Soczewka zmienia kształt, obraz w lupce znów staje się ostry. Motylek oddala się od oka, obraz w lupce staje się nieostry. Soczewka ponownie zmienia kształt i obraz w lupce znów jest ostry

Akomodacja oka to zmiana kształtu soczewki umożliwiająca ostre widzenie przedmiotów znajdujących się w różnej odległości od oka.

Niektórzy ludzie cierpią na daltonizm - nie rozpoznają pewnych barw. Zaburzenie to jest nieuleczalne. Jednak funkcjonowanie daltonistów w społeczeństwie ułatwiają różne udogodnienia - np. światła na przejściach dla pieszych we wszystkich krajach są ustawione w tej samej kolejności: zielone na dole, a czerwone na górze. Dzięki temu daltonista wie, jakie światło się pali, mimo że nie rozpoznaje barw.

Porównanie wzroku człowieka zdrowego i cierpiącego na daltonizm

Zakrywając jedno oko, mamy trudności z oceną odległości, w jakiej znajdują się od nas obserwowane przedmioty. Dlaczego tak się dzieje?

Ustalenie, po co nam dwoje oczu.

Co będzie potrzebne Instrukcja

1. Połóż na stole jeden z ołówków.

2. Zamknij lewe oko. Unieś rękę z wysuniętym kciukiem tak, by zasłaniał on zaostrzony koniec ołówka.

3. Otwórz lewe oko i zamknij prawe. Czy teraz widzisz koniec ołówka?

4. Weź do każdej ręki po jednym ołówku. Rozłóż ręce na boki, a następnie energicznie zbliż je do siebie tak, by ołówki zetknęły się zaostrzonymi końcami.

5. Zamknij jedno oko i powtórz poprzednią czynność. Pamiętaj, by zbliżać ołówki energicznym ruchem. Czy łatwo je zetknąć, patrząc tylko jednym okiem?

Podsumowanie

Lewe i prawe oko odbierają nieco inne obrazy. Gdy mózg złoży oba, otrzymujemy trójwymiarowy obraz otaczającego nas świata. Ponadto dzięki parze oczu można poprawnie ocenić odległość. Patrzenie na świat tylko jednym okiem bardzo by to utrudniało.

Nie wszystkie zwierzęta widzą tak samo jak ludzie. Na przykład psy nie widzą barwy czerwonej, a krowy w ogóle nie odróżniają kolorów - widzą tylko czerń i biel. Konie za to mają oczy po obu stronach głowy, a nie z przodu jak ludzie - widzą dobrze wszystko, co jest po bokach, ale nie widzą tego, co znajduje się tuż przed nimi.

Narządami zmysłu wzroku są receptory znajdujące się w oczach. Odbierają one bodźce świetlne z otoczenia.

W oku powstaje obraz pomniejszony i odwrócony.

Dzięki zmianie kształtu soczewki, czyli akomodacji, możemy skupiać wzrok na obiektach umieszczonych w różnej odległości.

Dzięki posiadaniu dwojga oczu człowiek może widzieć trójwymiarowo i poprawnie oceniać odległość.

zmiana kształtu soczewki umożliwiająca ostre widzenie przedmiotów znajdujących się w różnej odległości od oka

wyspecjalizowane komórki lub narządy odbierające bodźce zewnętrzne

Pojawia się zdjęcie ukazujące siedzących na łące ludzi. Obraz zawiera wiele kolorów - widzenie przez człowieka. Następuje zmiana widoku, to samo zdjęcie, ale kolory wyblakłe, za to kształty wyostrzone - widzenie przez kota. Pojawia się to samo zdjęcie, ale bez czerwieni - widzenie przez psa. To samo zdjęcie, ale rozdzielone na dwie części - widzenie przez konia.

shuffle Odtwarzanie losowe skip_previous Poprzedni skip_next Następny repeat Powtórz

Film dostępny na portalu epodreczniki.pl
Pojawia się zdjęcie ukazujące siedzących na łące ludzi. Obraz zawiera wiele kolorów - widzenie przez człowieka. Następuje zmiana widoku, to samo zdjęcie, ale kolory wyblakłe, za to kształty wyostrzone - widzenie przez kota. Pojawia się to samo zdjęcie, ale bez czerwieni - widzenie przez psa. To samo zdjęcie, ale rozdzielone na dwie części - widzenie przez konia.

Oczy niektórych zwierząt mają specyficzną budowę. Na przykład oczy owadów są złożone z tysięcy małych segmentów. Wszystkie razem tworzą obraz otoczenia. Oczy takie doskonale widzą ruch i kolory, ale nie najlepiej odróżniają kształty. Poza tym niektóre owady dostrzegają promieniowanie UV, które dla nas jest niewidzialne.

# data[].attributes.attachment_link.description
Czy wiesz, co ma wspólnego kamera lub aparat fotograficzny z twoimi oczami? Otóż kamera - urządzenie stworzone przez człowieka - działa na tej samej zasadzie co oko. Ludzkie oczy są przy tym dużo lepszym i dokładniejszym przyrządem służącym do obserwacji. Jak to się dzieje, że widzimy otaczający nas świat?

# data[].attributes.attachment_link.description
E‑podręczniki to bezpłatne i dostępne dla wszystkich materiały edukacyjne.

# data[].attributes.attachment_link.description
E‑podręczniki to bezpłatne i dostępne dla wszystkich materiały edukacyjne.

# data[].attributes.attachment_link.title
Zielona Lekcja - portal ekologiczny - zdrowie, OZE, elektromobilność

# data[].attributes.attachment_link.description
Portal ekologiczny nastawiony na szerzenie wiedzy z zakresu OZE, zdrowego trybu życia czy elektromobilności. Zapraszamy fanów ekologicznych rozwiązań.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
ZASOBY PRZYRODY

Zasoby nieodnawialne

Zasoby nieodnawialneto zasoby, których wykorzystanie powoduje stałe i bezpowrotne ich ubywanie, prowadzące do całkowitego wyczerpania. Zalicza się do nich surowce mineralne takie jak:węgiel: kamienny, brunatnygaz ziemnyropa naftowarudy metali i niemetalisól kamiennawody mineralne

Definicja

Zasoby przyrody (zasoby naturalne lub bogactwa naturalne) -to wszystkie składniki materii i energii wykorzystywane przez człowieka. Można je podzielić na odnawialne i nieodnawialne.

Zasoby odnawialne

Zasoby odnawialne to takie, które mimo użytkowania ulegają samoodtwarzaniu w toku naturalnych procesów zachodzących na Ziemi. Zaliczamy tu:powietrzeatmosferęwodęglebylasyroślinyzwierzętaenergia wiatru, Słońca, wody

Odpady

Zrównoważony rozwój

Zrównoważony rozwójpolega na gospodarowaniu zasobami środowiska w taki sposób, aby osiągnąć możliwie największe trwałe korzyści z bieżącej produkcji i plonów oraz zaleca dbałość o racjonalne gospodarowanie tymi zasobami z myślą o ochronie środowiska.

# data[].attributes.attachment_link.title
zasoby przyrody by Monika Kolmetz on Genially

# data[].attributes.attachment_link.description
ZASOBY PRZYRODY Zasoby nieodnawialne Zasoby nieodnawialneto zasoby, których wykorzystanie powoduje stałe i bezpowrotne ich ubywanie, prowadzące do całkowitego wyczerpania. Zalicza się do nich surowce mineralne takie jak:węgiel: kamienny, brunatnygaz ziemnyropa naftowarudy metali i niemetalisól kamiennawody mineralne Definicja Zasoby przyrody (zasoby naturalne lub bogactwa naturalne) -to wszystkie składniki materii i energii wykorzystywane przez człowieka.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Przestrzeń, którą zajmuje dany organizm wraz z zespołem czynników abiotycznych umożliwiających jego życie, to...

Tolerancja ekologiczna

siedlisko

środowisko

Zdolność przystosowania się organizmów do zmian czynników abiotycznych to...

zakres toleracji ekologicznej

tolerancja ekologiczna

Organizmy, które lepiej przystosowują się do zmian danego czynnika środowiska i ich obszar występowania jest roległy mają...

szeroki zakres tolerancji ekologicznej

wąski zakres tolerancji ekologicznej

Organizmy mające szeroki zakres tolerancji pod względem danego czynnika to...

eurybionty

stenobionty

Bioindykatory to...

gatunki pospolite

gatunki wskaźnikowe

Do roślin wskaźnikowych sugerujących gleby kwaśne należy...

mak polny

wrzos

Na glebach suchych często można spotkać...

naparstnicę

niecierpek

Na glebach zasobnych w azot możemy spotkać...

gwiazdnicę

różanecznik

Niecierpek najlepiej się czuje na glebach...

suchych

wilgotnych

Wynikiem różnej tolerancji ekologicznej na temperaturę jest...

geograficzne rozmieszczenie gatunków

stan fizjologiczny organizmu

Małe małżowiny uszne, przez które traci mało ciepła oraz grubą sierść posiada...

piesiec

fenek pustynny

Szeroki zasięg występowania posiada...

lis polarny

lis rudy

Rozwielitki, chlorelle bądź pałki szerokolistne wykorzystuje się do badania stanu czystości...

wód

powietrza

Znanym sposobem na ustalenie stanu zanieczyszczenia powietrza dwutlenkiem siarki jest obserwacja...

grzybów

porostów

Start over?

BRAWO!

Lorem ipsum dolor sit amet, consectetuer adipiscing elit, sed diam nonummy nibh euismod tincidunt ut laoreet dolore magna aliquam erat volutpat.

# data[].attributes.attachment_link.title
tolerancja ekologiczna by Monika Kolmetz on Genially

# data[].attributes.attachment_link.description
Przestrzeń, którą zajmuje dany organizm wraz z zespołem czynników abiotycznych umożliwiających jego życie, to... Tolerancja ekologiczna siedlisko środowisko Zdolność przystosowania się organizmów do zmian czynników abiotycznych to... zakres toleracji ekologicznej tolerancja ekologiczna Organizmy, które lepiej przystosowują się do zmian danego czynnika środowiska i ich obszar występowania jest roległy mają...

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Ptaki

START

escape game

WSTĘP

MISJA

BOHATEROWIE

czy wiesz dostatecznie dużo, by uciec?

WSTĘP

MISJA

BOHATEROWIE

Musisz wydostać się z pułapki. Kluczem do tego będzie wiedza dotycząca ptaków.Nie zaczynaj więc gry bez solidnych podstaw.Lepiej porządnie przewertuj podręczniki i materiały, jakie znajdziesz w bibliotece, w której Cię zamknięto.Powodzenia!

x

WSTĘP

MISJA

BOHATEROWIE

Wredna Facetka od bioli zamknęła Cię w starej szkole. Aby się wydostać, musisz wykazać się wiedzą.Postaraj się nie robić błędów, każdy Twój krok jest ważny i może zwieść Cię na manowce.Wiedza to potęga i pomoże Ci szybciej wydostać się z tego labiryntu pułapek.Dzięki niej osiągniesz także sukces na sprawdzianie.

x

WSTĘP

MISJA

BOHATEROWIE

x

Wredna Facetka od bioli

Ty

To ona motywuje do zdobycia wiedzy

Biedny uczeń, zakmnięty i osamotniony w walce o wiedzę

Duch starego nauczyciela

Skutecznie utrudnia wyjście z budynku

Znajdź klucz aby wyjść z biblioteki...

W świetle latarki bedzie łatwiej.Może jednak zaczniesz od przewertowania starych podręczników?

Udało się,Teraz wystarczy poszukać wyjścia.

zamknięte...

Poszukaj wskazówki

Ile jest grup kręgowców stałocieplnych?

1

1I

III

IV

V

V/

Coś poszło nie tak...

1

1I

III

IV

V

V/

Ciało pokryte cienką i suchą skórą, z której wyrastają pióra. Pióra nadają opływowy (aerodynamiczny) kształt ciała oraz zwiększają powierzchnię podczas lotu.Opis dotyczy grupy nazywanej

Użyj maszyny do pisania.

Wpisz właściwe litery

Coś poszło nie tak...

...pisz dalej

...pisz dalej

...pisz dalej

...pisz dalej

Szukaj...

Duch starego nauczyciela zada Ci kilka pytań

odpowiadaj roztropnie

kościpneumatyczne

kości pneumatoidalne

kości reumatoidalne

Kości ptaków, dzięki którym ich ciało jest lekkie to?

Czaszka ptaków nie ma zębów ponieważ:

zęby się w niej nie mieszczą

obciążałyby głowę podczas lotu

ptaki drapieżne mają zęby

Czaszka ptaków nie ma zębów ponieważ:

zęby się w niej nie mieszczą

obciążałyby głowę podczas lotu

ptaki drapieżne mają zęby

Dzięki temu organowi układ oddechowy ptaka jest bardzo wydajny

płuca

worki powietrzne

opłucna

Poszukaj wskazówki w gabineciedentystki szkolnej

Ptaki posiadają silne mięśnie poruszające skrzydłami. Są one przyczepione do szerokiego grzebienia znajdującego się na mostku.

