# data[].attributes.headline
Odpowiedzialność Francji - film Le Monde 12 min. 

# data[].attributes.subject
Odpowiedzialność Francji - film Le Monde 12 min. 

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Ressources

En 1994, un des pires événements de la décennie se déroule en Afrique. Le Rwanda est en plein génocide de la minorité tutsi par les extrémistes hutus. Une haine qui mènera au massacre de plus de 800 000 individus. Un nettoyage ethnique sanglant qui restera marquant par l'indifférence, en général, des pays occidentaux et surtout par la conduite de la France par moment fort douteuse.

En effet, comme le montre ce reportage du Monde, la position de la France par rapport au Rwanda. Particulièrement, par rapport, au gouvernement extrémiste génocidaire qu'elle a soutenu au départ et qu'elle aurait possiblement aidé à fuir le pays par la suite. D'ailleurs, un ancien soldat affirme que des ordres en haut lieu demandaient aux troupes françaises de s'occuper plutôt des ennemis des génocidaires que des victimes.
Durée : 12 minutes
Illustration : Eliane Meyer de Pixabay

En savoir plus sur cette ressource

Voir plus de ressources de cette institution

# data[].attributes.attachment_link.title
Génocide rwandais : quelle responsabilité de la France?

# data[].attributes.attachment_link.description
Le génocide de 1994 au Rwanda a été un des pires moments des années 1990. Cette sordide histoire a montré les effets d'une indifférence mondiale à l'Afrique et même la complicité de certains avec le régime génocidaire.

# data[].attributes.headline
Konflikt w Irlandii PN - film Le Monde 9 min. 

# data[].attributes.subject
Konflikt w Irlandii PN - film Le Monde 9 min. 

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Ressources

Il y a vingt ans, le 10 avril 1998, était signé le Good Friday Agreement, l'accord du Vendredi saint. Négocié par les gouvernements britannique et irlandais avec l'appui de l'Union européenne et des Etats-Unis, l'accord mit fin à trente années de troubles qui ont fait plus de 3 500 morts. Comment ces trois décennies de guerre civile, surnommées " les Troubles ", ont-elles été possibles ? Pour comprendre le conflit en Irlande du Nord, il faut d'abord savoir d'où vient la partition de l'île en deux entités et revenir sur une lutte de pouvoir et d'influence entre l'Irlande et le Royaume-Uni, vieille de près de mille ans. Explications en images.

En savoir plus sur cette ressource

Voir plus de ressources de cette institution

# data[].attributes.attachment_link.title
Comprendre 30 ans de guerre civile en Irlande

# data[].attributes.attachment_link.description
Il y a vingt ans, le 10 avril 1998, était signé le Good Friday Agreement, l'accord du Vendredi saint. Négocié par les gouvernements britannique et irlandais avec l'appui de l'Union européenne et des Etats-Unis, l'accord mit fin à trente années de troubles qui ont fait plus de 3 500 morts.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Au fil des siècles, de nombreux peuples ont cherché à s'approprier le Proche-Orient israélo-palestinien, une zone grande comme la Bretagne. La terre y est fertile et permet une agriculture variée depuis des décennies. Mais ce qui fait de ce territoire un espace convoité, c'est d'abord le fait que c'est ici que se sont déroulés la plupart des événements contés dans les textes sacrés chrétiens, musulmans et juifs.

Cette terre a souvent été le théâtre de violents affrontements. Mais comment en est-on arrivé là ?

Pour le comprendre, il faut revenir plus d'un siècle en arrière. Les violentes persécutions dont ont été victimes les Juifs dans certains pays d'Europe aux XIX e et XX e siècles, poussent les Européens de confession juive à s'installer massivement dans la province ottomane de Syrie-Palestine.

Dès 1917, le gouvernement anglais signe la Déclaration Balfour, un texte à travers lequel il s'engage en faveur du sionisme, un mouvement international qui vise à donner à la communauté juive un territoire national propre en Palestine.

Après, la Première Guerre mondiale, la Grande-Bretagne prend le contrôle du territoire, qui devient la Palestine mandataire, statut qui sera conservé jusqu'en 1947.

C'est à cette date que l'ONU propose un plan de partage du mandat en deux États : un juif (55 % du territoire) et un arabe palestinien (45 % du territoire), avec la ville de Jérusalem sous contrôle international.

Le plan est adopté malgré l'opposition des Palestiniens et de tous les pays arabes, et en mai 1948 naît l'Etat hébreu. Ses voisins lui déclarent aussitôt la guerre. Le conflit permet à Israël de gagner du territoire (78 % de la Palestine mandataire) et force 700 000 Palestiniens à l'exil. Cet événement traumatique restera dans leur mémoire sous le nom de Nakba, " la catastrophe ".

En 1967, une guerre éclair - la guerre des Six-Jours - permet à Israël de conquérir Jérusalem-Est, la Cisjordanie, Gaza, le reste de la Palestine mandataire, ainsi que le Sinaï égyptien et le Golan syrien. L'Égypte signe en 1979 une paix séparée avec Israël et récupère le Sinaï. En 1987, les Palestiniens se révoltent contre l'occupation israélienne : c'est l' Intifada.

En 1993 sont signés les accords d'Oslo entre Yasser Arafat, le leader palestinien qui accepte de reconnaître Israël, et Yitzhak Rabin, le premier ministre israélien. Mais le Hamas refuse cette reconnaissance et multiplie les attentats. Après l'assassinat de Rabin par un extrémiste israélien en 1995, le processus d'Oslo se délite.

A partir de 2001, le cycle attentats-répression reprend. L'armée israélienne répond souvent de manière radicale. Gaza, dont elle s'est retirée et qui est contrôlée par le Hamas, est soumise à un blocus, tandis que la Cisjordanie et Jérusalem-Est sont toujours occupées.

Au fil du temps, des guerres et des cessez-le-feu avec ses voisins, Israël a redessiné les frontières de la région et accentué son contrôle sur ce qu'on appelle les territoires palestiniens occupés. Cela signifie que la Cisjordanie et Gaza sont des zones habitées par des Palestiniens, mais de nombreuses colonies de peuplement israéliennes y ont été construites. Ces colonies ont été réprouvées par la communauté internationale.

Depuis des décennies, l'ONU et plusieurs pays du monde ont tenté en vain de négocier un accord de paix qui n'a jamais paru aussi éloigné.
Pour aller plus loin
Réalisateur : Maxime Chappet

Nom de l'auteur : Mélissa Barra

Producteur : France Télévisions, Producteur exécutif : Corner Prod, avec la participation de l'IRIS

Année de copyright : 2018

Année de production : 2018

Publié le 23/01/19

Modifié le 11/05/23

# data[].attributes.attachment_link.title
Israël-Palestine : aux sources du conflit

# data[].attributes.attachment_link.description
Au fil des siècles, de nombreux peuples ont cherché à s'approprier le Proche-Orient israélo-palestinien, une zone grande co...

# data[].attributes.headline
Wojna sześciodniowa - długofakowe skutki - film ang. 5 min. 

# data[].attributes.subject
Wojna sześciodniowa - długofakowe skutki - film ang. 5 min. 

# data[].attributes.attachment_link.title
50 years later, a reporter recalls the 6-Day War – and the Israeli-Palestinian tensions that remain

# data[].attributes.attachment_link.title
Six-Day War (1967) - Third Arab–Israeli War DOCUMENTARY

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
La guerre des Six-Jours est une grande victoire militaire d'Israël sur ses voisins arabes.

Ressources pédagogiques utilisant ce média

Contexte historique

En 1967, la guerre entre Israël et ses voisins dure sixjours, du 5 au 10juin, ce qui lui donnera a posteriori son nom. Cette troisième guerre israélo-arabe (après celle de 1948-1949 et celle de 1956) se déclenche après une dégradation progressive de la situation régionale: le 18mai, l'Égypte a demandé le retrait des observateurs des Nations unies à la frontière israélo-égyptienne; le lendemain, elle ferme le golfe d'Aqaba aux navires se rendant en Israël, prélude à un blocus naval. Dans le domaine diplomatique, l'alliance entre l'Égypte et la Syrie est renforcée par l'adhésion de la Jordanie et de l'Irak le 4juin.

Désormais, Israël est encerclé et c'est pour rompre cet encerclement que son gouvernement prend l'initiative d'intervenir militairement contre ses voisins. La guerre permet de remporter une grande victoire militaire en détruisant le potentiel militaire des États arabes et de conquérir de nombreux territoires voisins: le Sinaï, la bande de Gaza, la Cisjordanie et le Golan, bientôt désignés sous le nom de territoires occupés, ainsi que la vielle ville de Jérusalem.

Après la guerre, en novembre 1967, l'ONU adopte la résolution242 qui prévoit le retrait israélien de territoires occupés, formulation ambiguë.

Éclairage média

Le nom donné au document et à la guerre marque bien les conditions d'urgence de son élaboration: les opérations militaires semblent terminées, mais il n'y a pas de certitudes. Les images utilisées ont été tournées par les opérateurs israéliens qui témoignent des opérations militaires: les destructions d'appareils militaires, les soldats tombés au combat. Les images se succèdent, liées par le commentaire qui explique les différentes phases de la guerre. Des images tournées en Algérie sont insérées pour montrer la solidarité arabe dont bénéficie l'Égypte de Nasser, dont le nom n'est pas prononcé.

Le choix des images, israéliennes pour l'essentiel, l'absence du point de vue arabe, ont fait dire aux observateurs arabes que la France avait été partiale dans son appréhension du conflit. Cette approche est réductrice et passe sous silence les prises de positions dures et les affirmations critiques du général deGaulle.

# data[].attributes.attachment_link.title
La guerre des Six-Jours - Lumni | Enseignement

# data[].attributes.attachment_link.description
La guerre des Six-Jours est une grande victoire militaire d'Israël sur ses voisins arabes.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
To był rok naznaczony przede wszystkim przez pandemię COVID-19. Rozprzestrzenienie się koronawirusa SARS-CoV-2 po niemal całym globie oraz wywołany przez to wielki kryzys gospodarczy dały impuls do wielu wydarzeń. Ale to nie jedyne, co pamiętać będziemy z 2020 r.

Oto 10 najważniejszych - zdaniem naszej redakcji - wydarzeń w mijającym roku.

1. Pożary buszu w Australii

Choć trwały już od lipca 2019 r., to jednak największej mocy nabrały w grudniu zeszłego roku i w styczniu roku bieżącego, a więc gdy na południowej półkuli lato trwa w najlepsze. To wtedy pożary buszu w południowej i wschodniej Australii stały się obiektem globalnego zainteresowania.

Upały - sięgające na przedmieściach Sydney prawie 49 stopni Celsjusza - i wcześniejsza rekordowo sucha wiosna stworzyły znakomite warunki do bardzo szybkiego rozprzestrzeniania się ognia.

Mówienie o australijskich pożarach bardzo szybko stało się więc także mówieniem o zmianach klimatycznych na Ziemi i zagrożeniach jakie niosą. W ich wyniku zginęły bezpośrednio 34 osoby (w tym wielu strażaków), zaś 445 osób uznaje się ofiary niebezpośrednie. Chodzi o osoby, które zmarły w wyniku zatrucia dymem lub innych problemów zdrowotnych wywołanych pożarem lub związanym z nim silnym stresem.

Straty materialne wyniosły zaś aż 103 mld dolarów australijskich. Spłonęło 18,6 mln hektarów terenu, a zniszczonych zostało ponad 9,3 tys. budynków. NASA oszacowała, że tylko do 2 stycznia do atmosfery trafiło 306 mln ton dwutlenku węgla. Dla porównania - roczna australijska emisja wyniosła w 2018 r. 536 mln ton CO2.

Naukowcy z Uniwersytetu w Sydney ocenili zaś, że w ogniu zginęło nawet 800 mln zwierząt, a naturalne siedliska straciły kolejne 3 mld, w tym rzadkie gatunki gadów. Kilka australijskich gatunków mogło stać się w wyniku tych pożarów mocno zagrożonych wyginięciem.

2. Pandemia COVID-19 i wywołany przez nią kryzys gospodarczy

Na początku 2020 r. mogło się wydawać, że to właśnie australijskie pożary i dyskusje o zmianach klimatycznych zdominują najbliższe 12 miesięcy. Zwłaszcza, że szczyt klimatyczny COP25 w Madrycie zakończył się w grudniu 2019 r. bez najważniejszych ustaleń. Ale zdecydowanie największy wpływ na kończący się rok miał wybuch pandemii COVID-19.

Wywołujący tę groźną chorobę koronawirus SARS-CoV-2 po raz pierwszy pojawił się w 11-milionowym mieście Wuhan w chińskiej prowincji Hubei. Na koniec roku nie ma już niemal ani jednego wolnego od niego kraju na świecie, a do infekcji doszło na wszystkich kontynentach łącznie z Antarktydą.

Przyczyny wybuchu pandemii wciąż pozostają tajemnicą, a pacjent-zero nadal nie został ustalony. Pomóc ma w tym specjalne śledztwo, jakie przeprowadzi WHO. Chiny odrzucają oskarżenia o to, że doszło do zaniedbań lub zatajania informacji o początkach epidemii w Wuhan, ale świat coraz mniej w to wierzy.

Pandemia doprowadziła też do największego kryzysu gospodarczego na świecie od ponad 90 lat oraz do wybuchu niepokojów społecznych w wielu miejscach na świecie. Rośnie też niestety liczba uchodźców ekonomicznych czy osób żyjących poniżej progu ubóstwa. Wiele dzieci przestało niemal całkiem chodzić do szkoły, bo luksus edukacji prowadzonej zdalnie dostępny jest głównie dla mieszkańców bogatego i stabilnego ekonomicznie Zachodu.

3. Brexit wreszcie stał się faktem

Wszyscy spodziewali się kłopotów, ale chyba nie aż takich. Od 1 lutego Wielka Brytania pozostawała już formalnie poza Unią Europejską, ale do końca roku obowiązuje jeszcze okres przejściowy, czyli de facto niemal wszystko jest po staremu. Tyle, że do uzgodnienia była jeszcze nowa brytyjsko-unijna umowa handlowa.

Udało się ją zawrzeć zaledwie dzień przed Bożym Narodzeniem. Co prawda trzeba ją jeszcze ratyfikować, ale istnieje prawna możliwość prowizorycznego wejścia jej w życie już 1 stycznia 2021 r., aby nie było konieczności prowadzenia handlu na ogólnych zasadach WTO, co oznaczałoby powrót do ceł i innych taryf.

Ostatnim problemem do rozwiązania okazała się być kwestia rybołówstwa i brytyjsko-francuski spór o dostęp do łowisk. Negocjatorom z obu stron kanału La Manche udało się jednak porozumieć i wraz końcem roku trwająca już 3,5 roku saga brexitowa wreszcie się zakończy.

4. Wybory prezydenckie w Polsce

Z powodu pandemii przesunięte z maja na czerwiec i lipiec wybory stały się dużym wizerunkowym problemem dla rządzącej w Polsce koalicji Zjednoczonej Prawicy. Najpierw poważny spór wewnątrz tego środowiska politycznego, potem zamieszanie z naprędce organizowanymi tzw. wyborami kopertowymi, które nie odbyły się mimo wydania na nie sporych pieniędzy, wreszcie zmiana kandydata Koalicji Obywatelskiej z Małgorzaty Kidawy-Błońskiej na Rafała Trzaskowskiego.

Ostatecznie w drugiej turze głosowania urzędujący od 2015 r. prezydent Andrzej Duda pokonał obecnego prezydenta Warszawy w stosunku 51,03 proc. do 48,97 proc. Różnica głosów między kandydatami - nieco ponad 422 tys. przy ponad 20,6 mln oddanych była jednak mniejsza niż jeszcze kilka tygodni wcześniej wróżyły sondaże.

5. Ruch Black Lives Matter z wielkimi protestami

Choć istnieje od 2013 r., to naprawdę wielki światowy rozgłos zyskał w tym roku. Ruch Black Lives Matter ponownie wrócił na pierwsze strony gazet nie tylko w USA za sprawą śmierci w maju czarnoskórego George'a Floyda w wyniku brutalnej interwencji białego policjanta w Minneapolis w Minnesocie.

Zamieszki przetoczyły się wówczas przez dużą część USA, ale solidarnościowe manifestacje miały miejsce także w Europie, w tym również w Polsce. Do największych dochodziło we Francji, gdzie ich przyczyną również była policyjna brutalność wobec czarnoskórych obywateli.

W Belgii po protestach usunięto także niektóre pomniki XIX-wiecznego króla Leopolda II, który odpowiadał za okrutne kolonialne zbrodnie w Kongo. Manifestanci obalali też pomniki białych kolonizatorów w Wielkiej Brytanii czy hiszpańskich konkwistadorów w Ameryce Południowej.

6. Ogromna eksplozja w porcie w Bejrucie

Ta eksplozja była prawdopodobnie największym konwencjonalnym wybuchem w historii świata. Odczuwano ją w promieniu 240 kilometrów, a ziemia zatrzęsła się z siłą 3,3 stopnia w skali Richtera. W porcie w stolicy Libanu - Bejrucie wybuchło 2750 ton azotanu amonu.

Zginęły co najmniej 204 osoby, a ponad 6,5 tys. zostało rannych. 300 tys. osób straciło dach na głową, a straty materialne szacowane są na 15 mld dolarów. Eksplozja wywołała w Libanie ogromne emocji. Nie tylko okazała się poważnym ciosem dla tego stojącego na skraju bankructwa kraju, ale także odebrano ją jako drastyczny przykład skorumpowania i niekompetencji lokalnych władz.

Ogromny ładunek azotanu amonu składowany był w porcie bez jakiegokolwiek zabezpieczenia, a alarmujące raporty lokalnych służb celnych były ignorowane na wyższych szczeblach. Sam niebezpieczny towar trafił też do Bejrutu przez przypadek, a w tle są podejrzane interesy rosyjskiego biznesmena.

Po tragicznej eksplozji w Libanie doszło już do dwukrotnej zmiany premiera, a za sprawą Francji zagraniczna pomoc - ta długofalowa, mająca pomóc w opanowaniu kryzysu gospodarczego - została uzależniona od reform i skutecznej walki z korupcją.

7. Wielkie protesty na Białorusi

Takich protestów jak te po sierpniowych wyborach prezydenckich na Białorusi ten kraj nie widział od początku swojej niepodległości. Mimo ich brutalnego tłumienia przez podległe rządzącemu po dyktatorsku od 1994 r. Aleksandrowi Łukaszence służby specjalne i milicyjne, manifestacje wciąż nie wygasły i trwają już ponad 140 dni.

Unia Europejska, Wielka Brytania czy USA odpowiedziały sankcjami wobec reżimu w Mińsku, ale na razie Łukaszenka ustępować nie zamierza. Białoruskie KGB doprowadziło do rozbicia opozycyjnej Rady Koordynacyjnej, aresztowały wielu działaczy opozycyjnych, a innych - w tym wyborczą kontrkandydatkę Łukaszenki Swiatłanę Cichanouską - zmusiły do emigracji.

Ale brutalność, w tym nawet zabójstwo kilku manifestantów, wcale białoruskiego społeczeństwa nie ostudziły. Reżim Łukaszenki nie był tak słaby od początku swojego istnienia. Prawdziwym testem dla jego wytrzymałości będzie więc wiosna, gdy ulice miast zapewne znów wypełnią się manifestantami, a zmęczenie kryzysem i pandemią (którą Łukaszenka wreszcie przestał ostatnio bagatelizować) osiągną prawdopodobnie swój szczyt.

8. Strajk Kobiet w Polsce

22 października Trybunał Konstytucyjny kierowany przez Julię Przyłębską uznał za niezgodną z konstytucją jedną z trzech przesłanek zezwalających w Polsce na przeprowadzenie legalnej aborcji. Chodzi o tę mówiącą o poważnym i nieodwracalnym uszkodzeniu płodu.

Decyzja zależnego od partii rządzącej TK wywołała duże protesty, na których zjawiły się nie tylko kobiety. Na ulice wyszli mieszkańcy nawet bardzo małych miejscowości, w tym na terenach, gdzie najwięcej ludzi głosuje na PiS lub inne konserwatywno-prawicowe ugrupowania.

Choć TK nie cofnął pod wpływem protestów swojej decyzji, Strajk Kobiet odniósł niewątpliwy sukces. Wyrok dotąd nie został opublikowany, co sprawia, że zakwestionowana część ustawy dotyczącej dopuszczalności przerywania ciąży wciąż obowiązuje.

9. Wybory w USA i zmiana w Białym Domu

Wybory prezydenckie w USA są bacznie obserwowane na świecie za każdym razem, ale te listopadowe budziły najwięcej zainteresowania od lat. Cztery lata urzędowania Donalda Trumpa upłynęły pod znakiem wielu kontrowersyjnych decyzji Waszyngtonu i oryginalnego stylu zarządzania prezentowanego przez prezydenta.

Ostatecznie Trump bardzo wyraźnie uległ kandydatowi Partii Demokratycznej i byłemu wiceprezydentowi Joe Bidenowi. Ustępujący prezydent swojej porażki jednak nie zaakceptował, choć ani sądy stanowe, ani Sąd Najwyższy żadnych oszustw o jakich mówi Trump się nie dopatrzyły. Od Trumpa coraz bardziej odcinają się też Partia Republikańska oraz dotąd popierająca go niemal bezkrytycznie telewizja Fox News.

