# data[].attributes.attachment_link.title
Inleidend hoorcollege week 1.1 Wat is sociaal werk 24:25

# data[].attributes.attachment_link.title
100 dagen in de vergeten wijk | NPO Start

# data[].attributes.attachment_link.description
Hoe groot is het sociale vangnet van Nederland? Tim den Besten en Nicolaas Veul gaan wonen en werken als stagiairs sociaal werk in de Haagse wijk Laak. Ze worden niet alleen geconfronteerd met de vele problemen in de wijk, maar ook met hun eigen maatschappelijke betrokkenheid.

# data[].attributes.headline
Waarom meer gelijke samenlevingen het beter doen. 

# data[].attributes.subject
Waarom meer gelijke samenlevingen het beter doen. 

# data[].attributes.headline
TedTalk Hoe economische ongelijkheid samenlevingen schaadt

# data[].attributes.subject
TedTalk Hoe economische ongelijkheid samenlevingen schaadt

# data[].attributes.body
Je kan deze TEDTalk bekijken met Nederlandse ondertiteling. De TEDTalk is een soort samenvatting van het boek The Spirit Level.

# data[].attributes.attachment_link.title
Richard Wilkinson: How economic inequality harms societies | TED Talk

# data[].attributes.attachment_link.description
We feel instinctively that societies with huge income gaps are somehow going wrong. Richard Wilkinson charts the hard data on economic inequality, and shows what gets worse when rich and poor are too far apart: real effects on health, lifespan, even such basic values as trust.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Huiselijk geweld vormt één van de grootste en hardnekkigste problemen van onze samenleving. Uit recente cijfers blijkt dat 5,5% van de Nederlandse bevolking van 18 jaar en ouder de afgelopen vijf jaar te maken heeft gehad met ten minste één voorval van fysiek of seksueel geweld dat werd gepleegd door iemand uit de huiselijke kring.

Daarnaast wordt naar schatting zeker 3% van de kinderen mishandeld -voor een groot deel gaat het daarbij om ernstige verwaarlozing. Bij een derde van de volwassen slachtoffers blijft het bij een eenmalig voorval. Bij een grotere groep vindt echter enkele malen (41%) of zelfs structureel (20%) geweld plaats (Ten Boom & Wittebrood, 2019). De impact van geweld en onveiligheid is groot, op het individu, het systeem en de samenleving, en de maatschappelijke kosten zijn hoog.

Vanuit de Wmo en de Jeugdwet ben je als gemeente primair verantwoordelijk voor de aanpak van huiselijk geweld en kindermishandeling. In deze longread gaan we in op de relatie tussen geld en huiselijk geweld, en de rol van de gemeente.

Kosten voor werkgevers

Wanneer het thuis niet veilig is heeft dit gevolgen voor het werk. Huiselijk geweld uit zich in stress, concentratieproblemen, te laat komen en eerder weggaan, productieverlies, ziekteverzuim en uiteindelijk het verlies van werk of arbeidsongeschiktheid. Meer dan de helft van de slachtoffers van huiselijk geweld mist drie of meer werkdagen per maand. Huiselijk geweld kost werkgevers jaarlijks zo'n 136 miljoen euro aan verzuim en is verantwoordelijk voor minstens tien procent van het ziekteverzuim. (Bron: www.rotterdam.nl).

Armoede en huiselijk geweld: oorzaak en gevolg

Armoede en schulden staan op verschillende manieren in verband met huiselijk geweld. Armoede en financiële problemen kunnen risicofactoren zijn. Maar ze kunnen ook het gevolg zijn van specifieke vormen van geweld in afhankelijkheidsrelaties.

Financiële problemen en armoede als risicofactoren voor huiselijk geweld en kindermishandeling

Huiselijk geweld en kindermishandeling zijn ingewikkelde problemen. Op maatschappelijk niveau spelen armoede en werkloosheid als risicofactor een rol, maar ook machtsongelijkheid tussen mannen en vrouwen vormt een risicofactor, bijvoorbeeld waar het gaat om vrouwen die economische afhankelijk zijn van hun man. Ook op gezinsniveau spelen factoren een rol die het risico op geweld in dat gezin directer beïnvloeden, zoals stress als gevolg van financiële problemen, chronische armoede, werkloosheid en slechte woonomstandigheden.
Bij multiprobleemgezinnen waar structureel huiselijk geweld, kindermishandeling of beide plaatsvinden, zien we vaak een opeenstapeling van risicofactoren op verschillende niveaus: individueel, in de relatie met de partner en/of kind(eren) en op gezinsniveau, maar soms ook op het niveau van de grotere gemeenschap waar men deel van uitmaakt. Er kan bij die gezinnen sprake zijn van armoede en schulden, een ontbrekend of zwak sociaal netwerk, gebrekkige huisvesting en chronische stress. (Ten Boom & Wittebrood, 2019, p. 95).

Risicofactor: Armoede

Uit de eerste resultaten van een onderzoek in de dertien regio's van Veilig Thuis (Verwey-Jonker Instituut, 2018) blijkt dat er in bijna de helft van de gezinnen die te maken hebben met huiselijk geweld en kindermishandeling (47%) sprake is van armoede. (Bron: www.verwey-jonker.nl).

Kindermishandeling

Kinderen die opgroeien in gezinnen die afhankelijk zijn van een bijstandsuitkering hebben in die stressvolle situatie een hoger risico op kindermishandeling (Kinderen in Tel 2014). Als er in een gezin meer dan vier risicofactoren (zoals werkloosheid, lage opleiding, arbeidsongeschiktheid, slechte huisvesting) in het spel zijn, is de kans op kindermishandeling rond de 30% (Opgroeien en opvoeden in armoede, NJi 2018).
In ruim 40 procent van de meldingen die bij de Raad voor de Kinderbescherming binnenkomen omtrent ernstige zorgen over de situatie van een kind, speelt financiële problematiek van de opvoeders een rol. Naast psychische problematiek en verslavingsproblematiek is dit een van de grootste risicofactoren voor kindermishandeling (Raad voor de Kinderbescherming, 2016).