Szukaj...

ile kończyn mają ptaki?

2

4

3

do grzebienia na mostku

do mostka na grzebieniu

do grzybienia mostkowego

Do czego przyczepione sa mięśnie ptaków poruszające skrzydłami?

Rodzą pisklęta, którym muszą dostarczać pokarm.

Zagniazdowniki

Gniazdowniki

Gniazdowce

Szukaj wskazówki i idź dalej

Nieco tu ciemno...

sterówkę

lotkę

puchowe

Które pióro ptak ma w ogonie?

lotka

puchowe

sterówka

Które pióro nie ma stosiny?

promienie

haczyki

stosina

Co zapewnia trwałość konstrukcji chorągiewki?

Idź dalej, szukaj wyjścia

Drzwi, może to wyjście?

Zamknięte, poszukaj klucza.

Stara szafa na akta. Co tam może być?

Rycina na pewno się przyda, Trzeba zapamiętać co przedstawia!

Ciekawe co tu kiedyś było?

co to jest? chyba telefon? dotknij ekranu i sprawdź. Może uda się wezwac pomoc?

jakie może być hasło?

spróbuj "pisać" wyraz a nie klikać numera jaki wyraz? znajdziesz podpowiedź w innym pomieszczeniu

jeszcze raz...

jakie może być hasło?

coraz bliżej...

już prawie koniec...

jeszcze chwila...

blisko...

Udało się... hasło to JAJKO...nie da się wykonać połączenia ale wiesz gdzie jest klucz!

Szukaj nad drzwiami

Może warto się tu rozejrzeć?

https://www.youtube.com/watch?v=j0XmhPZwMuA

Czyżby to już był koniec?

Kolejna ciemna sala.

to przekształcone kości szczęki

to wytwór skóry

to dodatkowy twór, wykształcają go kości

Czym jest dziób ptaka

długi i zakrzywiony

mocny i szeroki

płaski i cienki

Jaki dziób ma ptak żywiący się nektarem?

wyjdziesz dopiero kiedy zdobędziesz wiedzę!

Zostajesz tu!

Ufffff! Udało się! Wyjście!Posiadasz sporą wiedzę o ptakach :)BRAWO TY!

# data[].attributes.attachment_link.title
Ucieknij ze szkoły - ptaki by Małgorzata Łukjanow on Genially

# data[].attributes.attachment_link.description
Ptaki START escape game WSTĘP MISJA BOHATEROWIE czy wiesz dostatecznie dużo, by uciec? WSTĘP MISJA BOHATEROWIE Musisz wydostać się z pułapki. Kluczem do tego będzie wiedza dotycząca ptaków.Nie zaczynaj więc gry bez solidnych podstaw.Lepiej porządnie przewertuj podręczniki i materiały, jakie znajdziesz w bibliotece, w której Cię zamknięto.Powodzenia!

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
zależności pokarmowe

#1

#2

#3

Co to jest łańcuch pokarmowy?

Jakie są podstawowe poziomy troficzne?

Co to są destruenci?

Nacobezu

#4

Na czym polega obiegmateriii przepływenergii?

PRODUCENCI - rośliny wytwarzające pokarm w procesie fotosyntezy

2

3

1

4

KONSUMENCI I RZĘDU - roślinożercy żywiący się producentami

KONSUMENTCI II RZĘDU- drapieżniki żywiące się roślinożercami

Łańcuch pokarmowy- to szereg organizmów ustawionych w takiej kolejności, że każdy poprzedzający organizm jest pożywieniem następnego organizmu

KONSUMENCI III RZĘDU-mięsożercy pożerający inne drapieżniki

DESTRUENCI (bakterie i grzyby) są wydzieloną grupą konsumentów,która w łańcuchach pokarmowych stanowi ogniwo łączące konsumentów z producentami, dzięki czemu mozliwe jest krążenie substancji chemicznych między organizmami.

Poziom troficzny (pokarmowy) tworzy grupa organizmów występujących na danym terenie, odżywiających się w ten sam sposób, np wszyscy roślinożercy, drapieżniki itp.Producenci stanowią pierwszy poziom troficzny,a konsumenci kolejne poziomy (drugi, trzeci i kolejne)

Poziomy troficzne - określają pogrupowane organizmy zgodnie z ich sposobem odżywiania się

Wejdź na stronę: https://game.educaplay.com/Wpisz kod: 252082Wpisz swoje imięPrzyporządkuj organizm do odpowiedniego poziomu troficznego

Popatrz uważnie na schematy, wysłuchaj wyjaśnień a następnie wykonaj ćwiczenia 1-3.

Zależności pokarmowe -quiz

start

Pytanie 1 z 5

Organizmy w ekosystemie są powiązane ze sobą różnymi zależnościami pokarmowymi, których obrazem są łańcuchy pokarmowe

PRAWDA

FAŁSZ

dobrze!

następne

Pytanie 1 z 5

Pytanie 2 z 5

Łańcuch troficzny rozpoczyna się od konsumenta I rzędu

PRAWDA

FAŁSZ

dobrze!

Następne

Pytanie 2 z 5

Pytanie 3 z 5

Rośliny będące organizmami samożywnymi są konsumentami materii organicznej

PRAWDA

FAŁSZ

dobrze!

Następne

Pytanie 3 z 5

Pytanie 4 z 5

Destruenci rozkładają szczątki producentów i konsumentów

PRAWDA

FAŁSZ

dobrze!

Następne

Pytanie 4 z 5

Pytanie 5 z 5

Materia ciągle krąży w ekosystemie, natomiast energia przepływa przez ekosystem

PRAWDA

FAŁSZ

BRAWO!

Pytanie 5 z 5

jeszcze raz?

błąd!

spróbuj jeszcze raz

Na podsumowanie dzisiejszego tematu, przeczytaj wiersz :-)

Biernacki-Rodoć Mikołaj "Idylla maleńka taka"Idylla maleńka taka: Wróbel połyka robaka,Wróbla kot dusi niecnota,Pies chętnie rozdziera kota,Psa wilk z lubością pożera,Wilka zadławia pantera.Panterę lew rwie na ćwierci,Lwa - człowiek; a sam, po śmierciStaje się łupem robaka.Idylla maleńka taka.

Dziękuję za uwagę :-)

# data[].attributes.attachment_link.title
Zależności pokarmowe by Monika Kolmetz on Genially

# data[].attributes.attachment_link.description
zależności pokarmowe #1 #2 #3 Co to jest łańcuch pokarmowy? Jakie są podstawowe poziomy troficzne? Co to są destruenci? Nacobezu #4 Na czym polega obiegmateriii przepływenergii?

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
TKANKI ZWIERZĘCE

CZYTAJ

Spis treści

Tym symbolem oznaczono materiał dla ciekawskiech - zainteresowanych szerszą wiedzą

2. Tkanki str. 5

2.1 Tkanka nabłonkowa str. 7

2.2 Tkanka mięśniowa str. 11

2.3 Tkanka nerwowa str. 21

2.2 Tkanka łączna str.

1. Hierarchiczna budowa organizmu str 3

Tak oznaczono ćwiczenia interaktywne. Możesz psrawdzić co już umiesz.

Tak oznaczono materiały dodatkowe.Kliknij na lupkę - to link do prezentacji innego nauczyciela,

DLA CIEKAWSKICH

Atomy nie są przypadkowo porozrzucane po organizmie, lecz oddziałują wzajemnie na siebie, tworząc różnorodne związki chemiczne. Struktura i właściwości tych związków decyduje o budowie elementów komórek, w których skład wchodzą.

Ciało przeciętnego, człowieka składa się z 65% wody, 20% białek, 10% tłuszczów, 1% cukrów oraz 4% soli mineralnych. Udział w masie poszczególnych pierwiastków jest następujący: 65% tlenu, 18% węgla, 10% wodoru, 4% azotu, 1,5% wapnia, po 0,6% siarki i fosforu, 0,3% sodu, po 0,2% potasu i chloru oraz małej ilości innych pierwiastków. Razem ciało człowieka o masie około 50 kg zawiera średnio około 5*1027 atomów. Jeśli poukładamy je obok siebie to otrzymamy linię długości 1000 000 000 000 000 km. Światło poruszające się z prędkością 300 tysięcy km na sekundę potrzebowałoby 100 lat na pokonanie tej odległości.

Komórkajest podstawowym składnikiem budulcowym organizmów żywych, w tym również człowieka. Ważną cechą komórek człowieka jest występowanie w nich jądra komórkowego i charakterystycznych organelli (struktur komórkowych). Te wszystkie cechy udowadniają, że człowiek należy do eukariontów. Komórki mogą mieć różne kształty i funkcje, ale zawierają mniej więcej ten sam zestaw organelli

TKANKIto zespoły komórek o podobnym pochodzeniu, strukturze, przemianie materii oraz funkcjach oraz wytworzonej przez te komórki substancji międzykomórkowej. U zwierząt pochodzą one z trzech listków zarodkowych (ekto-, endo- i mezodermy). Stanowią one elementy składowe narządów oraz układów. U zwierząt tkankowych występują cztery ich rodzaje: łączna, nabłonkowa, nerwowa oraz mięśniowa.

Narząd -zespół tkanek połączonych ze sobą, współpracujących w pełnieniu określonej funkcji Przykłady narządów:a) zewnętrznych:- oczy- nos- rękab) wewnętrznych:- wątroba- naczynia- mózg- szkieletc) organy (narządy w roślinach):- liście- łodygi- korzenie- kwiaty- owoce

Układ narządów- narządy współdziałające ze sobą w wykonywaniu jakiejś funkcji.Rodzaje układów:a) pokarmowy - trawi i wchłaniab) oddechowy - wymiana gazowac) krążenia - krążenie krwi i limfyd) wydalniczy - wydalanie substancji niepotrzebnyche) narządy zmysłów - odbieranie bodźcówf) nerwowy - odbieranie bodźców i koordynacjag) ruchu - przemieszczanie organizmuh) rozrodczy - wytwarzanie potomstwa

Organizm to każda istota żywa charakteryzująca się wykonywaniem wszystkich czynności życiowych(oddychanie, odżywianie, rozmnażanie, ruch, wzrost, rozwój)Organizm jest układem otwartym ponieważ zachowujestałość budowy swoich struktur pomimo ciągłej wymiany składników przepływającej energii i informację. Organizm zachowuje względny , dynamiczny stan równowagi zwany homeostazą.

Hierarchiczna budowa organizmu

Organizm człowieka to struktura złożona i uporządkowana. Można w niej wyróżnić kolejne poziomy organizacji. Najniższe z nich toatomowy i cząsteczkowy.Komórki należą do 3 szczebla organizacji.Zespoły komórek o podobnej budowie i funkcji łączą się w tkanki (to poziom 4), te zaś w narządy (poziom 5).W każdym narządzie znajdują się różne tkanki, które współpracują ze sobą, umożliwiając pełnienie określonych funkcji. Także narządy są odpowiednio pogrupowane i współdziałają ze sobą.W ten sposób powstają nadrzędne w stosunku do nich zespoły zwane układami narządów, które wspólnie tworzą najwyższy poziom organizacji: organizm.Organizm należy go traktować jako system, czyli zespół sprzężonych ze sobą elementów, zdolny do pełnienia funkcji nieosiągalnych dla pojedynczych składników.

Rys. Hierarchiczna budowa organizmu

Atomy nie są przypadkowo porozrzucane po organizmie, lecz oddziałują wzajemnie na siebie, tworząc różnorodne związki chemiczne. Struktura i właściwości tych związków decyduje o budowie elementów komórek, w których skład wchodzą.

Ciało przeciętnego, człowieka składa się z 65% wody, 20% białek, 10% tłuszczów, 1% cukrów oraz 4% soli mineralnych. Udział w masie poszczególnych pierwiastków jest następujący: 65% tlenu, 18% węgla, 10% wodoru, 4% azotu, 1,5% wapnia, po 0,6% siarki i fosforu, 0,3% sodu, po 0,2% potasu i chloru oraz małej ilości innych pierwiastków. Razem ciało człowieka o masie około 50 kg zawiera średnio około 5*1027 atomów. Jeśli poukładamy je obok siebie to otrzymamy linię długości 1000 000 000 000 000 km. Światło poruszające się z prędkością 300 tysięcy km na sekundę potrzebowałoby 100 lat na pokonanie tej odległości.