Dotychczasowy prezydent jednak ze swojej narracji się nie wycofuje, a nawet ją zaostrza. To zdaniem wielu komentatorów podważa amerykańską demokrację i na dłuższą metę może skutkować osłabieniem państwa.

10. Długie negocjacje nad budżetem UE, ale ostatecznie bez weta

Polska i Węgry groziły zawetowaniem Wieloletnich Ram Finansowych Unii Europejskiej na lata 2021-2027. Sprzeciwiały się bowiem ustanawianiu mechanizmu łączącego wypłatę unijnych funduszy od kwestii praworządności. Samego rozporządzenia ustanawiającego ten mechanizm zablokować natomiast nie mogły.

Groźba weta z strony Warszawy i Budapesztu wzbudziła niepokój wielu unijnych stolic, które czekają nie tylko na nowy unijny budżet, ale także towarzyszący mu Fundusz Odbudowy Gospodarczej warty 750 mld euro, który ma pomóc europejskiej gospodarce podnieść się po pandemii.

Ostatecznie Polska i Węgry konkluzji grudniowego szczytu budżetowego UE w Brukseli nie zablokowały. Zadowoliły się specjalnymi wytycznymi, jakie w sprawie mechanizmu warunkującego ma opracować Komisja Europejska. Zgodność rozporządzenia z unijnym prawem zbada natomiast Trybunał Sprawiedliwości UE.

# data[].attributes.attachment_link.title
Podsumowanie roku 2020 w Polsce, Europie i na świecie

# data[].attributes.attachment_link.description
Oto 10 najważniejszych - zdaniem naszej redakcji - wydarzeń w mijającym roku. Choć trwały już od lipca 2019 r., to jednak największej mocy nabrały w grudniu zeszłego roku i w styczniu roku bieżącego, a więc gdy na południowej półkuli lato trwa w najlepsze. To wtedy pożary buszu w południowej i wschodniej Australii stały się obiektem globalnego zainteresowania.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Trump jest wydarzeniem sam w sobie i czasami trudno dojrzeć coś innego w tym składzie porcelany poza wachlującym pomarańczowymi uszami słoniem. Ale spróbujmy go zasłonić. Oto 20 najważniejszych wydarzeń, które zmieniły Amerykę w 2020 roku. Kierujemy się logiką listy przebojów, największe hity zostawiam więc na koniec.

20. USMCA - nowa umowa handlowa między USA, Kanadą i Meksykiem, która zastąpi traktat NAFTA z czasów Clintona. Poza tym, że obie umowy nadal ignorują pracowników i skupiają się na inwestorach, zmiany są kosmetyczne. Jakaś tam próba poprawy zarobków pracowników w Meksyku. Próba ratowania przemysłu samochodowego w Stanach. Jakieś kompromisy w kwestii eksportu nabiału do Kanady. To bardziej wymiana zasłon w salonie i aktualizacja techniczna niż zmiana kursu - chodziło dokładnie o to, by Trump mógł nazwać deal wynegocjowany przez wczesnych korpodemokratów „najgorszym interesem w historii negocjacji" i łaskawie zastąpić go innym, podobnie upiornym kapitalistycznym papiórem. Umowa weszła w życie na początku 2020 roku.

19. Zabójstwo Irańczyków Kasema Sulejmaniego i Mohsena Fachrizadeha - czyli nic się nie zmienia w agresywnej polityce zagranicznej USA. Tych ludzi zabito, żeby podkreślić, że Iran jest krajem niebezpiecznym, a trochę też po to, by zrekompensować Trumpowi przykrość, że to nie on uśmiercił Osamę bin Ladena. Generał Sulejmani został zabity w styczniu w Bagdadzie, a generał Fachrizadeh, ekspert od broni nuklearnej, w listopadzie niedaleko Teheranu. Wszystko to rozgrywa się oczywiście w kontekście opozycji do polityki Obamy i nuklearnego układu z Iranem z 2015 roku. Dalej w tle majaczy rywalizacja między Iranem a Arabią Saudyjską, w której USA oczywiście od lat trzyma stronę tej drugiej.

Zabójstwo Sulejmaniego to prezent od Trumpa dla ajatollahów

18. Chelsea Manning odmawia współpracy - amerykańska sygnalistka, która podczas służby w Iraku w 2010 roku przekazała poufne dane do WikiLeaks, w tym nagrania wideo z amerykańskich nalotów w Iraku i w Afganistanie. Została zwolniona z więzienia przez Obamę w 2017 roku. Mimo to przez rok, od marca 2019 do marca 2020, przebywała w areszcie, po tym jak odmówiła zeznawania przeciw założycielowi WikiLeaks, Julianowi Assange'owi. Za odmowę zeznań otrzymała też karę grzywny w wysokości 256 tysięcy dolarów.

( Parasite) - pierwsza nieamerykańska produkcja nagrodzona Oscarem za najlepszy film (i trzema innymi na dokładkę). Pasożyt powstał w Korei Południowej i zdobył też Złotą Palmę w Cannes. Czarna komedia o podziałach klasowych zarobiła miliony dolarów w Stanach i na całym świecie.

Tak śmierdzą ludzie jeżdżący metrem

16. Wypadek, w którym ginie Kobe Bryant - Ameryka była w szoku, gdy 26 stycznia zginął w katastrofie helikoptera gwiazdor koszykówki z LA, jego trzynastoletnia córka i siedem innych osób. Ameryka miała pożegnać wiele ważnych osób w 2020 roku (patrz niżej). Tragedia zrobiła wrażenie na świecie sportu i rozrywki również dlatego, że zdarzyła się jeszcze przed pandemią.

15. Twitter blokuje posty prezydenta - wojna w mediach społecznościowych zaczęła się w końcu maja, gdy po zabójstwie czarnoskórego George'a Floyda przez policję Trump napisał post, w którym sugerował, że policja powinna zacząć strzelać do protestujących w Minneapolis w stanie Minnesota. Twitter oznaczył post prezydenta jako „gloryfikujący przemoc" i naruszający regulamin serwisu. Po przegranych wyborach Twitter znów blokował posty prezydenta, które „wprowadzały w błąd", ponieważ bezpodstawnie kwestionowały wynik prezydenckiego wyścigu.

14. Monopol Facebooka pod lupą - 3 grudnia Departament Sprawiedliwości oskarżył Facebooka o wieloletnie dyskryminowanie amerykańskich pracowników na rzecz posiadaczy tymczasowych wiz spoza USA. Natomiast 9 grudnia Federalna Komisja Handlu pozwała technologicznego giganta za monopolizowanie rynku i blokowanie zdrowej konkurencji, zwłaszcza producentów nowego oprogramowania. W pozwie bierze udział 46 stanów, a najważniejszym żądaniem organów regulacyjnych jest rozdział Facebooka, Instagrama i WhatsAppa oraz kontrola nad przyszłymi potencjalnymi fuzjami tych koncernów.

13. Impeachment Trumpa - no trudno, nie da się tak całkiem pominąć Donalda w tym zestawieniu. Przyjęcie dwóch artykułów impeachmentu nastąpiło 18 grudnia 2019 roku w demokratycznej Izbie Reprezentantów, a 5 lutego zdominowany przez republikanów Senat uniewinnił prezydenta. Trump jest czwartym prezydentem Stanów Zjednoczonych, wobec którego wszczęto śledztwo w sprawie impeachmentu, i trzecim, który został oficjalnie postawiony w stan oskarżenia. Poprzednimi byli Andrew Johnson w 1868 roku, Richard Nixon w 1974 roku (ustąpił ze stanowiska przed głosowaniem nad impeachmentem) i Bill Clinton w 1998 roku.

20 wydarzeń, które zmieniły Amerykę od 2000 roku

12. Próba porwania gubernatorki stanu Michigan - w październiku zostaje udaremniona próba porwania gubernatorki stanu Michigan Gretchen Whitmer za jej „tyranię" (środki bezpieczeństwa podczas pandemii, takie jak np. nakaz noszenia masek). Trzynastu białych karków z paramilitarnej organizacji bawiło się w wilkołaki (serio tak się nazwali: Wolverine Watchmen) i szczęśliwie zostało postawionych w stan oskarżenia, zanim zdołali cokolwiek zrobić. Jedną z opcji po porwaniu miała być egzekucja Whitmer na wideo w stylu Państwa Islamskiego.

11. Umiera Michael Lewis - 16 lipca umiera aktywista praw obywatelskich Afroamerykanów, który poprowadził pierwszy marsz z Selmy do stolicy stanu Alabama, Montgomery, by zarejestrować czarnych wyborców w 1965 roku. Ostatni z szóstki głównych organizatorów marszu na Waszyngton z 1963 roku, który przemawiał tuż przed Martinem Lutherem Kingiem. Od lat 80. reprezentował stan Georgia w Izbie Reprezentantów. Niezwykle ważna persona dla czarnej Atlanty.

10. Pożary na Zachodzie - w tym roku płonęła nie tylko Australia. W Kalifornii, która pod tym względem ma się co roku coraz gorzej, spłonęło ponad półtora miliona hektarów, a prawie pół miliona hektarów w sąsiadującym od północy Oregonie, gdzie ewakuowano jedną trzecią mieszkańców stanu.

9. Kto się wzbogacił - w listopadzie złote chłopię Ameryki, Elon Musk (TESLA) wyprzedza Billa Gatesa (Microsoft) w wyścigu o to, kto ma więcej, stając się drugim najbogatszym (127,9 miliarda dolarów) człowiekiem na świecie, po Jeffie Bezosie (Amazon, „Washington Post", Whole Foods). Jednakowoż pod koniec sierpnia majątek Bezosa, jak podał magazyn „Forbes", przekroczył rekordowe 200 miliardów. Biedaczyna Mark Zuckerberg (Facebook) goni ich, jak może, ale na początku sierpnia miał na koncie dopiero 100 miliardów.

Zamknij oczy i policz do dwustu miliardów

8. Kto bankrutuje - Boy Scouts of America i ulubione amerykańskie sieci, a wśród nich Pizza Hut, Ruby Tuesday, Pier 1 Imports, Neiman Marcus oraz J.C. Penney. Niby nic, ale dla wielu, zwłaszcza na amerykańskiej prowincji, gdzie wyboru nie ma, to kolejny dowód, że Ameryka już nie ta sama i że należy ją zrobić „great AGAIN". Harcerze będą oczywiście nadal działać na poziomie lokalnym.

7. Liberalizacja narkotykowa - Arizona, Północna Dakota i New Jersey legalizują rekreacyjną marihuanę, inne stany kontynuują dekryminalizację tejże. W dodatku na początku grudnia Izba Reprezentantów zdekryminalizowała trawę na poziomie federalnym i pchnęła kwestię do kontrolowanego przez republikanów senatu. Zobaczymy. Natomiast Oregon proponuje pełną jazdę bez trzymanki, dekryminalizując posiadanie niewielkich ilości takich narkotyków jak kokaina, heroina i LSD.

Posiadanie narkotyków w Oregonie nie jest już przestępstwem

6. Skazanie Weinsteina - w lutym producent filmowy i ikona Hollywoodu, Harvey Weinstein, został skazany na 23 lata więzienia za gwałt i wieloletnie nadużycia seksualne.

5. Prawicowy Sąd Najwyższy - 18 września zmarła sędzia Sądu Najwyższego Ruth Bader Ginsburg. Uważaną za progresywną prawniczkę i symbol feminizmu Ginsburg zastąpiła konserwatywna katoliczka Amy Coney Barrett. Barett jest trzecią osobą w składzie Sądu Najwyższego mianowaną przez Trumpa. Razem z zaprzysiężonymi wcześniej Neilem Gorsuchem i Brettem Kavanaughem daje konserwatystom solidną przewagę w ramach tej dziewięcioosobowej instytucji.

Sąd pod prąd. Skrajna konserwatystka na miejsce Ruth Bader Ginsburg

4. Spór o klimat - USA oficjalnie wychodzi z paryskiego porozumienia klimatycznego. Nieoficjalnie zaś wiadomo, że poszczególne stany, jak Kalifornia, podobnie jak spora część sektora prywatnego, biorą kryzys klimatyczny na serio i już się przekształcają. Administracja Bidena postawiła Johna Kerry'ego w pełnej gotowości do walki na klimatycznym froncie, a Jeff Bezos dorzucił 10 miliardów dolarów na ratowanie planety - więc pewnie wszystko będzie ok?

3. Wybory 2020 - które pokazały nam dwie Ameryki zmagające się w śmiertelnym uścisku. Z jednej strony Trumplandia, bo jednak Trump zdobył 74 miliony amerykańskich głosów - a na deser jeszcze Kanye West wybierający się do Białego Domu - po Trumpie ma już szlak przetarty. Z drugiej strony weźmy pod uwagę fakt, że taki Pete Buttigieg, młodziutki gej z Indiany, o mało co nie przekonał Ameryki, że powinien zostać prezydentem - to też się liczy. Oprócz tego mamy pierwszą w amerykańskiej historii czarną wiceprezydentkę. Kamala Harris z pewnością nie da sobie w kaszę dmuchać, o czym świadczy fakt, że już dwukrotnie przypomniała Buttigiegowi (teraz już sekretarzowi Departamentu Transportu), że jego dotychczasowe doświadczenie miało charakter „lokalny". Te wybory przejdą też do historii jako te, w których republikanie przez półtora miesiąca nie mieli serca powiedzieć Trumpowi, że przegrał.

Czarni, Latynosi, Chińczycy i kobiety. Dlaczego oni wszyscy głosowali na Trumpa?

2. Black Lives Matter - ten rok był zdominowany przez kwestie rasowe. Mieliśmy trzy morderstwa z rąk policjantów, obecnych lub byłych, o których nie można było przestać mówić - Ahmaud Arbery'ego (23 lutego, Georgia), Breonny Taylor (13 marca, Kentucky) i George'a Floyda (25 maja, Minnesota). Morderstwo tego ostatniego doprowadziło, mimo pandemii, do fali protestów w całym kraju. W niektórych miejscach, np. w stolicy stanu Oregon, Portland, protesty trwały do listopada, do wyborów.

Popęda: Systemowy rasizm amerykańskiej policji zabija

Jako sprzeciw wobec polityki Trumpa władze Waszyngtonu (stolicy) zmieniły nazwę miejsca, w którym Trump przerwał pokojową demonstrację, na Black Lives Matter Plaza. To wielki symbol w mieście, które z dumą nazywa siebie „The Chocolate City". W całym kraju 2 czerwca obchodzono „Blackout Tuesday", protestując przeciw brutalności policji i traktowaniu Afroamerykanów przez policję. W tym roku obchodzono też głośniej niż w innych latach Juneteenth, święto wyzwolenia Afroamerykanów w Ameryce. Wcześniej w tym samym miesiącu HBO MAX zdjęło ze swojej platformy film Przeminęło z wiatrem ze względu na rasistowskie wątki.

1. COVID-19 - no comment.

Rok 2020 to rok wielkiej klęski i nauczki tak dla USA, jak i reszty świata, ale też i ogromny sukces. Szczepionkę przeciw koronawirusowi wynaleziono i przepchnięto przez biurokrację w rekordowym tempie. Część Kongresu zaszczepiła się jeszcze przed świętami. W całych Stanach szczepi się tak zwaną grupę 1A - pracowników medycznych, personel ratunkowy, osoby mieszkające w domach spokojnej starości. Już za kilka tygodni w poszczególnych stanach zaczną odbywać się darmowe publiczne szczepienia typu drive thru - bez wychodzenia z auta. Dawki szczepionek Pfizera i Moderny przychodzą ze stanowych departamentów zdrowia publicznego, a szczepienia organizują lokalnie miasta i powiaty.
Czytaj inne podsumowania 2020 roku:

# data[].attributes.attachment_link.title
USA: 20 wydarzeń 2020 roku (nie licząc Trumpa)

# data[].attributes.attachment_link.description
Trump jest wydarzeniem sam w sobie i czasami trudno dojrzeć coś innego w tym składzie porcelany poza wachlującym pomarańczowymi uszami słoniem. Ale spróbujmy go zasłonić. Oto 20 najważniejszych wydarzeń, które zmieniły Amerykę w 2020 roku. Kierujemy się logiką listy przebojów, największe hity zostawiam więc na koniec. 20.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Jak można było przewidywać (i w Krytyce Politycznej przewidywaliśmy), koronawirus nie zrobił z nas egalitarnej wspólnoty. Nasilił za to wiele tendencji, które sprawiają, że większości ludzi żyje się na świecie znacznie gorzej - nawet jeśli uniknęli zakażenia. Piotr Wójcik podsumowuje społeczny bilans 2020 roku.

Kończący się już na szczęście rok 2020 upłynął nie tylko pod znakiem pandemii COVID-19, która zabiła już prawie dwa miliony ludzi na całym świecie, ale też towarzyszących jej zjawisk i procesów społecznych. Wywołanych nawet nie samym wirusem, lecz koniecznością zamknięcia ludzi w domach, odcięcia ich od usług publicznych i uniemożliwienia im prowadzenia zwyczajnej aktywności społecznej i zawodowej. Było ich tyle i miały tak dużą skalę, że spokojnie można zaryzykować tezę, że 2020 był najgorszym rokiem w życiu większości przedstawicieli pokolenia milenialsów i zetów. A także wielu osób ze starszych pokoleń.

W ostatnich dwóch dekadach przyzwyczailiśmy się, że sprawy z grubsza idą w dobrym kierunku. Nieco się bogacimy, choć bez przesady, relacje społeczne się cywilizują, może w tempie niezadowalającym, ale jednak, postęp technologiczny zapewnia coraz większej liczbie ludzi życie przynajmniej na w miarę przyzwoitym poziomie. Aż nagle pojawił się COVID-19 i cała ta chwiejna konstrukcja umiarkowanego dobrobytu runęła jak domek z kart. Już od jakiegoś czasu mówiło się, że nasze pokolenie będzie pierwszym, któremu będzie się żyło gorzej. W 2020 roku te przewidywania się ziściły. W ostatnich 12 miesiącach na całym świecie zaszedł daleko idący regres społeczny. Objawiający się wieloma zjawiskami, nie tylko ekonomicznymi.

Świat po koronawirusie? Taki jak teraz, tylko bardziej

1. Eksplozja przemocy domowej

Dwa lockdowny, wiosenny i jesienny, które zamknęły ludzi w domach, stały się prawdziwym dramatem dla osób doświadczających przemocy domowej. Przypadki przemocy fizycznej, ale też psychicznej, między domownikami, głównie wymierzone w kobiety i dzieci, zaczęły występować także w rodzinach, w których wcześniej do nich nie dochodziło. Stres i brak możliwości odreagowania sprawiły, że agresorami stawali się nawet względnie kulturalni ludzie. COVID-19 udowodnił, że dom rodzinny niekoniecznie musi być bezpiecznym miejscem.

Prawdziwy wysyp przypadków przemocy domowej miał miejsce m.in. w Ameryce Południowej. W Peru liczba zgłoszeń na telefon alarmowy Linea 100 od czasu wiosennej fali pandemii zaczęła gwałtownie rosnąć. W 2019 roku utrzymywała się na poziomie około 10 tysięcy miesięcznie. W kwietniu tego roku liczba zgłoszeń wyniosła już 15 tysięcy, a w maju i czerwcu przebiła 23 tysiące. We wrześniu odnotowano 25 tysięcy zgłoszeń. W Argentynie liczba zgłoszeń na Linea 137 wzrosła o jedną trzecią.

Pandemia podrzuca kobietom dodatkowe argumenty, żeby nie rodzić dzieci

Przemoc domowa eksplodowała zresztą na całym świecie. Wielka Brytania, Francja i Hiszpania odnotowały wzrost jej przypadków na poziomie 30-50 proc. W Polsce w tej sprawie zabrał głos nawet Rzecznik Praw Obywatelskich.

2. Pandemia głodu

Przerwane łańcuchy dostaw ograniczyły możliwości wyżywienia mieszkańców krajów rozwijających się i ubogich. Nawet jeśli dostawy nie zostały całkowicie zablokowane, to wydłużył się ich czas i wzrosły koszty, a to podniosło ceny w krajach, w których już wcześniej pieniędzy brakowało na wszystko. Tylko w drugim kwartale 2020 roku ceny podstawowego koszyka żywności w 20 państwach afrykańskich wzrosły o 10 proc. W tym czasie w Sudanie niemal 10 milionów ludzi doświadczyło skutków kryzysu żywnościowego. Szacuje się, że z powodu pandemii w tym roku dodatkowe 6,7 miliona dzieci dozna dewastujących skutków głodu, który odbije się na ich zdrowiu w niedalekiej przyszłości. O ile jej dożyją.

Indie: Wirusa można zwalczyć, głodu nie

3. Brak chęci do życia

Na całym świecie odnotowano w tym roku wzrost liczby dolegliwości psychicznych. Na stres wywołany pandemią nakładają się skutki zamknięcia w domach, izolacji od znajomych i rodziny, a także obawa przed przyszłością i utrzymaniem źródeł dochodów. Wzrasta niepewność, pryska poczucie stabilności. Na tej żyznej glebie wzrastają zaburzenia lękowe i depresja.