Economische afhankelijkheid als risicofactor voor voortdurend huiselijk geweld

Economische afhankelijkheid van een partner is een belangrijke barrière om uit een gewelddadige relatie te stappen (Green & Brownell, 2007). Als er niet voldoende inkomen is voor eigen levensonderhoud en huisvesting, wordt het moeilijker voor het slachtoffer om de partner te verlaten (Kim & Gray, 2008). In een gewelddadige relatie saboteert de pleger vaak ook pogingen van het slachtoffer om onafhankelijk te worden via werk of studie (Green & Brownell, 2007).

Vrouwenopvang

Uit rapporten van de Ombudsman (Vrouwen in de knel, 2017) en van het Toezicht Sociaal Domein/Samenwerkend Toezicht Jeugd (Moeder en kind verlaten de Vrouwenopvang, wie is dat een zorg?, 2017) blijkt dat vrouwen die in de Vrouwenopvang terechtkomen ook te maken hebben met financiële problemen. Er is sprake van (toenemende) schuldenproblematiek omdat vrouwen tijdens hun verblijf in de vrouwenopvang soms lastig toegang krijgen tot de gemeentelijke schuldhulpverlening. Omdat de achterblijvende partner de financiën beheert, of omdat de opvanggemeente geen schuldhulpverleningstraject opstart, gezien het tijdelijke verblijf in de opvang. Boetes kunnen zich hierdoor opstapelen. Het duurt vaak lang voordat een bewindvoerder beschikbaar is en bij veel vrouwen ontbreekt de kennis over financiën (Toezicht Sociaal Domein/Samenwerkend Toezicht Jeugd, 2017). In de periode van opvang vragen de vrouwen een uitkering aan bij de gemeente waar ze verblijven. Bij verhuizing naar een andere gemeente of regio moeten zij opnieuw een uitkering en toeslagen aanvragen. Daardoor moeten zij enige tijd zonder inkomen zien te overbruggen. Hierdoor kunnen zij basisvoorzieningen, zoals huur, niet betalen. Ze starten hun nieuwe leven direct al met een financiële achterstand. Kortom: er is sprake van een kluwen van problemen.

Geweld in afhankelijkheidsrelaties met financiële problemen tot gevolg

Financiële uitbuiting en misbruik: ouderen

Financieel misbruik is het ongepast gebruik van bezittingen. Het gaat dan onder meer om pinpasfraude, gedwongen testamentwijziging of hypotheekopname, ontvreemding en diefstal van goederen door familieleden of bekenden van zorgafhankelijken. Risicogroepen hiervan zijn ouderen en mensen met een (lichte) verstandelijke beperking. Drie procent van de ouderen heeft te maken gehad met financieel misbruik (Regioplan, 2018).

Veel ouderen hebben hulp nodig bij hun financiële administratie. De toename van online bankieren maakt het voor ouderen vaak nog lastiger om hun eigen financiën te regelen. Dit maakt hen afhankelijk van anderen. Bij het pinnen of internetbankieren kunnen mensen deze afhankelijkheid misbruiken. De pleger kan een (klein)kind van de oudere zijn, een andere mantelzorger of een professionele zorgverlener.

Financiële uitbuiting: Vrouwen in de vrouwenopvang

Fier, het landelijk behandel- en expertisecentrum bij geweld in afhankelijkheidsrelaties, onderzocht de relatie tussen financiële problemen en huiselijk geweld. Geweld in afhankelijkheidsrelaties gaat altijd gepaard met financieel geweld. Is het niet tijdens de fase van de 'relatie' dan wel erna dankzij de gevolgen ervan. Onderzoeker Ferdi Bekken sprak met 36 vrouwen die door Fier zijn geholpen. Uit die gesprekken blijkt dat bijna alle vrouwen die bij Fier terechtkomen, schulden hebben. Die schulden kunnen zowel oorzaak als gevolg van huiselijk geweld zijn.
Soms zijn juist geldproblemen oorzaak van geweld. De onderzoeker geeft als voorbeeld een gezin waar het geregeld escaleerde net nadat er incassobrieven waren binnengekomen.
Schulden kunnen ook het gevolg zijn van financiële uitbuiting door een loverboy, familie of partner.

Financiële gevolgen voor slachtoffers van huiselijk geweld en kindermishandeling

Huiselijk geweld heeft grote gevolgen op het gebied van opleiding, werk, wonen en financiën voor slachtoffers. Uit onderzoek van Van der Veen en Cox (2010) blijkt dat meer dan 40% van de slachtoffers moest verhuizen en eenzelfde percentage moest zichzelf financiële beperkingen opleggen. Een kwart gaf aan niet naar werk, school of opleiding te kunnen gaan en één op de zeven slachtoffers van huiselijk geweld gaf aan zijn of haar baan verloren te hebben. Voor vrouwelijke slachtoffers van huiselijk geweld (in vergelijking met mannen) zijn deze gevolgen het grootst (Van Dijk e.a., 2010). De (toekomstige) economische zelfstandigheid van slachtoffers komt hierdoor in het geding.

Tips voor gemeenten en professionals

Interventie De Nieuwe Toekomst

De Nieuwe Toekomst, een interventie van de Nederlandse Vrouwen Raad en Federatie Opvang is een groepstraining voor vrouwen die te maken hebben gehad met (ernstig) huiselijk geweld. In de training staat activering en het toekomstperspectief centraal. Het uiteindelijk doel van De Nieuwe Toekomst is controle over het eigen leven en perspectief op economische zelfstandigheid te krijgen. De Nieuwe Toekomst is erkend als 'goed onderbouwd' en opgenomen in de databank Effectieve Sociale Interventies. Lees meer.

Toolkit Signaleren van huiselijk geweld bij werknemers

De gemeente Rotterdam en Augeo Foundation ontwikkelden samen met een aantal bedrijven een e-learning en toolkit. Deze is bedoeld voor HR-managers, P&O- managers, leidinggevenden, casemanagers en verzuimregisseurs arbodiensten. De toolkit Signaleren van huiselijk geweld bij werknemers biedt handvatten aan werkgevers. Zij kunnen hiermee vermoedens bespreekbaar maken en signalen herkennen. De toolkit geeft ook informatie over professionele hulp. Lees meer.

