# data[].attributes.body
„Bonapartów Bóg zesłał [mówił ojciec Ignacego Rzeckiego], ażeby zrobili porządek na świecie; a dopóty nie będzie porządku ani sprawiedliwości, dopóki nie wypełni się testament cesarza.”

W Lalce wielbicielami Napoleona i wyznawcami tezy, że osobie pochodzącej od jego dynastii dane będzie zmienić stosunki w Europie, zaprowadzić porządek i sprawiedliwość był Ignacy Rzecki i jego ojciec - żołnierz napoleoński. Pan Rzecki, podobnie jak jego przyjaciele, był bonapartystą. Wpajał swoje zasady i zamiłowanie dla francuskiego cesarza małemu Ignacemu, wychowując go w otoczeniu portretów Napoleona i opowieści o jego miłości do Polski. Ponadto od dzieciństwa przygotowywał syna do udziału w przyszłej wojnie.

Pan Raczek odwiedzał go co dzień, a raz patrząc na jego chude ręce i wyżółkłe policzki szepnął:
— Hej! stary, już my chyba nie doczekamy się Napoleona.
Na co ojciec spokojnie odparł:
— Ja tam nie umrę, dopóki o nim nie usłyszę.
[...]
Było już z nim bardzo źle, nawet przyjął ostatnie sakramenta, kiedy w parę dni później wbiegł do nas pan Raczek dziwnie wzburzony i stojąc na środku izby zawołał:
— A wiesz, stary, że znalazł się Napoleon?…
— Gdzie? — krzyknęła ciotka.
— Jużci we Francji.
Ojciec zerwał się, lecz znowu upadł na poduszki. Tylko wyciągnął do mnie rękę i patrząc wzrokiem, którego nie zapomnę, wyszeptał:
— Pamiętaj!… Wszystko pamiętaj…
Z tym umarł.

W wielu miejscach, głównie w Pamiętniku starego subiekta opisywane są kolejne wydarzenia związane z karierą Ludwika Napoleona Bonaparte, bratanka Napoleona I: pierwsze wystąpienie polityczne w roku 1840, jego aresztowanie, ucieczka z więzienia, rola, jaką odegrał w Wiośnie Ludów, wybór na prezydenta Francuzów, zamach stanu, ogłoszenie II cesarstwa i triumf w wojnie włoskiej. W rzeczywistości jednak wyglądało to zupełnie inaczej – Rzecki jako bonapartysta (dawne pokolenie, aktualnie nierealistyczne poglądy polityczne) przekoloryzował na kartach pamiętnika osiągnięcia wszystkich „następców” Napoleona.

Po trzecie - mały Lulu jeszcze w tym roku zostanie cesarzem Francuzów pod imieniem Napoleona IV, zbije Niemców na bryndzę i zrobi sprawiedliwość na całym świecie, co mi jeszcze przepowiadał śp. mój ojciec.

W opisach starego subiekta pojawia się również Napoleon IV – Lulu (Eugeniusz Ludwik Jan Józef), jedyny syn Napoleona III, który zgodnie z wyobrażeniami Ignacego Rzeckiego miał przygotowywać się do roli wojownika i wodza.

W późniejszym życiu przekonałem się, jak proroczymi były poglądy ojca. Wszyscy widzieliśmy drugą gwiazdę napoleońską, która obudziła Włochy i Węgry; a chociaż spadła pod Sedanem, nie wierzę w jej ostateczne zagaśnięcie. Co mi tam Bismarck, Gambetta albo Beaconsfield! Niesprawiedliwość dopóty będzie władać światem, dopóki nowy Napoleon nie urośnie.

Tak Ignacy Rzecki streścił dzieje Napoleona III. W rzeczywistości Ludwik Napoleon nie wrócił do polityki. Jego syn nie odegrał w niej żadnej roli.

Szuman o Ignacym Rzeckim :

Rzecki jest półgłówek... stary romantyk... To rasa już ginąca! Kto chce żyć, musi trzeźwo patrzeć na świat...

Pan, to także jesteś okazem romantyka; tyle tylko, żeś miał mniej sposobności do robienia głupstw — zakończył doktor.

# data[].attributes.body
Pokazano czytelnikowi całe spektrum polskiego społeczeństwa w XIX  od bogatego mieszczaństwa do biedoty Warszawskiej zamieszkującej Powiśle.
Aleksander Gierymski, Powiśle

# data[].attributes.body
Padlet został wykonany przez grupę VIII:
Aleksandra Kuchno, Marta Bielak, Arkadiusz Łabiga, Greta Kawecka

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
1.Filozofia pracy, będąca jednym z haseł pozytywizmu.

Wyznawcą filozofii pracy w powieści był Stanisław Wokulski. Przechadzając się po dzielnicy biedoty - Powiślu - myślał: „Strach, co się tu stanie za kilka generacji... A przecie jest proste lekarstwo: praca obowiązkowa - słusznie wynagradzana. Ona jedna może wzmocnić lepsze indywidua, a bez krzyku wytępić złe i... mielibyśmy ludność dzielną, jak dziś mamy zagłodzoną lub chorą" [rozdział VIII, tom I]. Takiej aktywnej postawy uczył go w młodości, gdy pracowali razem u Mincla, kolega Leon: „- Pracuj - mówił nieraz do Stacha - i wierz, bo silna wiara może zatrzymać słońce w biegu, a nie dopiero polepszyć stosunki ludzkie". [rozdział XX, tom I].
Uważał, że solidna praca jest wyjściem z trudnej sytuacji społeczeństwa, sam nawet oddał się jej po zawodzie miłosnym.