Iwan Krastew, Stephen Holmes

W sierpniu amerykańska agencja Centers for Disease Control (CDC) odnotowała w grupie 5,5 tysiąca ankietowanych trzykrotne nasilenie lęków oraz czterokrotne - objawów depresji w porównaniu z 2019 rokiem. W dwóch kolejnych badaniach, przeprowadzonych przez Boston University i John Hopkins University, także odnotowano trzykrotny wzrost występowania poważnego stresu psychicznego lub objawów depresji w stosunku do 2018 roku. Autorka badania przeprowadzonego dla Boston University stwierdziła, że tak dużej skali traumy psychicznej nie odnotowano nawet po ataku terrorystycznym z 11 września czy huraganie Katrina. Szczególnie dewastująco pandemia wpłynęła na psychikę młodych dorosłych. Według badania CDC aż dwie trzecie ankietowanych w wieku 18-24 lata miało oznaki lęków lub depresji.

4. Zapomniana równość szans

Najskuteczniejszym instrumentem wyrównywania szans jest szkoła publiczna. Dzięki niej dzieci z różnych grup społecznych mogą przez kilka godzin dziennie przebywać i kształcić się we w miarę równych warunkach. Mogą chłonąć wiedzę od nauczycieli, którzy dysponują większym kapitałem kulturowym niż rodzice. Dzięki szkole dzieci z biednych środowisk mają okazję nauczyć się tego, czego w życiu nie nauczyłyby się w domu.

Pandemia COVID-19 przeorała szkolnictwo na całym świecie, wymuszając przejście do trybu zdalnego, w którym o jakiejkolwiek równości szans można zapomnieć. Warunki do uczenia się w domu są drastycznie różne w rodzinach z innych klas społecznych.

Ten model edukacji jest zabójczy i dla naszej psychiki, i dla naszego świata

Według raportu Unicefu prawie jedna trzecia uczniów na całym świecie nie była w stanie korzystać z nauczania zdalnego, głównie z powodu braku szybkiego internetu w domu. Najwięcej było ich w Afryce - zdalnego dostępu do nauczania nie miała połowa tamtejszych uczniów. W Azji Południowej ponad jedna trzecia dzieci nie mogła uczestniczyć w zajęciach szkolnych prowadzonych zdalnie, podobnie w Europie Wschodniej i Azji Centralnej. Na Dalekim Wschodzie co piąty uczeń był wykluczony z dostępu do nauki po przejściu szkół do internetu. Wszystkie te dzieci będą miały wyrwany z życiorysu co najmniej jeden rok edukacji.

5. Podeptane prawa pracownicze

Wprowadzenie lockdownów na całym świecie utrudniło prowadzenie zwyczajnej działalności gospodarczej, a niektóre zakłady pracy, szczególnie te związane z usługami, zostały w ogóle zamknięte. Rządy na całym świecie wprowadziły więc odpowiedniki polskich „ tarcz antykryzysowych ", w których nie tylko przekazywały miliardy przedsiębiorstwom. Żeby im pomóc, ograniczały też prawa pracowników, uelastyczniając czas pracy, skracając dobowy czas wypoczynku czy ułatwiając rozwiązywanie umów. Oficjalnie tylko na pewien czas, aż się skończy pandemia. Dobrze jednak wiadomo, że skutki deregulacji prawa pracy w czasach kryzysów zwykle zostają na dłużej.

Pracownicy na całym świecie odczuli skutki masowych zwolnień. Jedną z najbardziej brutalnie potraktowanych grup zawodowych byli pracownicy branży odzieżowej. Według danych raportu Workers Rights Consortium, pozyskanych w 158 zakładach w 9 krajach, z powodu pandemii 38 proc. pracowników doświadczyło zwolnienia lub znacznego ograniczenia czasu pracy. Jedna trzecia pracowników przeniesionych na postojowe nie otrzymała wynagrodzenia. 70 proc. spośród zwolnionych pracowników nie otrzymało pełnej odprawy, która im przysługiwała zgodnie z lokalnymi przepisami.

6. Oligopolizacja gospodarki

Od czasu upowszechnienia internetu największymi korporacjami świata przestały być spółki paliwowe. Prym zaczęły wieść korporacje związane z technologiami mobilnymi, które przyćmiły poprzednich liderów. Internet okazał się przestrzenią stworzoną dla monopoli, bo efekt skali daje w nim przytłaczającą przewagę. Rynek usług mobilnych to klasyczny przykład rynku, na którym zwycięzca bierze wszystko. Jest kilka wiodących portali społecznościowych, sklepów internetowych oraz usług streamingowych, które całkowicie zdominowały rynek. Wśród wyszukiwarek rządzi tylko jedna. Przejście całego świata w tryb zdalny ułatwiły hegemonom technologii mobilnych zdobycie jeszcze większej przewagi. Faktem jest, że wypromowało się też kilku nowych hegemonów, z Zoomem na czele. W nadchodzącym czasie hegemoni usług mobilnych staną się jeszcze potężniejsi i będą mogli robić, co chcą.

Jak Big Tech sprzedał duszę diabłu

Jednym z największych zwycięzców pandemii jest oczywiście Netflix. W pierwszym kwartale tego roku zwiększył liczbę subskrybentów o ponad dwa razy więcej niż kwartał wcześniej. Wygrał z Disneyem, który po przejęciu 21st Century Fox także ma mocną pozycję w branży producentów i dostawców telewizyjnej rozrywki. Cały rynek usług streamingowych wzrośnie w tym roku o jedną piątą. Tymczasem liczących się graczy na całym świecie jest dosłownie kilku i praktycznie wszyscy pochodzą z USA.

W nadchodzącym czasie oligopolizacja dotknie też prawdopodobnie inne branże. Chociażby hotelową, w której mniejsze podmioty nie są w stanie przetrwać kolejnych lockdownów. Więksi gracze wykupią więc majątek upadających firm, zalewając świat sieciami takich samych hoteli. To samo zresztą może dotyczyć chociażby kin.

7. Rozwierające się nożyce dochodów

Dzięki oligopolizacji gospodarki bogaci stają się jeszcze bogatsi. Czasem dlatego, że pandemia eliminuje im konkurencję, a czasem dlatego, że generuje im niespotykany wcześniej popyt. Majątek hegemona w branży sprzedaży internetowej, czyli właściciela Amazona Jeffa Bezosa, przebił magiczną barierę 200 miliardów dolarów. O ponad miliard dolarów wzbogacił się także Rocco Commiso, który jest potentatem na rynku amerykańskich telewizji kablowych. W pierwszych czterech miesiącach 2020 roku majątek ośmiu amerykańskich miliarderów wzrósł o co najmniej miliard dolarów. Nie wszystkich łącznie: o tyle wzbogacił się każdy z nich.

Pandemia to dla nas wszystkich wielka szansa! Nas, miliarderów

Potężni stają się jeszcze potężniejsi, tymczasem z biednymi pandemia się nie pieści. Według danych Banku Światowego z powodu COVID-19 w skrajne ubóstwo wpadnie w tym roku dodatkowe 100 milionów osób. Co będzie oznaczać, że w tym roku poniżej granicy skrajnego ubóstwa, definiowanego jako życie poniżej niecałych dwóch dolarów dziennie, znajdować będzie się 9,4 proc. ludzi na świecie. Przed wybuchem pandemii skalę skrajnego ubóstwa na świecie szacowano na 7,9 proc. Globalna recesja wpędzi więc w skrajną biedę dodatkowe 1,5 proc. ludności świata. Niestety, ponowne wyjście z tego stanu zajmie im znacznie więcej czasu.
Czytaj inne podsumowania 2020 roku:

# data[].attributes.attachment_link.title
7 zjawisk społecznych, przez które świat w 2020 roku stał się gorszy

# data[].attributes.attachment_link.description
Jak można było przewidywać (i w Krytyce Politycznej przewidywaliśmy), koronawirus nie zrobił z nas egalitarnej wspólnoty. Nasilił za to wiele tendencji, które sprawiają, że większości ludzi żyje się na świecie znacznie gorzej - nawet jeśli uniknęli zakażenia. Piotr Wójcik podsumowuje społeczny bilans 2020 roku.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Donald Trump quittera bien la Maison Blanche le 20 janvier prochain, mais il lui reste encore quelques semaines pour encombrer le terrain ou compliquer à l'envi la tâche de son successeur, sur la scène internationale en particulier. Durcissement des sanctions contre l'Iran - à défaut d'une frappe militaire, un temps envisagée semble-t-il -, feu vert à de nouvelles colonies juives en Cisjordanie, accélération du retrait des troupes américaines d'Afghanistan. " Les boys rentreront avant Noël ! " avait promis le président.

La guerre sans fin

Une décision salutaire, sans doute, tant cette guerre de 19 ans, la plus longue jamais livrée par les Etats-Unis, n'a d'évidence servi à rien puisqu'après en avoir été chassés, les Talibans sont sur le point de contrôler le pays. Une décision douteuse si ces derniers ne tiennent pas compte des termes de leurs accords avec Washington et laissent les djihadistes de Daesh et d'Al Qaeda multiplier à Kaboul les attentats meurtriers. Une décision précipitée en tout cas, prise sans concertation avec les alliés de l'OTAN qui maintiennent encore des troupes sur place censées former l'armée afghane.

L'Afghanistan ou la guerre sans fin, avec ses milliers de victimes civiles et militaires, ses dépenses et sa corruption astronomiques, des décennies d'affrontement entre les Occidentaux et les mouvements islamistes, encouragés jadis à chasser les Soviétiques de ce pays somptueux et imprenable, le seul à avoir résisté en son temps à l'Empire Britannique.

Aujourd'hui le gouvernement central à Kaboul est impuissant, la société exsangue sous le coup de la pauvreté et de la pandémie, et les femmes risquent d'être les premières victimes de la paix comme elles l'ont été de la guerre.

Quels sont donc les enjeux du retrait des troupes américaines ? Caprice présidentiel ou stratégie réfléchie ? Quel impact sur l'OTAN? Quels bénéfices pour la Russie et les puissances régionales ? Sur le terrain, quelles proximités idéologiques, quels rapports de force entre Talibans, Daesh et Al Qaeda ? Qu'attendre enfin de la prochaine administration Biden ? Une guerre inutile, une paix impossible ?

Christine Ockrent reçoit Michel Duclos, ancien ambassadeur de France en Syrie, conseiller spécial à l'Institut Montaigne, auteur de " La longue nuit syrienne " (L'Observatoire, 2019), Alexandra de Hoop-Scheffer, politologue, spécialiste des Etats-Unis et des relations transatlantiques, directrice du think tank German Marshall Fund of the United States, Gilles Dorronsoro, professeur de science politique à l'Université Paris I, auteur de "Le gouvernement transnational de l'Afghanistan : une si prévisible défaite" (à paraître le 17 décembre chez Karthala) et Georges Lefeuvre, anthropologue spécialiste de l'Afghanistan, chercheur associé à l'Iris.

# data[].attributes.attachment_link.title
Afghanistan : guerre inutile, paix impossible

# data[].attributes.attachment_link.description
Donald Trump quittera bien la Maison Blanche le 20 janvier prochain, mais il lui reste encore quelques semaines pour encombrer le terrain ou compliquer à l'envi la tâche de son successeur, sur la scène internationale en particulier.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Derniers dossiers publiés

Tous les dossiers

Notre environnement, un monde sensible et riche

3 vidéos
Découvrir le dossier

La Terre est un jardin extraordinaire peuplé de quelques 8 millions d'espèces animales, végétales, bactériologiques qui participent à la santé de l'écosystème. Allons à la rencontre de ces richesses, coraux, forêts, tortues... dans leur environnement naturel et écoutons ceux qui œuvrent à la protection et à l'amélioration de l'environnement

L'art à la portée de tous

4 vidéos
Découvrir le dossier

A travers le regard d'artistes, de collectionneurs, d'experts ou d'amoureux de l'art, redécouvrez des oeuvres incontournables, des pièces de collections publiques, des pièces secrètes ou méconnues et laissez-vous toucher par les émotions que procure le monde artistique.

# data[].attributes.attachment_link.title
TV5MONDE Revoir : revoir émissions et programmes gratuitement en replay

# data[].attributes.attachment_link.description
Derniers dossiers publiés Tous les dossiers 3 vidéos Découvrir le dossier La Terre est un jardin extraordinaire peuplé de quelques 8 millions d'espèces animales, végétales, bactériologiques qui participent à la santé de l'écosystème. Allons à la rencontre de ces richesses, coraux, forêts, tortues...

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Derniers dossiers publiés

Tous les dossiers

Notre environnement, un monde sensible et riche

3 vidéos
Découvrir le dossier

La Terre est un jardin extraordinaire peuplé de quelques 8 millions d'espèces animales, végétales, bactériologiques qui participent à la santé de l'écosystème. Allons à la rencontre de ces richesses, coraux, forêts, tortues... dans leur environnement naturel et écoutons ceux qui œuvrent à la protection et à l'amélioration de l'environnement

L'art à la portée de tous

4 vidéos
Découvrir le dossier

A travers le regard d'artistes, de collectionneurs, d'experts ou d'amoureux de l'art, redécouvrez des oeuvres incontournables, des pièces de collections publiques, des pièces secrètes ou méconnues et laissez-vous toucher par les émotions que procure le monde artistique.

# data[].attributes.attachment_link.title
TV5MONDE Revoir : revoir émissions et programmes gratuitement en replay

# data[].attributes.attachment_link.description
Derniers dossiers publiés Tous les dossiers 3 vidéos Découvrir le dossier La Terre est un jardin extraordinaire peuplé de quelques 8 millions d'espèces animales, végétales, bactériologiques qui participent à la santé de l'écosystème. Allons à la rencontre de ces richesses, coraux, forêts, tortues...

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Serbowie zamieszkujący północ Kosowa odrzucili w środę przygniatającą większością głosów, w przeprowadzonym referendum, niepodległość tego byłego regionu autonomicznego Serbii. Referendum, które nie ma żadnych konsekwencji prawnych, przebiegło bez incydentów.

Zdjęcie

Kobieta oddaje głos w referendum w Kosowie /AFP

Według komisji wyborczej 99,74 proc. uczestników referendum opowiedziało się przeciwko niepodległości Kosowa i potępiło "ustępstwa na jakie poszedł rząd w Belgradzie wobec Kosowa" - ich zdaniem - pod naciskiem Brukseli.

Referendum przeprowadzono wśród ok. 35 tys. Serbów zamieszkujących północne rejony Kosowa, gdzie stanowią oni przygniatającą większość. Jak poinformowano, frekwencja wyniosła ponad 60 proc. uprawnionych do głosowania.
Uczestnicy referendum odpowiadali na pytanie: "Czy akceptuje Pan (Pani) instytucje rzekomej Republiki Kosowo zainstalowanej w Prisztinie ?"

- Po tym referendum, dla kosowskich Albańczyków, społeczności międzynarodowej i polityków w Belgradzie będzie całkowicie jasne, że Serbowie z północy nie chcą podlegać instytucjom w Prisztinie - powiedział Krstimir Pantic, burmistrz zamieszkałej przez Serbów części Kosovskiej Mitrovicy.

Natomiast parlament Kosowa w Prisztinie uznał w uchwalonej deklaracji, że referendum "było pogwałceniem porządku konstytucyjnego Republiki Kosowo".

Rząd Albanii wyraził "zaniepokojenie zorganizowaniem tego nielegalnego referendum, pozbawionego skutków prawnych i inspirowanego przez Belgrad". Również Unia Europejska, która wkrótce ma się ustosunkować do wniosku Serbii przyznania jej statusu kandydata na członka, skrytykowała fakt przeprowadzenia referendum.

Referendum przeprowadzono na krótko przed przypadającą 17 lutego 4 rocznicą proklamowania przez większość albańską niepodległości Kosowa, której Serbowie kosowscy i rząd w Belgradzie nie uznają.

Referendum postawiło jednak rząd w Belgradzie, zabiegający o członkostwo w UE, w wyjątkowo niezręcznej sytuacji. Prezydent Serbii Boris Tadić oświadczył, że "nie służyło ono interesom państwa serbskiego" a przedstawiciel rządu Serbii Oliver Ivanović oskarżył opozycję serbską, że pragnie w ten sposób zbić kapitał polityczny przed wiosennymi wyborami parlamentarnymi.

# data[].attributes.attachment_link.title
Kosowo: Serbowie w referendum odrzucili niepodległość

# data[].attributes.attachment_link.description
Serbowie zamieszkujący północ Kosowa odrzucili w środę przygniatającą większością głosów, w przeprowadzonym referendum, niepodległość tego byłego regionu autonomicznego Serbii. Referendum, które nie ma żadnych konsekwencji prawnych, przebiegło bez incydentów. Zdjęcie Kobieta oddaje głos w referendum w Kosowie /AFP Według komisji wyborczej 99,74 proc.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Separatyzm w natarciu. Katalonia zapoczątkuje lawinę?

niedziela,

Setki rannych, oddziały paramilitarne pacyfikujące bezbronnych ludzi - to nie obrazek z jakiejś republiki bananowej. Takie sceny rozegrały się ledwie dwa tygodnie temu w jednym z największych europejskich państw, a dokładnie - w jego najbogatszej prowincji, która dąży do secesji. Ten przykład Katalonii i Hiszpanii, którym żyje Europa, nie jest odosobniony. Nasz kontynent jest wręcz poszatkowany ruchami separatystycznymi, a nawet krwawymi konfliktami będącymi ich konsekwencją. Katalonia może zapoczątkować efekt domina.

Symbolem Katalonii jest osioł - zwierzę mądre i spokojne, lecz uparte w dążeniu do celu. Jego przeciwieństwem jest byk - symbol Hiszpanii. To dobrze pokazuje różnice w mentalności obu narodów. Katalończycy nigdy nie mieli samodzielnej państwowości, ale stopniowo wykształcili kulturę znacznie różniącą się od sąsiadów i coraz mocniej dojrzewali do niepodległości. Ta była jednak przez wieki tłumiona, głównie przez Kastylię, a potem przez połączone państwo hiszpańskie.

Władcy Hiszpanii od dawna zdawali sobie sprawę z odrębności Katalonii i nie pozwalali jej mieszkańcom na zbyt dużą autonomię. W latach 50. i 60. XVIII wieku król Karol III Burbon zabronił wręcz używania i nauczania języka katalońskiego, znacznie różniącego się od hiszpańskiego. Prowadziło to do kolejnych krwawo tłumionych powstań, które na wiele lat powstrzymały separatystów.

Tendencje niepodległościowe

Dopiero pod koniec XIX wieku zaczęły odradzać się tendencje niepodległościowe. Powstał lokalny rząd, który przywrócił prawo do używania lokalnego języka. Przez moment pojawiła się szansa na federację z Hiszpanią, ale skończyło się znów na autonomii, która jednak została brutalnie zmiażdżona podczas dyktatury gen. Francisco Franco.

Ograniczenie dążeń niepodległościowych Katalończyków było częściowo represją za walczenie przez nich w wojnie domowej po stronie Republiki, częściowo dlatego, że Franco zależało na silnej władzy centralnej.

Pod rządami generała zabroniono publicznego używania języka katalońskiego i symboli narodowych. Demonstracje Katalończyków w obronie praw kulturalnych i politycznych były rozpędzane z użyciem policji i wojska. Jedynym miejscem, nad którym hiszpańskie służby nie były w stanie zapanować, był stadion FC Barcelony. Tylko tam można było głośno rozmawiać po katalońsku.

Wojowniczy Baskowie

Od ponad 100 lat do niepodległości dążą Baskowie, o wiele bardziej wojowniczy od Katalończyków i jeszcze bardziej różniący się od Hiszpanów, czy nawet reszty Europejczyków. Język, którym się posługują, euskera, nie należy do grupy indoeuropejskich. Znacznie bliżej mu do języków ludów Kaukazu, a nawet japońskiego.

Baskowie stanowią zagadkę etnograficzną. Naukowcy nie są w stanie określić, kiedy wyemigrowali do północnej części Półwyspu Iberyjskiego oraz jak udało im się tak długo izolować. Wciąż różnią się bowiem pod względem genetycznym od swoich sąsiadów.

Co ciekawe, grupa krwi B praktycznie nie występuje u Basków, zaś częstość występowania grupy 0 jest najwyższa w Europie. Około 35 proc. ludności tego narodu ma grupę krwi Rh-, tymczasem w Europie średnio jest to 15 proc.

Baskowie mają bardzo silną świadomość narodową, która ożyła na przełomie XIX i XX wieku. Zabrakło im jednak jednolitego frontu. Jak to często bywa w przypadku budowania tajnych organizacji niepodległościowych - doszło do rozłamów, które pogłębiły się po wybuchu wojny domowej w 1936 roku.

Uznani za zdrajców

Gen. Franco obszedł się z regionem nie mniej surowo niż z Katalonią. Doszło do prześladowań działaczy niepodległościowych. Wielu zostało zamordowanych. Cały naród został uznany za zdrajców. Rozmowy w euskerze, języku Basków, były zabronione, podobnie jak obchodzenie świąt narodowych. Wszystkie stanowiska administracyjne objęli przysłani Kastylijczycy, którzy gwarantowali lojalność.