Lokale allianties

In 2015 is de Brede Alliantie Veilig Financieel Ouder Worden opgericht, met als doel een integrale aanpak tot stand te brengen op lokaal, regionaal en landelijk niveau. Zij zetten in op het voorkomen, signaleren, melden en stoppen van financieel misbruik. Leden van de Brede Alliantie zijn landelijke organisaties en instanties die vanuit hun eigen expertise betrokken zijn bij financieel misbruik van ouderen. Door het hele land hebben professionals het initiatief genomen om een lokale alliantie op te richten: een lokaal netwerk van deelnemers die kennis over financieel misbruik van ouderen delen en bundelen. De olievlek van lokale allianties breidt zich steeds verder uit. Lees meer.

Vrouwen in de opvang en financiële problemen: goede voorbeelden van aanpak

Gemeenten vinden vaak pragmatische (maatwerk-) oplossingen voor de problemen die vrouwen in de Vrouwenopvang hebben met financiën. Deze betreffen schuldhulpverlening, het regelen van inkomen en het voorschieten van toeslagen. Ook voor de eigen bijdragen zoeken gemeenten naar oplossingen, vaak in de vorm van maatwerk. Veel centrumgemeenten investeren in een goede samenwerking tussen voorzieningen voor vrouwenopvang en de uitvoerders van de Participatiewet, zoals de afdeling werk en inkomen/sociale zekerheid/sociale zaken. Ze maken bijvoorbeeld afspraken om te voorkomen dat vrouwen te maken krijgen met lange wachttijden voordat zij hun uitkering krijgen. Lees verder.

'Er zijn twee goed functionerende systemen: schuldsanering en geweldshulpverlening. Die moeten beter samenwerken. De kloof daartussen moet kleiner.'

Geld en geweld, Armoede en schulden in afhankelijkheidsrelaties.

Dit boek van Fier (2018) richt zich op professionals in onder andere de maatschappelijke en vrouwenopvang, beschermd wonen, de schuldhulpverlening, sociale wijkteams, GGZ, beleidsmedewerkers, bewindvoerders en schuldeisers. Zij krijgen handvatten aangereikt om financiële problemen van hun cliënten te signaleren en bespreekbaar te maken. De boodschap van dit boek luidt dat alle professionals die zich niet primair richten op financiën - van psycholoog tot sociaal werker - zich bewust zijn van de relatie geld en geweld. En beter in staat zijn om armoede en schulden te signaleren, aan te pakken en weten door te verwijzen wanneer hun deskundigheid ophoudt. Maar ook dat professionals die zich wel primair richten op financiën in hun bejegening en aanpak meer rekening kunnen houden met deze specifieke groep. Zij kunnen bij klanten met schulden de problematiek van 'geweld achter de voordeur' op het spoor komen en indien nodig doorverwijzen naar de juiste hulpverlener.
Download de flyer Financiële kwetsbaarheid mantelzorgers
En verder

Wat werkt bij de aanpak van armoede? Dit dossier vermeldt de meest recente inzichten vanuit onderzoek en praktijk naar werkzame factoren in de aanpak van armoede.
Werk en inkomen: kennis en interventies geordend. Gemeenten hebben meer taken en verantwoordelijkheden gekregen rond inkomen en participatie. Bij veel gemeenten roept dat vragen op: wat werkt voor wie? Wat werkt niet? Waarom werkt een aanpak wel, of juist niet?
Actieplan aan de slag met armoede en schulden. Voor beleidsmakers van gemeenten, medewerkers van sociale wijkteams, maatschappelijke dienstverleners en vrijwilligers. Het ondersteunt bij het gezamenlijk effectief aanpakken van armoede en schulden in uw gemeente of organisatie.
Bekijk de literatuurlijst bij dit artikel

# data[].attributes.attachment_link.title
Financiële kwetsbaarheid en Huiselijk geweld en kindermishandeling

# data[].attributes.attachment_link.description
Huiselijk geweld vormt één van de grootste en hardnekkigste problemen van onze samenleving. Uit recente cijfers blijkt dat 5,5% van de Nederlandse bevolking van 18 jaar en ouder de afgelopen vijf jaar te maken heeft gehad met ten minste één voorval van fysiek of seksueel geweld dat werd gepleegd door iemand uit de huiselijke kring.

# data[].attributes.attachment_link.title
Huiselijk geweld dramatisch gestegen sinds start corona-lockdowns

# data[].attributes.attachment_link.description
In de eerste maanden van de corona-lockdowns steeg het aantal meldingen van geweld, inclusief huiselijk geweld, tegen vrouwen, meisjes en LHBTQI+ personen dramatisch. Dat blijkt uit nieuw Oxfam-onderzoek. In veel huishoudens zorgen de coronapandemie en lockdowns voor oplopende problemen, zoals stress, sociaal isolement, alcoholgebruik en economische druk, waardoor huiselijk geweld toeneemt.

# data[].attributes.attachment_caption
Hoorcollege Grondhouding van het sociaal werk

# data[].attributes.attachment_link.title
Pleidooi voor een democratisch sociaal werk

# data[].attributes.attachment_link.title
De Waardigheidscirkel: hulp bij hulpverlening

# data[].attributes.headline
TedTalk Hoe economische ongelijkheid samenlevingen schaadt

# data[].attributes.subject
TedTalk Hoe economische ongelijkheid samenlevingen schaadt

# data[].attributes.body
Je kan deze TEDTalk bekijken met Nederlandse ondertiteling. De TEDTalk geeft heel duidelijk aan hoe groter het verschil tussen arm en rijk in een land hoe groter de sociale problemen zijn.

# data[].attributes.attachment_link.title
Richard Wilkinson: How economic inequality harms societies | TED Talk

# data[].attributes.attachment_link.description
We feel instinctively that societies with huge income gaps are somehow going wrong. Richard Wilkinson charts the hard data on economic inequality, and shows what gets worse when rich and poor are too far apart: real effects on health, lifespan, even such basic values as trust.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
hier komen promoties & acties

Intersectionaliteit is een sociologisch denkkader dat licht werpt op de unieke vormen van meervoudige discriminatie die een persoon kan ervaren op grond van diens sociale identiteit. Je maatschappelijke positie wordt namelijk bepaald door verschillende betekenisgevers, zoals gender, maar ook nationaliteit, ras/etniciteit, klasse, religie, leeftijd, seksualiteit, legale status, enzovoort. Al deze factoren beïnvloeden en versterken elkaar, waardoor unieke ervaringen van discriminatie of privilege ontstaan.

Wat is intersectionaliteit?