Komórkajest podstawowym składnikiem budulcowym organizmów żywych, w tym również człowieka. Ważną cechą komórek człowieka jest występowanie w nich jądra komórkowego i charakterystycznych organelli (struktur komórkowych). Te wszystkie cechy udowadniają, że człowiek należy do eukariontów. Komórki mogą mieć różne kształty i funkcje, ale zawierają mniej więcej ten sam zestaw organelli

TKANKIto zespoły komórek o podobnym pochodzeniu, strukturze, przemianie materii oraz funkcjach oraz wytworzonej przez te komórki substancji międzykomórkowej. U zwierząt pochodzą one z trzech listków zarodkowych (ekto-, endo- i mezodermy). Stanowią one elementy składowe narządów oraz układów. U zwierząt tkankowych występują cztery ich rodzaje: łączna, nabłonkowa, nerwowa oraz mięśniowa.

Narząd -zespół tkanek połączonych ze sobą, współpracujących w pełnieniu określonej funkcji Przykłady narządów:a) zewnętrznych:- oczy- nos- rękab) wewnętrznych:- wątroba- naczynia- mózg- szkieletc) organy (narządy w roślinach):- liście- łodygi- korzenie- kwiaty- owoce

Układ narządów- narządy współdziałające ze sobą w wykonywaniu jakiejś funkcji.Rodzaje układów:a) pokarmowy - trawi i wchłaniab) oddechowy - wymiana gazowac) krążenia - krążenie krwi i limfyd) wydalniczy - wydalanie substancji niepotrzebnyche) narządy zmysłów - odbieranie bodźcówf) nerwowy - odbieranie bodźców i koordynacjag) ruchu - przemieszczanie organizmuh) rozrodczy - wytwarzanie potomstwa

Organizm to każda istota żywa charakteryzująca się wykonywaniem wszystkich czynności życiowych(oddychanie, odżywianie, rozmnażanie, ruch, wzrost, rozwój)Organizm jest układem otwartym ponieważ zachowujestałość budowy swoich struktur pomimo ciągłej wymiany składników przepływającej energii i informację. Organizm zachowuje względny , dynamiczny stan równowagi zwany homeostazą.

Atomy nie są przypadkowo porozrzucane po organizmie, lecz oddziałują wzajemnie na siebie, tworząc różnorodne związki chemiczne. Struktura i właściwości tych związków decyduje o budowie elementów komórek, w których skład wchodzą.

Ciało przeciętnego, człowieka składa się z 65% wody, 20% białek, 10% tłuszczów, 1% cukrów oraz 4% soli mineralnych. Udział w masie poszczególnych pierwiastków jest następujący: 65% tlenu, 18% węgla, 10% wodoru, 4% azotu, 1,5% wapnia, po 0,6% siarki i fosforu, 0,3% sodu, po 0,2% potasu i chloru oraz małej ilości innych pierwiastków. Razem ciało człowieka o masie około 50 kg zawiera średnio około 5*1027 atomów. Jeśli poukładamy je obok siebie to otrzymamy linię długości 1000 000 000 000 000 km. Światło poruszające się z prędkością 300 tysięcy km na sekundę potrzebowałoby 100 lat na pokonanie tej odległości.

Komórkajest podstawowym składnikiem budulcowym organizmów żywych, w tym również człowieka. Ważną cechą komórek człowieka jest występowanie w nich jądra komórkowego i charakterystycznych organelli (struktur komórkowych). Te wszystkie cechy udowadniają, że człowiek należy do eukariontów. Komórki mogą mieć różne kształty i funkcje, ale zawierają mniej więcej ten sam zestaw organelli

TKANKIto zespoły komórek o podobnym pochodzeniu, strukturze, przemianie materii oraz funkcjach oraz wytworzonej przez te komórki substancji międzykomórkowej. U zwierząt pochodzą one z trzech listków zarodkowych (ekto-, endo- i mezodermy). Stanowią one elementy składowe narządów oraz układów. U zwierząt tkankowych występują cztery ich rodzaje: łączna, nabłonkowa, nerwowa oraz mięśniowa.

Narząd -zespół tkanek połączonych ze sobą, współpracujących w pełnieniu określonej funkcji Przykłady narządów:a) zewnętrznych:- oczy- nos- rękab) wewnętrznych:- wątroba- naczynia- mózg- szkieletc) organy (narządy w roślinach):- liście- łodygi- korzenie- kwiaty- owoce

Układ narządów- narządy współdziałające ze sobą w wykonywaniu jakiejś funkcji.Rodzaje układów:a) pokarmowy - trawi i wchłaniab) oddechowy - wymiana gazowac) krążenia - krążenie krwi i limfyd) wydalniczy - wydalanie substancji niepotrzebnyche) narządy zmysłów - odbieranie bodźcówf) nerwowy - odbieranie bodźców i koordynacjag) ruchu - przemieszczanie organizmuh) rozrodczy - wytwarzanie potomstwa

Organizm to każda istota żywa charakteryzująca się wykonywaniem wszystkich czynności życiowych(oddychanie, odżywianie, rozmnażanie, ruch, wzrost, rozwój)Organizm jest układem otwartym ponieważ zachowujestałość budowy swoich struktur pomimo ciągłej wymiany składników przepływającej energii i informację. Organizm zachowuje względny , dynamiczny stan równowagi zwany homeostazą.

TKANKI

NABŁONKOWA

MIĘŚNIOWA

NERWOWA

ŁĄCZNA

Tkanki

Tkanka - zespół komórek o podobnym pochodzeniu, podobnej budowie, pełniących w organizmie tę samą funkcję. Tkanki zwierzęce powstają w rozwoju zarodkowym, w czasie procesu histogenezy.Nauka badająca tkanki to histologia

Film. Tkanki

Ćwiczenie. Tkanki

Ćwiczenie. Budowa organizmu

Ciało przeciętnego, człowieka składa się z 65% wody, 20% białek, 10% tłuszczów, 1% cukrów oraz 4% soli mineralnych. Udział w masie poszczególnych pierwiastków jest następujący: 65% tlenu, 18% węgla, 10% wodoru, 4% azotu, 1,5% wapnia, po 0,6% siarki i fosforu, 0,3% sodu, po 0,2% potasu i chloru oraz małej ilości innych pierwiastków. Razem ciało człowieka o masie około 50 kg zawiera średnio około 5*1027 atomów. Jeśli poukładamy je obok siebie to otrzymamy linię długości 1000 000 000 000 000 km. Światło poruszające się z prędkością 300 tysięcy km na sekundę potrzebowałoby 100 lat na pokonanie tej odległości.

Komórkajest podstawowym składnikiem budulcowym organizmów żywych, w tym również człowieka. Ważną cechą komórek człowieka jest występowanie w nich jądra komórkowego i charakterystycznych organelli (struktur komórkowych). Te wszystkie cechy udowadniają, że człowiek należy do eukariontów. Komórki mogą mieć różne kształty i funkcje, ale zawierają mniej więcej ten sam zestaw organelli

Narząd -zespół tkanek połączonych ze sobą, współpracujących w pełnieniu określonej funkcji Przykłady narządów:a) zewnętrznych:- oczy- nos- rękab) wewnętrznych:- wątroba- naczynia- mózg- szkieletc) organy (narządy w roślinach):- liście- łodygi- korzenie- kwiaty- owoce

Tkanka nabłonkowa

Rys. Typy nabłonków

Tkanka nabłonkowa jest zbudowana z jednej lub kilku warstw komórek. Komórki te ściśle do siebie przylegają.Są one osadzone na jednej, cienkiej warstwie, zbudowanej z białek i wielocukrów, tzw. błonie podstawnej. To ona nadaje nabłonkowi elastyczność i odporność na wszelkie odkształcenia.

Podział nabłonkówNabłonki można podzielić ze względu na ilość warstw i kształt komórek.

Ze względu na ilość warstw wyróżnia się nabłonki:jednowarstwowewielowarstwowe

Ze względu na kształt komórek wyróżnia się nabłonki:płaskiewalcowatesześcienne

Funkcje nabłonkaTkanka nabłonkowa pełni kilka ważnych funkcji w organizmie zwierzęcym m.in.:okrywającąwyścielającąwydzielniczązmysłową

Film. Tkanki nabłonkowe

DLA CIEKAWSKICH

Atomy nie są przypadkowo porozrzucane po organizmie, lecz oddziałują wzajemnie na siebie, tworząc różnorodne związki chemiczne. Struktura i właściwości tych związków decyduje o budowie elementów komórek, w których skład wchodzą.

Ciało przeciętnego, człowieka składa się z 65% wody, 20% białek, 10% tłuszczów, 1% cukrów oraz 4% soli mineralnych. Udział w masie poszczególnych pierwiastków jest następujący: 65% tlenu, 18% węgla, 10% wodoru, 4% azotu, 1,5% wapnia, po 0,6% siarki i fosforu, 0,3% sodu, po 0,2% potasu i chloru oraz małej ilości innych pierwiastków. Razem ciało człowieka o masie około 50 kg zawiera średnio około 5*1027 atomów. Jeśli poukładamy je obok siebie to otrzymamy linię długości 1000 000 000 000 000 km. Światło poruszające się z prędkością 300 tysięcy km na sekundę potrzebowałoby 100 lat na pokonanie tej odległości.

Komórkajest podstawowym składnikiem budulcowym organizmów żywych, w tym również człowieka. Ważną cechą komórek człowieka jest występowanie w nich jądra komórkowego i charakterystycznych organelli (struktur komórkowych). Te wszystkie cechy udowadniają, że człowiek należy do eukariontów. Komórki mogą mieć różne kształty i funkcje, ale zawierają mniej więcej ten sam zestaw organelli

TKANKIto zespoły komórek o podobnym pochodzeniu, strukturze, przemianie materii oraz funkcjach oraz wytworzonej przez te komórki substancji międzykomórkowej. U zwierząt pochodzą one z trzech listków zarodkowych (ekto-, endo- i mezodermy). Stanowią one elementy składowe narządów oraz układów. U zwierząt tkankowych występują cztery ich rodzaje: łączna, nabłonkowa, nerwowa oraz mięśniowa.

Układ narządów- narządy współdziałające ze sobą w wykonywaniu jakiejś funkcji.Rodzaje układów:a) pokarmowy - trawi i wchłaniab) oddechowy - wymiana gazowac) krążenia - krążenie krwi i limfyd) wydalniczy - wydalanie substancji niepotrzebnyche) narządy zmysłów - odbieranie bodźcówf) nerwowy - odbieranie bodźców i koordynacjag) ruchu - przemieszczanie organizmuh) rozrodczy - wytwarzanie potomstwa

Organizm to każda istota żywa charakteryzująca się wykonywaniem wszystkich czynności życiowych(oddychanie, odżywianie, rozmnażanie, ruch, wzrost, rozwój)Organizm jest układem otwartym ponieważ zachowujestałość budowy swoich struktur pomimo ciągłej wymiany składników przepływającej energii i informację. Organizm zachowuje względny , dynamiczny stan równowagi zwany homeostazą.

Nabłonki pod mikroskopem

Fot. Kora nerki

Fot. Tchawica

Fot. Skóra

Fot. Jelito cienkie

Ćwiczenie. Nabłonki

DLA CIEKAWSKICH

DLA CIEKAWSKICH

DLA CIEKAWSKICH

DLA CIEKAWSKICH

Atomy nie są przypadkowo porozrzucane po organizmie, lecz oddziałują wzajemnie na siebie, tworząc różnorodne związki chemiczne. Struktura i właściwości tych związków decyduje o budowie elementów komórek, w których skład wchodzą.

Ciało przeciętnego, człowieka składa się z 65% wody, 20% białek, 10% tłuszczów, 1% cukrów oraz 4% soli mineralnych. Udział w masie poszczególnych pierwiastków jest następujący: 65% tlenu, 18% węgla, 10% wodoru, 4% azotu, 1,5% wapnia, po 0,6% siarki i fosforu, 0,3% sodu, po 0,2% potasu i chloru oraz małej ilości innych pierwiastków. Razem ciało człowieka o masie około 50 kg zawiera średnio około 5*1027 atomów. Jeśli poukładamy je obok siebie to otrzymamy linię długości 1000 000 000 000 000 km. Światło poruszające się z prędkością 300 tysięcy km na sekundę potrzebowałoby 100 lat na pokonanie tej odległości.

Komórkajest podstawowym składnikiem budulcowym organizmów żywych, w tym również człowieka. Ważną cechą komórek człowieka jest występowanie w nich jądra komórkowego i charakterystycznych organelli (struktur komórkowych). Te wszystkie cechy udowadniają, że człowiek należy do eukariontów. Komórki mogą mieć różne kształty i funkcje, ale zawierają mniej więcej ten sam zestaw organelli

TKANKIto zespoły komórek o podobnym pochodzeniu, strukturze, przemianie materii oraz funkcjach oraz wytworzonej przez te komórki substancji międzykomórkowej. U zwierząt pochodzą one z trzech listków zarodkowych (ekto-, endo- i mezodermy). Stanowią one elementy składowe narządów oraz układów. U zwierząt tkankowych występują cztery ich rodzaje: łączna, nabłonkowa, nerwowa oraz mięśniowa.