Działania rządu centralnego napotkały na opór. W 1959 roku powstała ETA (Euskadi Ta Askatasuna - Ojczyzna Basków i Wolność), organizacja niepodległościowa, która nie ograniczyła się do organizowania manifestacji, a zaczęła dokonywać ataków terrorystycznych.

Łączna liczba ofiar zamachów dokonanych przez baskijskich ekstremistów to 829 osób. Ostatnią jest francuski policjant, który zginął w 2010 roku. ETA próbowała zabić nawet króla Juana Carlosa i lidera Partii Ludowej Jose Marię Aznara.

Dopiero w 2011 roku ETA ogłosiła wstrzymanie działań bojowych, ale broń zaczęła składać w ostatnich miesiącach. Madryt i Paryż odmawiały dotąd podjęcia negocjacji z organizacją, negując jej prawa do stawiania jakichkolwiek warunków. W więzieniach na terenie Hiszpanii i Francji przebywa wciąż około 350 baskijskich ekstremistów, a w hiszpańskich mediach obowiązuje w tekstach na temat ETA termin „banda zbrojna ETA".

Plan Ibarretxe

W 2004 roku w Kortezach, czyli hiszpańskim parlamencie, został złożony tzw. Plan Ibarretxe przygotowany przez baskijskie organizacje nacjonalistyczne chcące iść drogą legalności. Przewiduje on znaczące poszerzenia autonomii Kraju Basków. Naturalnie plan został odrzucony i od tego czasu trwa impas.

Hiszpania jest zresztą o wiele bardziej podzielona. Niechęć wobec rządów Madrytu przejawiają również mieszkańcy Andaluzji, która najdłużej pozostawała pod wpływem arabskim. Pedro Ignacio Altamirano, pisarz i lider separatystów, ogłosił, że tzw. Narodowe Zgromadzenie Andaluzji przygotowuje propozycję teoretycznej niepodległości.

Altamirano zastrzega, że propozycja to rodzaj eksperymentu filozoficznego, a proces miałby się rozpocząć 4 grudnia, w 40. rocznicę wielomilionowych protestów Andaluzyjczyków przeciwko marginalizowaniu regionu przez Madryt. W skład nowego państwa miałyby wchodzić - poza jego hiszpańskimi terenami - także Alentejo i Algarve leżące w Portugalii oraz marokański region Rif.

To nie koniec separatystycznych ambicji narodów zamieszkujących Półwysep Iberyjski i jego okolice. Swoją odrębność przejawiają także Aragończycy, Galicjanie czy mieszkańcy Balearów, choć w tym przypadku nikt o niepodległości głośno nie mówi.

Poszatkowane wyspy

Inna sytuacja panuje na Wyspach Brytyjskich, gdzie trzy narody dążą różnymi metodami do oderwania się od Zjednoczonego Królestwa. Zdecydowanie najbardziej napięta sytuacja panuje na Irlandii.

Cała wyspa pozostawała pod panowaniem korony brytyjskiej od końca XII wieku. Przez wieki Irlandczycy walczyli o uzyskanie niepodległości, ale kolejne rewolucje powodowały tylko dalsze przykręcanie śruby. Dopiero na początku XX wieku - po Powstaniu Wielkanocnym z 1916 roku i wojnie domowej - wykuła się w ogniu Republika Irlandii, która w 1937 roku przyjęła obowiązującą do dziś konstytucję.

Nie wszyscy Irlandczycy mają jednak swoje państwo. Północna część wyspy nadal jest okupowana przez Anglików i to zapewne się już nie zmieni. Proces rugowania rodowitych mieszkańców z tego regionu, tzw. Plantacja Ulsteru, rozpoczęła się na początku XVII wieku. Katolicy byli wysiedlani, a na ich miejsce ściągano angielskich protestantów oraz szkockich prezbiterian.

Pierwszy krok

W 1997 roku przeprowadzono referendum, w który 75 proc. głosujących opowiedziało się za zorganizowaniem szkockiego parlamentu. Pierwsze wybory odbyły się dwa lata później. Kolejnym przełomem było przedstawienie w 2007 roku przez premiera rządu szkockiego Alexa Salmonda ze Szkockiej Partii Narodowej projektu ustawy o przeprowadzeniu kolejnego referendum - już niepodległościowego.

Na plebiscyt zgodził się w 2012 roku premier Wielkiej Brytanii James Cameron. Referendum przeprowadzono 18 września 2014 roku i zakończyło się porażką zwolenników niepodległości. 55,3 proc. głosujących opowiedziało się przeciwko oderwaniu od Wielkiej Brytanii, przy frekwencji 84,6 proc. Wiele głosów przeciwnych secesji oddali przedstawiciele mniejszości, między innymi Polacy.

Szkoci nie tracą jednak nadziei. Pierwsza minister Szkocji Nicola Sturgeon obiecuje przeprowadzenie kolejnego referendum na fali niezadowolenia części mieszkańców Brexitem i chęcią pozostania w Unii Europejskiej. Te plany jednak na razie odłożono.

Brexit pociągnął za sobą więcej tendencji separatystycznych. Aktywiści ruchu Nasze Szetlandy przekonują, że rozważają zmianę statusu archipelagu, wprawdzie niewielkiego i liczącego zaledwie 23 tys. mieszkańców, ale otoczonego wodami z ogromnymi ławicami ryb oraz polami naftowymi i gazowymi. Podobne głosy pojawiają się też w... Londynie.

Rosnąca świadomość

Ambicje niepodległościowe odżywają również w Walii, która pozostaje częścią Korony znacznie dłużej, bo od XIII wieku. Walijczycy w znacznej mierze się zasymilowali, ale udało im się zachować własny język oraz odrębność kulturową. Posiadają parlament, ale rosnąca świadomość narodowa wciąż jest niewystarczająca, żeby zdobyć się na niepodległość.

Jaka przyszłość czeka nieuznawane tzw. Doniecką Republikę Ludową i Ługańską Republikę Ludową?
Najpewniej staną się gigantycznymi pralniami brudnych pieniędzy dla rosyjskich organizacji przestępczych powiązanych ze służbami specjalnymi, do czego już dochodzi. Podobnie jak w Naddniestrzu, nieuznawanym kraju oderwanym od Mołdawii.
Sekszabawki w Tyrolu
Swoje ambicje, na szczęście znacznie bardziej pokojowe, mają mieszkańcy wielu innych regionów Europy. Kilka z nich znajduje się we Włoszech. Ostatnio najgłośniej było o Południowym Tyrolu, ale nie za sprawą ruchów niepodległościowych, ale przywódcy niemieckojęzycznych separatystów Piusa Leitnera, skazanego na dwa lata więzienia.
Polityk prawicowej partii Die Freiheitlichen usłyszał wyrok w marcu tego roku nie za hasła wzywające do przyłączenia do Austrii, a za kupno erotycznych zabawek za publiczne pieniądze. W styczniu 2014 roku policja finansowa ustaliła, że ktoś w radzie prowincji Bolzano nabył trzy erotyczne gadżety za 64 euro i 92 centy: wibrującą nakładkę na penisa oraz piłeczki o kształcie kobiecych piersi. Okazało się, że zakupu dokonał Leitner.

Kompromitacja lidera na razie podcięła skrzydła włoskim Tyrolczykom. Równie nikłe szanse na secesję mają mieszkańcy Wenecji, Sycylii i Sardynii gdzie kwestia oderwania od Włoch pozostaje w sferze dyskusji akademickiej i folkloru politycznego.

O wiele bardziej zdecydowani się mieszkańcy sąsiadującej z Sardynią Korsyki, która administracyjnie należy do Francji. Mieszkańcy obu wysp posługują się własnymi językami i mają własne kultury, ale Korsykanie zdają się mieć znacznie większą świadomość narodową i determinację.

Zagrożenie dla interesów

Takiego statusu i takich ambicji nie ma na Śląsku, gdzie działa Ruch Autonomii Śląska. Organizacja nie dąży do oderwania regionu od Polski, ale wprowadzenia możliwie szerokiej autonomii i przekształcenia Rzeczypospolitej Polskiej w państwo regionalne. W 2000 roku Urząd Ochrony Państwa w raporcie o bezpieczeństwie państwa ocenił, że RAŚ może stanowić „potencjalne zagrożenie dla interesów RP".

Wyjątkowa sytuacja panuje w Belgii, złożonej z dwóch krain historycznych, różniących się pod względem kultury i języka. Północna Flandria posługuje się językiem niderlandzkim, zaś południowa Walonia - francuskim. W 1963 roku wprowadzono formalny podział kraju na trzy regiony: Flandrię, Walonię i Region Stołeczny Brukseli. Podział na Walonów i Flamandów jest tak duży, że w kraju śmieją się, iż jedynym Belgiem jest... król Filip I.

Europa jest pełna ruchów secesyjnych. Podziały są tak silne, że choć żyjemy na wydawałoby się cywilizowanym kontynencie, ciężko doświadczonym przez wojny, nadal dochodzi do konfliktów, w których cierpią ludzie i dochodzi do destabilizacji całych krajów. Daje się przy tym zaobserwować niepokojące zjawisko wpływania na organizacje separatystyczne przez rosyjskie służby, w których interesie leży osłabianie Unii Europejskiej.

Tendencje odśrodkowe z pewnością będą się nasilały i wygląda na to, że już nigdy przed nimi nie uciekniemy. Już wiadomo, że wiek XXI, choć dopiero się zaczął, będzie stał pod znakiem terroryzmu i separatyzmu.

# data[].attributes.attachment_link.title
Separatyzm w natarciu. Katalonia zapoczątkuje lawinę?

# data[].attributes.attachment_link.description
niedziela, Setki rannych, oddziały paramilitarne pacyfikujące bezbronnych ludzi - to nie obrazek z jakiejś republiki bananowej. Takie sceny rozegrały się ledwie dwa tygodnie temu w jednym z największych europejskich państw, a dokładnie - w jego najbogatszej prowincji, która dąży do secesji. Ten przykład Katalonii i Hiszpanii, którym żyje Europa, nie jest odosobniony.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
We wschodniej części Europy, po rozpadzie ZSRR i Jugosławii, powstało wiele nowych państw. Na Zachodzie stare państwa wydawały się być mocno osadzone w swoich granicach. Ale na architekturze kontynentu pojawiają się rysy. Ruchy separatystyczne występują w wielu regionach. A szanse na niepodległość są bardzo różne.
Katalonia
Tu najgłośniej słychać dziś w Europie wołanie o niepodległość. Podczas gdy jeszcze za czasów dyktatury Franco język i kultura katalońska były zwalczane, Katalończykom udało się uzyskać sporą autonomię, w tym własny parlament regionalny. Jednak dla 7,5 miliona Katalończyków to za mało. Chcą mieć własne państwo. Czują się gospodarczo eksploatowani przez Madryt. 20% hiszpańskiego PKB pochodzi z regionu leżącego na wschód od Barcelony. Konserwatywny rząd Mariano Rajoya stanowczo odrzuca te żądania.

Demonstrantka Christina Perrera: Jestem Katalonką, Hiszpanką i Europejką!
Kraj Basków
Katalończycy zazdrośnie spoglądają na Basków. Rząd w Madrycie ściąga podatki z całego kraju, by następnie wedle własnego uznania przydzielać je regionom. Z tej reguły wyjęty jest Kraj Basków, który sam pobiera podatki wpłacając do kasy w Madrycie stosunkowo niewielkie kwoty. Region ten jest znacznie słabszy gospodarczo od Katalonii, za to baskijscy separatyści wykazują się większą walecznością, posuwając się do przemocy. Separatyści z organizacji ETA w ciągu ostatnich 50 lat zabili 800 osób, by osiągnąć swój cel - oderwanie się od Madrytu. Jednak ani akty terroru ani negocjacje nie przyniosły rezultatów.
Szkocja
Po 300 latach przynależności do Zjednoczonego Królestwa, Szkoci domagają się coraz większej autonomii. Mają już własny parlament, jednak chcą pełnej niezależności. W 2014 roku większość Szkotów opowiedziała się przeciw secesji, jednak żądania niepodległościowe odżyły po brexicie. Skoro my Szkoci chcemy być w UE, a Londyn tego nie chce, to dlaczego mamy występować z Unii razem z Londynem? - pytają szkoccy nacjonaliści, planując kolejne referendum na 2018 rok. Obecne sondaże wskazują na to, że secesji jednak nie będzie.
Flandria
W belgijskich wyborach parlamentarnych w 2014 roku flamandzcy nacjonaliści stali się najsilniejszą siłą polityczną we Flandrii. Ich przywódca Bart De Wever jest przekonany, że Belgia jako państwo tak czy inaczej się rozpadnie, a Flamandowie wyjdą na tym gospodarczo lepiej niż Walonowie. Chce wywalczyć niezależność drogą negocjacji. W przypadku oderwania się Flandrii Belgia straciłaby ponad połowę ludności. Nikt nie zna odpowiedzi na pytanie, co wówczas stałoby się z francuskojęzyczną Walonią oraz z dwujęzyczną Brukselą - stolicą UE i NATO.
Tyrol Południowy
Do końca I wojny światowej region ten był częścią Austro-Węgier, następnie zaś stał się częścią Włoch. Po 1945 roku zdobywał coraz większą autonomię pod względem politycznym i językowym, miał też prawo zatrzymywać znaczną część własnych dochodów. Kryzys gospodarczy ożywił dążenia separatystyczne. Włochy są - obok Grecji - jednym z najbardziej zadłużonych krajów strefy euro. Południowy Tyrol ma dobrą sytuację gospodarczą, a jego mieszkańcy nie mają ochoty brać na barki problemów Rzymu.
Korsyka
Francuski rząd długo próbował wykorzenić korsykański język ze szkół i urzędów na wyspie, zwalczając także wszelkie dążenia do autonomii. W odpowiedzi zbrojne oddziały separatystów, głównie z organizacji FLNC, atakowały francuskich urzędników i niszczyły francuskie symbole. W 2014 roku separatyści postanowili złożyć broń. Otwartość na dialog ze strony socjalistycznego premiera Lionela Jospina postawiła w stan wrzenia konserwatywną opozycję, która zaczęła się obawiać separatystycznych dążeń w innych francuskich regionach jak Alzacja czy Bretania.
Bawaria
O powołaniu własnego państwa większość Bawarczyków najpewniej nie myśli do końca poważnie, woli jednak zachować w swojej nazwie „Wolne Państwo". Gdyby Bawaria rzeczywiście stała się odrębnym państwem, z pewnością by sobie poradziła. Jest najsilniejszym gospodarczo i największym liczebnie krajem związkowym Niemiec - liczy prawie 13 milionów mieszkańców. Wielu Bawarczyków niechętnie dzieli się swoim dobrobytem z biedniejszymi regionami Niemiec, nie brak tam zatem i separatystów. Nie stanowią oni jednak liczącej się siły politycznej.

Christoph Hasselbach, Sabrina Müller-Plotnikow

opr. Monika Sieradzka

# data[].attributes.attachment_link.title
Nie tylko Katalonia: wołanie o niezależność | DW | 10.10.2017

# data[].attributes.attachment_link.description
We wschodniej części Europy, po rozpadzie ZSRR i Jugosławii, powstało wiele nowych państw. Na Zachodzie stare państwa wydawały się być mocno osadzone w swoich granicach. Ale na architekturze kontynentu pojawiają się rysy. Ruchy separatystyczne występują w wielu regionach. A szanse na niepodległość są bardzo różne. Katalonia Tu najgłośniej słychać dziś w Europie wołanie o niepodległość.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Oskarżenia od adresem Thaçiego wypłynęły już w czerwcu, dokładnie kiedy leciał do Waszyngtonu na rozmowy pokojowe z prezydentem Serbii Aleksandrem Vučiciem, odbywające się pod patronatem Donalda Trumpa (i za plecami Unii).

Prezydent Hashim Thaçi podał się do dymisji na wieść, że upomniał się o niego międzynarodowy trybunał w Hadze. Oskarżenie jest poważne: zbrodnie wojenne i przeciwko ludzkości podczas konfliktu z Serbią w latach 1998-99. A konkretnie odpowiedzialność za śmierć stu osób: Serbów, Romów i lokalnych przeciwników politycznych. Thaçi był jednym z komendantów partyzanckiej Armii Wyzwolenia Kosowa (UCK), walczącej o oderwanie od Serbii. Konflikt był brutalny i krwawy, zginęło wówczas 13 tys.

Polityka 46.2020 (3287) z dnia 08.11.2020; Ludzie i wydarzenia. Świat; s. 11

# data[].attributes.attachment_link.description
Oskarżenia od adresem Thaçiego wypłynęły już w czerwcu, dokładnie kiedy leciał do Waszyngtonu na rozmowy pokojowe z prezydentem Serbii Aleksandrem Vučiciem, odbywające się pod patronatem Donalda Trumpa (i za plecami Unii). Prezydent Hashim Thaçi podał się do dymisji na wieść, że upomniał się o niego międzynarodowy trybunał w Hadze.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Armenia and Azerbaijan agreed on a deal with Russia to end weeks of fierce clashes over Nagorno-Karabakh on Tuesday, after a string of Azerbaijani victories in its fight to retake the disputed region.

The announcement of a full ceasefire from 1:00 am Tuesday (2100 GMT) sparked outrage in Armenia, with angry protesters storming the government headquarters in Yerevan where they ransacked offices and broke windows.

Crowds also seized control of parliament, calling from inside the chamber for the resignation of Prime Minister Nikol Pashinyan after he announced the "painful" deal to the end the fighting.

"I have signed a statement with the presidents of Russia and Azerbaijan on the termination of the Karabakh war," Pashinyan said, calling the move "unspeakably painful for me personally and for our people".

"I have taken this decision as a result of an in-depth analysis of the military situation," he added.

Azerbaijan's President Ilham Aliyev said Pashinyan had been left with no choice but to sign the "historic agreement".
'A capitulation'
"An iron hand forced him to sign this document," Aliyev said in televised remarks. "This is essentially a capitulation."

Russian President Vladimir Putin confirmed that both Armenia and Azerbaijan had agreed to "a total ceasefire" that would create the conditions for a long-term settlement of the conflict.

He said the two sides would hold on to areas under their control and that Russian peacekeepers would be deployed along frontlines and to secure a corridor connecting Nagorno-Karabakh with Armenian territory.

Russian news agencies quoted the defence ministry as saying 1,960 peacekeepers would be deployed with 90 armoured vehicles.

Aliyev said Armenia had agreed to a timetable to withdraw its forces from large parts of the region and that Azerbaijan's ally Turkey would be involved in implementing the ceasefire.

The deal would end six weeks of fierce clashes over Nagorno-Karabakh, an ethnic Armenian region of Azerbaijan that broke away from Baku's control during a bitter war in the 1990s.

The conflict-which has simmered for decades despite international efforts to reach a peace deal-erupted into fresh fighting in late September.

More than 1,300 people have been confirmed killed, including dozens of civilians, but the actual death toll is believed to be significantly higher.
Strategic town seized
Azerbaijani forces made steady gains over the weeks of fighting, sweeping across the southern flank of Nagorno-Karabakh and eventually into the region's heartland.

A turning point came on Sunday when Aliyev announced that his forces had captured Shusha, the region's strategically vital second-largest town.

Shusha sits on cliffs overlooking Nagorno-Karabakh's main city Stepanakert and on the main road to Armenia, which backs the separatists.

Armenia insisted earlier on Monday that fighting for the town was continuing but a local separatist official admitted that Shusha was "completely out of our control".

The ceasefire deal came just hours after Azerbaijan admitted to accidentally shooting down a Russian military helicopter flying in Armenia.

Moscow's defence ministry said two crew members were killed when the Mi-24 helicopter was hit close to the border with Azerbaijan. A third crew member was injured and evacuated.

Azerbaijan quickly apologised and blamed the incident on the "tense situation in the region and increased combat readiness" of its forces.

The helicopter was shot down near the Nakhchivan Autonomous Republic, a landlocked exclave of Azerbaijan between Armenia and Turkey, far from Nagorno-Karabakh.
Mounting anger in Armenia
Russia has a military pact with Armenia and a base in the country, but had insisted it would not get involved in the conflict with Azerbaijan unless Armenian territory itself came under threat.

Karabakh declared independence nearly 30 years ago but the declaration has not been recognised internationally, even by Armenia, and it remains a part of Azerbaijan under international law.

Repeated attempts at ceasefires brokered by France, Russia and the United States-who together lead the "Minsk Group" that has sought for years to end the conflict-repeatedly failed over the last few weeks.

Azerbaijan has been pushing for Turkey's involvement in a settlement and the new deal came after Putin spoke with Turkish President Recep Tayyip Erdogan on Saturday.

Anger had already been mounting in Armenia ahead of the agreement, with 17 opposition parties on Monday calling on Pashinyan and the rest of his government to immediately resign.

The parties said in a statement that Armenia's leaders bore "the entire responsibility for the situation" in Karabakh.

"The authorities have lost their moral and political basis to represent the people," they said.