2. Organicyzm - kolejne hasło epoki.

Główny bohater uważał, iż społeczeństwo funkcjonuje i rozwija się jak żywy organizm, a instytucje społeczne są ze sobą powiązane tak, jak części organizmu: „- Natura miewa kaprysy i - analogie - dodał. - Motyle istnieją także w rodzaju ludzkim: piękna barwa, latanie nad powierzchnią życia, karmienie się słodyczami, bez których giną - oto ich zajęcie. A ty, robaku, nurtuj ziemię i przerabiaj ją na grunt zdolny do siewu. Oni bawią się, ty pracuj; dla nich istnieje wolna przestrzeń i światło, a ty ciesz się jednym tylko przywilejem: zrastania się, jeżeli cię rozdepcze ktoś nieuważny. I tobież to wzdychać do motyla, głupi?... I dziwić się, że ma wstręt do ciebie?... Jakiż łącznik może istnieć między mną i nią?... No, gąsienica jest także podobna do robaka, póki nie zostanie motylem. Ach, więc to ty masz zostać motylem, kupcze galanteryjny?... Dlaczegóż by nie? Ciągle doskonalenie się jest prawem świata".[rozdział VIII, tom I] oraz doktor Szuman: „(...) Społeczeństwo jest jak gotująca się woda: co wczoraj było na dole, dziś pędzi w górę..." [rozdział XI, tom II]. Uważał, że aby ludziom żyło się lepiej, zarówno biedota, jak i arystokracja, muszą współpracować i słuchać się wzajemnie. 3. Socjalizm, czyli sprzeciw wobec rodzącego się kapitalizmu

Mraczewski, subiekt w sklepie Wokulskiego, często opowiadał zdziwionemu Rzeckiemu o swej wizji społeczeństwa: „Jak żyję, nie słyszałem nic równego. Młodzieniec ten dowodził mi przytaczając nazwiska ludzi, podobno bardzo mądrych, że wszyscy kapitaliści to złodzieje, że ziemia powinna należeć do tych, którzy ją uprawiają, że fabryki, kopalnie i maszyny powinny być własnością ogółu, że nie ma wcale Boga ani duszy, którą wymyślili księża, aby wyłudzać od ludzi dziesięcinę. Mówił dalej, że jak zrobią rewolucję (on z trzema "prykaszczykami"), to od tej pory wszyscy będziemy pracowali tylko po ośm godzin, a przez resztę czasu będziemy się bawili, mimo to zaś każdy będzie miał emeryturę na starość i darmo pogrzeb. Wreszcie zakończył, że dopiero wówczas nastanie raj na ziemi, kiedy wszystko będzie wspólne: ziemia, budynki, maszyny, a nawet żony"[rozdział X, tom I]. Prus zwrócił uwagę czytelników na rodzący się socjalizm.

Bolesław Prus ujął w powieści te trzy najbardziej charakterystyczne dla pozytywizmu prądy myślowe. Poprzez apoteozę, wywyższenie roli pracy na pozycję decydującą o poprawie losu społeczeństwa, autor przedstawił alternatywę dla obserwowanego pogorszenia sytuacji ludzi najbiedniejszych. Poprzez wypowiedzi Wokulskiego, twierdzącego, iż jedynym wyjściem z pogłębiającego się kryzysu jest ciężka, ale dobrze opłacana praca, Prus ujawnił swój pogląd na poprawę dziewiętnastowiecznych realiów Polski (w której szerzył się analfabetyzm, choroby, wyzysk najbiedniejszych). Popierał także organicyzm, wierząc, iż nie będzie poprawy bez współpracy wszystkich warstw.

Szybki test:

Słowa: „- Pracuj i wierz, bo silna wiara może zatrzymać słońce w biegu, a nie dopiero polepszyć stosunki ludzkie" mówił do Stacha:
a) Mincel
b) kolega Leon
c) ojciec
d) Rzecki
Rozwiązanie

Główny bohater uważał, iż społeczeństwo funkcjonuje i rozwija się jak:
a) elektryczność
b) żywy organizm
c) człowiek
d) maszyna parowa
Rozwiązanie

Idee socjalistyczne, czyli sprzeciw wobec rodzącego się kapitalizmu wyznawał:
a) Geist
b) Katz
c) Wokulski
d) Mraczewski
Rozwiązanie

Zobacz inne artykuły:

Partner serwisu:

kontakt |polityka cookies

# data[].attributes.attachment_link.description
1.Filozofia pracy, będąca jednym z haseł pozytywizmu. Wyznawcą filozofii pracy w powieści był Stanisław Wokulski. Przechadzając się po dzielnicy biedoty - Powiślu - myślał: „Strach, co się tu stanie za kilka generacji... A przecie jest proste lekarstwo: praca obowiązkowa - słusznie wynagradzana. Ona jedna może wzmocnić lepsze indywidua, a bez krzyku wytępić złe i...

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Pierwszym i najważniejszym „gospodarzem" utworu jest trzecioosobowy narrator wszechwiedzący. Jest to najbardziej klasyczny typ narracji, ukształtowany wzorcowo właśnie w dziewiętnastowiecznej powieści realistycznej. Bardzo często usuwa się na dalszy plan - dlatego też w powieści mamy liczne dialogi, których cecha charakterystyczną jest silne zindywidualizowanie języka postaci. Technika narracji, na jakiej opiera się ten typ polega na ciągłej destabilizacji zdarzeń. Mówi się o nich prezentując naocznie, relacjonując, podając inne wersje, warianty. Zamiast jednoznacznych opinii - wątpliwości, zamiast rozstrzygnięć - pytania.

W tym kontekście warto wspomnieć o roli plotki w Lalce. Plotkarzami są bez wątpienia Szprot, Węgrowicz i Krzeszowska, ale także Rzecki. Domysły lub wymysły tych osób w znacznym stopniu wpływają na rozumienie zdarzeń i zachowań postaci, np. Wokulski zazwyczaj jawi się zupełnie inaczej niż w plotkach. Tym samym postaci przejmują część obowiązków narratora.

Drugi ważny typ narracji to narracja pierwszoosobowa, z którą mamy do czynienie w rozdziałach zatytułowanych Pamiętnik starego subiekta. Wpływa to znacznie na zwielokrotnienia punktów widzenia, np. dane zdarzenie komentuje narrator wszechwiedzący, Rzecki, a czasem także przytaczane są komentarze w formie plotek. Wszystko to wpływa wyraźnie z jednaj strony na obiektywizację poznania, z drugiej zaś na wielogłosowość (polifoniczność) powieści.