Układ narządów- narządy współdziałające ze sobą w wykonywaniu jakiejś funkcji.Rodzaje układów:a) pokarmowy - trawi i wchłaniab) oddechowy - wymiana gazowac) krążenia - krążenie krwi i limfyd) wydalniczy - wydalanie substancji niepotrzebnyche) narządy zmysłów - odbieranie bodźcówf) nerwowy - odbieranie bodźców i koordynacjag) ruchu - przemieszczanie organizmuh) rozrodczy - wytwarzanie potomstwa

Organizm to każda istota żywa charakteryzująca się wykonywaniem wszystkich czynności życiowych(oddychanie, odżywianie, rozmnażanie, ruch, wzrost, rozwój)Organizm jest układem otwartym ponieważ zachowujestałość budowy swoich struktur pomimo ciągłej wymiany składników przepływającej energii i informację. Organizm zachowuje względny , dynamiczny stan równowagi zwany homeostazą.

Tkanka mięśniowa

Tkanka mięśniowa jest zdolna do wykonywania skurczów.Ze względu na budowę i umiejscowienie w organizmie wyróżniamy 3 rodzaje tkanki mięśniowej.

Praca mięśni szkieletowych jest zależna od naszej woli, dzięki czemu można wykonywać celowe i świadome ruchy, a same mięśnie trenować, dbając o ich sprawność.Pozostałe mięśnie pracują stale, poza naszą kontrolą, w tempie odpowiednim do poziomu metabolizmu.

Komórki tkanki mięśniowej są wydłużone. Ich skurcze są możliwe dzięki włókienkom kurczliwym, zbudowanym z białek aktyny i miozyny.Współpracujące ze sobą włókna aktynowe i miozynowe przesuwają się w stosunku do siebie, co powoduje skracanie komórek, a w efekcie skurcz mięśni.

Mięśnie gładkie odpowiadają m.in. za skurcze ścian przewodu pokarmowego podczas przesuwania treści pokarmowej oraz skurcze ścian naczyń krwionośnych powodujące zmiany ciśnienia krwi.Mięśnie budujące serce kurcząsię rytmicznie, pompując krew do tętnic.

Rys. Rodzeje tkanki mieśniowej

Rys. Typy tkanki mieśniowej

DLA CIEKAWSKICH

Komórka mięśniowatowłókienka kurczliwe (miofibryle), które zbudowane są z dwóch rodzajów włókienek białkowych (filamentów), odpowiadających za skurcz mięśnia: filamentów cienkich i filamentów grubych.Filamenty grube zawierają cząsteczki białka miozyny, przy czym każda cząsteczka składa się z części o kształcie pałeczki oraz tzw. główki. Filamenty cienkie zbudowane są z cząsteczek białka aktyny.DLA CIEKAWSKICH:

Atomy nie są przypadkowo porozrzucane po organizmie, lecz oddziałują wzajemnie na siebie, tworząc różnorodne związki chemiczne. Struktura i właściwości tych związków decyduje o budowie elementów komórek, w których skład wchodzą.

Ciało przeciętnego, człowieka składa się z 65% wody, 20% białek, 10% tłuszczów, 1% cukrów oraz 4% soli mineralnych. Udział w masie poszczególnych pierwiastków jest następujący: 65% tlenu, 18% węgla, 10% wodoru, 4% azotu, 1,5% wapnia, po 0,6% siarki i fosforu, 0,3% sodu, po 0,2% potasu i chloru oraz małej ilości innych pierwiastków. Razem ciało człowieka o masie około 50 kg zawiera średnio około 5*1027 atomów. Jeśli poukładamy je obok siebie to otrzymamy linię długości 1000 000 000 000 000 km. Światło poruszające się z prędkością 300 tysięcy km na sekundę potrzebowałoby 100 lat na pokonanie tej odległości.

Komórkajest podstawowym składnikiem budulcowym organizmów żywych, w tym również człowieka. Ważną cechą komórek człowieka jest występowanie w nich jądra komórkowego i charakterystycznych organelli (struktur komórkowych). Te wszystkie cechy udowadniają, że człowiek należy do eukariontów. Komórki mogą mieć różne kształty i funkcje, ale zawierają mniej więcej ten sam zestaw organelli

TKANKIto zespoły komórek o podobnym pochodzeniu, strukturze, przemianie materii oraz funkcjach oraz wytworzonej przez te komórki substancji międzykomórkowej. U zwierząt pochodzą one z trzech listków zarodkowych (ekto-, endo- i mezodermy). Stanowią one elementy składowe narządów oraz układów. U zwierząt tkankowych występują cztery ich rodzaje: łączna, nabłonkowa, nerwowa oraz mięśniowa.

Narząd -zespół tkanek połączonych ze sobą, współpracujących w pełnieniu określonej funkcji Przykłady narządów:a) zewnętrznych:- oczy- nos- rękab) wewnętrznych:- wątroba- naczynia- mózg- szkieletc) organy (narządy w roślinach):- liście- łodygi- korzenie- kwiaty- owoce

Układ narządów- narządy współdziałające ze sobą w wykonywaniu jakiejś funkcji.Rodzaje układów:a) pokarmowy - trawi i wchłaniab) oddechowy - wymiana gazowac) krążenia - krążenie krwi i limfyd) wydalniczy - wydalanie substancji niepotrzebnyche) narządy zmysłów - odbieranie bodźcówf) nerwowy - odbieranie bodźców i koordynacjag) ruchu - przemieszczanie organizmuh) rozrodczy - wytwarzanie potomstwa

Organizm to każda istota żywa charakteryzująca się wykonywaniem wszystkich czynności życiowych(oddychanie, odżywianie, rozmnażanie, ruch, wzrost, rozwój)Organizm jest układem otwartym ponieważ zachowujestałość budowy swoich struktur pomimo ciągłej wymiany składników przepływającej energii i informację. Organizm zachowuje względny , dynamiczny stan równowagi zwany homeostazą.

Mięśnie gładkie

Tkanka mięśniowa gładkajednojądrowe komórkikomórki wrzecionowatego kształtu, występują w skórze, drogach oddechowych, naczyniach krwionośnych i limfatycznych, jelitach i moczowodach,duża odporność na zmęczenie, powolne skurcze długotrwałe, kurczą się niezależnie od naszej woli

Rys. Mięsień gładki

Film Mieśnie gładkie

DLA CIEKAWSKICH

Atomy nie są przypadkowo porozrzucane po organizmie, lecz oddziałują wzajemnie na siebie, tworząc różnorodne związki chemiczne. Struktura i właściwości tych związków decyduje o budowie elementów komórek, w których skład wchodzą.

Ciało przeciętnego, człowieka składa się z 65% wody, 20% białek, 10% tłuszczów, 1% cukrów oraz 4% soli mineralnych. Udział w masie poszczególnych pierwiastków jest następujący: 65% tlenu, 18% węgla, 10% wodoru, 4% azotu, 1,5% wapnia, po 0,6% siarki i fosforu, 0,3% sodu, po 0,2% potasu i chloru oraz małej ilości innych pierwiastków. Razem ciało człowieka o masie około 50 kg zawiera średnio około 5*1027 atomów. Jeśli poukładamy je obok siebie to otrzymamy linię długości 1000 000 000 000 000 km. Światło poruszające się z prędkością 300 tysięcy km na sekundę potrzebowałoby 100 lat na pokonanie tej odległości.

Komórkajest podstawowym składnikiem budulcowym organizmów żywych, w tym również człowieka. Ważną cechą komórek człowieka jest występowanie w nich jądra komórkowego i charakterystycznych organelli (struktur komórkowych). Te wszystkie cechy udowadniają, że człowiek należy do eukariontów. Komórki mogą mieć różne kształty i funkcje, ale zawierają mniej więcej ten sam zestaw organelli

TKANKIto zespoły komórek o podobnym pochodzeniu, strukturze, przemianie materii oraz funkcjach oraz wytworzonej przez te komórki substancji międzykomórkowej. U zwierząt pochodzą one z trzech listków zarodkowych (ekto-, endo- i mezodermy). Stanowią one elementy składowe narządów oraz układów. U zwierząt tkankowych występują cztery ich rodzaje: łączna, nabłonkowa, nerwowa oraz mięśniowa.

Narząd -zespół tkanek połączonych ze sobą, współpracujących w pełnieniu określonej funkcji Przykłady narządów:a) zewnętrznych:- oczy- nos- rękab) wewnętrznych:- wątroba- naczynia- mózg- szkieletc) organy (narządy w roślinach):- liście- łodygi- korzenie- kwiaty- owoce

Układ narządów- narządy współdziałające ze sobą w wykonywaniu jakiejś funkcji.Rodzaje układów:a) pokarmowy - trawi i wchłaniab) oddechowy - wymiana gazowac) krążenia - krążenie krwi i limfyd) wydalniczy - wydalanie substancji niepotrzebnyche) narządy zmysłów - odbieranie bodźcówf) nerwowy - odbieranie bodźców i koordynacjag) ruchu - przemieszczanie organizmuh) rozrodczy - wytwarzanie potomstwa

Organizm to każda istota żywa charakteryzująca się wykonywaniem wszystkich czynności życiowych(oddychanie, odżywianie, rozmnażanie, ruch, wzrost, rozwój)Organizm jest układem otwartym ponieważ zachowujestałość budowy swoich struktur pomimo ciągłej wymiany składników przepływającej energii i informację. Organizm zachowuje względny , dynamiczny stan równowagi zwany homeostazą.

Mięśnie poprzecznieprążkowane szkieletowe

Tkanka mięśniowa poprzecznie prążkowana szkieletowa:silnie wydłużone komórkikomórki walcowatego kształtu, posiadają wiele jąder, które położone są na obrzeżach włókien mięśniowych,miofilamenty aktynowe i miozynowe ułożone są na przemian, co uzewnętrznia się w postaci prążków (aktynowe - jasne, miozynowe - ciemne),kurczą się zależnie od naszej woli, szybko się męczą, skurcze są szybkie i krótkotrwałe.

Rys. Mieśień szkieletowy

Film Mieśnie szkieletowe

Rys Mięśnie człowieka

Rys Budowa mieśnia

DLA CIEKAWSKICH

DLA CIEKAWSKICH

DLA CIEKAWSKICH

Atomy nie są przypadkowo porozrzucane po organizmie, lecz oddziałują wzajemnie na siebie, tworząc różnorodne związki chemiczne. Struktura i właściwości tych związków decyduje o budowie elementów komórek, w których skład wchodzą.

Ciało przeciętnego, człowieka składa się z 65% wody, 20% białek, 10% tłuszczów, 1% cukrów oraz 4% soli mineralnych. Udział w masie poszczególnych pierwiastków jest następujący: 65% tlenu, 18% węgla, 10% wodoru, 4% azotu, 1,5% wapnia, po 0,6% siarki i fosforu, 0,3% sodu, po 0,2% potasu i chloru oraz małej ilości innych pierwiastków. Razem ciało człowieka o masie około 50 kg zawiera średnio około 5*1027 atomów. Jeśli poukładamy je obok siebie to otrzymamy linię długości 1000 000 000 000 000 km. Światło poruszające się z prędkością 300 tysięcy km na sekundę potrzebowałoby 100 lat na pokonanie tej odległości.

Komórkajest podstawowym składnikiem budulcowym organizmów żywych, w tym również człowieka. Ważną cechą komórek człowieka jest występowanie w nich jądra komórkowego i charakterystycznych organelli (struktur komórkowych). Te wszystkie cechy udowadniają, że człowiek należy do eukariontów. Komórki mogą mieć różne kształty i funkcje, ale zawierają mniej więcej ten sam zestaw organelli

TKANKIto zespoły komórek o podobnym pochodzeniu, strukturze, przemianie materii oraz funkcjach oraz wytworzonej przez te komórki substancji międzykomórkowej. U zwierząt pochodzą one z trzech listków zarodkowych (ekto-, endo- i mezodermy). Stanowią one elementy składowe narządów oraz układów. U zwierząt tkankowych występują cztery ich rodzaje: łączna, nabłonkowa, nerwowa oraz mięśniowa.