# data[].attributes.attachment_link.title
Armenia, Azerbaijan and Russia reach agreement to end Nagorno-Karabakh fighting

# data[].attributes.attachment_link.description
Armenia and Azerbaijan agreed on a deal with Russia to end weeks of fierce clashes over Nagorno-Karabakh on Tuesday, after a string of Azerbaijani victories in its fight to retake the disputed region. The announcement of a full ceasefire from 1:00 am Tuesday (2100 GMT) sparked outrage in Armenia, with angry protesters storming the government headquarters in Yerevan where they ransacked offices and broke windows.

# data[].attributes.attachment_link.title
Armenia, Azerbaijan and Russia sign Nagorno-Karabakh peace deal

# data[].attributes.attachment_link.description
Armenia accepts an “incredibly painful” truce after six weeks of fighting in the disputed enclave.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
There's been major tension between Britain and the EU throughout the Brexit process over how to uphold this two-decade-old deal to maintain peace in Northern Ireland.

The BBC's Ireland Correspondent Emma Vardy has a simple guide to what it's all about.
Video edited by David McIlveen.

# data[].attributes.attachment_link.description
There's been major tension between Britain and the EU throughout the Brexit process over how to uphold this two-decade-old deal to maintain peace in Northern Ireland. The BBC's Ireland Correspondent Emma Vardy has a simple guide to what it's all about. Video edited by David McIlveen.

# data[].attributes.body
tekst + mapa

# data[].attributes.attachment_link.description
Aby czytać nasze artykuły wyłącz AdBlocka/uBlocka lub dodaj wyjątek dla naszej domeny.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Wolny Sojusz Europejski (ang. European Free Alliance) to dość interesująca europejska organizacja polityczna dla „narodów bez państw". W jej skład wchodzi kilkadziesiąt ugrupowań politycznych głoszących hasła regionalizmu i separatyzmu. Reprezentują one w sumie ponad 30 europejskich regionów (mapa), a wśród nich m.in. Alzację, Korsykę, Andaluzję, Katalonię, Fryzję, Szkocję czy też Południowy Tyrol.

>>> Czytaj też: Ile Wielka Brytania straciłaby na niepodległości Szkocji?

Jednym z ugrupowań członkowskich EFA jest stowarzyszenie Ruch Autonomii Śląska, który - jak sama nazwa wskazuje - dąży do utworzenia autonomicznego regionu w historycznych granicach Górnego Śląska. Warto przypomnieć, że podczas polskiego Narodowego Spisu Powszechnego, narodowość śląską zadeklarowało 847 tys. osób, spośród tej liczby 375 tys. osób zadeklarowało ją jako jedyną narodowość.

Wolny Sojusz Europejski, który został założony w 1981 roku, jest reprezentowany również w Parlamencie Europejskim, gdzie tworzy wspólną grupę z Zielonymi pod nazwą Zieloni/WSE.

# data[].attributes.attachment_link.title
Nie tylko Katalonia. Zobacz, jakie europejskie regiony żądają niepodległości

# data[].attributes.attachment_link.description
Wolny Sojusz Europejski (ang. European Free Alliance) to dość interesująca europejska organizacja polityczna dla „narodów bez państw". W jej skład wchodzi kilkadziesiąt ugrupowań politycznych głoszących hasła regionalizmu i separatyzmu. Reprezentują one w sumie ponad 30 europejskich regionów (mapa), a wśród nich m.in. Alzację, Korsykę, Andaluzję, Katalonię, Fryzję, Szkocję czy też Południowy Tyrol.

# data[].attributes.body
historia konfliktu

# data[].attributes.attachment_link.description
Krótka historia rozpadu Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Jugosławii po najbardziej krwawych po drugiej wojnie światowej konfliktach w Europie.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
*

Trybunał Karny w Hadze stawia Ratko Mladiciowi, generałowi bośniackich Serbów, jeden z najcięższych zarzutów: ludobójstwo. Odpowiada m.in. za masakrę w Srebrenicy.

Jest jeszcze gorąca jesień 1991 r. Rozpada się stara jugosłowiańska federacyjna republika, niezależna Słowenia, Chorwacja i Macedonia już zostały uznane, choć w Chorwacji trwa wciąż wojna. Parlament Bośni i Hercegowiny, która pozostaje częścią okrojonej Jugosławii, mimo sprzeciwu bośniackich Serbów ogłasza deklarację suwerenności. W stolicy Jugosławii Belgradzie wszyscy mówią o wojnie w Bośni: że jeżeli wybuchnie, to będzie najkrwawsza, najokrutniejsza, dramat dla Europy. Mówią o wojnie, której jeszcze nie ma, jak o czymś nieuchronnym, co musi nastąpić. Jest coraz bardziej duszno, nakręcają się emocje. Czy nic się nie da zrobić?

Wszyscy wiedzą, czym będzie wojna w Bośni: rzezią, jak każda wojna domowa, kiedy mordują się sąsiedzi, krewni, dawni przyjaciele. Ta wiedza wynika z historii. W czasie II wojny światowej to w Bośni zginęło najwięcej Serbów - zamordowanych bez litości przez chorwackich ustaszy. To bośniaccy Muzułmanie chcieli autonomii z pomocą Hitlera, a sam Himmler przyklasnął tej idei. To w Bośni powstała dywizja SS, licząca 21 tys. żołnierzy. Po drugiej wojnie światowej, w titowskiej Jugosławii bośniacka wieloetniczna społeczność współistniała bez konfliktów, były mieszane małżeństwa, dzieci. Eksperyment multikulti wyglądał na udany.

Zagadka Srebrenicy

W 1970 r. Alija Izetbegović, lider bośniackich Muzułmanów, napisał „Deklarację islamską"; to był znak, że wielokulturowość to jedynie fasada, nieziszczalny w praktyce ideał, choć wielu ważnych polityków do końca nie chciało tej prawdy zaakceptować.

Bośnię i Hercegowinę zamieszkiwali prawosławni Serbowie (31,3 proc.), katoliccy Chorwaci (17,3 proc.) i Muzułmanie (43,4 proc.), którzy mieli słowiańskie korzenie i mówili językiem serbsko-chorwackim. Konstytucja republiki z 1963 r. i późniejsze partyjne dokumenty uznawały Muzułmanów za odrębny naród. Jedynie liczba muzułmańskich mieszkańców BiH stale wzrastała, również w organach władzy, społeczności serbska i chorwacka kurczyły się.

Kiedy dokonywał się rozpad Jugosławii, w Bośni każdy już ciągnął w swoją stronę, Serbowie ku Serbii, Chorwaci w stronę Zagrzebia, idea niepodległej BiH wieszczyła wojnę domową. Referendum niepodległościowe, choć jego skutki dało się przewidzieć, wyznaczono na 29 lutego 1992 r. Serbowie je zbojkotowali. Pozostali, w 99 proc., opowiedzieli się za niepodległą republiką. BiH została uznana przez społeczność międzynarodową, USA, Brukselę i ONZ. Kilka dni później wybuchła wojna. Trwała ponad trzy lata, ale skutki wciąż bolą.

Wydarzenia w Srebrenicy w 1995 r. były ostatnią, najtragiczniejszą odsłoną tego konfliktu, świadkowie do dziś nie potrafią logicznie wyjaśnić, jak w środku sytej Europy mogło dojść do takiej masakry? Jak mogła się zdarzyć pod okiem holenderskich błękitnych hełmów ONZ?

Wtedy w Bośni krzyżowały się interesy mocarstw, trwała amerykańska kampania prezydencka i walka o przywództwo w ONZ, a cały ten bałkański kocioł sprawiał, że liczne plany pokojowe i porozumienia, zawieszenia broni, rozejmy w Atenach, Genewie, były zrywane i bojkotowane.

Precedens bezkarności

Żadne wyjście nie było dość dobre dla wszystkich stron konfliktu, w którym początkowo wszyscy zaciekle walczyli ze wszystkimi. Chorwaci - ich liderem był Mate Boban - chcieli połączenia z Chorwacją, proklamowali Chorwacką Wspólnotę Herceg Bosna (później Republikę Chorwacką Herceg Bosna ze stolicą w Mostarze), Serbowie chcieli do Serbii, nie do Sarajewa, powołali Serbską Republikę Bośni i Hercegowiny jako część federacyjnej Jugosławii, a w kwietniu 1992 r. Republika Serbska z centrum w Pale i Banja Luce proklamowała niepodległość (jej liderem był Radovan Karadżić, dziś także sądzony w Hadze). I tylko Muzułmanie bronili nienaruszalności granic niepodległej Bośni i Hercegowiny, gdzie byliby rządzącą większością. Wszyscy mieli własne armie. Najsilniejszą Serbowie - to jej dowódcą był gen. Ratko Mladić. Walczyły też formacje paramilitarne, po stronie muzułmańskiej Liga Patriotyczna, związana z partią lidera Aliji Izetbegovicia, oraz Zielone Berety, a wkrótce kilka tysięcy ochotników z krajów muzułmańskich, mudżahedinów. Bośniacki paszport miał Osama ibn Laden.

W Belgradzie rządził wówczas Slobodan Milošević, a w Zagrzebiu Franjo Tudjman. To oni, jak uważano, podżegali swoich, próbowali się porozumieć w sprawie podziału Bośni, w imię wielkiej Serbii i wielkiej Chorwacji.

Latem 1992 r. bośniaccy Serbowie kontrolowali już ponad połowę terytorium republiki. Świat dowiedział się o istnieniu obozów dla uchodźców, ofiar czystek etnicznych, gdzie ludzie umierają z głodu i chorób. Raport Tadeusza Mazowieckiego, specjalnego sprawozdawcy Komisji Praw Człowieka ONZ, informował: „Przymusowe przesiedlanie i więzienie cywilów, egzekucje bez sądów, napaści na miasta i niszczenie wiosek oraz miejsc kultu stały się częścią świadomej i systematycznej polityki czyszczenia etnicznego". Robili to Serbowie i Chorwaci, bo „brak skutecznej reakcji międzynarodowej na politykę czyszczenia etnicznego stworzył precedens bezkarności", był zachętą (maj 1993 r.).

To wtedy Rada Bezpieczeństwa ONZ powołuje Trybunał Karny w Hadze, który ma sądzić zbrodniarzy wojennych z byłej Jugosławii. Ale nie zadziałał jak przestroga i nie powstrzymał zbrodni, jak nie powstrzymała ich obecność międzynarodowych sił ONZ.

W środku i na zewnątrz

„Enklawa. To zimne, precyzyjne słowo oddaje wszystkie różnice między nami tu, w środku, i nimi na zewnątrz. My nigdy nie nazywaliśmy tak Srebrenicy, bo nie miało to żadnego, absolutnie żadnego związku z nasza rzeczywistością. Nazywaliśmy ją kotłem, końcem świata, ślepą kiszką (...). To, co przechodziliśmy każdego dnia, było niedostępne dla reszty świata" - pisał Emir Suljagić w „Pocztówkach z grobu".

Srebrenicę, odległą 70 km od stolicy BiH Sarajewa, ustanowiono strefą bezpieczeństwa ONZ w kwietniu 1993 r., po długiej ofensywie serbskich sił, dowodzonych przez Mladicia. W mieście schroniło się kilkadziesiąt tysięcy Muzułmanów, uchodźców ze wschodniej Bośni.

Suljagić żył tam i ocalał z masakry. Autor opowiada, jak Muzułmanów zapędzono do miasta, z którego Serbowie zdążyli już wywieźć i tak niezbyt duże zapasy żywności. Mieszkańcom nie pozostawało nic innego jak umierać z głodu. Srebrenica żywiła się tym, co dostarczały konwoje UNHCR z pomocą humanitarną, jeśli przebiły się przez serbskie i chorwackie posterunki. I gdy to, co dostarczono, dawało się zjeść. Enklawę dożywiano także z powietrza. Suljagić relacjonuje, jak pod osłoną nocy tysiące ludzi wychodziły z miasta na wzgórza, by czekać na zrzuty. Czasem paczki trafiały w ręce Serbów, grzęzły w śniegu, czasem nie spadały w ogóle. W dzień walczono między sobą o każdy kęs, zapominając o godności i przyzwoitości. Część pomocy trafiała na bujny czarny rynek. Część rozkradano, normalka.

W enklawie działały uzbrojone grupy, nazywane armią bośniacką, żołnierze od czasu do czasu napadali na ważne serbskie cele, na wsie lub wspierali się przy odpieraniu serbskich ataków. Jedynym, co ich łączyło, była nienawiść do Serbów, wspomina Suljagić. Oraz gniew, może najpotężniejsza broń, jaką dysponowali. Gniew kazał brać odwet na Serbach, kazał mordować mieszkańców serbskich wsi poza enklawą. Do Belgradu ciągnęła fala serbskich uchodźców, głównie chłopów.

„Zbrodnia pozostaje zbrodnią i nie da się ukryć, że niektórzy ludzie broniący mojego życia również dopuścili się czynów niedopuszczalnych w świetle prawa i obowiązujących zasad. Nie chcę ich osadzać, nie chcę ich również wybielać" - przyznaje autor „Pocztówek z grobu".

Muzułmańskimi siłami obrony w Srebrenicy kierował komendant Naser Orić. On też trafił do Trybunału Karnego w Hadze oskarżony o zbrodnie wojenne, udział w mordowaniu serbskich cywili przez podległych mu żołnierzy. Izba apelacyjna Trybunału w 2008 r. uwolniła go od wszystkich zarzutów.

Świat tymczasem, oskarżając Belgrad o wspieranie Serbskiej Republiki w Bośni, zaostrzył sankcje wobec nowej Jugosławii (już tylko Serbii i Czarnogóry). Embargo obejmowało nie tylko broń i paliwo, ale także połączenia lotnicze i wymianę kulturalną. Rada Bezpieczeństwa ONZ zakazała lotów wojskowych nad BiH. Jak pisze prof. Marek Waldenbrg, autor książki „Rozbicie Jugosławii", od początku wojny do kwietnia 1994 r. mimo embarga dostarczano do Bośni broń: Chorwatom o wartości 660 mln dol., Serbom - 476 mln dol., a Muzułmanom - 162 mln dol. Waldenberg, podobnie jak Mazowiecki, jest zdania, że nie mniejszą niż granaty rolę w tej wojnie odegrały media, kreując zmyślone i tendencyjne obrazy.

Krew i mit

„To, co dokonało się w Srebrenicy w ciągu kilku lipcowych dni 1995 r., to jedna z największych zdrad, której dopuściła się ludzkość" - oskarża Emir Suljagić, który pracował jako tłumacz trzyosobowej grupy obserwatorów ONZ. W Srebrenicy i nieodległym Potoczari stacjonował wówczas oddział 400 holenderskich żołnierzy UNPROFOR, którzy mieli ochraniać enklawę. Handlowali z nią, korzystali z usług prostytutek, walutą wymienialną były głównie papierosy.

Najpierw miasto opuścił komendant Naser Orić wraz z żołnierzami 28 Dywizji i w Srebrenicy nie pozostał żaden doświadczony wojskowy. Ale już wcześniej w okolicach enklawy dostrzeżono ruchy wojsk serbskich dowodzonych przez Ratka Mladicia; od wiosny zaciskali pętlę wokół strefy, nie dopuszczając nawet pomocy humanitarnej. Na innych odcinkach Serbom wiodło się tego lata coraz gorzej ze względu na bombardowania dokonywane przez siły NATO. W Chorwacji z rąk Serbów odbita została Slawonia, do Belgradu płynęła kolejna fala serbskich uchodźców (było ich już tu milion), rosła wśród nich legenda Mladicia - obrońcy Serbów z Bośni. I to głównie oni nadal ją pielęgnują.

Może dlatego serbscy dowódcy zdecydowali się na ostateczną rozprawę z enklawą, zamordowanie przebywających tam Muzułmanów. Rozkaz, według ustaleń Trybunału w Hadze, miał wydać prezydent Radovan Karadżić. Później, przed tym Trybunałem jeden z odpowiedzialnych za zbrodnię zezna, że miał instrukcję, aby kobiety i dzieci ewakuować, a mężczyzn tymczasowo zatrzymać. „Potem wszyscy Muzułmanie muszą zostać zabici" - mówił kpt. Momir Nikolić. Ten plan znał i akceptował generał Ratko Mladić. To on ustalał z podwładnymi szczegóły operacji.

W piątek 7 lipca oddział bośniackich Serbów rozpoczął ostrzał enklawy, w niedzielę obserwatorzy wojskowi wycofują się do bazy holenderskiej w Potocari, za nimi podążają uchodźcy ze Srebrenicy. 10 lipca holenderscy dowódcy proszą ONZ o wsparcie. Dzień później samoloty NATO bombardują serbskie pozycje, ale Serbowie mają zakładników, holenderskich żołnierzy, więc atak zostaje przerwany.

11 lipca po południu Ratko Mladić i jego żołnierze wkroczyli do Srebrenicy, gdzie prawie nie było mężczyzn, bo ukryli się w lesie, poszli do Tuzli lub do holenderskiej kwatery głównej. A nazajutrz weszli także do Potocari, otoczyli uchodźców, którzy schronili się w bazie. Holenderskim żołnierzom kazano złożyć broń. Po rozmowach holenderskiego dowódcy UNPROFOR płk. Karremansa z Mladiciem powstał plan, że UNHCR i Czerwony Krzyż będą ewakuować uchodźców, 20 tys. Muzułmanów. Tym, którzy chcą żyć, kazano wcześniej oddać broń. Mladić żądał, żeby ONZ podstawiła autobusy do deportacji uchodźców na tereny kontrolowane przez Muzułmanów. Suljagić cytuje fragment tej rozmowy. „To ja jestem komendantem batalionu i to ja... - mówił, a raczej próbował mówić Holender.

- Jaki tam z ciebie komendant. Po prostu zwykły osioł. To ja tu jestem bogiem - upokarzał tamtego Mladić".

Do Potocari przyjechały serbskie autobusy i ciężarówki. „Spytałem jakiegoś serbskiego oficera, co się właściwie dzieje? Stwierdził lakonicznie: Ratko Mladić przyjechał, żeby was ewakuować" - relacjonuje Suljagić. To oznaczało jedno - śmierć.

Mladić nakazał oddzielenie wszystkich mężczyzn od 12 do 77 lat od kobiet i dzieci, które deportowano. Muzułmańskich mężczyzn, uchodźców, uciekinierów, którzy postanowili przedrzeć się i schronić w Tuzli (gdzie też była enklawa), wyłapywano i mordowano, rozstrzeliwano, dobijano, wrzucano ich do zbiorowych mogił, które wcześniej sami kopali, jeśli nie zrobiono tego buldożerami. Trwało to kilka dni i nocy - do 16 lipca. Według danych Czerwonego Krzyża w ciągu tamtych pięciu dni zamordowano 7079 osób, taką liczbę umieszczono na pomniku pomordowanych w Srebrenicy. Holenderscy żołnierze pozostali w strefie do 21 lipca, nie sprzeciwiając się w niczym żołnierzom Mladicia.

Emir Suljagić sporządził listę tych, którzy schronili się w bazie w Potocari, ale musieli ją opuścić: miał nadzieję, że ta lista ocali im życie, że Mladić nie odważy się mordować ludzi z listy. „Było ich dwustu trzydziestu dziewięciu. Dwustu trzydziestu dziewięciu pełnoletnich, wygłodzonych, zmęczonych, śmiertelnie przerażonych, zdenerwowanych, niewyspanych, siwych, chudych, łysych, śniadych, jasnowłosych. I wszyscy zostali zabici".

Kilka dni, tygodni później żołnierze Mladicia przenosili ciała, żeby ukryć ślady zbrodni. Międzynarodowa Komisja Poszukiwania Zaginionych Osób ICMP do dziś nie odnalazła wszystkich grobów wtórnych, nie skompletowano wielu szczątków. Władze Republiki Serbskiej wciąż nie ujawniły miejsc ukrycia setek ciał. Groby, zbiorowe i pojedyncze, odnajduje się dzięki analizie termicznej, spektralnej, porównywaniu gęstości gleby i układu roślin, przewodzenia elektryczności. Ale, choć mówi się o tym niechętnie, najwięcej sygnałów pochodzi od przepłaconych świadków, może nawet uczestników zbrodni.

W grobach czaszki mieszają się z piszczelami, kręgosłupy są połamane, nogi pozbawione kości stóp. Zdarza się, że szczątki jednej osoby odnajdywano w trzech różnych miejscach. Wielu szczątków wciąż nie zidentyfikowano, bo zginęły całe rodziny, bo wyjechały i nie ma szansy na porównanie profilu DNA. Wszyscy odnalezieni, zidentyfikowani spoczywają na cmentarzu w Potocari, w pobliżu hali fabrycznej, gdzie za ogrodzeniem mieściła się główna kwatera błękitnych hełmów, skąd wyruszyli na śmierć.

W 10 rocznicę masakry ujawniono filmy zrobione amatorską kamerą przez wykonawców zbrodni. Dokumentują twarze, oczy pełne strachu, bose stopy wieśniaków pędzonych na śmierć.

Wielu Serbów z Belgradu nie wierzyło w ludobójstwo, bo nie mówiła o tym państwowa telewizja. Ale były już prezydent kraju Boris Tadić przyznał wtedy, że w Srebrenicy dokonała się zbrodnia. W końcu, po latach poszukiwań, Radovan Karadżić i Ratko Mladić zostali schwytani i oddani Trybunałowi w Hadze.