De term "intersectionaliteit" is een term die de laatste jaren meer en meer voorkomt in wetenschappelijke publicaties en die ook in online activisme een grote rol speelt. Hoewel het belang van een intersectioneel perspectief steeds meer erkend wordt in zowel academische kringen en beleidsvorming als daarbuiten, blijkt het nog steeds moeilijk om deze manier van denken precies te definiëren of concreet toe te passen in de praktijk.

De term "kruispuntendenken", een ander woord voor intersectionaliteit, brengt verheldering.

De metafoor van het kruispuntdenken illustreert de verschillende aspecten van iemands sociale identiteit die de maatschappelijke positie van deze persoon bepalen. Ieder persoon kan namelijk geprivilegieerd of net gediscrimineerd worden op verschillende gronden, zoals genderidentiteit, geslacht, leeftijd, klasse, ras, etniciteit, enzovoort. Door deze verschillende discriminatiegronden voor te stellen als straten die elkaar kruisen, wordt duidelijk dat iemand die zich op een kruispunt bevindt waar meerdere discriminatiegronden samenkomen, sterker benadeeld is en meer risico op discriminatie loopt. Op deze manier komen unieke ervaringen van discriminatie tot stand die niet te herleiden zijn naar slechts één onderdrukkingsmechanisme zoals seksisme, racisme, klassendiscriminatie, islamofobie, trans- of holebifobie.

Een zwarte vrouw wordt bijvoorbeeld anders gediscrimineerd dan een witte vrouw of een zwarte man, ook al hebben ze hetzelfde gender of hebben ze dezelfde huidskleur. Zo wordt duidelijk dat seksisme en racisme elkaar beïnvloeden en elkaar versterken. Intersectionaliteit biedt het nodige analytische perspectief om de verbanden tussen verschillende maatschappelijke indicatoren en de unieke vormen van discriminatie die daarmee gepaard gaan te verhelderen.

Waarom is intersectioneel denken belangrijk voor onze samenleving?

Intersectioneel denken is belangrijk omdat de samenleving nu eenmaal georganiseerd is door meer dan één ordeningsprincipe. Toch wordt onderdrukking maar al te vaak bestudeerd vanuit een (te beperkte) invalshoek die slechts één aspect van iemands sociale positie in beschouwing neemt. Hierdoor wordt voorbijgegaan aan de verschillende ervaringen binnen een sociale groep en worden minderheidsgroepen in het bijzonder gemarginaliseerd. Een intersectionele lens daarentegen belicht de wisselwerking tussen verschillende vormen van onderdrukking en legt ook de structurele, onderliggende machtsstructuren bloot. Het is een perspectief dat enerzijds oog heeft voor de complexiteit van individuele ervaringen en anderzijds rekening houdt met het structurele karakter van discriminatie. Dit is nodig om sociale gelijkheid te verwezenlijken. Aangezien onderdrukking en discriminatie structurele problemen zijn en geen individuele ervaringen, krijgt emancipatie ook pas betekenis als het gaat om een collectieve, bevorderlijke impact op ieder lid van een bepaalde sociale groep.

Wat betekent intersectionaliteit voor de feministische beweging?

Feminisme stelt zich als doel om de belangen van alle vrouwen te behartigen. Hoewel vrouwen hetzelfde gender delen, zijn er relevante verschillen tussen vrouwen onderling op vlak van biologisch geslacht (m/v/i), huidskleur, etnisch-culturele achtergrond, sociale klasse, nationaliteit, verblijfsstatus, leeftijdsgroep, opleidingsniveau, religie, seksualiteit... Omdat de positie van vrouwen nu eenmaal bepaald wordt door meerdere maatschappelijke betekenisgevers, dient de feministische beweging dus per definitie intersectioneel te zijn en alle verschillende vormen van uitsluitingen en onderdrukking aan te vechten. Kortom, feminisme is inherent verbonden met en deel van elke emancipatorische strijd voor gelijkheid.

Waar ligt de oorsprong van intersectionaliteit?

Een van de eerste personen die de vinger legt op meervoudige discriminatie en pleit voor een intersectioneel perspectief is de Amerikaanse Sojourner Truth (née Isabella Baumfree). Truth wordt in 1797 in de slavernij geboren en wordt na haar vrijlating actief in de vrouwenrechtenbeweging, waar ze merkt dat de strijd voor emancipatie van zwarte vrouwen specifiek moeizaam verloopt. De term "intersectionaliteit" wordt nog niet door haar gebruikt, maar in haar toesprak Ain't I a Woman? spreekt ze over de specifieke discriminatie die zwarte vrouwen ervaren en hun ervaringen verschillen van die van witte vrouwen. Daarmee is ze de eerste die het niet alleen heeft over discriminatie uitsluitend op basis van gender, maar ook op basis van huidskleur en etniciteit.

De term "intersectionaliteit" wordt voor het eerst gebruikt in de 1989 door de feministische Amerikaanse jurist Kimberlé Crenshaw in een tekst over haar ervaringen in de rechtbank. Crenshaw merkt dat een Amerikaanse rechter er niet in slaagt te bepalen of een groep zwarte vrouwen gediscrimineerd wordt op de werkvloer vanwege hun gender of hun huidskleur. De mogelijkheid dat deze twee aspecten van hun identiteit een specifieke vorm van discriminatie mogelijk maakt, gaat de rechter het petje te boven. Crenshaw toont echter aan dat zwarte vrouwen unieke vormen van discriminatie ervaren die verschillen van de ervaringen van hun witte, vrouwelijke collega's of van hun zwarte, mannelijke collega's. Hierdoor wordt duidelijk dat verschillende onderdrukkingsmechanismen, zoals seksisme en racisme, op elkaar inspelen en elkaar zelfs mogelijkerwijs versterken. Haar tekst On Intersectionality van 1989 waarschuwt voor blindheid voor aspecten die een benadeelde of geprivilegieerde positie kunnen creëren.

Er is niet zoiets als een eenzijdig probleem, want we leven geen eenzijdige levens. Audre Lorde

Kimberlé Crenshaw is daarmee de grondlegger van de intersectionaliteitstheorie. In een artikel van 1991 onderscheidt Crenshaw drie vormen: structurele, politieke en representatieve intersectionaliteit.

Structurele intersectionaliteit gaat over individuele ervaringen van discriminatie die voortvloeien uit structurele ongelijkheden.