Narząd -zespół tkanek połączonych ze sobą, współpracujących w pełnieniu określonej funkcji Przykłady narządów:a) zewnętrznych:- oczy- nos- rękab) wewnętrznych:- wątroba- naczynia- mózg- szkieletc) organy (narządy w roślinach):- liście- łodygi- korzenie- kwiaty- owoce

Układ narządów- narządy współdziałające ze sobą w wykonywaniu jakiejś funkcji.Rodzaje układów:a) pokarmowy - trawi i wchłaniab) oddechowy - wymiana gazowac) krążenia - krążenie krwi i limfyd) wydalniczy - wydalanie substancji niepotrzebnyche) narządy zmysłów - odbieranie bodźcówf) nerwowy - odbieranie bodźców i koordynacjag) ruchu - przemieszczanie organizmuh) rozrodczy - wytwarzanie potomstwa

Organizm to każda istota żywa charakteryzująca się wykonywaniem wszystkich czynności życiowych(oddychanie, odżywianie, rozmnażanie, ruch, wzrost, rozwój)Organizm jest układem otwartym ponieważ zachowujestałość budowy swoich struktur pomimo ciągłej wymiany składników przepływającej energii i informację. Organizm zachowuje względny , dynamiczny stan równowagi zwany homeostazą.

Mięśnie poprzecznieprążkowane serca

Tkanka poprzecznie prążkowana sercowa:występuje tylko w sercu kręgowców, skurcze mają umiarkowaną siłę, skurcze są krótkie, włókna mięśniowe widlasto rozgałęzione, jądra komórkowe ułożone centralnie,zbudowany z komórek jedno- lub dwujądrzastych, cechuje go automatyzm, jedyny mięsień poprzecznie prążkowany, którego skurcze są niezależne od naszej woli.

Film Automatyzm pracy serca

Film Miesień serca

Rys. Mięsień serca

DLA CIEKAWSKICH

Automatyzm pracy serca to zdolność mięśnia sercowego do samoistnego kurczenia się, bez udziału układu nerwowego. Za automatyzm serca odpowiada jego układ bodźcotwórczy, w skład którego wchodzą: węzeł zatokowo-przedsionkowy, węzeł przedsionkowo-komorowy, pęczek Hissa i włókna Purkiniego.

Atomy nie są przypadkowo porozrzucane po organizmie, lecz oddziałują wzajemnie na siebie, tworząc różnorodne związki chemiczne. Struktura i właściwości tych związków decyduje o budowie elementów komórek, w których skład wchodzą.

Ciało przeciętnego, człowieka składa się z 65% wody, 20% białek, 10% tłuszczów, 1% cukrów oraz 4% soli mineralnych. Udział w masie poszczególnych pierwiastków jest następujący: 65% tlenu, 18% węgla, 10% wodoru, 4% azotu, 1,5% wapnia, po 0,6% siarki i fosforu, 0,3% sodu, po 0,2% potasu i chloru oraz małej ilości innych pierwiastków. Razem ciało człowieka o masie około 50 kg zawiera średnio około 5*1027 atomów. Jeśli poukładamy je obok siebie to otrzymamy linię długości 1000 000 000 000 000 km. Światło poruszające się z prędkością 300 tysięcy km na sekundę potrzebowałoby 100 lat na pokonanie tej odległości.

Komórkajest podstawowym składnikiem budulcowym organizmów żywych, w tym również człowieka. Ważną cechą komórek człowieka jest występowanie w nich jądra komórkowego i charakterystycznych organelli (struktur komórkowych). Te wszystkie cechy udowadniają, że człowiek należy do eukariontów. Komórki mogą mieć różne kształty i funkcje, ale zawierają mniej więcej ten sam zestaw organelli

TKANKIto zespoły komórek o podobnym pochodzeniu, strukturze, przemianie materii oraz funkcjach oraz wytworzonej przez te komórki substancji międzykomórkowej. U zwierząt pochodzą one z trzech listków zarodkowych (ekto-, endo- i mezodermy). Stanowią one elementy składowe narządów oraz układów. U zwierząt tkankowych występują cztery ich rodzaje: łączna, nabłonkowa, nerwowa oraz mięśniowa.

Organizm to każda istota żywa charakteryzująca się wykonywaniem wszystkich czynności życiowych(oddychanie, odżywianie, rozmnażanie, ruch, wzrost, rozwój)Organizm jest układem otwartym ponieważ zachowujestałość budowy swoich struktur pomimo ciągłej wymiany składników przepływającej energii i informację. Organizm zachowuje względny , dynamiczny stan równowagi zwany homeostazą.

1 - jądro komórkowe

Mięśnie - podsumowanie

Porównanie różnych typów mięśni

Film Budowa i funkcje mięśni

Ćwiczenie. Mięśnie porównanie

Ćwiczenie. Typy mięśni

Tkanka nerwowa

Tkanka nerwowa jest zbudowana z komórek nerwowych i glejowych.Komórki nerwowe nazywane sa neuronami. Są to komórki zdolne do przewodzenia impulsów nerwowych w odpowiedzi na różnorodne bodźce. Tworzą one układy, których zadaniem jest koordynowanie wszystkich czynności życiowych organizmu.Oprócz neuronów do tkanki nerwowej należą komórki glejowe. Pełnią one funkcję odżywczą i ochronną dla neuronów.

Rys. Budowa neuronu

Budowa neuronu: Każdy neuron jest złożony z ciała komórki i wypustek komórkowych odchodzących od ciała komórki. Ciałko komórki posiada jądro komórkowej.Są dwa typy wypustek:dendryty - krótkie, liczne i rozgałęzione wypustki, które przewodzą impuls nerwowy w kierunku ciała komórkakson - długa wypustka, przewodzi impulsy nerwowe z ciała komórki w kierunku dendrytu kolejnej komórki nerwowej.Połączenie między dendrytem jednej komórki nerwowej i aksonem kolejnej komórki nerwowej nosi nazwę synapsy.

Rys. Zwój nerwowy

Rys. Budowa synapsy

Tkanka nerwowa - ćwiczenia

Film układ nerwowy 1

Film układ nerwowy 2

Ćwiczenie. Budowa neuronu

Ćwiczenie. Budowa neuronu 2

Tkanka łączna

Charakteryzuje ją bardzo duże zróżnicowanie budowy i funkcji. Cechą wspólną poszczególnych rodzajów tkanek łącznych jest podobny plan budowy - składają się z komórek oddzielonych od siebie substancją międzykomórkową.Tkanki łączne łączą i wiążą ze sobą inne tkanki oraz narządy. Pełnią w organizmie funkcje:wypełniającą,podporową,odżywczą,transportowąobronną.

Tkanki łączne dzieli się na tkanki łączne stałe i tkanki łączne płynne.

Rys. Podział tkanki łącznej

Rys. Typy tkanki łącznej

Podział tkanki łącznej uzależniony jest od typu komórek i charakterusubstancji międzykomórkowej.Substancja ta może mieć postać płynną, galaretowatą lub twardą, zmineralizowaną.Substancja międzykomórkowa składa się z substancji podstawowej i włókien białkowych. Wyróżnia się włókna białkowe: kolagenowe, sprężyste, retikulinowe.

Rys. Tkanki łączne

Film Tkanka łączna

Krew

Krew jest jedyną płynną tkanką w organizmie człowieka i spełnia wiele funkcji mających fundamentalne znaczenie dla życia.

Stanowi ona zawiesinę elementów komórkowych (krwinek czerwonych, białych i płytkowych) w roztworze białkowym zwanym osoczem. Krew wytwarzana jest w szpiku kostnym.Osocze utrzymuje stałość środowiska wewnętrznego i zawiera immunoglobuliny chroniące organizm przed inwazją drobnoustrojów.

Ćwiczenie. Składniki krwi

Rys. Skład krwi

Krew jest jedyną płynną tkanką w organizmie człowieka i spełnia wiele funkcji mających fundamentalne znaczenie dla życia.

Poszczególne składniki krwi mają do spełnienia w organizmie człowieka różne zadania:Krwinki czerwone (erytrocyty) przenoszą tlen, dzięki zawartej w nich hemoglobinie.Krwinki białe (leukocyty) odpowiadają za odporność organizmu.Krwinki płytkowe (trombocyty) łącznie z osoczowymi czynnikami krzepnięcia zapewniają prawidłową hemostazę.

Tkanka kostna

Tkanka kostna składa się z części mineralnej (sole wapnia i fosforu), która nadaje kości twardość i części organicznej (osseiny), dzięki której kość zyskuje sprężystość.W strukturze tej tkanki zauważyć można kanały Haversa, którymi przebiegają naczynia krwionośne.Wokół kanałów znajdują się wiry komórek kostnych umieszczonych w twardej substancji międzykomórkowej, ułożonej koncentrycznie. Komórki komunikują się za pomocą wypustek.Koncentryczne twory wokół kanałów Haversa nazywamy osteonami. Struktury te tworzą beleczki kostne, które dzięki odpowiedniemu ułożeniu dają kości wielką wytrzymałość.

Ćwiczenie. Tkankakostna

Rys. Tkanka kostna

Chrząstka to forma tkanki łącznej, która spełnia rolę powierzchni stawowych i łączy elementy układu kostnego i mięśniowego. Jej charakterystyczne postacie to chrząstka szklista, sprężysta i włóknista.W skład tkanki chrzęstnej wchodzą komórki chrzęstne zwane chondrocytami oraz substancja bezpostaciowa - tzw. macierz. Zbudowana jest ona m.in. z kwasu hialuronowego. W substancji tej znajdują się też liczne włókna łącznotkankowe, nadające tej tkance sprężystość i wytrzymałość.

Film Tkankakostna

Rys. Tkanka chrzęstna

Film Tkanka chrzęstna

Tkanka chrzęstna

Tkanka tłuszczowa

Tkanka tłuszczowa to tkanka znajdująca się głównie w warstwie podskórnej.Zbudowana jest w przeważającym stopniu z komórek tłuszczowych.Do jej zadań należą:magazynowanie substancji odżywczychtermoizolacja ciała.Dodatkowo tkanka tłuszczowa funkcję metaboliczną oraz immunomodulującą.Wśród ludzi istnieje przekonanie, że tkanka tłuszczowa jest nieestetyczna, dlatego tak popularne są diety i głodówki. Prawda jest taka, że tkanka tłuszczowa jest potrzebna do prawidłowego funkcjonowania, a jej poziom powinien mieścić się w następujących granicach: 20-25% masy ciała u kobiet i 15-20% masy ciała u mężczyzn. Dopiero wyższe wartości uznaje się za szkodliwą otyłość.

Tkanka tłuszczowa występuje pod dwiema postaciami: białą i brunatną. Jej ulokowanie w ciele uzależnione jest od: płci, wieku, uwarunkowań genetycznych oraz prowadzonego trybu życia.

Rys. Tkanka tłuszczowa

Film Tkanka tłuszczowa

Podsumowanie

Ćwiczenie. Tkanki 2

Ćwiczenie. Tkanki 3

Ćwiczenie. Nazwij tkanki

Ćwiczenie. Tkanki 1

TKANKA - zespół komórek o podobnej budowie, pełniący w organizmie określone funkcje.RODZAJE TKANEK ZWIERZĘCYCH: A) tkanka mięśniowa: - gładka, - poprzecznie prążkowana serca, - poprzecznie prążkowana szkieletowa, B) tkanka nabłonkowa, C) tkanka nerwowa, D) tkanka łączna: - kostna, - tłuszczowa, - chrzęstna, - krew,

Atomy nie są przypadkowo porozrzucane po organizmie, lecz oddziałują wzajemnie na siebie, tworząc różnorodne związki chemiczne. Struktura i właściwości tych związków decyduje o budowie elementów komórek, w których skład wchodzą.

Ciało przeciętnego, człowieka składa się z 65% wody, 20% białek, 10% tłuszczów, 1% cukrów oraz 4% soli mineralnych. Udział w masie poszczególnych pierwiastków jest następujący: 65% tlenu, 18% węgla, 10% wodoru, 4% azotu, 1,5% wapnia, po 0,6% siarki i fosforu, 0,3% sodu, po 0,2% potasu i chloru oraz małej ilości innych pierwiastków. Razem ciało człowieka o masie około 50 kg zawiera średnio około 5*1027 atomów. Jeśli poukładamy je obok siebie to otrzymamy linię długości 1000 000 000 000 000 km. Światło poruszające się z prędkością 300 tysięcy km na sekundę potrzebowałoby 100 lat na pokonanie tej odległości.

Komórkajest podstawowym składnikiem budulcowym organizmów żywych, w tym również człowieka. Ważną cechą komórek człowieka jest występowanie w nich jądra komórkowego i charakterystycznych organelli (struktur komórkowych). Te wszystkie cechy udowadniają, że człowiek należy do eukariontów. Komórki mogą mieć różne kształty i funkcje, ale zawierają mniej więcej ten sam zestaw organelli

TKANKIto zespoły komórek o podobnym pochodzeniu, strukturze, przemianie materii oraz funkcjach oraz wytworzonej przez te komórki substancji międzykomórkowej. U zwierząt pochodzą one z trzech listków zarodkowych (ekto-, endo- i mezodermy). Stanowią one elementy składowe narządów oraz układów. U zwierząt tkankowych występują cztery ich rodzaje: łączna, nabłonkowa, nerwowa oraz mięśniowa.