# data[].attributes.attachment_link.description
Trybunał Karny w Hadze stawia Ratko Mladiciowi, generałowi bośniackich Serbów, jeden z najcięższych zarzutów: ludobójstwo. Odpowiada m.in. za masakrę w Srebrenicy. Jest jeszcze gorąca jesień 1991 r. Rozpada się stara jugosłowiańska federacyjna republika, niezależna Słowenia, Chorwacja i Macedonia już zostały uznane, choć w Chorwacji trwa wciąż wojna.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Czas

od 1991

Miejsce

Bałkany

Przyczyna

konflikty narodowościowe i religijne

Wynik

rozpad federacji

Strony konfliktu

Dowódcy

Rozpad Jugosławii ( serb.-chorw. Raspad Jugoslavije) - proces zapoczątkowany w 1980 roku śmiercią przywódcy Jugosławii Josipa Broza Tity, w wyniku którego stopniowo od 1991 roku doszło do rozpadu Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Jugosławii i w konsekwencji do jednego z najbardziej krwawych i kosztownych konfliktów zbrojnych na świecie od czasu zakończenia II wojny światowej.

Socjalistyczna Federalna Republika Jugosławii obejmowała sześć republik i dwie prowincje autonomiczne:

Podział ten wprowadził Josip Broz Tito 31 stycznia 1946 roku.

Kryzys w latach 80.

Prezydentem Jugosławii od 1953 był przywódca Komunistycznej Partii Jugosławii, marszałek Josip Broz Tito. Pierwsze niepokojące objawy kryzysu pojawiły się w latach 70. XX wieku - osłabł wzrost gospodarczy, a w niektórych regionach zaczęły wybuchać konflikty etniczne. Najsilniejsze nastroje nacjonalistyczne można było zaobserwować w Kosowie. Starając się przeciwdziałać rozpadowi kraju Belgrad wielokrotnie odmawiał zgody na utworzenie własnej republiki przez zamieszkujących w Kosowie Albańczyków.

Sam Josip Broz Tito zdawał sobie sprawę z możliwości rozpadu państwa - w ostatnich latach życia próbował stworzyć system, który gwarantowałby utrzymanie jedności państwa po jego śmierci. Według niego jedynie rzeczywiste równouprawnienie narodów mogłoby dać taką szansę. Pod koniec życia Tito dążył do wzmocnienia pozycji najsłabszych części składowych federacji: Macedonii, Bośni i Hercegowiny, Czarnogóry, Kosowa i Wojwodiny. Nowy podział nie przyniósł spodziewanego efektu. W przypadku Kosowa i Serbii doszło do rozbudzenia wzajemnej niechęci oraz spadku wymiany handlowej pomiędzy republikami.

Tendencje nacjonalistyczne uległy wzmocnieniu po śmierci Tity 4 maja 1980 roku. Duży wpływ na wzrost tendencji niepodległościowych miał kryzys gospodarczy. Publicznie zaczęto spekulować na temat rozpadu Jugosławii. W marcu 1981 roku Albańczycy z Kosowa rozpoczęli protesty przeciwko federacji - w stolicy regionu ( Prisztinie) wybuchły zamieszki na tle etnicznym. Manifestację w Prisztinie spacyfikowało wojsko. Po opanowaniu sytuacji jugosłowiańskie wojska rozpoczęły antyalbańską propagandę. Zaczęto powszechnie głosić, że celem Albańczyków z Kosowa jest uniezależnienie się od Belgradu oraz przyłączenie regionu do Albanii. Antyalbańska propaganda podsyciła nienawiść Serbów do mieszkańców Kosowa, dla których Kosowo stanowi średniowieczną kolebkę państwowości. Serbowie, będący mniejszością w Kosowie, czuli się dyskryminowani przez będących w swej większości zazwyczaj muzułmanami, Albańczyków. Niechęć mieszkańców Kosowa do władzy w Belgradzie nasiliła się po aktach terrorystycznych przeprowadzanych przez albańskich radykałów.

W 1981 i 1982 roku wybuchły manifestacje studenckie. Władza rozwiązała problem siłą - zamykano szkoły, a protestujących bito. Po stronie serbskiej można było słyszeć oskarżenia o „albańskiej agenturze kierowanej przez Hodżę". Wśród serbskich komunistów z Petarem Stamboliciem na czele wzrastał niepokój co do dalszych wydarzeń.

W marcu 1983 roku Związek Komunistów Jugosławii (ZKJ) wezwał do jedności narodowej Jugosławii. Pomimo wezwania władze komunistyczne same zaczęły wątpić w utrzymanie państwa. Niektórzy politycy otwarcie zaczęli wspierać nacjonalistyczne ruchy.

W drugiej połowie lat 80. pogłębił się kryzys gospodarczy w Jugosławii - produkt narodowy spadał, zadłużenie zagraniczne oraz inflacja wzrosły, a dysproporcje wśród poszczególnych republik pogłębiły się. Próby zapobiegnięcia kryzysu (pomoc Międzynarodowego Funduszu Walutowego) spełzły na niczym. Kryzys gospodarczy pogłębił tendencje niepodległościowe. Sytuację polityczną pogorszył upadek firmy Agrokomerc zarządzanej przez Fikreta Abdicia. Upadek firmy kosztował gospodarkę Jugosławii około pół miliarda dolarów. Dla Serbów upadek Agrokomercu był dowodem na fiasko decentralizacji Jugosławii, a dla pozostałych republik argumentem, że była niedostateczna. Obok pogłębienia kryzysu politycznego Agrokomerc przyczynił się do upadku ideologii marksistowskiej wśród mieszkańców Słowenii i Chorwacji.

W latach 1985, 1987 i 1988 dochodziło do zamieszek w Kosowie. Albańczycy domagali się uwolnienia działaczy partyjnych narodowości albańskiej, oskarżanych przez Belgrad o wzniecanie niepokojów. Podczas zamieszek z 24 i 25 kwietnia 1987 roku Albańczycy dotkliwie bili dyskryminowanych Serbów. Krótko po tym przewodniczący Związku Komunistów Serbii Slobodan Milošević wykrzyczał do tłumu słowa: „Nikt nie ma prawa was bić!". W tym samym roku Milošević przeprowadził w Serbii demonstrację, która liczyła milion osób. Manifestanci protestowali przeciwko dyskryminacji Serbów mieszkających w Kosowie.

Do kolejnych zamieszek doszło w 1989 roku, kiedy wprowadzono na terenie Kosowa stan wyjątkowy oraz aresztowano szefa albańskich komunistów Azema Vlassiego. Podczas starć ulicznych w Kosowie zginęły 23 osoby. W tym samym czasie Milošević organizował kolejne serbskie demonstracje. Dyskusje pomiędzy politykami Kosowa i Serbii przerodziły się w wymianę inwektyw. Nienawiść pomiędzy Serbami a Albańczykami niepokoiła pozostałych mieszkańców Jugosławii. Jednocześnie obok problemów narodowościowych nasilał się kryzys gospodarczy (pod koniec 1988 roku inflacja w skali rocznej wyniosła 250%), a reformy Branka Mikulica nie przyniosły efektu. Wkrótce ustąpił, a jego miejsce zajął Chorwat Ante Marković.

W celu ratowania gospodarki Marković przeprowadził wymianę pieniędzy, powołanie do istnienia giełdy oraz banków komercyjnych. Dzięki tym działaniom udało mu się uzyskać pomoc zagraniczną - w wyniku reform Markovicia sytuacja gospodarcza w kraju uległa nieznacznej poprawie. Jednocześnie w Jugosławii doszło do upadku wielu przedsiębiorstw oraz wzrostu bezrobocia. Spekulowano, że pomimo konfliktów narodowościowych oraz kryzysu gospodarczego Jugosławia jako pierwszy kraj komunistyczny znajdzie się w strukturach Wspólnoty Europejskiej.

Jesienią 1989 roku Słowenia oraz Chorwacja zezwoliły na działalność niekomunistycznych partii politycznych. Nadzwyczajny zjazd ZKJ pod koniec stycznia 1990 roku nie przyniósł rezultatów. Podczas zjazdu Chorwaci, Słoweńcy oraz Macedończycy zaproponowali utworzenie luźnej konfederacji, co odrzucili Serbowie. W rezultacie słoweńska delegacja opuściła obrady, a zjazd przerwano.

W tym samym czasie w Kosowie dochodziło do starć pomiędzy Serbami a Albańczykami - na przełomie 1989 i 1990 roku zginęło w nich 477 osób. Na kolejnych manifestacjach organizowanych przez Miloševicia Serbowie skandowali: „Dajcie nam broń, pójdziemy na Kosowo!".

W styczniu 1990 roku rozpadł się Związek Komunistów Jugosławii. Po rozpadzie partii postanowiono przeprowadzić we wszystkich republikach wolne i pluralistyczne wybory. W Słowenii zwyciężyła koalicja partii DEMOS, a w Chorwacji (po wyborach z 30 maja) Chorwacka Wspólnota Demokratyczna ( Hrvatska demokratska zajednica,, HDZ), która uzyskała 58% miejsc w parlamencie. HDZ powstało w lutym 1989 roku. Jednym z jej współzałożycieli był historyk i emerytowany generał Franjo Tuđman, który w czerwcu 1989 roku został wybrany jej przewodniczącym, a 30 maja 1990 roku pierwszym prezydentem Chorwacji. Komuniści (przemianowani na socjalistów) utrzymali się w Serbii (Slobodan Milošević wraz z Socjalistyczną Partią Serbii) oraz w Czarnogórze ( Momir Bulatović). W Bośni i Hercegowinie wybory odbyły się pod koniec 1990 roku - wygrała Partia Akcji Demokratycznej kierowana przez Aliję Izetbegovicia. Izetbegović objął urząd prezydenta oraz głosił konieczność zachowania republiki nawet w drodze walki zbrojnej.

Pomimo zniesienia stanu wyjątkowego w Kosowie sytuacja w okręgu nie uległa zmianie. W 1990 roku parlament Kosowa ogłosił niepodległość od Serbii. Reakcją Serbów było rozwiązanie kosowskiego parlamentu, co nasiliło kryzys polityczny. Jedynymi regionami domagającymi się utrzymania federacji były Serbia oraz Czarnogóra. W 1991 roku w Belgradzie odbyły się demonstracje przeciwko nacjonalistycznej polityce, które zostały rozpędzone przez siły bezpieczeństwa i wojsko.

W lutym 1991 roku odbyły się kolejne rozmowy w sprawie określenia federacji jugosłowiańskiej. Na spotkanie nie przybył prezydent Chorwacji Franjo Tuđman, a przewodniczący Prezydent Republiki Słowenii Milan Kučan opuścił spotkanie po pierwszym dniu obrad. Jeszcze w tym samym miesiącu parlamenty Słowenii oraz Chorwacji znowelizowały konstytucję, wprowadzając poprawki umożliwiające odłączenie się od Jugosławii. W trwałość federacji przestali wierzyć także Serbowie - przywódca Serbii Slobodan Milošević oznajmił w połowie marca, że przestaje uznawać rząd federalny Jugosławii. W Belgradzie ludność zaczęła opowiadać się za utworzeniem Wielkiej Serbii, w której skład miałyby wchodzić wszystkie ziemie zamieszkane przez Serbów. Wkrótce potem doszło do secesji Krajiny w Chorwacji, którą w większości zamieszkiwali Serbowie. Prezydent Chorwacji oskarżył wówczas władze serbskie o „zepchnięcie Jugosławii na krawędź wojny domowej".

Pod wpływem nasilających się konfliktów etnicznych przybrały na sile postawy nacjonalistyczne. 25 czerwca 1991 roku Słowenia oraz Chorwacja ogłosiły niepodległość. Decyzji tej nie uznały jugosłowiańskie władze, a armia federalna postanowiła interweniować. Jednocześnie władze słoweńskie oraz chorwackie zaczęły organizować obronę terytorialną, która jednak nie była w pełni uzbrojona przez pozbawienie większości sprzętu wojskowego przez wojska federalne. 27 czerwca wojska federalne interweniowały w Słowenii, a w lipcu w Chorwacji. Armia federalna dysponowała 200 tys. żołnierzy wojsk lądowych, posiadała ponad 1 tys. czołgów, 1,5 tys. dział oraz 565 samolotów. Słowenia miała 50 tys. słabo uzbrojonych żołnierzy, a Chorwacja 150 tys. żołnierzy, 200 czołgów, 820 dział oraz 10 samolotów. Słowenia pomimo dużych braków w sprzęcie stawiała twardy opór - wojska powstrzymały ofensywę, tracąc nieznaczną część terytorium. Działania w Słowenii wkrótce przerwano, a wojska federalne skupiły się w Chorwacji. Dysponująca przewagą techniczną Jugosłowiańska Armia Ludowa, wspierana przez Serbów z Krajiny i Slawonii odnosiła duże sukcesy - udało się jej opanować wschodnią Slawonię oraz Krajinę i zbombardować miasta (w tym zabytkowy Dubrovnik). Wojska serbskie zajęły około ¼ Chorwacji. Podczas starć dochodziło do masowego wypędzania i mordowania Chorwatów, a największych czystek etnicznych wobec Chorwatów dokonano w Vukovarze.

Początkowo opinia światowa nie reagowała na wojnę domową w Jugosławii. Dopiero wiadomości o mordach na ludności cywilnej przyczyniły się do rozpoczęcia działań dyplomatycznych. 25 września 1991 roku Rada Bezpieczeństwa ONZ uznała Jugosławię za agresora i nałożyła na nią embargo na dostawy broni. Nieco później ONZ wprowadziła także sankcje ekonomiczne. Działania Wspólnoty Europejskiej doprowadziły do zawieszenia broni. Niejasny pozostał status ludności serbskiej w Krajinie oraz Slawonii.

W styczniu 1992 roku społeczność międzynarodowa uznała niepodległość Chorwacji - w tym przypadku główną rolę w uznaniu niepodległości przez opinię międzynarodową odegrały Niemcy. W maju 1992 roku Słowenia, Chorwacja oraz Bośnia i Hercegowina zostały członkami ONZ. Przed przystąpieniem do ONZ Chorwacja musiała wprowadzić poprawki do konstytucji gwarantujące prawa mniejszościom narodowym.

Na początku 1992 roku Chorwacja i Jugosławia przystały na plan ONZ, przewidujący rozdzielenie walczących wojsk przez siły międzynarodowe. Wkrótce potem na tereny walk wkroczyły wojska ONZ - pomimo zaakceptowania planu armia federalna nie opuszczała wyznaczonych stref neutralnych. Zniecierpliwieni Chorwaci zdecydowali się na ofensywę w rejonie Zadaru. W wyniku ciężkich walk zdobyli wiele ważnych punktów strategicznych. W tym samym czasie Serbowie krajińscy nie rezygnowali z walk - cały czas przeprowadzali czystki etniczne wobec Chorwatów. W rezultacie w Krajinie pozostało około 900 chorwackich mieszkańców. 1 marca 1994 roku w Waszyngtonie obie strony przerwały walki i podpisały porozumienie o normalizacji stosunków. Pokój okazał się nietrwały, gdyż Serbowie nie zaprzestali okupacji Slawonii i Krajiny. Długotrwałe rokowania nie przyniosły rezultatu.

W 1995 roku wzmocniona armia chorwacka zdecydowała się na wkroczenie do Zachodniej Slawonii (w maju) i Krajiny (w sierpniu) przy braku dużego zainteresowania ze strony Belgradu. W wyniku działań ponad 150 tys. Serbów zostało wysiedlonych. Czystki etniczne Chorwatów przyjęto obojętnie zarówno w Belgradzie, jak i na świecie. Chorwacja przejęła Wschodnią Slawonię w 1998 roku. Nie zdecydowano się na zajęcie tego obszaru w 1995 roku z obawy przed interwencją armii jugosłowiańskiej i eskalacją walk. Wschodnią Slawonię przyłączono w sposób pokojowy, pod międzynarodową kontrolą. Krótko po działaniach wojennych w 1995 roku przeprowadzono wybory parlamentarne, które wygrał HDZ. Pomimo przyczynienia się do rozstrzygnięcia konfliktu na Bałkanach Tuđman spotkał się z krytyką w sprawie powrotu serbskich uchodźców oraz braku ścigania chorwackich zbrodniarzy wojennych. Pomimo narastającej niechęci obywateli wobec autorytarnego prezydenta, Tuđman wygrał wybory prezydenckie w 1997 roku. Tuđman zmarł 11 grudnia 1999 roku, a po jego śmierci Chorwacja rozpoczęła reformy gospodarcze i polityczne.

17 listopada 1991 roku Macedonia ogłosiła niepodległość. Jugosławia nie protestowała w tej sprawie. Po ogłoszeniu niepodległości Macedonia popadła w konflikt z Grecją, która nie uznawała nazwy Macedonia i flagi z 16-promienną gwiazdą Filipa II. Grecy uważali, że są jedynym spadkobiercą starożytnej Macedonii i długo blokowali uznanie przez społeczność międzynarodową nowego państwa. Spór załagodzono w 1995 roku, kiedy to młoda republika zgodziła się na zmianę flagi i nazwy państwa na Byłą Jugosłowiańską Republikę Macedonii. Ostatecznie kryzys został zażegnany w 2019 roku, wraz ze zmianą nazwy kraju na Republikę Macedonii Północnej.

Bośnia i Hercegowina była szczególnym przypadkiem w federacji jugosłowiańskiej - obszar ten zamieszkiwali Chorwaci, Serbowie oraz Muzułmanie, określani czasami jako Boszniacy. Po 1990 roku władzę w Bośni i Hercegowinie sprawował początkowo rząd koalicyjny, złożony z reprezentantów trzech narodowości. Wkrótce potem Chorwaci i Serbowie wycofali się z władzy - nowym prezydentem republiki został lider Muzułmańskiej Partii Akcji Demokratycznej Alija Izetbegović. W tym czasie bośniaccy Serbowie zaczęli snuć plany o utworzeniu nowego państwa oraz wywalczeniu jak największego terytorium, a prezydent Chorwacji Franjo Tuđman otwarcie głosił, że Bośnia i Hercegowina to sztuczny twór, a Muzułmanie to „groźni fundamentaliści". W marcu 1991 roku doszło do tajnego spotkania Tuđmana i Miloševica w Karađorđevie. Podczas rozmów dyskutowano na temat podziału Bośni - w wyniku podziału Serbia miała zrobić duży krok na drodze do zbudowania Wielkiej Serbii, a Chorwacja mogłaby opuścić federację bez żadnych konsekwencji. Spotkanie to odbyło się pomimo narastającego konfliktu pomiędzy Serbią a Chorwacją.

Poważny kryzys pomiędzy Serbami a Muzułmanami wybuchł w 1992 roku. Serbowie odrzucili propozycję utworzenia na terenie Bośni i Hercegowiny trzech kantonów: chorwackiego, muzułmańskiego oraz serbskiego. Dodatkowym powodem nasilenia konfliktu była deklaracja niepodległości Bośni i Hercegowiny - deklarację przyjął początkowo parlament, a następnie w referendum ludność opowiedziała się za niepodległością. W referendum nie wzięli udziału Serbowie, którzy ogłosili bojkot. Bośnia i Hercegowina ogłosiła niepodległość 1 marca 1992 roku. W kwietniu nowe państwo uznano na arenie międzynarodowej.

W kwietniu 1992 roku wybuchła wojna w Bośni. W Sarajewie doszło do walk, podczas których Serbowie otoczyli miasto. Dzięki dostawom broni z Belgradu, przywódca Serbów Radovan Karadžić zorganizował silną i dobrze wyszkoloną armię. Serbowie wyparli słabszą armię muzułmańską i zajęli ponad 70% terytorium Bośni i Hercegowiny. Jednocześnie rozpoczęto czystki etniczne - w obozach internowania osadzono około 120 tys. Muzułmanów i Chorwatów. Do końca 1992 roku w wyniku tortur, chorób i gwałtów zginęło 17 tys. osób. Obok osadzania ludności w obozach Serbowie dokonywali masakr ludności cywilnej w zdobytych miejscowościach. Podpalano wsie, dokonywano kradzieży, a zachęcani przez dowódców serbscy żołnierze masowo gwałcili kobiety. Konflikt w Bośni i Hercegowinie przerodził się w wojnę totalną. W rękach muzułmanów pozostało 10% terytorium republiki. Najokrutniejsze walki pomiędzy Serbami a Muzułmanami toczyły się w rejonie Sarajewa. Ostrzeliwane przez oblegających Serbów i Czarnogórców miasto w ciągu trzech lat stało się ruiną. W mieście zginęło około 10 tys. osób, w tym 1,6 tys. dzieci. Okrutny charakter wojny wynikał z konfliktu narodowego, religijnego, terytorialnego, politycznego i ideologicznego. Podczas konfliktu niektóre państwa udzielały pomocy stronom konfliktu - Bośniacy otrzymywali wsparcie m.in. z państw arabskich, Chorwaci z Niemiec, Austrii i innych państw Zachodu, a Serbowie od Rosji, Grecji i Cypru.