Na tym nie wyczerpuje się jednak repertuar typów narracji. Jest jeszcze trzeci typ, polegający na operowaniu mową pozornie zależną. Tak jest na przykład w momencie spaceru Wokulskiego po Powiślu, gdzie narrator relacjonuje jego myśli w mowie pozornie zależnej. Ten typ narracji jest prekursorski w stosunku do wszelkich zabiegów, mających na celu odsunięcie narratora wszechwiedzącego i zdążających do techniki strumienia świadomości, który zdominuje twórczość dwudziestowieczną.

# data[].attributes.attachment_link.description
Pierwszym i najważniejszym „gospodarzem" utworu jest trzecioosobowy narrator wszechwiedzący. Jest to najbardziej klasyczny typ narracji, ukształtowany wzorcowo właśnie w dziewiętnastowiecznej powieści realistycznej. Bardzo często usuwa się na dalszy plan - dlatego też w powieści mamy liczne dialogi, których cecha charakterystyczną jest silne zindywidualizowanie języka postaci.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Pozytywizm, epoka zbudowana w opozycji do romantycznego światopoglądu, na kartach powieści przejawia się w:

- Krytyce idealizmu (Wokulski przez wyidealizowanie ukochanej, nie dostrzegał jej prawdziwego oblicza, kochając jej wymyślony wskutek lektury romantycznych tekstów wizerunek: "Dobrze ci tak! tam twoje miejsce... - myślał Wokulski. - Bo któż to miłość przedstawiał mi jako świętą tajemnicę? Kto nauczył mnie gardzić codziennymi kobietami, a szukać niepochwytnego ideału?... Miłość jest radością świata, słońcem życia, wesołą melodią w pustyni a ty co z niej zrobiłeś?... Żałobny ołtarz, przed którym śpiewają się egzekwie nad zdeptanym sercem ludzkim!"[rozdział drugi, tom II].

Energiczności i zapale głównego bohatera, który dzięki swej ciężkiej pracy (nie nienawidzi Rosjan jak romantycy, lecz prowadzi z nimi interesy) dorabia się majątku, a potem finansuje działalność charytatywną.

- Przekonaniu o potrzebie silnej polskiej gospodarki, która podniosłaby kraj z kryzysu.

- Poglądach, takich jak scjentyzm, kult wiedzy i nauki, racjonalizm, wiara w postęp jako poprawę życia ludzkości (takie ideały wyznają Stanisław Wokulski, Julian Ochocki oraz profesor Giest, a cytatem oddającym siłę fascynacji bohatera postępem i wynalazki jest fragment z rozdziału pierwszego tomu drugiego, opowiadającego o Paryżu: „Praca nad szczęściem we wszystkich kierunkach - oto treść życia paryskiego. (...)Posągi i obrazy są dostępne nie tylko dla amatorów, ale dla artystów i rzemieślników, którzy w galeriach mogą zdejmować kopie. Francuz, gdy coś wytwarza, dba naprzód o to, ażeby dzieło jego odpowiadało swemu celowi, a potem - ażeby było piękne. I jeszcze nie kończąc na tym troszczy się o jego trwałość i czystość. (...) Tym sposobem Paryż jest arką, w której mieszczą się zdobycze kilkunastu, jeżeli nie kilkudziesięciu wieków cywilizacji... Wszystko tu jest, zacząwszy od potwornych posągów asyryjskich i mumii egipskich, skończywszy na ostatnich rezultatach mechaniki i elektrotechniki, od dzbanków, w których przed czterdziestoma wiekami Egipcjanki nosiły wodę, do olbrzymich kół hydraulicznych z Saint-Maur". - Pracy organicznej i pracy u podstaw - sztandarowych hasłach pozytywizmu (otworzył nowy sklep, założył spółkę do handlu ze Wschodem oraz udzielał się charytatywnie - pomógł między innymi prostytutce Mariannie, furmanowi Wysokiemu i jego bratu - Węgielkowi).

- W ogólnej apoteozie pracy - fragment wypowiedzi Stanisława o spostrzeżeniach poczynionych podczas pobytu w Paryżu [rozdział piąty, tom II] doskonale oddaje zasadność tego przejawu epoki: "U nas praca ludzka wydaje mierne rezultaty: jesteśmy ubodzy i zaniedbani. Ale tam praca jaśnieje jak słońce. Cóż to za gmachy, od dachów do chodników pokryte ozdobami jak drogocenne szkatułki. A te lasy obrazów i posągów, całe puszcze machin, a te odmęty wyrobów fabrycznych i rękodzielniczych!... Dopiero w Paryżu zrozumiałem, że człowiek jest tylko na pozór istotą drobną i wątłą. W rzeczywistości jest to genialny i nieśmiertelny olbrzym, który z równą łatwością przerzuca skały, jak i rzeźbi z nich coś subtelniejszego od koronek".

Szybki test:

Pozytywizm w „Lalce" nie przejawia się w:
a) krytyce idealizmu
b) apoteozie pracy
c) przekonaniu o potrzebie silnej polskiej gospodarki
d) wątkach miłosnych
Rozwiązanie

Zobacz inne artykuły:

Partner serwisu:

kontakt |polityka cookies

# data[].attributes.attachment_link.description
Pozytywizm, epoka zbudowana w opozycji do romantycznego światopoglądu, na kartach powieści przejawia się w: - Krytyce idealizmu (Wokulski przez wyidealizowanie ukochanej, nie dostrzegał jej prawdziwego oblicza, kochając jej wymyślony wskutek lektury romantycznych tekstów wizerunek: "Dobrze ci tak! tam twoje miejsce... - myślał Wokulski. - Bo któż to miłość przedstawiał mi jako świętą tajemnicę?

# data[].attributes.attachment_link.title
"Lalka" Prusa - tematy poruszane w powieści

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Historia na kartach powieści pojawia się głównie za sprawą postaci Ignacego Rzeckiego, który w swoim pamiętniku wiele ustępów poświęca ważnym wydarzeniom historycznym. Najbardziej zajmują go wydarzenia związane z działalnością całego rodu Bonaparte, przebieg Wiosny Ludów na Węgrzech oraz współczesna sytuacja polityczna. Dzięki poszerzeniu perspektywy czasowej oraz dzięki komentarzom, rozważaniom i refleksjom samego Rzeckiego wydarzenia przeszłe zyskują swój sens w teraźniejszości. Można powiedzieć, że autor pamiętnika tworzy swoją historiozofię, w myśl której ród Bonaparte ma poprowadzić wszystkie narody do wyzwolenia. Jest to oczywiście znaczące ze względu na sytuację Polski w 1878 r.