Materiały dodatkowe

TKANKI ZWIERZĘCE - joanna.dopierala2

Atomy nie są przypadkowo porozrzucane po organizmie, lecz oddziałują wzajemnie na siebie, tworząc różnorodne związki chemiczne. Struktura i właściwości tych związków decyduje o budowie elementów komórek, w których skład wchodzą.

Ciało przeciętnego, człowieka składa się z 65% wody, 20% białek, 10% tłuszczów, 1% cukrów oraz 4% soli mineralnych. Udział w masie poszczególnych pierwiastków jest następujący: 65% tlenu, 18% węgla, 10% wodoru, 4% azotu, 1,5% wapnia, po 0,6% siarki i fosforu, 0,3% sodu, po 0,2% potasu i chloru oraz małej ilości innych pierwiastków. Razem ciało człowieka o masie około 50 kg zawiera średnio około 5*1027 atomów. Jeśli poukładamy je obok siebie to otrzymamy linię długości 1000 000 000 000 000 km. Światło poruszające się z prędkością 300 tysięcy km na sekundę potrzebowałoby 100 lat na pokonanie tej odległości.

Komórkajest podstawowym składnikiem budulcowym organizmów żywych, w tym również człowieka. Ważną cechą komórek człowieka jest występowanie w nich jądra komórkowego i charakterystycznych organelli (struktur komórkowych). Te wszystkie cechy udowadniają, że człowiek należy do eukariontów. Komórki mogą mieć różne kształty i funkcje, ale zawierają mniej więcej ten sam zestaw organelli

TKANKIto zespoły komórek o podobnym pochodzeniu, strukturze, przemianie materii oraz funkcjach oraz wytworzonej przez te komórki substancji międzykomórkowej. U zwierząt pochodzą one z trzech listków zarodkowych (ekto-, endo- i mezodermy). Stanowią one elementy składowe narządów oraz układów. U zwierząt tkankowych występują cztery ich rodzaje: łączna, nabłonkowa, nerwowa oraz mięśniowa.

Koniec

CZYTAJ ponownie

# data[].attributes.attachment_link.title
Tkanki by Małgorzata Łukjanow on Genially

# data[].attributes.attachment_link.description
TKANKI ZWIERZĘCE CZYTAJ Spis treści Tym symbolem oznaczono materiał dla ciekawskiech - zainteresowanych szerszą wiedzą 2. Tkanki str. 5 2.1 Tkanka nabłonkowa str. 7 2.2 Tkanka mięśniowa str. 11 2.3 Tkanka nerwowa str. 21 2.2 Tkanka łączna str. 1. Hierarchiczna budowa organizmu str 3 Tak oznaczono ćwiczenia interaktywne.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Ucieczka z ZOO

start

Regulamin Zoo

ZOO WITA

ZOO WITA

Regulamin Zoo

Mapa Zoo

Nasze zwierzęta

W naszym Zoo zwierzeta umieszczone są na wybiegach. Każda biocenoza reprezentowana jest przez kilka gatunków.Zwiedzaj, patrz, podziwiaj!NIE KARM!NIE WCHODŹ NA WYBIEGI!p.s. jeśli już znajdziesz się na wybiegu użyj wiedzy aby się z niego wydostać!

ZOO WITA

BIOCENOZA to powiązany wzajemnymi zależnościami zespół organizmów żywych zamieszkujących dane siedlisko przyrodnicze.Biocenozy mogą mieć charakter naturalny lub sztuczny. Przykładem biocenozy utworzonej sztucznie jest ogród lub park, natomiast za biocenozę naturalną uznamy las, jezioro, sawannę czy pustynię.Specyficznym typem biocenozy jest agrocenoza, czyli biocenoza uprawna. Jest ona środowiskiem życia stworzonym sztucznie, na potrzeby terenów użytkowanych rolniczo.

mapa zoo

Start

ZOO WITA

ZOO WITA

ZOO WITA

Regulamin Zoo

Mapa Zoo

Nasze zwierzęta

ZOO WITA

Lew afrykański

Regulamin Zoo

Mapa Zoo

Nasze zwierzęta

gatunek dużego, mięsożernego ssaka lądowego z rodziny kotowatych, drugi po tygrysie - co do wielkości - wśród pięciu ryczących wielkich kotów.Jedyny kot żyjący w zorganizowanych grupach socjalnych

Zaliczany do tzw. wielkiej piątki Afryki - pięciu najbardziej niebezpiecznych zwierząt afrykańskich (słoń, nosorożec, bawół, lew i lampart). Samiec lwa, łatwo rozpoznawalny po grzywie, może ważyć 150-200 kg. Największy znany samiec ważył 375 kg, był to lew o imieniu Simba, żył on do 1970 roku w Colchester Zoo. Samice są znacznie mniejsze, ważą 120-180 kg (największe 185 kg) i nie mają grzywy. Samce zajmują się zdobywaniem i obroną terytorium oraz ochroną stada i zapładnianiem samic. Samice polują i opiekują się lwiątkami

ZOO WITA

ZOO WITA

ZOO WITA

Regulamin Zoo

Mapa Zoo

Nasze zwierzęta

ZOO WITA

Żyrafa kenijska

zwana również żyrafą masajską - parzystokopytny ssak roślinożernegy oraz najwyższy gatunek z obecnie żyjących ssaków lądowych.

Zamieszkuje afrykańskie sawanny południowej Kenii oraz niemal całej Tanzanii. Wyróżniają się od innych podgatunków żyraf nieregularnymi plamkami na całym ciele. Mają krótki pęk włosów na końcu ogona. Żyrafy te posiadają dwa krótkie rogi na czubku głowy, są to kości pokryte cienką warstwą skóry. Dorosłe samce osiągają wysokość dochodzącą do 5,5 metra wysokości. Samice natomiast osiągają wysokość nieco mniejszą. Zarówno ich nogi jak i szyją osiągają długość ok. 2m. Serce tych żyraf waży ok. 12 kg. Dorosłe żyrafy ważą: do 2 ton - samce i około 1 tony - samice. Spędzają od 16 do 20 godzin dziennie na pożywianiu się. Skubią liście, gałązki, korę, kwiaty i owoce ponad 60 gatunków roślin, przede wszystkim akacji. Potrafią obejść się bez wody przez kilka miesięcy, jeżeli mają tylko dostęp do świeżego pożywienia.

ZOO WITA

ZOO WITA

ZOO WITA

Regulamin Zoo

Mapa Zoo

Nasze zwierzęta

ZOO WITA

Słoń afrykański

Ma bardzo duże uszy, które osiągają 150 cm długości. Najwyższy punkt ciała znajduje się na kłębie (w odróżnieniu od słonia indyjskiego, gdzie punkt ten przypada na głowę).

Słoń afrykański ma długą i umięśnioną trąbę, która powstała z połączenia wydłużonego nosa i górnej wargi. Na jej zakończeniu znajdują się dwa chwytne wyrostki palczaste. Inną cechą charakterystyczne są wystające do przodu i ostro zakończone siekacze (ciosy), które u samców osiągają wagę 15-20 kg, a u samic do 7 kg. Siekacze są zbudowane z zębiny, zwanej kością słoniową. Kolor skóry jest brunatnoszary. Włosy wyrastają z końca ogona, są twarde i sztywne, mają długość 30-80 cm. Włosy pojedynczo wyrastają na całym ciele.Słoń bardzo lubi obrzucać się za pomocą trąby piaskiem, błotem lub polewać wodą. Tworzy stada złożone z samic i samców. Tylko stare samce żyją samotnie. Stada wędrują gęsiego. Upał spędzają w cieniu drzew, najlepiej nad wodą. Słoń afrykański porusza się szybko.

ZOO WITA

ZOO WITA

ZOO WITA

Regulamin Zoo

Mapa Zoo

Nasze zwierzęta

ZOO WITA

Wielbłąd dwugarbny

LOREM IPSUM

Inaczej: BAKTRIAN.Jest to zwierzę o masywnej budowie ciała i wydłużonej szyi. Na grzbiecie znajdują się dwa garby -jeden na kłębie, a drugi w okolicy przedkrzyżowej.

Garby mają różny kształt w zależności od stopnia odżywienia zwierzęcia -są elastyczne i wzniesione lub zwiotczałe i skurczone. Pysk wielbłąda dwugarbnego jest wydłużony, zaopatrzony w przedzieloną głębokim rowkiem górną wargę i ruchliwe nozdrza, które zwierzę może zamykać w czasie burzy piaskowej. Oczy otoczone są długimi, gęstymi rzęsami. Gęsta sierść o miękkim włosie ma barwę od szarożółtawej do ciemnobrązowej. Na karku i pod brodą tworzy długie, gęste grzywy. Na wiosnę zimowa sierść wypada całymi płatami. Osobniki dziko żyjące są mniejsze od udomowionych.

ZOO WITA

ZOO WITA

ZOO WITA

Regulamin Zoo

Mapa Zoo

Nasze zwierzęta

ZOO WITA

Orka oceaniczna

zwana też miecznikiem) - gatunek ssaka z rodziny delfinowatych, Jest czarna, jedynie za okiem biała plama i biaława plama za płetwą grzbietową. Spód ciała biały, połączony z białą łatą na boku.

Duże zwierzę o silnie rozwiniętej płetwie grzbietowej i długich, zaokrąglonych, wiosłowatych płetwach piersiowych (u samców pletwa jest większa - wykazuje więc duży dymorfizm płciowy). Największy przedstawiciel delfinowatych.Orki są uważane za najbardziej społeczne walenie. Żyją w grupach 5-40 osobników przewodzonych przez najstarszą i najbardziej doświadczoną samicę. Kiedy samica umiera, stado zazwyczaj się rozpada - córki wraz ze swoim potomstwem tworzą nowe grupy, a samce rozpoczynają samotną wędrówkę. Stada zwykle składają się z przedstawicieli 3 pokoleń. Każde stado ma własny styl komunikowania, przekazywany z pokolenia na pokolenie. Orki witają się często, pocierając się nawzajem pyskami.

ZOO WITA

ZOO WITA

ZOO WITA

Regulamin Zoo

Mapa Zoo

Nasze zwierzęta

ZOO WITA

Niedźwiedź brunatny

Chroniony ssak z rodziny niedźwiedzi.Zwykle aktywny głównie w nocy. Dużo wędruje za pokarmem. Dobrze pływa i wspina się po zboczach. Potrafi wspinać się na drzewa, ale tylko gdy jest młody.

Potrafi szybko biegać ale krótko. Ma masywną budowę ciała, krótką i grubą szyję, małą głowę i oczy i uszy, bardzo silne kończyny. Skóra porośnięta bardzo gęstym futrem w kolorze brązowym, zdarzają się też barwy kremowej i czarnej. Ma bardzo dobry węch i słuch.Ciąża trwa 6-9 miesięcy. Samica rodzi w styczniu lub lutym w czasie snu 1-3, rzadko 4-5 ślepych młodych o długości około 25 cm. Młode uzyskują dojrzałość płciową po 2,5-4 latach. Niedźwiedź brunatny rozmnaża się co 2-3 lata.Gatunek ten nie jest zagrożony wymarciem.W Polsce niedźwiedź brunatny znajduje się pod ścisłą ochroną gatunkową. W okresie od 1 listopada do 31 marca obowiązuje także ochrona strefy 500 m od gawry.

ZOO WITA

ZOO WITA

ZOO WITA

Regulamin Zoo

Mapa Zoo

Nasze zwierzęta

ZOO WITA

Kangur olbrzymi

Samica jest dużo mniejsza od samca. Ogon jest masywny i długi, u samca osiąga nawet 120 cm długości.Tworzy niestałe i niewielkie grupy. Najmniejszy szelest płoszy go.

Skoki tego kangura odbywają się na odległość 1-2 m, a gdy ucieka, zwykle 9 m, a nawet 13,5 m i 3,3 m wzwyż.Dymorfizm płciowy jest wyraźnie widoczny w różnicy wielkości. Przeciętna masa ciała samców jest 2-3 razy większa niż samic.Po 4-6 tygodniach od zapłodnienia samica wydaje na świat jeszcze nie w pełni rozwinięte młode, które ma zaledwie kilkanaście milimetrów. Młode pnie się po wylizanym przez matkę śladzie na sierści do torby, gdzie przechodzi dalszy rozwój, który trwa nawet kolejne 200 dni.