W sierpniu 1992 roku opinią międzynarodową wstrząsnęły zdjęcia serbskich obozów dla internowanych. Według ONZ w całej byłej Jugosławii znajdowało się 466 takich miejsc, z czego 333 w Bośni i Hercegowinie. Według danych bośniackich w obozach przetrzymywano nawet 120 tys. osób.

Chorwacja przystąpiła do wojny w Bośni i Hercegowinie w lutym 1993 roku. Początkowo bośniaccy Chorwaci walczyli razem z Muzułmanami przeciwko Serbom, jednak po pewnym czasie rozpoczęli walkę z dotychczasowym sojusznikiem. Dzięki wsparciu Tuđmana Chorwaci stworzyli własne państwo: Chorwacką Republikę Herceg-Bośni. Wojnę muzułmańsko-chorwacką zakończono po naciskach dyplomacji amerykańskiej na Zagrzeb oraz działaniach Tuđmana, który dał się nakłonić do ponownej koalicji antyserbskiej na początku 1994 roku. Federacja muzułmańsko-chorwacka zaczęła w 1995 roku odnosić sukcesy w walkach z Serbami w Bośni, a Chorwaci odzyskali Krajinę. Był to jeden z elementów, który pozwolił zakończyć wojnę w byłej Jugosławii oraz skłonić Serbię do podjęcia rozmów.

W 1992 roku do Sarajewa przybył kontyngent wojsk ONZ, który nie był jednak w stanie pomóc. Podejrzewani o zbrodnie wojenne Radovan Karadžić oraz dowódca serbskich wojsk, generał Ratko Mladić działali bezkarnie, a inicjatywy rozejmowe proponowane przez ONZ były odrzucane. Strefy ochronne dla ludności cywilnej (wyznaczone przez ONZ) zaczęły być przez Serbów przestrzegane dopiero po bombardowaniach NATO. Zastosowano także sankcje ekonomiczne i embargo na dostawy broni do Jugosławii, która wspierała bośniackich Serbów. Liczne próby podpisania rozejmu były łamane (czasem nawet tego samego dnia). Gdy Serbowie nie spełnili żądań o usunięcie ciężkiej broni z okolic Sarajewa, w sierpniu 1995 roku NATO rozpoczęło bombardowanie serbskich stanowisk w ramach operacji „Deliberate Force". Uparte stanowisko Karadžicia spowodowało, że odwrócili się od niego sojusznicy z Belgradu. Do zakończenia wojny najbardziej przyczyniły się sukcesy Chorwatów i Muzułmanów. Wzmocnione siły muzułmańskie i chorwackie przeszły do ofensywy, odzyskując większość straconych ziem.

1 listopada 1995 rozpoczęły się rokowania w Dayton. Udział w tych rokowaniach wzięli prezydenci Serbii, Chorwacji i Bośni oraz przedstawiciele Grupy Kontaktowej. Dziesięć dni później podpisano pokój. Bośnia i Hercegowina stała się krajem niepodległym, podzielonym na dwie części składowe: Republikę Serbską (49% terytorium) i Federację Muzułmańsko-Chorwacką (51% terytorium). W późniejszych latach powstał Dystrykt Brczko, który zamieszkują wszystkie trzy narody. Piętnaście dni od tej chwili (czyli 25 listopada) zakończono wojnę w Bośni i Hercegowinie, a NATO czuwało nad przestrzeganiem porozumień.

W wyniku działań wojennych, czystek etnicznych, zabójstw i gwałtów, których dopuszczały się wszystkie strony konfliktu, zginęło około 200 tys. Chorwatów, Muzułmanów i Serbów (głównie cywilów) a kolejne kilkaset tysięcy opuściło kraj. Najgłośniejszym symbolem mordów etnicznych stała się tzw. Masakra w Srebrenicy.

Osobny artykuł: Wojna w Kosowie.

W Serbii i Czarnogórze u władzy pozostali komuniści, którzy przemianowali się na socjalistów. Większość społeczeństwa opowiadała się za utrzymaniem federacji jugosłowiańskiej. Gdy okazało się, że pozostałe narody Jugosławii pragną uzyskać niepodległość, Serbia i Czarnogóra utworzyły w kwietniu 1992 roku nową Federalną Republikę Jugosławii. Była to trzecia (po monarchistycznej i komunistycznej) Jugosławia, która wkrótce potem włączyła się do wspierania Serbów walczących w Chorwacji oraz w Bośni i Hercegowinie. Za tę działalność nałożono na Jugosławię sankcje. Wkrótce potem koszty wojny, sankcje, wojenna retoryka oraz dyktatorskie rządy Miloševicia skończyły się katastrofą gospodarczą oraz wybuchem kolejnych konfliktów etnicznych.

Słaba opozycja demokratyczna nie była w stanie przekonać społeczeństwa do siebie. W latach 1992-1993 prezydentem Federalnej Republiki Jugosławii był Dobrica Ćosić, ale dominującą rolę odgrywał urzędujący prezydent Serbii Slobodan Milošević. W roku 1992 wystartował w wyborach na prezydenta Serbii Milan Panić serbski przedsiębiorca i polityk zamieszkały w USA, przejściowo premier Jugosławii, ale przegrał te wybory. Wkrótce potem okazało się, że największym konkurentem Miloševicia w wyborach może być Karadžić, a nie szef demokratów Vuk Drašković. Przejściowe osłabienie władzy Miloševicia po wyborach samorządowych w 1996 roku nie wpłynęło na jego pozycję w państwie. W 1997 roku Milošević objął urząd prezydenta Jugosławii. Nieustępliwością w sprawie Kosowa doprowadził do nowej wojny, która wybuchła w 1998 roku. W wyniku presji NATO, która od marca do czerwca 1999 roku bombardowała Jugosławię, wojsko jugosłowiańskie wycofało się z Kosowa. Wojna przyczyniła się do upadku Miloševicia. W roku 2000 Slobodan Milošević przegrał wybory prezydenckie i nowym prezydentem Jugosławii został Vojislav Koštunica.

Wkrótce potem Miloševic został postawiony przed Międzynarodowym Trybunałem Karnym dla byłej Jugosławii w Hadze. Oskarżono go o zbrodnie wojenne oraz obarczono odpowiedzialnością za wybuch wojny na Bałkanach. Miloševic w procesie nie skorzystał z pomocy obrońcy z urzędu i bronił się sam. Milošević zmarł w więzieniu w Hadze 11 marca 2006 roku.

W lutym 2002 roku przedstawiciele Serbii i Czarnogóry podpisali w Belgradzie umowę, która przekształcała Jugosławię w luźną konfederację republik o nazwie Serbia i Czarnogóra. 25 maja 2006 roku w Czarnogórze odbyło się referendum, w którym 55,5% mieszkańców opowiadało się za niepodległością. Rozpad federacji nastąpił 3 czerwca 2006 roku. 6 czerwca parlament Serbii ogłosił, że Republika Serbska przejęła sukcesję prawną Serbii i Czarnogóry. 17 lutego 2008 roku Kosowo ogłosiło niepodległość. Do 27 lutego 2014 roku Kosowo uznało 114 państw.

# data[].attributes.attachment_link.description
Czas od 1991 Miejsce Bałkany Przyczyna konflikty narodowościowe i religijne Wynik rozpad federacji Strony konfliktu Dowódcy Rozpad Jugosławii ( serb.-chorw. Raspad Jugoslavije) - proces zapoczątkowany w 1980 roku śmiercią przywódcy Jugosławii Josipa Broza Tity, w wyniku którego stopniowo od 1991 roku doszło do rozpadu Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Jugosławii i w konsekwencji do jednego z najbardziej krwawych i kosztownych konfliktów zbrojnych na świecie od czasu zakończenia II wojny światowej.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Czas

od 1991

Miejsce

Bałkany

Przyczyna

konflikty narodowościowe i religijne

Wynik

rozpad federacji

Strony konfliktu

Dowódcy

Rozpad Jugosławii ( serb.-chorw. Raspad Jugoslavije) - proces zapoczątkowany w 1980 roku śmiercią przywódcy Jugosławii Josipa Broza Tity, w wyniku którego stopniowo od 1991 roku doszło do rozpadu Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Jugosławii i w konsekwencji do jednego z najbardziej krwawych i kosztownych konfliktów zbrojnych na świecie od czasu zakończenia II wojny światowej.

Socjalistyczna Federalna Republika Jugosławii obejmowała sześć republik i dwie prowincje autonomiczne:

Podział ten wprowadził Josip Broz Tito 31 stycznia 1946 roku.

Kryzys w latach 80.

Prezydentem Jugosławii od 1953 był przywódca Komunistycznej Partii Jugosławii, marszałek Josip Broz Tito. Pierwsze niepokojące objawy kryzysu pojawiły się w latach 70. XX wieku - osłabł wzrost gospodarczy, a w niektórych regionach zaczęły wybuchać konflikty etniczne. Najsilniejsze nastroje nacjonalistyczne można było zaobserwować w Kosowie. Starając się przeciwdziałać rozpadowi kraju Belgrad wielokrotnie odmawiał zgody na utworzenie własnej republiki przez zamieszkujących w Kosowie Albańczyków.

Sam Josip Broz Tito zdawał sobie sprawę z możliwości rozpadu państwa - w ostatnich latach życia próbował stworzyć system, który gwarantowałby utrzymanie jedności państwa po jego śmierci. Według niego jedynie rzeczywiste równouprawnienie narodów mogłoby dać taką szansę. Pod koniec życia Tito dążył do wzmocnienia pozycji najsłabszych części składowych federacji: Macedonii, Bośni i Hercegowiny, Czarnogóry, Kosowa i Wojwodiny. Nowy podział nie przyniósł spodziewanego efektu. W przypadku Kosowa i Serbii doszło do rozbudzenia wzajemnej niechęci oraz spadku wymiany handlowej pomiędzy republikami.

Tendencje nacjonalistyczne uległy wzmocnieniu po śmierci Tity 4 maja 1980 roku. Duży wpływ na wzrost tendencji niepodległościowych miał kryzys gospodarczy. Publicznie zaczęto spekulować na temat rozpadu Jugosławii. W marcu 1981 roku Albańczycy z Kosowa rozpoczęli protesty przeciwko federacji - w stolicy regionu ( Prisztinie) wybuchły zamieszki na tle etnicznym. Manifestację w Prisztinie spacyfikowało wojsko. Po opanowaniu sytuacji jugosłowiańskie wojska rozpoczęły antyalbańską propagandę. Zaczęto powszechnie głosić, że celem Albańczyków z Kosowa jest uniezależnienie się od Belgradu oraz przyłączenie regionu do Albanii. Antyalbańska propaganda podsyciła nienawiść Serbów do mieszkańców Kosowa, dla których Kosowo stanowi średniowieczną kolebkę państwowości. Serbowie, będący mniejszością w Kosowie, czuli się dyskryminowani przez będących w swej większości zazwyczaj muzułmanami, Albańczyków. Niechęć mieszkańców Kosowa do władzy w Belgradzie nasiliła się po aktach terrorystycznych przeprowadzanych przez albańskich radykałów.

W 1981 i 1982 roku wybuchły manifestacje studenckie. Władza rozwiązała problem siłą - zamykano szkoły, a protestujących bito. Po stronie serbskiej można było słyszeć oskarżenia o „albańskiej agenturze kierowanej przez Hodżę". Wśród serbskich komunistów z Petarem Stamboliciem na czele wzrastał niepokój co do dalszych wydarzeń.

W marcu 1983 roku Związek Komunistów Jugosławii (ZKJ) wezwał do jedności narodowej Jugosławii. Pomimo wezwania władze komunistyczne same zaczęły wątpić w utrzymanie państwa. Niektórzy politycy otwarcie zaczęli wspierać nacjonalistyczne ruchy.

W drugiej połowie lat 80. pogłębił się kryzys gospodarczy w Jugosławii - produkt narodowy spadał, zadłużenie zagraniczne oraz inflacja wzrosły, a dysproporcje wśród poszczególnych republik pogłębiły się. Próby zapobiegnięcia kryzysu (pomoc Międzynarodowego Funduszu Walutowego) spełzły na niczym. Kryzys gospodarczy pogłębił tendencje niepodległościowe. Sytuację polityczną pogorszył upadek firmy Agrokomerc zarządzanej przez Fikreta Abdicia. Upadek firmy kosztował gospodarkę Jugosławii około pół miliarda dolarów. Dla Serbów upadek Agrokomercu był dowodem na fiasko decentralizacji Jugosławii, a dla pozostałych republik argumentem, że była niedostateczna. Obok pogłębienia kryzysu politycznego Agrokomerc przyczynił się do upadku ideologii marksistowskiej wśród mieszkańców Słowenii i Chorwacji.

W latach 1985, 1987 i 1988 dochodziło do zamieszek w Kosowie. Albańczycy domagali się uwolnienia działaczy partyjnych narodowości albańskiej, oskarżanych przez Belgrad o wzniecanie niepokojów. Podczas zamieszek z 24 i 25 kwietnia 1987 roku Albańczycy dotkliwie bili dyskryminowanych Serbów. Krótko po tym przewodniczący Związku Komunistów Serbii Slobodan Milošević wykrzyczał do tłumu słowa: „Nikt nie ma prawa was bić!". W tym samym roku Milošević przeprowadził w Serbii demonstrację, która liczyła milion osób. Manifestanci protestowali przeciwko dyskryminacji Serbów mieszkających w Kosowie.

Do kolejnych zamieszek doszło w 1989 roku, kiedy wprowadzono na terenie Kosowa stan wyjątkowy oraz aresztowano szefa albańskich komunistów Azema Vlassiego. Podczas starć ulicznych w Kosowie zginęły 23 osoby. W tym samym czasie Milošević organizował kolejne serbskie demonstracje. Dyskusje pomiędzy politykami Kosowa i Serbii przerodziły się w wymianę inwektyw. Nienawiść pomiędzy Serbami a Albańczykami niepokoiła pozostałych mieszkańców Jugosławii. Jednocześnie obok problemów narodowościowych nasilał się kryzys gospodarczy (pod koniec 1988 roku inflacja w skali rocznej wyniosła 250%), a reformy Branka Mikulica nie przyniosły efektu. Wkrótce ustąpił, a jego miejsce zajął Chorwat Ante Marković.

W celu ratowania gospodarki Marković przeprowadził wymianę pieniędzy, powołanie do istnienia giełdy oraz banków komercyjnych. Dzięki tym działaniom udało mu się uzyskać pomoc zagraniczną - w wyniku reform Markovicia sytuacja gospodarcza w kraju uległa nieznacznej poprawie. Jednocześnie w Jugosławii doszło do upadku wielu przedsiębiorstw oraz wzrostu bezrobocia. Spekulowano, że pomimo konfliktów narodowościowych oraz kryzysu gospodarczego Jugosławia jako pierwszy kraj komunistyczny znajdzie się w strukturach Wspólnoty Europejskiej.

Jesienią 1989 roku Słowenia oraz Chorwacja zezwoliły na działalność niekomunistycznych partii politycznych. Nadzwyczajny zjazd ZKJ pod koniec stycznia 1990 roku nie przyniósł rezultatów. Podczas zjazdu Chorwaci, Słoweńcy oraz Macedończycy zaproponowali utworzenie luźnej konfederacji, co odrzucili Serbowie. W rezultacie słoweńska delegacja opuściła obrady, a zjazd przerwano.

W tym samym czasie w Kosowie dochodziło do starć pomiędzy Serbami a Albańczykami - na przełomie 1989 i 1990 roku zginęło w nich 477 osób. Na kolejnych manifestacjach organizowanych przez Miloševicia Serbowie skandowali: „Dajcie nam broń, pójdziemy na Kosowo!".

W styczniu 1990 roku rozpadł się Związek Komunistów Jugosławii. Po rozpadzie partii postanowiono przeprowadzić we wszystkich republikach wolne i pluralistyczne wybory. W Słowenii zwyciężyła koalicja partii DEMOS, a w Chorwacji (po wyborach z 30 maja) Chorwacka Wspólnota Demokratyczna ( Hrvatska demokratska zajednica,, HDZ), która uzyskała 58% miejsc w parlamencie. HDZ powstało w lutym 1989 roku. Jednym z jej współzałożycieli był historyk i emerytowany generał Franjo Tuđman, który w czerwcu 1989 roku został wybrany jej przewodniczącym, a 30 maja 1990 roku pierwszym prezydentem Chorwacji. Komuniści (przemianowani na socjalistów) utrzymali się w Serbii (Slobodan Milošević wraz z Socjalistyczną Partią Serbii) oraz w Czarnogórze ( Momir Bulatović). W Bośni i Hercegowinie wybory odbyły się pod koniec 1990 roku - wygrała Partia Akcji Demokratycznej kierowana przez Aliję Izetbegovicia. Izetbegović objął urząd prezydenta oraz głosił konieczność zachowania republiki nawet w drodze walki zbrojnej.

Pomimo zniesienia stanu wyjątkowego w Kosowie sytuacja w okręgu nie uległa zmianie. W 1990 roku parlament Kosowa ogłosił niepodległość od Serbii. Reakcją Serbów było rozwiązanie kosowskiego parlamentu, co nasiliło kryzys polityczny. Jedynymi regionami domagającymi się utrzymania federacji były Serbia oraz Czarnogóra. W 1991 roku w Belgradzie odbyły się demonstracje przeciwko nacjonalistycznej polityce, które zostały rozpędzone przez siły bezpieczeństwa i wojsko.

W lutym 1991 roku odbyły się kolejne rozmowy w sprawie określenia federacji jugosłowiańskiej. Na spotkanie nie przybył prezydent Chorwacji Franjo Tuđman, a przewodniczący Prezydent Republiki Słowenii Milan Kučan opuścił spotkanie po pierwszym dniu obrad. Jeszcze w tym samym miesiącu parlamenty Słowenii oraz Chorwacji znowelizowały konstytucję, wprowadzając poprawki umożliwiające odłączenie się od Jugosławii. W trwałość federacji przestali wierzyć także Serbowie - przywódca Serbii Slobodan Milošević oznajmił w połowie marca, że przestaje uznawać rząd federalny Jugosławii. W Belgradzie ludność zaczęła opowiadać się za utworzeniem Wielkiej Serbii, w której skład miałyby wchodzić wszystkie ziemie zamieszkane przez Serbów. Wkrótce potem doszło do secesji Krajiny w Chorwacji, którą w większości zamieszkiwali Serbowie. Prezydent Chorwacji oskarżył wówczas władze serbskie o „zepchnięcie Jugosławii na krawędź wojny domowej".

Pod wpływem nasilających się konfliktów etnicznych przybrały na sile postawy nacjonalistyczne. 25 czerwca 1991 roku Słowenia oraz Chorwacja ogłosiły niepodległość. Decyzji tej nie uznały jugosłowiańskie władze, a armia federalna postanowiła interweniować. Jednocześnie władze słoweńskie oraz chorwackie zaczęły organizować obronę terytorialną, która jednak nie była w pełni uzbrojona przez pozbawienie większości sprzętu wojskowego przez wojska federalne. 27 czerwca wojska federalne interweniowały w Słowenii, a w lipcu w Chorwacji. Armia federalna dysponowała 200 tys. żołnierzy wojsk lądowych, posiadała ponad 1 tys. czołgów, 1,5 tys. dział oraz 565 samolotów. Słowenia miała 50 tys. słabo uzbrojonych żołnierzy, a Chorwacja 150 tys. żołnierzy, 200 czołgów, 820 dział oraz 10 samolotów. Słowenia pomimo dużych braków w sprzęcie stawiała twardy opór - wojska powstrzymały ofensywę, tracąc nieznaczną część terytorium. Działania w Słowenii wkrótce przerwano, a wojska federalne skupiły się w Chorwacji. Dysponująca przewagą techniczną Jugosłowiańska Armia Ludowa, wspierana przez Serbów z Krajiny i Slawonii odnosiła duże sukcesy - udało się jej opanować wschodnią Slawonię oraz Krajinę i zbombardować miasta (w tym zabytkowy Dubrovnik). Wojska serbskie zajęły około ¼ Chorwacji. Podczas starć dochodziło do masowego wypędzania i mordowania Chorwatów, a największych czystek etnicznych wobec Chorwatów dokonano w Vukovarze.

Początkowo opinia światowa nie reagowała na wojnę domową w Jugosławii. Dopiero wiadomości o mordach na ludności cywilnej przyczyniły się do rozpoczęcia działań dyplomatycznych. 25 września 1991 roku Rada Bezpieczeństwa ONZ uznała Jugosławię za agresora i nałożyła na nią embargo na dostawy broni. Nieco później ONZ wprowadziła także sankcje ekonomiczne. Działania Wspólnoty Europejskiej doprowadziły do zawieszenia broni. Niejasny pozostał status ludności serbskiej w Krajinie oraz Slawonii.

W styczniu 1992 roku społeczność międzynarodowa uznała niepodległość Chorwacji - w tym przypadku główną rolę w uznaniu niepodległości przez opinię międzynarodową odegrały Niemcy. W maju 1992 roku Słowenia, Chorwacja oraz Bośnia i Hercegowina zostały członkami ONZ. Przed przystąpieniem do ONZ Chorwacja musiała wprowadzić poprawki do konstytucji gwarantujące prawa mniejszościom narodowym.