Wiosna Ludów

Wiosna Ludów (1848 r.) na Węgrzech przybrała kształt zrywu narodowowyzwoleńczego. Wielu Polaków wspierało walkę o niepodległość. Oddziałami dowodzi nawet sam gen. Józef Bem. Wszystkich bowiem jednoczyły założenia Wiosny Ludów, mówiące o powszechnym braterstwie, równości i wolności. W pomocy Węgrom upatrywano szans na polskie wybicie się na niepodległość. Wyrażano także ufność w pomoc Napoleona III. Taki typ myślenia konsekwentnie prezentuje Rzecki i August Katz, który z rozpaczy po klęsce powstania popełnia samobójstwo. Rzecki będzie bronił swoich poglądów nawet wtedy, kiedy wszyscy dostrzegą, że nie ma co liczyć na pomoc Francji. Dla subiekta rok 1848 to najpiękniejszy czas w życiu.

Wojna rosyjsko-turecka

W powieści wspomina się także o wojnie rosyjsko-tureckiej o Bałkany z lat 1877-1878. Toczyła się ona głównie na terytorium Bułgarii, dlatego też mówi się w Lalce, że Wokulski pojechał na wojnę do tego kraju. W wojnie tej zwyciężyła Rosja, co zaowocowało również zaspokojeniem dążeń narodowowyzwoleńczych Rumuni, Serbii i Czarnogóry oraz powstaniem Księstwa Bułgarskiego (dotychczas lenna tureckie).

Powstanie styczniowe

Niezwykle istotnym wydarzeniem historycznym, o którym w powieści mówi się w specyficzny sposób, jest powstanie styczniowe (1863 r.). W oczywisty sposób Prus zmuszony był do użycia środków mowy ezopowej, gdyż cenzura nie pozwoliłaby na druk utworu. Tak atmosferę tamtych dni pisuje Rzecki:

Zdawało mi się, że w Warszawie jest ciaśniej i że wszyscy są odurzeni. Co godzinę oczekiwałem jakiejś niespodzianki, lecz mimo to wszyscy mieliśmy doskonały humor i głowy pełne projektów"

. W powstaniu brał udział Wokulski, co stanowi niezmiernie chlubny element jego biografii, gdyż był także represjonowany i w rezultacie zesłany na Syberię.

Inne wydarzenia historyczne

Tło wydarzeń powieści uzupełniają relacje Rzeckiego z wydarzeń politycznych w Europie - zamach na cesarza Wilhelma w 1878 roku, podboje Anglii, działalność Garibaldiego, czy informacja o śmierci Napoleona w 1873 roku. Pamiętnik Rzeckiego stał się więc doskonałym świadectwem tamtych czasów.

# data[].attributes.attachment_link.description
Historia na kartach powieści pojawia się głównie za sprawą postaci Ignacego Rzeckiego, który w swoim pamiętniku wiele ustępów poświęca ważnym wydarzeniom historycznym. Najbardziej zajmują go wydarzenia związane z działalnością całego rodu Bonaparte, przebieg Wiosny Ludów na Węgrzech oraz współczesna sytuacja polityczna.

# data[].attributes.body
Powieść „Lalka” Bolesława Prusa, ukazuje trzy pokolenia idealistów. Są one reprezentowane przez poszczególnych bohaterów, którzy są przedstawieni na tle społecznego "rozpadu" moralnego.

Są to romantycy, pozytywiści oraz ludzie przełomu tych epok.

# data[].attributes.body
Pokolenie romantyków, przedstawia postać Ignacego Rzeckiego, który jest zarówno bohaterem jak i narratorem - „Pamiętnik starego subiekta. To idealista, kierujący się wzniosłymi celami i uczuciami, zawsze zdolny do poświęceń. Głównymi cechami jego osobowości są: życzliwość, patriotyzm, uczciwość. Jest to także marzyciel, pragnący romantycznej śmierci.

„Jestem już nawet tak stary, że pragnę tylko jednej rzeczy - pięknej śmierci. "

Rzecki był wychowany w rodzinie zafascynowanej Napoleonem, pokładali w nim nadzieję na wyzwolenie ojczyzny. Jest to wątek narodowo – wyzwoleńczy w powieści.

W swoich pamiętnikach opisuje, że uczestniczył w walkach w 1848 roku podczas Wiosny Ludów poświęcając się służbie idei "za wolność naszą i waszą". Brał także udział w Powstaniu Styczniowym.

Rzecki nie pasuje do swoich czasów, jest wyobcowany, zagubiony w epoce pozytywizmu.

# data[].attributes.body
Pokolenie pozytywistów reprezentuje Julian Ochocki oraz studenci. Ochocki to idealista w nauce, dozgonnie oddany jej wartościom. Jego marzeniem jest budowanie maszyn latających. To cel który stawia sobie ponad wszystko.

„Co mnie żeniaczka, kobiety, a nawet mikroskopy, stosy i lampy elektryczne? Oszaleję albo… przypnę ludzkości skrzydła…”

Jak przystało na pozytywistę jest wnikliwym obserwatorem rzeczywistości.

# data[].attributes.body
Pierwodruk Lalki ukazywał się w odcinkach w “Kurierze Codziennym”, w latach 1887-1889. Wydanie osobne powstało w Warszawie, w roku 1890 w wydawnictwie „Gebethner i Wolff”.

Celem powieści było przedstawienie „polskich idealistów na tle społecznego rozkładu”, jak sam określił autor.

Bolesław Prus pragnął uchwycić moment wielkiego cywilizacyjnego przełomu. całość zmian społecznych, politycznych, światopoglądowych oraz wielkich przemian w systemie wartości współczesnych mu ludzi.