Politieke intersectionaliteit onderzoekt hoe de wisselwerking tussen verschillende vormen van ongelijkheid op politiek en institutioneel niveau aangepakt of juist gecreëerd wordt.

Representatieve intersectionaliteit analyseert de culturele constructie die specifieke intersectionele identiteiten representatieve autoriteit voor een sociale groep toeschrijft, waardoor andere onzichtbaar worden gemaakt. Wanneer het representatieve vrouwbeeld bijvoorbeeld gestoeld is op witheid, worden vrouwen van kleur discursief in intersectionele onzichtbaarheid geduwd. Wanneer de feministische beweging tegen genderongelijkheid geleid wordt uitsluitend witte vrouwen, dreigen vrouwen van kleur - bij wie ervaringen van seksisme en racisme samenhangen - gemarginaliseerd worden. Dat is een gevaar voor de feministische beweging, die alle vrouwen wil verenigen en elke vorm van onderdrukking wil aanvechten.

Talloze academici waaronder Patricia Hill Collins, Gloria Wekker, Nira Yuval-Davis, Floya Anthias, Mary Maynard en Mieke Verloo hebben de intersectionaliteitstheorie mee vorm gegeven en verdiept. Al deze nieuwe inzichten hebben de feministische beweging wereldwijd gerevolutioneerd en gaven impuls aan het ontstaan van de derde feministische golf.

Aangezien feminisme zich als doel stelt de belangen van alle vrouwen te behartigen, dient feminisme per definitie intersectioneel te zijn en alle vormen van onderdrukking tegen te gaan. De beste manier om intersectioneel feminisme te begrijpen, is je in te lezen over verschillende systemische machtsdynamieken die structurele vormen van discriminatie en privilege in de hand werken. In de loop der tijd is feminisme immers terechtgewezen, uitgedaagd en verdiept door andere emancipatorische bewegingen die de feministische beweging wees op haar blinde vlekken en tekortkomingen. Daardoor is feminisme anno 2021 veel diverser, uitgebreider en inclusiever dan pakweg het feminisme van de witte suffragettes uit de Belle époque en de Dolle Mina's van de jaren zeventig. Toch is er nog steeds een lange weg te gaan. Het feminisme is een theorie en een beweging die zich elke dag opnieuw verdiept en verbetert. Kom meer te weten over de groei van het feminisme doorheen de verschillende feministische golven of ontdek de verschillende feministische stromingen die allerlei verschillende accenten leggen in hun strijd tegen genderongelijkheid.

In de pers:

Meer weten?

Aanraders uit de RoSa-bibliotheek:

Fortunes of feminism / Nancy Fraser, 2013 - RoSa-ex.nr.: FII p/631

/ Jennifer C. Nash, 2019 - RoSa-ex.nr.:Black feminism reimagined after intersectionality FII a/1245

Can we all be feminists? Seventeen writers on intersectionality, identity and finding the right wy forward for feminism / June Eric-Udorie, 2018 - RoSa-ex.nr.:

Bodies of information: intersectional feminism and digital humanities / Elizabeth Losh, Jacqueline Wernimont, 2018 - RoSa-ex.nr.: FII a/1213

Intersectionality: origins, contestations, horizons / Anna Carastathis, 2016 - RoSa-ex.nr.: FII a/1216

Pursuing intersectionality, unsettling dominant imaginaries / Vivan M. May, 2015 - RoSa-ex.nr.: FII p/653

/ Yvette Taylor, Sally Hines & Mark E. Casey, 2011 - RoSa-ex.nr.: Theorizing intersectionality and sexuality FII p/569

Deze website maakt gebruik van cookies om uw gebruikservaring te optimaliseren. Door op 'Ik ga akkoord' te klikken of door gebruik te blijven maken van deze website, gaat u akkoord met het plaatsen van deze cookies. Wil u meer weten over cookies? Meer info

Ik ga akkoord

# data[].attributes.attachment_link.description
Intersectionaliteit is een sociologisch denkkader dat licht werpt op de unieke vormen van meervoudige discriminatie die een persoon kan ervaren op grond van...

# data[].attributes.attachment_link.title
Hoorcollege Stand van zaken sociale rechtvaardigheid Nederland

# data[].attributes.body
Driedelige documentaire serie over de impact van het Nederlandse asielsysteem op kinderen.

# data[].attributes.attachment_link.description
'Uitgezet', een vierdelige documentaireserie over het lot van uitgezette asielkinderen.

# data[].attributes.attachment_link.title
Ireland had EU’s highest per capita asylum applications in May - Gript

# data[].attributes.body
Nu.nl Is dit een asiel of opvangcrisis?

# data[].attributes.attachment_link.title
Wibautlezing: Een oneerlijke wedstrijd. Hoe ons onderwijs ongelijkheid vergroot. (Copy) — Marjolein Moorman

# data[].attributes.attachment_link.description
Op zaterdagochtend 27 november hield Marjolein de 19e Wibautlezing met als titel ‘Een oneerlijke wedstrijd. Hoe ons onderwijs ongelijkheid vergroot’. Vanuit de Burcht in Amsterdam ging zij in op de kansenongelijkheid in het onderwijs. De lezing was onderdeel van het festival van het Binnenlands Be

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Gepubliceerd: 1-3-2022

Laatste update: 02-09-2022

In Nederland bepaalt het opleidingsniveau en inkomen van je ouders in grote mate je kansen op school. Zo lopen kinderen die opgroeien in een arm gezin een grotere kans om niet terecht te komen op het niveau dat bij hun talenten past. Waarom krijgt niet ieder kind gelijke kansen en wat kunnen we hieraan doen? Deze video legt het uit.

Kinderen uit verschillende milieus krijgen niet altijd dezelfde kansen op school, zo blijkt uit onderzoeken. Zelfs als ze even slim zijn en evenveel potentie hebben. Dit heeft verschillende oorzaken. Zo speelt bijvoorbeeld je thuissituatie een belangrijke rol. Groei je op in armoede of spreken je ouders geen Nederlands, dan heeft dit vaak invloed op je schoolresultaten.

Ook onderadvisering creëert ongelijke kansen. Leraren blijken de capaciteiten van kinderen uit kansarme milieus vaker te onderschatten dan van kinderen met rijke, universitair geschoolde ouders. Deze kansenongelijkheid wordt ook vergroot omdat ouders die meer verdienen steeds vaker bijles en examentraining inkopen voor hun kinderen. Dit zogeheten schaduwonderwijs zorgt ervoor dat kinderen met rijke ouders een voorsprong hebben op andere kinderen.