ZOO WITA

ZOO WITA

ZOO WITA

Regulamin Zoo

Mapa Zoo

Nasze zwierzęta

ZOO WITA

Otwórz kopertę

mapa

Mam Cię

"Złapałam Cię kolejny raz! Nie uczysz się! Już ja się upewnię, że masz wiedzę o ssakach!Brama Zoo jest zamknięta na kłódkę. Szyfr do niej uzyskasz rozwiązując poprawnie zadania. Podpowiedzi szukaj na wybiegach zwierząt. Na każdym znajdziesz jedną ukrytą informację.PowodzeniaBabka od bioli

Ssaki panują na lądzieCzy wiesz, co łączy ciebie, twojego psa lub kota z delfinem i nietoperzem? Należycie do bardzo niejednorodnej gromady ssaków. Różnicie się...Epodreczniki

Wpisz kod

graj od nowa

Twoja wiedza o ssakach pozwoliła Ci wydostać się z pułapki.Ucz się pilnie i nie daj się złapać ponownie!

osoby, które ukończyły grę:

Strefa odpoczynku

Tu możesz zjeść, odpocząć, obejrzeć film lub pograć w gry

1

2

Wybieg lwów

Przeczytaj lekcję z podręcznika!

Wybieg lwów

ląd

woda

woda i ląd

Środowisko życia ssaków to:

Wybieg lwów

rogi

pazury

kopyta

paznokcie

Osłaniają palce tych ssaków, które szybko i dobrze biegają?

Wybieg lwów

rogi

pazury

kopyta

paznokcie

Wytworem naskórka ssaka nie są:

próbujesz ponownie?

To był wielki błąd!Biegnij ile sił w nogach!

Pierwszy symbol do otwarcia kłódki:5

Wybieg żyraf

Poczytaj o rozmnażaniu ssaków - kliknij na ten napis

Wybieg żyraf

ciąg

poród

ciąża

Okres rozwoju płodu w macicy matki to:

Wybieg żyraf

łoże

Narząd umożliwiający przekazywanie substancji między płodem a matką to:

łożysko

poród

Wybieg żyraf

żaden

kangur

dziobak

Który ssak rodzi się z jaja?

próbujesz ponownie?

To był wielki błąd!Biegnij ile sił w nogach!

Wybieg żyraf

Czwarty symbol do otwarcia kłódki:3

Wybieg dla słoni

Kiedy odnajdziesz wszystkie wskazówki kliknij znak zapytania.

Kliknij poniższy obrazek i przeczytaj lekcję:https://epodreczniki.pl/a/ssaki-panuja-na-ladzie/D3CC3kvoGSsaki panują na lądzieCzy wiesz, co łączy ciebie, twojego psa lub kota z delfinem i nietoperzem? Należycie do bardzo niejednorodnej gromady ssaków. Różnicie się...Epodreczniki

Czyja to kończyna?

ssaka szybko biegającego

ssaka latającego

człowieka

niedźwiedzia

ssaka żyjącego pod ziemią

psa

Wybieg dla słoni

Wybieg dla słoni

Rolą zębów przedtrzonowych jest:

chwytania pokarmu

rozcieranie pokarmu

siekanie pokarmu

przytrzymywanie zdobyczy

Wybieg dla słoni

największy ssak

ssak wymarły

ssak roślinożerny

Ryjówek etruski to

najmniejszy ssak

ssak morski

próbujesz ponownie?

To był wielki błąd!Biegnij ile sił w nogach!

Wybieg słoni

Zadania wykonane. Jednak nie znajdujesz na tym wybiegu żadnego kodu, musisz próbować na innych

Wybieg wielbłądów

Kiedy odnajdziesz wszystkie wskazówki kliknij znak zapytania.

Ssaki są to zwierzęta tworzące najwyżej uorganizowaną gromadę podtypu kręgowców, typu strunowców.Mająduże znaczenie w przyrodzie i w życiu człowieka.Tak na przykład wśród zwierząt domowych odgrywają największą rolę, znacznie przewyższającą rolę innych grup: ptaków, ryb czy owadów. Z punktu widzenia zoologicznego udomowienie jest specyficznym zjawiskiem bliskim symbiozie:pozwoliło obu partnerom, a więc zarówno gatunkom udomowionym jak i człowiekowi opanowanie nowych środowisk i znacznie zwiększenie populacji. Istnieje pewna granica między ssakami domowymi i nieudomowionymi. Niektóre zwierzęta domowe mogą zdziczeć, istnieć i rozmnażać się bez opieki człowieka. Przykładem takiego ssaka jest Słoń Indyjski. Ok. 2 tys. lat p.n.e. używano go do celów wojennych. Wiele gatunków ssaków futerkowych, nie zaliczanych zwykle do zwierząt domowych, od wielu pokoleń żyje w hodowli, gdzie uzyskano ich nowe rasy.Ssaki udomowione to z reguły gatunki żyjącespołecznie, w warunkach naturalnych. Być może, że zdolność podporządkowania się przewodnikowi stada ułatwiła ich podporządkowanie człowiekowi. Ssaków udomowionych nie jest zbyt wiele. Są to słoń indyjski. zazwyczaj drapieżniki: psy, koty, fretki, z parzystokopytnych świnie, wielbłądy jedno i dwugarbne, lamy, alpaki, owce, kozy, bydło domowe, z nieparzystokopytnych można wymienić konia i osła, z zajęczaków królika, z gryz. Udomowienie ssaków jest największym i najdłużej trwającym eksperymentem przeprowadzonym przez człowieka na zwierzętach. Tym bardziej podkreślićnależy, że mimo ogromnej zmienności morfologicznej gatunków domowych nie udało się człowiekowi uzyskać w hodowli ani jednego nowego gatunku ssaka. Cała ta ogromna zmienność zwierząt, jaką widzimy w hodowli, ma charakter zmienności wewnątrzgatunkowej. Każdy gatunek zwierzęcia domowego pochodzi od jednego gatunku dzikiego, a przemiany jakim podlegał nie osiągnęły stopnia różnic gatunkowych. Formy domowe należą więc zoologicznie do tego samego gatunku co ich dzicy przodkowie, choć często, dla wygody,określa się je odrębną łacińską nazwą gatunkową.

Wybieg wielbłądów

rozwój kosmetologi

Największym i najdłużej trwającym eksperymentem przeprowadzonym przez człowieka na zwierzętach jest / są:

udomowienie

klonowanie

badania leków

Wybieg wielbłądów

Dosyć pytań, rozwiąż zadanie

mapa

próbujesz ponownie?

To był wielki błąd!Biegnij ile sił w nogach!

Basen orek

ssaki kopytne

ssaki jajorodne

m.in. człowiek

ssaki latające

Basen orek

Stekowce to:

ryjówek etruski

Basen orek

kangur

dydelf

koala

lotopałanka

Torbaczem nie jest:

Zadania rozwiązane. Jednak, nie znajdujesz na tymwybiegu żadnego kodu, musisz próbować na innych

Basen orek

próbujesz ponownie?

To był wielki błąd!Biegnij ile sił w nogach!

Wybieg niedźwiedzi

żubr

Największy ssak to

płetwal błekitny

wieloryb

słoń afrykański

Wybieg niedźwiedzi

łoże

Narząd umożłiwiający wymianę substancji między płodem a matką to:

łożysko

łożyskowiec

łożenie

Wybieg niedźwiedzi

próbujesz ponownie?

To był wielki błąd! Biegnij ile sił w nogach!

mapa

Wybieg niedźwiedzi

# data[].attributes.attachment_link.title
Ucieczka z ZOO - Ssaki by Małgorzata Łukjanow on Genially

# data[].attributes.attachment_link.description
Ucieczka z ZOO start Regulamin Zoo ZOO WITA ZOO WITA Regulamin Zoo Mapa Zoo Nasze zwierzęta W naszym Zoo zwierzeta umieszczone są na wybiegach. Każda biocenoza reprezentowana jest przez kilka gatunków.Zwiedzaj, patrz, podziwiaj!NIE KARM!NIE WCHODŹ NA WYBIEGI!p.s. jeśli już znajdziesz się na wybiegu użyj wiedzy aby się z niego wydostać!

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
SCHRONIENIE

Potężna burza zmusza Cię do podjęcia decyzji:czy szukać schronienia czy lepiej zostać na deszczu?

masz odwagę sprawdzić co Cię czeka w opuszczonym domu?

Jeśli tak - wejdź do środka.

Ufff... tutaj nie pada, odgłosy burzy sa ciche. Chyba odnalazłeś bezpieczne schronienie na najbliższe godziny.

Rozglądasz się wokół, może wejdziesz do pokoju aby przeczekać deszcz?

Widać, że od dawna nikt tu nie mieszka. Warstwa kurzu pokrywa meble. Trzeba jednak przeczekać burzę. Rozsiadasz się więc w fotelu.

Po pewnym czasie burza cichnie. Deszcz przestaje padać. Wracasz do drzwi wyjściowych aby udać się do domu.

Światło w korytarzu błyska, idziesz do drzwi.

Drzwi są zamknięte! Nie dajesz rady ich otworzyć! Nigdzie nie widać klucza! Musisz znaleźć inne wyjście!

DRZWI SĄ ZAMKNIĘTE!!!

Wracasz do korytarza. Jest ciemniej niż wcześniej. Gdzie będziesz szukać najpierw: w pokoju, w którym już byłeś czy na górze?

Może znajdziesz wskazówkę jak się wydostać? Musisz szukać dokładnie.

W walizce znajdujesz stary pergamin.

Kluczem do wyjścia jest wiedza!

Ile wiesz o ptakach i ssakach?Oby jak najwiecej

,

Teraz już wiesz, że opuszczenie tego domu zależy od tego ile umiesz.

Poszukaj kolejnej wskazówki.

Musisz znaleźć wskazówki, aby się wydostać

Trzeba się dokładnie rozejrzeć

Tylko tyle pozostało po podróżniku, który utknął tu przed Tobą!

Szukaj w łazience!

Tu jest za ciemno, poszukaj latarki.

Poszukaj latarki.

Tylko tyle pozostało po podróżniku, który utknął tu przed Tobą!

Szukaj w łazience!

Znalazłeś latarkę. Włącz ją!

Tylko tyle pozostało po podróżniku, który utknął tu przed Tobą!

Szukaj w łazience!

Szukaj wskazówek.

Tylko tyle pozostało po podróżniku, który utknął tu przed Tobą!

Szukaj w łazience!

Trzecia cyfra kodu do kłódki jest przy wielkich drzwiach

Poszukaj wskazówki.

Jesteś w zniszczonej łazience.

Szukaj w pomieszczeniu z wielką szafą

Poszukaj za lustrem.

Nie da się wybić tej szyby. Jest chyba pancerna. Tędy nie uda się uciec.

Tu chyba była sypialnia.

Czyżby nie znalazł wyjścia?

To tylko papiery... nic tu nie ma

To tylko papiery... nic tu nie ma

To tylko papiery... nic tu nie ma

Pościel jest zatęchła, przeszukujesz ją....Musisz dokładnie sprawdzić pod kocem, poduszką oraz w poszwach....oprócz kurzunic tu nie ma...

***

Czy znasz juz kod? Jeśłi tak wpisz go, jesli nie ruszaj na poszukiwania.

nie znam kodu

**

1

*

1 4

Sejf otwarty. Ale gdzie jest wskazówka?

Trzecia cyfra kodu do kłódki to 2

ERROR

wpisz kod

nie znam kodu

wpisz kod

nie znam kodu

7

7

3

7

7

3

2

wpisz kod

nie znam kodu

KONIEC

Udało Ci się znaleźć wyjście! Ale ulga. W tym czasie ponownie rozpętała się burza. Zostajesz na zewnątrz czy wracasz do środka?

tylu śmiałków wydostało się z tego domu:

# data[].attributes.attachment_link.title
Ptaki i ssaki - Escape room by Małgorzata Łukjanow on Genially

# data[].attributes.attachment_link.description
SCHRONIENIE Potężna burza zmusza Cię do podjęcia decyzji:czy szukać schronienia czy lepiej zostać na deszczu? masz odwagę sprawdzić co Cię czeka w opuszczonym domu? Jeśli tak - wejdź do środka. Ufff... tutaj nie pada, odgłosy burzy sa ciche. Chyba odnalazłeś bezpieczne schronienie na najbliższe godziny. Rozglądasz się wokół, może wejdziesz do pokoju aby przeczekać deszcz?

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
2

2

4

5

6

7

jĄDRO KOMÓRKOWE

est. 2019

Listen

3

A

A

Jądro komórkowe można dostrzec w mikroskopie świetlnym. Jest najbardziej widoczną organellą w komórce. Najczęściej jest kulistą lub owalną strukturą otoczoną przez cytoplazmę. Przeciętnie 5 mikrometrów średnicy. Często zajmuje pozycję blisko środka komórki. Jądro przechowuje materiał genetyczny, zawierający informacje na temat budowy i funkcjonowania komórki. Dzięki temu kieruje wszystkimi jej czynnościami życiowymi, także podziałem na komórki potomne. Większość komórek ma jedno jądro, chociaż istnieją wyjątki.