# data[].attributes.body
9 lutego 1887 roku, w numerze warszawskiego dziennika „Gazeta Polska”, opublikowana została informacja o procesie pewnej kobiety, która została oskarżona o kradzież lalki. Ostatecznie została ona uniewinniona, ponieważ sprzedawca zeznał, że zabawka jednak była zakupiona u niego.

Z wypowiedzi samego pisarza wynika, iż proces ten miał znaczący wpływ na decyzję o powstaniu „Lalki”. Z tego wydarzenia narodził się też finalny tytuł utworu.

# data[].attributes.body
15 marca 1848 r. w Peszcie wybuchło powstanie węgierskie, które było częścią Wiosny Ludów (serii ludowych i narodowych zrywów w całej Europie, podsyconych tradycjami romantycznymi - tj. walka o niepodległość). Węgrzy domagali się niepodległości z rąk Cesarstwa Austriackiego :

zniesienia cenzury,

powołania rządu węgierskiego,

równości wszystkich obywateli wobec prawa,

likwidacji pańszczyzny,

uwłaszczenia chłopów

Podstawowe cele zostały osiągnięte, jednakże Habsburgowie nie mogli dopuścić do odłączenia się Węgier. W ten sposób rozpoczęło się powstanie, które przyciągało wielu Polaków ostatecznie umacniając braterstwo polsko-węgierskie. W pomocy Węgrom widziano szansę na polskie zdobycie niepodległości. Oddziałami dowodził nawet sam gen. Józef Bem. Walczących jednoczyły założenia Wiosny Ludów, mówiące o powszechnym braterstwie, równości i wolności.

# data[].attributes.body
Kolejne pokolenie przedstawia Stanisław Wokulski. Posiada on dwie osobowości. W jego charakterystyce występują cechy romantyka takie jak:

- walka o niepodległość,

- nieodwzajemniona miłość do Izabeli, uczucie od pierwszego wejrzenia - „Odtąd mało pamiętał o sklepie i o swoich książkach, lecz ciągle szukał okazji do widywania panny Izabeli w teatrze, na koncertach lub na odczytach. "

- próba samobójcza, myśli samobójcze - „Umrzeć tu czy tam, wszystko jedno... "

Jednocześnie Wokulski posiada wiele cech pozytywisty między innymi:

- Małżeństwo z Małgorzatą Minclową czyli małżeństwo z rozsądku,

- ciężka praca oraz nauka - „Kiedy dzieckiem będąc, łaknął wiedzy - oddano go do sklepu z restauracją. Kiedy zabijał się nocną pracą, będąc subiektem...”

- wielka ambicja - „Przeniósłszy się do mnie pracował po całych dniach i nocach, aż mnie nieraz złość brała. Wstawał przed szóstą i czytał. Około dziesiątej biegł na kursa, potem znowu czytał. Po czwartej szedł na korepetycję do kilku domów (głównie żydowskich, gdzie mu Szuman wyrobił stosunki) i wróciwszy do domu znowu czytał i czytał, dopóki zmorzony snem nie położył się już dobrze po północy. "

# data[].attributes.body
Początkowo powieść Bolesława Prusa miała nosić tytuł „Trzy pokolenia”. Miał on odwoływać się do trzech generacji, zaprezentowanych w utworze: pokolenia dawnych idealistów- romantyków, pokolenia przejściowego oraz pokolenia nowych idealistów czyli pozytywistów. Prus postawił także pytanie o wartość romantycznego poświęcenia i postawy idealistycznej

Z pierwotnym tytułem przekaz utworu byłby prawdopodobnie lepiej rozumiany.

Bolesław Prus twierdził, że tytuł "Lalka", był właściwie przypadkowy i odnosił się jedynie do zabawki Heluni Stawskiej, oraz do przeczytanej w gazecie notatki o procesie za kradzież dziecięcej lalki. Autor zaznaczał również, że tytuł nie odnosi się do Izabeli Łęckiej.

# data[].attributes.body
Cechy naturalizmu:

autor ukazuje zwykłych ludzi przy pracy,

bardzo realistycznie przedstawia zwykłe sytuacje,

powstrzymuje się od oceniania,

unika introspekcji (opisów wnętrza bohatera), ale zauważa impulsy i odruchy,

przyjmuje punkt widzenia bohaterów,

opisy w pewnych momentach są drastyczne,

opisuje zdarzenia, a nie komentuje ich,

rezygnuje z wszechwiedzy,

szczegółowo analizuje pewien, niewielki wycinek rzeczywistości, aby ukazać prawidłowości i zjawiska ogólne,

wprowadza elementy uważane za brzydkie,

używa języka potocznego.

Przykłady na podstawie  opisu Powiśla:

bardzo realistycznie przedstawia zwykłe sytuacje- przedstawiono drzemiących na słońcu pijaków czy złodziei

wprowadza elementy uważane za brzydkie,-Widzimy wznoszący się na kilkumorgowej przestrzeni nad brzegiem Wisły pagórek najobrzydliwszych śmieci, cuchnących

# data[].attributes.body
Ignacy Rzecki od dawna rozmyślał o wzięciu udziału w walce, kiedy w końcu wyjechał : "Ponieważ od roku już gadaliśmy o tych rzeczach, a on [Jan Mincel] zawsze zachęcał mnie, ażebym szedł bić Niemców". Walczyć pojechał z nim jego przyjaciel - August Katz.
Stary subiekt wspomina dzień bitwy "jeneralnej" jako dzień dla którego warto było żyć -

"Ja bo nawet w grobie jej nie zapomnę, a jeżeli kiedyś zapyta mnie Pan Bóg: po com żył na świecie?… po to — odpowiem — ażeby trafić na jeden taki dzień."

Opisana przez Rzeckiego „bitwa jeneralna” była ostatnim wielkim zwycięstwem wojsk węgierskich, które dane mu było przeżyć. Dla subiekta rok 1848 to najpiękniejszy czas w życiu.

Uciekający ludzie, stosy martwych ciał, huk, dym i nieświadome strzały Rzeckiego - to wszystko ukazało prawdziwy obraz wojny. Obraz drastyczny.