Daarnaast zorgt volgens deskundigen ook het lerarentekort en de vroege selectie op niveau voor ongelijke kansen. Veel factoren hebben dus invloed op de groeiende kansenongelijkheid in het Nederlandse onderwijs. Wel is er meer aandacht voor het probleem en probeert men deze kansenongelijkheid te verminderen door bijvoorbeeld gratis bijles aan te bieden en het lerarentekort tegen te gaan.

Door onbewuste vooroordelen hebben docenten soms lagere verwachtingen van leerlingen. Ben jij je eigenlijk bewust van je vooroordelen? Ontdek het hier.

En je weet het!

Anderen het laten weten?

Ook interessant

om te weten

# data[].attributes.attachment_link.title
Waarom is er kansenongelijkheid in het onderwijs?

# data[].attributes.attachment_link.description
Het opleidingsniveau en inkomen van je ouders bepaalt in grote mate je kansen op school. Waarom krijgt niet ieder kind gelijke kansen? Deze video legt het uit.

# data[].attributes.headline
Trouw: Een frikadel kan juist een rationele keuze zijn.

# data[].attributes.subject
Trouw: Een frikadel kan juist een rationele keuze zijn.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Hulpverlening opzetten kost een pak geld en veel sociale problemen zijn in essentie terug te voeren tot geldproblemen. Als in: mensen hebben er te weinig van. Is het dan niet eenvoudiger om gewoon geld te geven zodat mensen zelf kunnen beslissen hoe ze een uitweg zoeken?

'Een basisinkomen weerhoudt mensen er niet van om een job zoeken.'

Hoe effectief is dit? Komt het geld goed terecht? En heeft het ook duurzame effecten? Wereldwijd wordt er mee geëxperimenteerd, gaande van kleine projecten die een specifieke doelgroep onder bepaalde voorwaarden geld geven tot grotere programma's waar iedereen onvoorwaardelijk een soort van basisinkomen krijgt.

Zo schreef Sociaal.Net eerder over Bouwdepot, een project van de Nederlandse Stichting Zwerfjongeren. Thuisloze jongeren ontvangen er een jaar lang elke maand 1.050 euro. Tegelijk worden ze begeleid om te werken aan hun toekomst. De impact bleek positief en de jongeren slagen erin om veel van hun persoonlijke doelen te halen.

Finland experimenteerde enkele jaren geleden met een vorm van basisinkomen. Tweeduizend werklozen kregen gedurende twee jaar maandelijks 560 euro. De resultaten gaven een gemengd beeld, afhankelijk van hoe je het bekijkt. De ontvangers van het basisinkomen vonden niet sneller werk dan de controlegroep. Maar het experiment ontkrachtte tegelijk ook het hangmat-idee: het basisinkomen weerhoudt mensen er niet van om een job zoeken.

Applaus in Oeganda

Januari 2017. De inwoners van Busibi, een klein dorp in West-Oeganda, luisteren met verstomming naar de Belgen Steven Janssens en Maarten Goethals van het burgerinitiatief Eight.

De dorpsbewoners hadden toegezegd om mee te doen aan een onderzoek. Maar nu ze meer uitleg krijgen, blijkt dat ze als experiment twee jaar lang maandelijks geld ontvangen. Elke volwassene krijgt 16 euro per maand, het equivalent van 400 euro hier. En per kind ontvangt de moeder maandelijks nog eens 8 euro. Janssens legde het hele traject vast in de documentaire Crazy Money.

"Moeten we het geld samenleggen om zelf een project te starten?", vraagt een bewoner. "Hoeveel rente moeten we na twee jaar betalen?", wil iemand anders weten. "Het antwoord is dat het geld van jou is. Je hoeft er ons niets van terug te geven", benadrukken de Belgen. Er breekt applaus uit.

Vertrouwen in mensen

"We wilden van bij het begin consequent de boodschap brengen: 'We doen dit omdat we geloven dat jullie er goede dingen mee gaan doen. Laat jullie vooral niet vertellen wat jullie met het geld moeten doen, door niemand, ook niet door ons'", zegt Goethals in een gesprek met Sociaal.Net.

'Een jongen van achttien startte een kippenboerderij. Tegen het einde van het project stelde hij meerdere dorpsgenoten tewerk.'

"Een jonge gast van achttien had die boodschap goed begrepen", vertelt Goethals. "Hij wilde een kippenboerderij starten en eieren verkopen. In het begin vroeg hij advies aan een oude leerkracht van hem. Tegen het einde van het project stelde hij meerdere dorpsgenoten tewerk."

16 euro per maand is in Oeganda niet voldoende om van te leven, maar biedt een soort basisinkomen. Om tot die som te komen, ging Goethals de mosterd halen bij onderzoek van Guy Standing. Standing is professor aan de universiteit van Londen en expert op vlak van het basisinkomen. Goethals: "We gingen voor de regio na wat het gemiddelde van de 30 procent laagste inkomens is. Daar namen we vervolgens 30 procent van."

Met een budget van een kleine 50.000 euro kon Eight twee jaar maandelijks geld overmaken voor een honderdvijftigtal mensen, kinderen en volwassenen samen. De Universiteit Antwerpen deed onderzoek naar het project en vergeleek Busibi met een controledorp dat geen geld kreeg.

Wordt dat geld wel goed besteed?

Een vraag die vaak klinkt is: "Wordt dat geld wel goed besteed?" Goethals is stellig: "Het effect op bijvoorbeeld drank- en drugsgebruik is nul. Maar dat wisten we al uit ander onderzoek. Mensen gaan ook niet minder werken. Ze krijgen ook niet meer kinderen om extra kindergeld op te strijken. Integendeel, het aantal geboortes daalde licht."

'Het effect op drank- en drugsgebruik is nul.'

Na het nieuws over de cashhulp hebben de mensen van Busibi wel een feestje gebouwd. "Hoe zou je zelf zijn? Ja, de mensen hebben uiteraard gefeest. Maar ze hebben de dag erop wel hele goede beslissingen genomen met het geld. Die twee kunnen perfect samengaan," zegt Goethals.