Na początku 1992 roku Chorwacja i Jugosławia przystały na plan ONZ, przewidujący rozdzielenie walczących wojsk przez siły międzynarodowe. Wkrótce potem na tereny walk wkroczyły wojska ONZ - pomimo zaakceptowania planu armia federalna nie opuszczała wyznaczonych stref neutralnych. Zniecierpliwieni Chorwaci zdecydowali się na ofensywę w rejonie Zadaru. W wyniku ciężkich walk zdobyli wiele ważnych punktów strategicznych. W tym samym czasie Serbowie krajińscy nie rezygnowali z walk - cały czas przeprowadzali czystki etniczne wobec Chorwatów. W rezultacie w Krajinie pozostało około 900 chorwackich mieszkańców. 1 marca 1994 roku w Waszyngtonie obie strony przerwały walki i podpisały porozumienie o normalizacji stosunków. Pokój okazał się nietrwały, gdyż Serbowie nie zaprzestali okupacji Slawonii i Krajiny. Długotrwałe rokowania nie przyniosły rezultatu.

W 1995 roku wzmocniona armia chorwacka zdecydowała się na wkroczenie do Zachodniej Slawonii (w maju) i Krajiny (w sierpniu) przy braku dużego zainteresowania ze strony Belgradu. W wyniku działań ponad 150 tys. Serbów zostało wysiedlonych. Czystki etniczne Chorwatów przyjęto obojętnie zarówno w Belgradzie, jak i na świecie. Chorwacja przejęła Wschodnią Slawonię w 1998 roku. Nie zdecydowano się na zajęcie tego obszaru w 1995 roku z obawy przed interwencją armii jugosłowiańskiej i eskalacją walk. Wschodnią Slawonię przyłączono w sposób pokojowy, pod międzynarodową kontrolą. Krótko po działaniach wojennych w 1995 roku przeprowadzono wybory parlamentarne, które wygrał HDZ. Pomimo przyczynienia się do rozstrzygnięcia konfliktu na Bałkanach Tuđman spotkał się z krytyką w sprawie powrotu serbskich uchodźców oraz braku ścigania chorwackich zbrodniarzy wojennych. Pomimo narastającej niechęci obywateli wobec autorytarnego prezydenta, Tuđman wygrał wybory prezydenckie w 1997 roku. Tuđman zmarł 11 grudnia 1999 roku, a po jego śmierci Chorwacja rozpoczęła reformy gospodarcze i polityczne.

17 listopada 1991 roku Macedonia ogłosiła niepodległość. Jugosławia nie protestowała w tej sprawie. Po ogłoszeniu niepodległości Macedonia popadła w konflikt z Grecją, która nie uznawała nazwy Macedonia i flagi z 16-promienną gwiazdą Filipa II. Grecy uważali, że są jedynym spadkobiercą starożytnej Macedonii i długo blokowali uznanie przez społeczność międzynarodową nowego państwa. Spór załagodzono w 1995 roku, kiedy to młoda republika zgodziła się na zmianę flagi i nazwy państwa na Byłą Jugosłowiańską Republikę Macedonii. Ostatecznie kryzys został zażegnany w 2019 roku, wraz ze zmianą nazwy kraju na Republikę Macedonii Północnej.

Bośnia i Hercegowina była szczególnym przypadkiem w federacji jugosłowiańskiej - obszar ten zamieszkiwali Chorwaci, Serbowie oraz Muzułmanie, określani czasami jako Boszniacy. Po 1990 roku władzę w Bośni i Hercegowinie sprawował początkowo rząd koalicyjny, złożony z reprezentantów trzech narodowości. Wkrótce potem Chorwaci i Serbowie wycofali się z władzy - nowym prezydentem republiki został lider Muzułmańskiej Partii Akcji Demokratycznej Alija Izetbegović. W tym czasie bośniaccy Serbowie zaczęli snuć plany o utworzeniu nowego państwa oraz wywalczeniu jak największego terytorium, a prezydent Chorwacji Franjo Tuđman otwarcie głosił, że Bośnia i Hercegowina to sztuczny twór, a Muzułmanie to „groźni fundamentaliści". W marcu 1991 roku doszło do tajnego spotkania Tuđmana i Miloševica w Karađorđevie. Podczas rozmów dyskutowano na temat podziału Bośni - w wyniku podziału Serbia miała zrobić duży krok na drodze do zbudowania Wielkiej Serbii, a Chorwacja mogłaby opuścić federację bez żadnych konsekwencji. Spotkanie to odbyło się pomimo narastającego konfliktu pomiędzy Serbią a Chorwacją.

Poważny kryzys pomiędzy Serbami a Muzułmanami wybuchł w 1992 roku. Serbowie odrzucili propozycję utworzenia na terenie Bośni i Hercegowiny trzech kantonów: chorwackiego, muzułmańskiego oraz serbskiego. Dodatkowym powodem nasilenia konfliktu była deklaracja niepodległości Bośni i Hercegowiny - deklarację przyjął początkowo parlament, a następnie w referendum ludność opowiedziała się za niepodległością. W referendum nie wzięli udziału Serbowie, którzy ogłosili bojkot. Bośnia i Hercegowina ogłosiła niepodległość 1 marca 1992 roku. W kwietniu nowe państwo uznano na arenie międzynarodowej.

W kwietniu 1992 roku wybuchła wojna w Bośni. W Sarajewie doszło do walk, podczas których Serbowie otoczyli miasto. Dzięki dostawom broni z Belgradu, przywódca Serbów Radovan Karadžić zorganizował silną i dobrze wyszkoloną armię. Serbowie wyparli słabszą armię muzułmańską i zajęli ponad 70% terytorium Bośni i Hercegowiny. Jednocześnie rozpoczęto czystki etniczne - w obozach internowania osadzono około 120 tys. Muzułmanów i Chorwatów. Do końca 1992 roku w wyniku tortur, chorób i gwałtów zginęło 17 tys. osób. Obok osadzania ludności w obozach Serbowie dokonywali masakr ludności cywilnej w zdobytych miejscowościach. Podpalano wsie, dokonywano kradzieży, a zachęcani przez dowódców serbscy żołnierze masowo gwałcili kobiety. Konflikt w Bośni i Hercegowinie przerodził się w wojnę totalną. W rękach muzułmanów pozostało 10% terytorium republiki. Najokrutniejsze walki pomiędzy Serbami a Muzułmanami toczyły się w rejonie Sarajewa. Ostrzeliwane przez oblegających Serbów i Czarnogórców miasto w ciągu trzech lat stało się ruiną. W mieście zginęło około 10 tys. osób, w tym 1,6 tys. dzieci. Okrutny charakter wojny wynikał z konfliktu narodowego, religijnego, terytorialnego, politycznego i ideologicznego. Podczas konfliktu niektóre państwa udzielały pomocy stronom konfliktu - Bośniacy otrzymywali wsparcie m.in. z państw arabskich, Chorwaci z Niemiec, Austrii i innych państw Zachodu, a Serbowie od Rosji, Grecji i Cypru.

W sierpniu 1992 roku opinią międzynarodową wstrząsnęły zdjęcia serbskich obozów dla internowanych. Według ONZ w całej byłej Jugosławii znajdowało się 466 takich miejsc, z czego 333 w Bośni i Hercegowinie. Według danych bośniackich w obozach przetrzymywano nawet 120 tys. osób.

Chorwacja przystąpiła do wojny w Bośni i Hercegowinie w lutym 1993 roku. Początkowo bośniaccy Chorwaci walczyli razem z Muzułmanami przeciwko Serbom, jednak po pewnym czasie rozpoczęli walkę z dotychczasowym sojusznikiem. Dzięki wsparciu Tuđmana Chorwaci stworzyli własne państwo: Chorwacką Republikę Herceg-Bośni. Wojnę muzułmańsko-chorwacką zakończono po naciskach dyplomacji amerykańskiej na Zagrzeb oraz działaniach Tuđmana, który dał się nakłonić do ponownej koalicji antyserbskiej na początku 1994 roku. Federacja muzułmańsko-chorwacka zaczęła w 1995 roku odnosić sukcesy w walkach z Serbami w Bośni, a Chorwaci odzyskali Krajinę. Był to jeden z elementów, który pozwolił zakończyć wojnę w byłej Jugosławii oraz skłonić Serbię do podjęcia rozmów.

W 1992 roku do Sarajewa przybył kontyngent wojsk ONZ, który nie był jednak w stanie pomóc. Podejrzewani o zbrodnie wojenne Radovan Karadžić oraz dowódca serbskich wojsk, generał Ratko Mladić działali bezkarnie, a inicjatywy rozejmowe proponowane przez ONZ były odrzucane. Strefy ochronne dla ludności cywilnej (wyznaczone przez ONZ) zaczęły być przez Serbów przestrzegane dopiero po bombardowaniach NATO. Zastosowano także sankcje ekonomiczne i embargo na dostawy broni do Jugosławii, która wspierała bośniackich Serbów. Liczne próby podpisania rozejmu były łamane (czasem nawet tego samego dnia). Gdy Serbowie nie spełnili żądań o usunięcie ciężkiej broni z okolic Sarajewa, w sierpniu 1995 roku NATO rozpoczęło bombardowanie serbskich stanowisk w ramach operacji „Deliberate Force". Uparte stanowisko Karadžicia spowodowało, że odwrócili się od niego sojusznicy z Belgradu. Do zakończenia wojny najbardziej przyczyniły się sukcesy Chorwatów i Muzułmanów. Wzmocnione siły muzułmańskie i chorwackie przeszły do ofensywy, odzyskując większość straconych ziem.

1 listopada 1995 rozpoczęły się rokowania w Dayton. Udział w tych rokowaniach wzięli prezydenci Serbii, Chorwacji i Bośni oraz przedstawiciele Grupy Kontaktowej. Dziesięć dni później podpisano pokój. Bośnia i Hercegowina stała się krajem niepodległym, podzielonym na dwie części składowe: Republikę Serbską (49% terytorium) i Federację Muzułmańsko-Chorwacką (51% terytorium). W późniejszych latach powstał Dystrykt Brczko, który zamieszkują wszystkie trzy narody. Piętnaście dni od tej chwili (czyli 25 listopada) zakończono wojnę w Bośni i Hercegowinie, a NATO czuwało nad przestrzeganiem porozumień.

W wyniku działań wojennych, czystek etnicznych, zabójstw i gwałtów, których dopuszczały się wszystkie strony konfliktu, zginęło około 200 tys. Chorwatów, Muzułmanów i Serbów (głównie cywilów) a kolejne kilkaset tysięcy opuściło kraj. Najgłośniejszym symbolem mordów etnicznych stała się tzw. Masakra w Srebrenicy.

Osobny artykuł: Wojna w Kosowie.

W Serbii i Czarnogórze u władzy pozostali komuniści, którzy przemianowali się na socjalistów. Większość społeczeństwa opowiadała się za utrzymaniem federacji jugosłowiańskiej. Gdy okazało się, że pozostałe narody Jugosławii pragną uzyskać niepodległość, Serbia i Czarnogóra utworzyły w kwietniu 1992 roku nową Federalną Republikę Jugosławii. Była to trzecia (po monarchistycznej i komunistycznej) Jugosławia, która wkrótce potem włączyła się do wspierania Serbów walczących w Chorwacji oraz w Bośni i Hercegowinie. Za tę działalność nałożono na Jugosławię sankcje. Wkrótce potem koszty wojny, sankcje, wojenna retoryka oraz dyktatorskie rządy Miloševicia skończyły się katastrofą gospodarczą oraz wybuchem kolejnych konfliktów etnicznych.

Słaba opozycja demokratyczna nie była w stanie przekonać społeczeństwa do siebie. W latach 1992-1993 prezydentem Federalnej Republiki Jugosławii był Dobrica Ćosić, ale dominującą rolę odgrywał urzędujący prezydent Serbii Slobodan Milošević. W roku 1992 wystartował w wyborach na prezydenta Serbii Milan Panić serbski przedsiębiorca i polityk zamieszkały w USA, przejściowo premier Jugosławii, ale przegrał te wybory. Wkrótce potem okazało się, że największym konkurentem Miloševicia w wyborach może być Karadžić, a nie szef demokratów Vuk Drašković. Przejściowe osłabienie władzy Miloševicia po wyborach samorządowych w 1996 roku nie wpłynęło na jego pozycję w państwie. W 1997 roku Milošević objął urząd prezydenta Jugosławii. Nieustępliwością w sprawie Kosowa doprowadził do nowej wojny, która wybuchła w 1998 roku. W wyniku presji NATO, która od marca do czerwca 1999 roku bombardowała Jugosławię, wojsko jugosłowiańskie wycofało się z Kosowa. Wojna przyczyniła się do upadku Miloševicia. W roku 2000 Slobodan Milošević przegrał wybory prezydenckie i nowym prezydentem Jugosławii został Vojislav Koštunica.

Wkrótce potem Miloševic został postawiony przed Międzynarodowym Trybunałem Karnym dla byłej Jugosławii w Hadze. Oskarżono go o zbrodnie wojenne oraz obarczono odpowiedzialnością za wybuch wojny na Bałkanach. Miloševic w procesie nie skorzystał z pomocy obrońcy z urzędu i bronił się sam. Milošević zmarł w więzieniu w Hadze 11 marca 2006 roku.

W lutym 2002 roku przedstawiciele Serbii i Czarnogóry podpisali w Belgradzie umowę, która przekształcała Jugosławię w luźną konfederację republik o nazwie Serbia i Czarnogóra. 25 maja 2006 roku w Czarnogórze odbyło się referendum, w którym 55,5% mieszkańców opowiadało się za niepodległością. Rozpad federacji nastąpił 3 czerwca 2006 roku. 6 czerwca parlament Serbii ogłosił, że Republika Serbska przejęła sukcesję prawną Serbii i Czarnogóry. 17 lutego 2008 roku Kosowo ogłosiło niepodległość. Do 27 lutego 2014 roku Kosowo uznało 114 państw.

# data[].attributes.attachment_link.description
Czas od 1991 Miejsce Bałkany Przyczyna konflikty narodowościowe i religijne Wynik rozpad federacji Strony konfliktu Dowódcy Rozpad Jugosławii ( serb.-chorw. Raspad Jugoslavije) - proces zapoczątkowany w 1980 roku śmiercią przywódcy Jugosławii Josipa Broza Tity, w wyniku którego stopniowo od 1991 roku doszło do rozpadu Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Jugosławii i w konsekwencji do jednego z najbardziej krwawych i kosztownych konfliktów zbrojnych na świecie od czasu zakończenia II wojny światowej.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
W ramach naszej witryny stosujemy pliki cookies w celu świadczenia Państwu usług na najwyższym poziomie, w tym w sposób dostosowany do indywidualnych potrzeb.
Korzystanie z witryny bez zmiany ustawień dotyczących cookies oznacza, że będą one zamieszczane w Państwa urządzeniu końcowym. Możecie Państwo dokonać w każdym czasie zmiany ustawień dotyczących cookies.
Więcej szczegółów w naszej Polityce prywatności.

# data[].attributes.attachment_link.title
Ameryka i Chiny w XXI wieku. - Wszechnica

# data[].attributes.attachment_link.description
W ramach naszej witryny stosujemy pliki cookies w celu świadczenia Państwu usług na najwyższym poziomie, w tym w sposób dostosowany do indywidualnych potrzeb. Korzystanie z witryny bez zmiany ustawień dotyczących cookies oznacza, że będą one zamieszczane w Państwa urządzeniu końcowym. Możecie Państwo dokonać w każdym czasie zmiany ustawień dotyczących cookies.

# data[].attributes.body
USA - 1945-1990 superpuissance

# data[].attributes.attachment_link.title
LE MOYEN ORIENT depuis 1918  (2° partie)

# data[].attributes.attachment_link.title
La guerre Iran-Irak de 1980 à 1988 - Résumé

# data[].attributes.attachment_link.title
La Guerre du Golfe et Invasion du Koweït (1990-1991) - Résumé

# data[].attributes.attachment_link.title
La Guerre de Corée et partition des Corées

# data[].attributes.attachment_link.title
La Guerre des Six Jours en 1967 - Résumé

# data[].attributes.attachment_link.title
La Première Guerre Israélo-Arabe (1948-1949) - Résumé

# data[].attributes.attachment_link.title
Le conflit Israélo-Arabe - Histoire - Terminale

# data[].attributes.attachment_link.title
Le conflit israélo-palestinien - Résumé depuis 1917

# data[].attributes.attachment_link.title
Histoire des juifs - Résumé depuis 750 av. J-C jusqu'aux conflit israélo-palestinien

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Two words placed side by side with great frequency are what linguists call "a collocation." The pairing's existence indicates that the words pack a greater punch when used in tandem.

When Rep. Ted Yoho (R-Fla.) called Rep. Alexandria Ocasio-Cortez (D-N.Y.) a "fucking bitch" on the steps of the U.S. Capitol this week, he used one such collocation. "Fucking" and "bitch" form a neatly packaged jab, giving the user the ability to spit venom without creativity or context - what I like to refer to as "the lazy man's insult."

Most often, these words come out of the mouth of a man and are directed at a woman. It doesn't matter what she's done (if anything) to provoke the insult. Regardless of context, the words indicate that a woman has taken up space the speaker would prefer she did not. He alone is entitled to opinions, to power, to the eyes and ears of those whom he has decided matter. She's just a "fucking bitch."

The words indicate that a woman has taken up space the speaker would prefer she did not. He alone is entitled to opinions, to power, to the eyes and ears of those whom he has decided matter. She's just a 'fucking bitch.'

On Wednesday, Yoho stood on the House floor and delivered a classic faux-pology , using all the greatest hits of men who don't really want to take responsibility for their actions. He denied that he had even said the "offensive name-calling words attributed" to him, invoked his wife and daughters as proof of his innate goodness, and added an I'm-sorry-if-you-were-offended clause for good measure. "If [my words] were construed that way I apologize for their misunderstanding," he said.

This morning, Ocasio-Cortez, along with a group of her colleagues, including fellow women of color Rep. Pramila Jayapal (D-Wash.) and Rep. Nydia Velasquez (D-N.Y.), eviscerated Yoho and his casual misogyny on that same floor. Ocasio-Cortez made it clear that Yoho's own speech had prompted hers.

"I could not allow my nieces, I could not allow the little girls I go home to, I could not allow victims of verbal abuse and worse to see that, to see that excuse [from Rep. Yoho] and to see our Congress accept it as legitimate. And to accept it as an apology. And to accept silence as a form of acceptance," she said. "I could not allow that to stand."

She also made clear that having a wife and daughters - something that is often used by men who are trying to deflect from their own gender-based abusive behavior - does not tender you automatic entry into the club of Truly Decent Men.

"I am someone's daughter, too," she said. "My father, thankfully, is not alive to see how Mr. Yoho treated his daughter. My mother got to see Mr. Yoho's disrespect on the floor of this House toward me on television, and I am here because I have to show my parents that I am their daughter and that they did not raise me to accept abuse from men."

I've been covering gender and politics for nearly a decade and I can't remember a moment on C-SPAN that left me feeling more exhilarated.

Originally meant to connote lewdness and immorality ― like a mating female dog ― by the 1700s, the purview of "bitch" had expanded to include "stubborn" or "headstrong" women; women who could not be controlled, said Kory Stamper, lexicographer and author of "Word by Word: The Secret Life of Dictionaries." "Calling a woman a bitch tells her that she's too loud, too forward, too obnoxious, too independent, too-too," Stamper told HuffPost. "Calling her a bitch reminds her that she should, like a hunting dog, be controllable."

Back and front of Hillary-Monica t-shirt outside Trump rally. Vendor told me they sell it in size "sexy" too pic.twitter.com/tBgQIzDwXf
- Amanda Terkel (@aterkel) April 18, 2016

The everyday-ness and casual degradation of the slur is something that Ocasio-Cortez got at in her speech when she said that she had " tossed men out of bars that have used language like Mr. Yoho's"; that all women " have had to deal with this in some form, some way, some shape at some point in our lives."

Language shapes our understanding of the world and then allows us to express beliefs about the world that in turn continue to reinforce those initial impressions. But language can also be revolutionary; a living record of change, and a way to push back against widespread beliefs that have more than run their course. And that's why it matters that Ocasio-Cortez and her female colleagues used their words - powerful, loud, piercing words; words that echoed far beyond the chambers of Congress - to force their fellow elected officials and the American public to take a beat.

In 2020, we are still collectively terrified of women, and especially of women of color, who dare to wield power. But unlike 1920, there are now a critical mass of women in our government who can stare that terror down and say, like Rep. Jayapal did, " We are not going away. There are going to be more of us here."

Calling all HuffPost superfans!

Sign up for membership to become a founding member and help shape HuffPost's next chapter

# data[].attributes.attachment_link.title
'F**king Bitch' And The Everyday Terror Men Feel About Powerful Women

# data[].attributes.attachment_link.description
Two words placed side by side with great frequency are what linguists call "a collocation." The pairing's existence indicates that the words pack a greater punch when used in tandem. When Rep. Ted Yoho (R-Fla.) called Rep. Alexandria Ocasio-Cortez (D-N.Y.) a "fucking bitch" on the steps of the U.S.

# data[].attributes.attachment_link.title
Rep. Alexandria Ocasio-Cortez (D-NY) Responds to Rep. Ted Yoho (R-FL)