"Nareszcie zrobiło się tak ciasno, że zaczęła mi się giąć klatka piersiowa i uczułem brak tchu. Uniesiono mnie do góry, opuszczono, a wtedy poznałem, że nie stoję na ziemi, ale na człowieku, który jeszcze pochwycił mnie za nogę. W tej chwili wrzeszczący tłum posunął się naprzód, a ja upadłem. Lewa ręka poślizgnęła mi się we krwi.
Obok mnie leżał przewrócony na bok oficer austriacki, człowiek młody, o bardzo szlachetnych rysach. Spojrzał na mnie ciemnymi oczyma z nieopisanym smutkiem i wyszeptał chrapliwym głosem:
— Nie trzeba deptać… Niemcy są też ludźmi…
Wsunął rękę pod bok i jęczał żałośnie."

Kiedy armia węgierska rozpadła się, aby nie ponieść śmierci jako oficerowie wojsk powstańczych, Ignacy Rzecki, August Katz oraz trzech Węgrów (Szapary, Liptak i Stein)  musieli uciekać przed ścigającymi ich wojskami nieprzyjaciela.

# data[].attributes.body
Niezwykle istotnym wydarzeniem historycznym, o którym w powieści mówi się w specyficzny sposób, jest powstanie styczniowe (1863 r.).
Prus zmuszony był do użycia środków mowy ezopowej (Język ezopowy – formowanie wypowiedzi tak, aby jej treści zostały zasugerowane w sposób utajony,), gdyż cenzura nie pozwoliłaby na druk utworu.
Atmosferę tamtych dni opisuje Rzecki:

Zdawało mi się, że w Warszawie jest ciaśniej i że wszyscy są odurzeni. Co godzinę oczekiwałem jakiejś niespodzianki, lecz mimo to wszyscy mieliśmy doskonały humor i głowy pełne projektów”

W powstaniu styczniowym brał udział Wokulski, Szuman i Szlangbaum, za co byli represjonowani i w rezultacie  zesłani razem do Irkucka.
Powstanie styczniowe z 1863 roku, a raczej jego upadek, wyznacza historyczną granicę rozpoczęcia pozytywizmu. „Młodzi”(reprezentanci pierwszego pokolenia pozytywistów), w bardzo czytelny sposób potępili krwawą metodę odzyskania niepodległości. Ich niechęć wobec powstania wynikała z tego, że większość z nich czynnie w nim uczestniczyła i była świadkami wielu ludzkich tragedii i śmierci. Najwybitniejsi pozytywiści, tacy jak Bolesław Prus, Eliza Orzeszkowa czy Adam Asnyk brali udział w powstaniu, które było dla nich wielką traumą.  Radykalnie zmienił się ich światopogląd. Postanowili, że za ich życia taka tragedia się nie powtórzy. Zrozumieli, że społeczeństwo polskie należy najpierw solidnie przygotować do odzyskania niepodległości. Za najlepszy sposób, by tego dokonać uważali pracę u podstaw i pracę organiczną. Pragnęli odbudować świadomość narodową kolejnych pokoleń Polaków.
Powstanie styczniowe, choć potępione, pojawiało się w twórczości pozytywistów, lecz w formie okazania szacunku.

# data[].attributes.body
Pierwszym i najważniejszym „gospodarzem” utworu jest trzecioosobowy narrator wszechwiedzący. Jest to najbardziej klasyczny typ narracji, ukształtowany wzorcowo właśnie w dziewiętnastowiecznej powieści realistycznej.

Narrator bardzo często usuwa się na dalszy plan, skutkuje to licznymi dialogami w powieści oraz wyraźnie zindywidualizowanym językiem danych postaci.

Technika narracji, na jakiej opiera się ten typ powieści realistycznej polega na ciągłej destabilizacji zdarzeń. Występuje pomieszanie ich wersji, wątków i czasu. W utworze pojawiają się liczne wątpliwości, niedopowiedzenia, które musiały skłaniać czytelnika do zadawania pytań, często pozostających bez jednoznacznej odpowiedzi.

Ważną rolę w przedstawianiu postaci i zdarzeń w Lalce odgrywała plotka. Tym samym postaci przejmują część obowiązków narratora.

W Powieści występuje narracja pierwszoosobowa mamy z nią do czynienia w rozdziałach zatytułowanych Pamiętnik starego subiekta. Taka narracja powoduje zwielokrotnienia punktów widzenia, np. konkretne zdarzenie jest komentowane zarówno przez narratora wszechwiedzącego, przez Rzeckiego, a czasem także w występują komentarze w formie wcześniej wspomnianych plotek.

Ma to wpływ na obiektywizację poznania.

W powieści ,,Lalka" występuje także trzeci typ narracji, który polega na operowaniu mową pozornie zależną. Tak jest na przykład w momencie spaceru Wokulskiego po Powiślu.
Mowa pozornie zależna – wypowiedź charakteryzująca się tym, że monolog wewnętrzny zostaje wchłonięty przez narrację, ale mimo to zachowuje szereg znamion samodzielności i bezpośredniości przytoczenia.

Nowatorstwem jest otwarta kompozycja, którą stosuje Prus cechująca się:

zwartością, spójnością, wielowątkowością i epizodycznością,

luźnymi związkami, a nawet niekiedy lukami między opisem poszczególnych wydarzeń, czego przykładem może być brak powiązania przyczynowo skutkowego ,

fragmentarycznością świata przedstawionego,

wielogłosem narracyjnym,

panoramicznym przekrojem wszystkich warstw społecznych ówczesnej Warszawy,

realizmem szczegółu,

prawdopodobieństwem sytuacji,

otwartym i niejasnym zakończeniem.

# data[].attributes.body
Romantyzm skupiał się na nieszczęśliwej miłości i ruchu wyzwoleńczym. Przykładem idei romantycznej w Lalce może być walka Augusta Katza i Ignacego Rzeckiego w powstaniu węgierskim, którego powodzenie mogło przyczynić się do odzyskanie niepodległości przez Polskę. Udział w powstaniu styczniowym Wokulskiego, Szumana i Szlangbauma również jest romantycznym wątkiem narodowowyzwoleńczym.
"Niewolnicza" miłość Wokulskiego do Izabeli jest przykładem romantycznej idei nieszczęśliwej miłości.