Investeren in de lange termijn

In de documentaire zie je hoe verschillende mensen hun woning opknappen of een nieuw huis bouwen. Anderen verdienen wat extra geld door te helpen bij die bouwwerken. Mensen investeren in kippen, koeien en geiten, of leggen een zonnepaneel op hun dak.

"We gebruiken het geld om te ontwikkelen", vat Edredah Kabadoma (65) het samen. "Als je ontwikkelt, kom je vooruit. Welke kant moet je anders op?" Ze bouwde met het geld een toilet en investeerde in twee kippen, een geit en het schoolgeld van een neefje dat bij haar inwoont.

'Er ontstond meer collectieve actie in het dorp. Mensen richtten spaargroepen op. Dat geld werd gebruikt om elkaar te helpen.'

Haalde het cashgeld mensen ook definitief uit de armoede? "Eén op één kan je dat niet hard maken. Eigenlijk zou je de impact moeten vergelijken met andere programma's van ngo's of de overheid met gelijkaardige budgetten", zegt Goethals.

Dat het geld niet zaligmakend is, toont de documentaire ook eerlijk. Zo kon het niet voorkomen dat Kabadoma tegen het einde van het project dakloos werd. De grond waar ze op woonde, werd plots verkocht. Haar neefje moest bij andere familie gaan wonen.

Mensen helpen elkaar

Als je de impact van het project op heel Busibi bekijkt, zijn er wel duurzame positieve effecten, volgens Goethals. "We zagen effecten op ondernemerschap, gezondheid, onderwijs en collectieve actie. Dat zijn triggers om mensen uit armoede halen. Die effecten zagen we niet in het controledorp."

Voor 2017 waren er twee bedrijven in het dorp. Tegen het einde van het project telde het dorp er twintig. Ook de gezondheid in het dorp ging erop vooruit. Goethals: "De fysieke gezondheid van de mensen verbeterde. Ze gaan sneller naar de dokter en ze eten gezonder. Ook het psychisch welzijn ging vooruit: mensen rapporteren dat ze zich gelukkiger voelen."

'Het psychisch welzijn ging vooruit: mensen voelen zich gelukkiger.'

Door de cashhulp vormde het schoolgeld van de kinderen niet langer een probleem. Waar aan het begin van het project minder dan de helft van de kinderen naar school ging, was dat na twee jaar bijna 100 procent.

Het strafste vindt Goethals dat er meer collectieve actie ontstond in het dorp. Mensen richtten spaargroepen op. Dat geld werd gebruikt om elkaar te helpen. "We zagen meer samenwerking. Mensen verenigden zich om op te komen voor hun rechten bij de gemeente."

Duurzaam

Hoe duurzaam is de impact van twee jaar cashtransfers? "Uit onderzoek weten we dat je tot tien jaar na het einde van de hulp positieve effecten ziet", zegt Goethals. "De mensen hebben investeringen gedaan. Ze zijn beter bestand tegen negatieve schokken dan de controledorpen."

Nadien begint het inkomensniveau van de inwoners in de controledorpen gelijk te lopen. "Sommigen zeggen daarop: je had dus evengoed niets kunnen doen. Ik zeg liever: je hebt een dorp tien jaar sneller uit de armoede geholpen. In die periode heb je mensen ook echt geholpen. De scholingsgraad is gestegen, wat langetermijneffecten heeft. Zij die zeggen dat je evengoed niets had kunnen doen, negeren dat."

'In Wales is er een experiment met jeugdhulpverlaters, in Finland met werklozen en Ierland met artiesten.'

Zou je met begeleiding nog betere resultaten zien? "Dat hangt af van je rol en wat je wil bereiken. We vonden het met Eight al relevant om te kijken wat je bereikt door gewoon geld te geven. We zagen bijvoorbeeld een stevige drop op vlak van partnergeweld: de incidentie zakte met ruim een kwart. Uit ander onderzoek blijkt dat als je cashhulp combineert met een programma tegen partnergeweld er een daling van wel 60 procent mogelijk is."

Eight vond dit eerste project in Busibi een succes. Intussen trok het burgerinitiatief naar vijf andere dorpen in Oeganda. Vorig jaar ging een pilootproject in een Congolees dorp van start.

Lessen voor België

Welke lessen kunnen we hier in België trekken uit al deze experimenten? We vragen het aan Jurgen De Wispelaere, onderzoeker aan de Stockholm School of Economics in Riga en co-auteur van het boek 'Basic income experiments: Theory, practice and politics', dat volgend jaar verschijnt.

"Er zijn wereldwijd al enorm veel experimenten gebeurd met cashhulp, al dan niet met bepaalde ondersteuning erbovenop", zegt De Wispelaere. "De laatste jaren is er een groeiende beweging rond het basisinkomen. Dat kan je zien als een hele specifieke vorm van cashhulp: het is individueel, onvoorwaardelijk en universeel."

'Mensen stoppen niet met werken.'

De Wispelaere ziet enorm veel verschillen tussen deze experimenten. Dat maakt het moeilijk om resultaten te veralgemenen. "Bijna alle experimenten zijn niet universeel. Ze focussen om politieke of praktische redenen slechts op één bepaalde doelgroep. Zo is er in Wales een experiment met jeugdhulpverlaters, in Finland met werklozen en Ierland met artiesten. Daaruit kan je alleen conclusies trekken over wat cashgeld doet voor die specifieke doelgroep in dat land."

"Als je in België een vorm van cashhulp introduceert, zal het interageren met alle bestaande systemen. Wil je exact voorspellen wat het effect is, zal je het moeten testen en vergelijken met een groep die niets krijgt. Een andere belangrijke vraag zal zijn: vervangt cash andere diensten of komt het erbovenop? Vaak zie je dat een deel van het budget bij bestaande diensten wordt weggehaald."

Dus er is meer onderzoek nodig voor je cash hulp in ons land kan introduceren? Niet noodzakelijk, vindt De Wispelaere. "Er wordt heel vaak beleid gevoerd zonder dat er een wetenschappelijke basis voor is. Bovendien is er al zodanig veel onderzoek geweest rond cashhulp, dat we ook heel veel dingen met vrij veel zekerheid kunnen zeggen."