Otoczka jądrowa składa się z dwóch błon biologicznych, oddzielających wnętrze jądra od otaczającej je cytoplazmy. Błony te rozdziela przestrzeń szerokości 20-40 nanometrów, ale w niektórych miejscach łączą się ze sobą, tworząc pory jądrowe.

Otoczka jądrowa składa się z dwóch błon biologicznych, oddzielających wnętrze jądra od otaczającej je cytoplazmy. Błony te rozdziela przestrzeń szerokości 20-40 nanometrów, ale w niektórych miejscach łączą się ze sobą, tworząc pory jądrowe.

Chromatyna - DNA w połączeniu z białkami. Chromatyna w niedzielącej się komórce ma postać włóknisto - ziarnistej sieci. Z pozoru chromatyna wydaje się strukturą nieuporządkowaną. W rzeczywistości tworzące ją cząsteczki DNA są upakowane w określonym porządku. Występuje w dwóch postaciach: euchromatyny(luźno upakowana, zawiera geny aktualnie wykorzystywane przez komórkę) iheterochromatyny (ściśle upakowana, zawiera niewiele, nieaktywnych genów).

Większość jąder komórkowych zawiera1 lub więcej jąderek. Są to nieobłonione(nie są otoczone błoną biologiczną) organelle. Jąderko jest częścią chromatyny, która zawiera geny kodujące rRNA. Tu też zachodzi synteza rRNA i proces jego łączenia(z białkami) w podjednostki rybosomów, które następnie opuszczają jądro przez pory jądrowe i tworzą rybosomy.

Kariolimfa (nukleoplazma) to płyn wypełniający jądro komórkowe. Składa się m. in. z białek enzymatycznych, biorących udział w syntezie DNA (replikacji) i RNA (transkrypcji). W kariolimfie zanurzona jest chromatyna.

Siateczka śródplazmatyczna - niejest elementem jądra komórkowego, łączy się jednak z zewnętrzną błoną jądrową.

Pory jądrowe to białkowe kompleksy (jądrowe kompleksy porowe) w otoczce jądrowej. Regulują one transport substancji między jądrem a cytoplazmą.

Jaka jest łączna długość DNA w jądrze komórkowym komórki człowieka?

Łączna długość cząsteczek DNA w jądrze komórkowym komórki człowieka wynosi ok. 2 metrów, a średnica jądra to tylko od 5 do 8 mikrometrów. Dlatego, żeby cząsteczki DNA mogły się zmieścić w tak małej przestrzeni jądra komórkowego muszą być odpowiednio upakowane.

Upakowanie DNA w jądrze komórkowym

1

3

2

Watch

Info

ZadanieOdpowiedzi na pytania zapisz w zeszycie1. Jaką funkcję pełni jądro komórkowe?2. Dlaczego DNA w jądrze komórkowym musi być specjalnie upakowane?3. Wyjaśnij pojęcia:- nukleosom- chromatosom- chromosom4. Ile chromosomów zawierają komórki somatyczne (komórki budujące ciało) człowieka, a ile jego gamety? Zastanów się skąd wynika ta różnica w liczbie chromosomów.

Ile chromosomów posiadają komórki budujące ciało człowieka?Ile chromosomów posiadają gamety (plemnik, komórka jajowa) człowieka?

WAŻNE POJĘCIA:CHROMATYNA, EUCHROMATYNA, HETEROCHROMATYNABIAŁKA HISTONOWE, NUKLEOSOM, CHROMATOSOM, SOLENOIDCHROMOSOM, CENTROMER, PRZEWĘŻENIE WTÓRNE (NOR), SATELITY (TRABANTY), TELOMERY

Kariotyp

To kompletny zestaw chromosomów komórki somatycznej organizmu.

# data[].attributes.attachment_link.title
Jądro komórkowe by katarzyna.leska on Genially

# data[].attributes.attachment_link.description
2 2 4 5 6 7 jĄDRO KOMÓRKOWE est. 2019 Listen 3 A A Jądro komórkowe można dostrzec w mikroskopie świetlnym. Jest najbardziej widoczną organellą w komórce. Najczęściej jest kulistą lub owalną strukturą otoczoną przez cytoplazmę. Przeciętnie 5 mikrometrów średnicy. Często zajmuje pozycję blisko środka komórki.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Komórkowa budowa organizmu

Czym jest komórka????

Komórka jest najmniejszą strukturą budującą organizm, która posiada wszystkie cechy istoty żywej

Wyróżniamy dwa typy komórek:a)komórki prokariotyczne, niezawierające jądra komórkowego (bakterie)b) komórki eukariotyczne, zawierające jądro komórkowe (protisty, grzyby, rośliny, zwierzęta)

Organizmy mogą być zbudowane z jednej komórki lub z wielu komórek

ORGANIZMYJEDNOKOMÓRKOWEWIELOKOMÓRKOWE- BAKTERIE- NIEKTÓREE PROTISTY np.pantofelek- NIEKTÓRE GRZYBY np.drożdże- NIEKTÓRE ROŚLINY- ZWIERZĘTA- WIĘKSZOŚĆ GRZYBÓW- WIĘKSZOŚĆ ROŚLIN- NIEKTÓRE PROTISTY

KSZTAŁT I WIELKOŚĆ KOMÓREK ZALEŻY OD FUNKCJI, KTÓRĄ PEŁNIĄ

KOMÓRKI ZWIERZĘCE I ROŚLINNE MAJĄ WIELE WSPÓLNYCH CECH- ZAOBSERWUJ PODOBIEŃSTWA ORAZ DOSTRZEŻ RÓŻNICE!!!!

CECHĄ CHARAKTERYSTYCZNĄ KOMÓRKI BAKTERYJNEJ JEST BRAK JĄDRA KOMÓRKOWEGO. MATERIAŁ GENETYCZNY WYSTĘPUJE W POSTACI ZWINIĘTEJ NICI- SUBSTANCJI JĄDROWEJ. W ŚCIANIE KOMÓRKOWEJ CZĘSTO WYSTĘPUJE OTOCZKA ŚLUZOWA. KOMÓRKA BAKTERYJNA MA 1 RZĘSKĘ LUB WIELE RZĘSEK, SŁUŻĄCYCH DO PRZEMIESZCZANIA.

# data[].attributes.attachment_link.title
Komórkowa budowa organizmu by jalowiecka1 on Genially

# data[].attributes.attachment_link.description
Komórkowa budowa organizmu Czym jest komórka???? Komórka jest najmniejszą strukturą budującą organizm, która posiada wszystkie cechy istoty żywej Wyróżniamy dwa typy komórek:a)komórki prokariotyczne, niezawierające jądra komórkowego (bakterie)b) komórki eukariotyczne, zawierające jądro komórkowe (protisty, grzyby, rośliny, zwierzęta) Organizmy mogą być zbudowane z jednej komórki lub z wielu komórek ORGANIZMYJEDNOKOMÓRKOWEWIELOKOMÓRKOWE- BAKTERIE- NIEKTÓREE PROTISTY np.pantofelek- NIEKTÓRE GRZYBY np.drożdże- NIEKTÓRE ROŚLINY- ZWIERZĘTA- WIĘKSZOŚĆ GRZYBÓW- WIĘKSZOŚĆ ROŚLIN- NIEKTÓRE PROTISTY KSZTAŁT I WIELKOŚĆ KOMÓREK ZALEŻY OD FUNKCJI, KTÓRĄ PEŁNIĄ KOMÓRKI ZWIERZĘCE I ROŚLINNE MAJĄ WIELE WSPÓLNYCH CECH- ZAOBSERWUJ PODOBIEŃSTWA ORAZ DOSTRZEŻ RÓŻNICE!!!!

# data[].attributes.headline
Elementy przyrody i wytwory działalności człowieka

# data[].attributes.subject
Elementy przyrody i wytwory działalności człowieka

# data[].attributes.attachment_link.title
Elementy przyrody i wytwory działalności człowieka.

# data[].attributes.attachment_link.description
Przyjrzyj się ilustracji. Dopasuj napisy do odpowiednich znaczników. D. Dankowska

# data[].attributes.attachment_link.description
Dopasuj parki do ilustracji. Powodzenia!

# data[].attributes.attachment_link.description
Dopasuj owoce drzew do odpowiednich liści. Szukaj znaczników w kolorze białym.

# data[].attributes.headline
Zwierzęta pożyteczne i szkodniki na łące

# data[].attributes.subject
Zwierzęta pożyteczne i szkodniki na łące

# data[].attributes.attachment_link.title
Zwierzęta pożyteczne i szkodniki na łące.

# data[].attributes.attachment_link.description
Do organelli komórkowych dopasuj ich funkcje. Najeżdżając na symbol

# data[].attributes.attachment_link.description
WYBIERZ KTÓRE CECHY SĄ DZIEDZICZNE A KTÓRE NIEDZIEDZICZNE

# data[].attributes.attachment_link.description
Dopasuj, która informacja jest prawdziwa, a która fałszywa.

# data[].attributes.attachment_link.description
Podziel występujące tu cechy człowieka na dominujące i recesywne.

# data[].attributes.attachment_link.title
Mutacje genowe i chromosomowe (na podstawie: Świat biologii 3 - dla gimnazjum)

# data[].attributes.attachment_link.description
Zaznacz prawidłowe odpowiedzi do zadań :) Powodzenia!

# data[].attributes.attachment_link.description
Czy jesteś lub będziesz ekologiem? Odkryj swoje powołanie i zmierz się z wyzwaniem!!!

# data[].attributes.attachment_link.description
ROZWIĄŻ KRZYŻÓWKĘ DOTYCZĄCĄ ZAGROŻEŃ PRZYRODY.

# data[].attributes.headline
W jaki sposób zanieczyszczamy środowisko?

# data[].attributes.subject
W jaki sposób zanieczyszczamy środowisko?

# data[].attributes.attachment_link.title
W jaki sposób zanieczyszczamy środowisko?

# data[].attributes.attachment_link.description
Połącz w pary tekst z obrazkiem, który ilustruje, w jaki sposób zanieczyszczamy naszą planetę i środowisko.

# data[].attributes.attachment_link.description
Kliknij na nazwę schorzenia wywoływanego przez SMOG.

# data[].attributes.attachment_link.description
Posegreguj odpady do pojemników oznaczonych odpowiednim kolorem. KOLOR ŻÓŁTY- metale i tworzywa sztuczne (plastik) KOLOR NIEBIESKI - papier KOLOR ZIELONY- szkło KOLOR BRĄZOWY - bioodpady np. obierki, liście, gałęzie KOLOR CZARNY - odpady zmieszane (nie nadające się do pozostałych pojemników)

# data[].attributes.attachment_link.description
Przyporządkuj skutki zanieczyszczeń powietrza do odpowiedniego rodzaju

# data[].attributes.attachment_link.description
Wrzuć odpady do odpowiednich pojemników !

# data[].attributes.attachment_link.description
Które zachowania są ekologiczne, a które nie?

# data[].attributes.attachment_link.description
Uważnie oglądaj film, bo w trakcie pojawią się pytania. Zastanów się wtedy, jaka jest odpowiedź, a potem kontynuuj odtwarzanie filmu.

# data[].attributes.headline
Co się właściwie dzieje, kiedy zaczynasz dojrzewać?

# data[].attributes.subject
Co się właściwie dzieje, kiedy zaczynasz dojrzewać?

# data[].attributes.attachment_link.title
Co się właściwie dzieje, kiedy zaczynasz dojrzewać

# data[].attributes.attachment_link.title
"Imperium"- mrówki, film przyrodniczy, krótkometrażowy ILLUVISION STUDIO Grzegorz Dominiak

# data[].attributes.attachment_link.title
Zadziwiający świat chrząszczy - film przyrodniczy

# data[].attributes.attachment_link.title
SEKRETNE ŻYCIE DRZEW czyta Krystyna Czubówna, POLSKI FILM PRZYRODNICZY

# data[].attributes.attachment_link.description
Dopasuj obrazki do odpowiedniej kategorii.

# data[].attributes.attachment_link.title
połącz nazwy w układzie kostnym człowieka

# data[].attributes.attachment_link.description
Z podanych obrazków wybierz te, które pasują do danej kategorii.

# data[].attributes.attachment_link.description
DOPASUJ PRAWIDŁOWE ODPOWIEDZI DO OBRAZKÓW !

# data[].attributes.attachment_link.description
Dopasuj zwierzęta na ilustracjach do odpowiednich kategorii - gromad zwierząt.

# data[].attributes.attachment_link.description
Odpowiedz na pytania lub podpisz obrazki.