# data[].attributes.body
Polski pozytywizm na pierwszy plan wysuwał program społeczny. Pozytywiści pragnęli budować dojrzałe społeczeństwo i nowoczesne państwo, które edukacją i pracą miało objąć warstwę najuboższych i umocnić klasę średnią, zapewniając jej wpływ na rozwój kraju. Główną siłą mieli być inteligenci, przedsiębiorcy i kapitaliści, nie zaś ludzie dobrze urodzeni.
Ważnymi pojęciami związanymi z pozytywizmem była praca organiczna i praca u podstaw. Praca u podstaw była pracą natury oświatowej - nad podniesieniem poziomu życia przede wszystkim chłopów(walka z analfabetyzmem i zacofaniem najuboższych klas społecznych metodami filantropi) , a także walki z germanizacją i rusyfikacją na ziemiach Polskich. Pozytywiści uważali, że swoją pracą pomnożą oni bogactwo ogólnonarodowe.
Praca organiczna była działaniem na rzecz rozwoju gospodarczego ludności z ziem polskich. Pozytywiści uważali, że społeczeństwo przypomina żywy organizm – tak jak dla właściwego funkcjonowania organizmu niezbędne jest zdrowie wszystkich organów, tak dla dobra społeczeństwa potrzebny jest równomierny rozwój wszystkich jego warstw i dziedzin życia. W związku z tym zaapelowali do ludzi: „bogaćcie się” i sformułowali liberalne hasło „rozumnego egoizmu”. Sądzili, że należy pomnażać osobisty majątek, a przy tym tworzyć miejsca pracy dla uboższych.
Kolejnym ważnym "hasłem" pozytywizmy była emancypacja kobiet.

„Mało zapewne w wieku, w którym żyjemy, znajduje się ludzi, co by w teorii zaprzeczali temu, że kobieta równym mężczyźnie jest człowiekiem. Tyle wreszcie i tak długo pisano i mówiono o tej elementarnej prawdzie, której jednak ludziom tak trudno się nauczyć, że dziś, gdyby ktokolwiek i powątpiewał o niej, skryłby w sobie to powątpiewanie nie chcąc narazić się na nazwę zacofanego człowieka. Ogólnie więc, z przekonaniem lub z pozorem przekonania, powtarzają wszyscy, że kobieta równym jest mężczyźnie człowiekiem”.

To fragment artykułu Kilka słów o kobietach, autorstwa Elizy Orzeszkowej (pismo „Tygodnik Mód i Powieści” w 1870 roku).
Artystka ta najgłośniej mówiła o sprawie emancypacji kobiet. Pisarka zwracała uwagę na to, iż pomimo równie ciężkiej pracy, jaką wykonują mężczyźni, płeć piękna nie jest traktowana na równi z nimi. Przytaczała w artykule przykład nauczycielki, która za swoją pracę otrzymywała znacznie mniejsze wynagrodzenie, aniżeli nauczyciel, chociaż ani na trochę nie ustępowała mu ani wykształceniem ani posiadaną wiedzą.
W trudnej sytuacji narodu polskiego nie można było pozwolić sobie na jakiekolwiek stereotypowe myślenie spowalniające rozwój umysłowy, gospodarczy, kulturalny itd. rodaków. Podjęto działania mające na celu równouprawnienie kobiet.
W Lalce przykładem kobiet, które swoim postępowaniem reprezentują stanowisko Prusa do emancypacji, są Helena Stawska oraz prezesowa Zasławska. Pani Stawska samotnie wychowuje córkę. Kobieta chcąc zapewnić swojej rodzinie godne warunki pracuje ponad siły, udziela korepetycji i szyje (ukazanie tragizmu wielu kobiet tamtej epoki). Prezesowa Zasławska, jako kobieta samotnie zarządzająca dworkiem w Zasławiu największą część swojego majątku przeznaczyła na cele charytatywne.  Wolała oddać swój majątek w spadku organizacjom, pomagającym biednym, pokrzywdzonym przez los ludziom, niż pozostawić go na zmarnowanie Starskiemu. Z pogardą patrzyła na arystokrację, dla której najważniejsza była rozrywka (sama była arystokratką).

Człowiek pozytywistyczny cechował się chęcią do filantropii, nauki, emancypacji kobiet, asymilacji Żydów. Był tolerancyjny, operatywny, zwolennik kultu pracy u podstaw i organicznej, wrażliwy na krzywdę i niesprawiedliwość społeczną oraz praktyczny.

# data[].attributes.body
„Stopiło się w nim dwu ludzi: romantyk sprzed roku sześćdziesiątego i pozytywista z siedmdziesiątego”

Powyższy cytat świadczy o tym, że najlepszym przykładem konfliktu idei w Lalce jest sam Wokulski.
O romantycznym usposobieniu głównego bohatera powieści świadczy przede wszystkim udział w powstaniu styczniowym, marzenia o idealnej miłości oraz próba samobójcza z powodu nieodwzajemnionego uczucia.
Wokulski z drugiej strony - pozytywista twardo stąpający po ziemi, ciężko zapracował na swój sukces. Wokulski działa na rzecz pracy organicznej i pracy u podstaw. Ratuje z biedy rodzinę, rozwija handel krajowy(zakładając spółkę do handlu z Rosją) i zatrudnia Żyda (Żydzi zmagali się wówczas z antysemityzmem) - działa post pozytywistycznie. Jego postępowanie umacnia polskie społeczeństwo.
Działania romantyczne ukazane są kontrastowo z pozytywistycznymi.
Całość - idee romantyczne i post pozytywistyczne są ciągłą walką w myślach Wokulskiego. Bohater cały czas zmienia zdanie. Jest rozdarty między sercem a rozumiem i nauką a miłością.

# data[].attributes.body
Tekst Aleksandra Świętochowskiego uważany jest za jeden z najważniejszych manifestów pozytywizmu. Jest to polemika międzypokoleniowa. Uważam, że przytoczenie tego tekstu będzie najlepszym podsumowaniem konfliktu idei romantycznej i pozytywistycznej.

"My jesteśmy młodzi, nieliczni, nie rządzący się widokami materialnych korzyści, uwolnieni z obowiązku hołdowania pewnym stosunkom i znajomościom, wypowiadamy swoje przekonania otwarcie, nie lękamy się sądu i kontroli, pragniemy ją rozciągnąć na wszystkich, pragniemy pracy i nauki w społeczeństwie, pragniemy wywołać siły nowe, zużytkować istniejące, skierować uwagę przed, a nie poza siebie - oto nasze wady. Wy jesteście starzy, liczni, krępowani między sobą tysiącem niewidzialnych nici, skradacie się ze swoimi zasadami nieśmiało, żądacie w literaturze spokoju, nieruchomości, każecie wszystkim patrzyć w przeszłość, szanować nawet jej błędy, chcecie, ażeby was, tak jak senatorów rzymskich, była zawsze jedna tylko liczba, ażeby was nikt nie sądził, nikt o nic nie upominał - oto wasza zasługa. Czy idąc tak odmiennymi drogami, możemy się spotkać kiedykolwiek i uszanować wzajemnie swoje cele? Nigdy! Wiemy to - między naszymi obozami popalone mosty, pozrywane groble."

Mamy tu do czynienia z klasycznym sporem pokoleniowym - podobny miał miejsce między klasykami a romantykami.

# data[].attributes.body
Mimo iż pozytywiści mówili, że najważniejsza jest praca (praca organiczna, praca u podstaw), a romantycy, że idea wolnościowa, to w polskim pozytywizmie nie ma odcięcia się od tradycji romantycznej. Szacunek epoce romantyzmu okazuje Adam Asnyk w wierszu "Do młodych" :

"Każda epoka ma swe własne cele
I zapomina o wczorajszych snach:
Nieście więc wiedzy pochodnię na czele
I nowy udział bierzcie w wieków dziele,—
Przyszłości podnoście gmach!

Ale nie depczcie przeszłości ołtarzy,
Choć macie sami doskonalsze wznieść:
Na nich się jeszcze święty ogień żarzy,
I miłość ludzka stoi tam na straży,
I wy winniście im cześć"

Metafora "świętego ognia, który jeszcze się żarzy" symbolizuje idee romantyzmu, których nie wolno niszczyć (idee wolnościowe). Asnyk ostrzega młode pokolenie pozytywistów, by nie deptali "ołtarzy przeszłości".

# data[].attributes.body
W ,,Lalce" wielbicielem Napoleona i wyznawcą tezy, że pochodzącej od niego dynastii dane będzie zmienić stosunki w Europie, zaprowadzić porządek i sprawiedliwość był Ignacy Rzecki.

Horace Vernet, Napoleon powstający z grobu

# data[].attributes.body
Marcello Bacciarelli, Nadanie konstytucji Księstwu Warszawskiemu przez Napoleona w 1807 roku

# data[].attributes.body
Powstanie Styczniowe musiało zostać przemilczane ze względu na cenzurę, jednak autorowi udało się przekazać, że kilku bohaterów powieści brało w nim udział. Nie gloryfikuje powstania przedstawia je w sposób realny.
Maksymilian Gierymski, "Patrol powstańczy"

# data[].attributes.body
Leopold Zielcke, Pokój

# data[].attributes.body
Główne cechy powieści realistycznej to:

Konkretny i posiadający odniesienie historyczne czas

Dokładne przedstawienie miejsca akcji

Kreacje bohaterów o wyraźnie zarysowanej osobowości

Zdarzenia prawdopodobne

Panoramiczny obraz społeczeństwa

Trzecioosobowy narrator (wszechwiedzący)

Dominacja funkcji informatywnej w wypowiedzi narratora

Indywidualizacja języka bohaterów  np. Węgielek (pogorzel, ino)

„Lalka" jest powieścią realistyczną.

Świadczy o tym jej budowa, opis konkretnych przypadków, głęboka analiza postępowania i biografii bohaterów. Przede wszystkim „Lalka" ma jasno określony czas i miejsce akcji. Akcja powieści toczy się na przestrzeni 1878 i 1879 roku. Jednakże w powieści zawarte są także wspomnienia, które sięgają wcześniejszych lat. Widoczne jest to bardzo wyraźnie w pamiętniku starego subiekta.  Jeśli chodzi o miejsce akcji to głównym, bardzo szczegółowo opisanym miastem jest Warszawa. Autor przywiązuje ogromną wagę do opisów miejsc. To także cecha powieści realistycznej. W powieści znajduje się opis dokładnej mapy Warszawy, zawiera on nazwy ulic, charakterystyczne elementy otaczającego świata. Tok fabularny przebiega w sposób chronologiczny, widoczne są związki przyczynowo – skutkowe. Pojawiają się także liczne retrospekcje i wspomnienia, szczególnie we fragmentach „Pamiętnika starego subiekta”. Tłem losów Stanisława Wokulskiego jest Warszawa z końca lat 70 XIX stulecia. Miasto zostało ukazane z topograficzną dokładnością, a jego obraz jest całościowy. W „Lalce” przedstawiony zostaje panoramiczny obraz polskiego społeczeństwa. Pojawiają się więc arystokraci (książęta, baronowie, hrabiowie), reprezentanci ubogiej szlachty, mieszczanie oraz biedota.
"Lalka" jest powieścią wielowątkową składa się na to m.in. wątek: miłosny, Rzeckiego, społeczno-obyczajowy,
Epizodyczność w "Lalce"  opiera się na grupie Żydów.
W powieści B. Prusa nie brakuje również humoru. komizm można dostrzec na przykładzie zachowania studentów.  Nawet w tragicznej sytuacji, gdy studenci zostają eksmitowani nie zapominają o zabawie i psotach wobec pani Krzeszowskiej. Najpierw udają że nie mają klucza do mieszkania, a potem wyprowadzają się przez okno przy pomocy linki, odwiedzając i zarazem strasząc baronową Krzeszowską. Komizm miał na celu pobudzenie czytelnika i zwrócenie jego uwagi na zaistniałą sytuację.

# data[].attributes.attachment_link.description
Find and create gamified quizzes, lessons, presentations, and flashcards for students, employees, and everyone else. Get started for free!