Vrees voor misbruik is onterecht

Wat weten we dan wel? "Veel mensen denken dat als je cashhulp introduceert, mensen hun job zullen opgeven. Maar al het bewijsmateriaal toont dat mensen niet stoppen met werken", zegt De Wispelaere. "Een ander veelgehoord argument is dat mensen het geld gaan misbruiken. Ze zullen drugs kopen, ermee gokken, of dure gadgets aanschaffen. Maar we zien overal dat dat niet gebeurt."

'De vrees voor misbruik zegt veel over hoe we kijken naar kwetsbare mensen.'

"Dat betekent niet dat er nooit misbruik is. Er zijn altijd wel mensen die het beleid misbruiken, of het nu arme of rijke mensen zijn, maar dat is een kleine kost als alle anderen beter af zijn door het beleid", vindt De Wispelaere.

In die vrees voor misbruik schemert volgens de onderzoeker een problematische visie door. "Het zegt veel over hoe we kijken naar mensen in een kwetsbare situatie. Er is een fundamenteel wantrouwen. De meeste hulp heeft iets heel paternalistisch. We willen wel ondersteunen, maar op onze manier. En mensen kunnen wel hulp krijgen, maar pas als ze zich gedragen hoe wij willen."

Basisinkomen

Daarin zit het grote verschil met een universeel en onvoorwaardelijk basisinkomen, zegt De Wispelaere. "Het geeft mensen waardigheid. Het is gestoeld op een basisvertrouwen dat als je mensen ondersteuning biedt, dat ze zelf hun weg kunnen vinden. Dat betekent niet dat je ze helemaal loslaat, maar je vertrouwt er gewoon op dat ze zelf keuzes kunnen maken."

Een van de grootste argumenten pro cashtransfers is dat de situaties van mensen zo uniek zijn, dat beleidsmakers onmogelijk op elke nood kunnen anticiperen. "Ik hoorde een vrouw uit een Canadees basisinkomen-experiment getuigen over hoe het haar leven had veranderd", geeft De Wispelaere als voorbeeld.

"Haar dochtertje was chronisch ziek. Meerdere keren per week moest ze naar het ziekenhuis voor een behandeling van enkele uren. De moeder moest haar dochter daar alleen achterlaten, want de parking van het ziekenhuis was te duur. Openbaar vervoer was geen optie. Ze moest kiezen tussen geld voor eten en kleren, of bij haar dochter blijven. Hartverscheurend."

"Het eerste wat de vrouw met het basisinkomen kocht, was een parkeerabonnement", vertelt De Wispelaere. "Geen enkele beleidsmaker had op voorhand kunnen bedenken dat er nood was aan een programma zodat ouders de parking kunnen betalen om hun zieke kinderen te bezoeken."

Onvoorwaardelijk

Een belangrijk element van de cashhulp van Eight in Oeganda is dat die onvoorwaardelijk is: iedereen krijgt het en ook hoe mensen het besteden, wordt niet aan banden gelegd.

'Hoe meer autonomie je aan mensen kan geven, hoe beter.'

"Hoe meer autonomie je aan mensen kan geven, hoe beter," vindt Maarten Goethals van Eight. "Schaarste verkleint je mentale ruimte, maar ook door voorwaarden op te leggen wordt de mentale ruimte van mensen kleiner. Door geld te geven los je de schaarste op en houd je de mentale ruimte groot genoeg omdat je mensen vrij laat."

Mensen onvoorwaardelijk geld geven is niet populair. "Er is weinig draagvlak voor", erkent ook Goethals. "Mensen vinden het heel lastig als iemand onvoorwaardelijk geld krijgt. Tot het over henzelf gaat. Want zelf zouden ze het geld wel rationeel besteden. Je kan overwegen om lichte voorwaarden te koppelen, maar ik zou er mee oppassen. Te zware voorwaarden zorgt ervoor dat mensen die al in overlevingsmodus zitten, nog extra stress ondervinden."

Minder stress

Volgens Jurgen De Wispelaere is er heel wat onderzoek dat een link aantoont tussen de publieke gezondheid en onvoorwaardelijke cashhulp. "We weten dat armoede op zich al een negatieve impact heeft op gezondheid. Geef je mensen cash, dan vang je dat voor een stuk op. En geef je mensen onvoorwaardelijk geld, dan zorg je voor meer zekerheid. Meer zekerheid wil zeggen minder stress, en dat betekent betere gezondheid."

Een grootschalig onderzoek naar Bolsa Familia, een vorm van cashhulp aan arme gezinnen in Brazilië, wees op positieve effecten op het mentaal welzijn: er bleek maar liefst 61 procent minder kans op suïcide onder de ontvangers van de hulp.

Ook de deelnemers aan het Finse experiment bleken gelukkiger te zijn dan de controlegroep. Bovendien groeide hun vertrouwen in overheidsinstellingen. De Wispelaere: "Uit onderzoek blijkt dat het vertrouwen van deelnemers toeneemt, zowel in de overheid, de beleidsmakers als het sociaal vertrouwen. Ook dat is een mooi argument voor een basisinkomen. Zeker de dag van vandaag."

# data[].attributes.attachment_link.title
Als we nu eens gewoon geld geven in plaats van hulp?

# data[].attributes.attachment_link.description
Kan je mensen uit de armoede helpen door gewoon geld te geven? Wereldwijd nemen overheden en organisaties de proef op de som.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Dit artikel krijg je cadeau van OneWorld. Word abonnee

Update van de redactie 24 januari 2023

Veel uit huis geplaatste jongeren vinden na hun achttiende verjaardag geen goede plek om te wonen. Dat komt uit een enquête van stichting Het Vergeten Kind. Het gaat om bijna de helft van de jongeren.

Het Vergeten Kind stelt voor de leeftijdsgrens voor jeugdzorg los te laten en te vervangen door maatwerk. Branchevereniging Jeugdzorg Nederland is het daarmee eens, maar het kabinet wil betere begeleiding in aanloop naar iemands achttiende verjaardag.

Bij Radio 1 legde Manon van Hoeckel, die in dit artikel geïnterviewd wordt, uit hoe dakloze jongeren die uit de jeugdzorg komen snel in grote schulden terechtkomen.
Dit interview verscheen oorspronkelijk op OneWorld.nl op 10 februari 2022. Leeftijden van de geïnterviewden zijn aangepast.
"Ik heb met zoveel maatschappelijk werkers en jeugdzorginstanties te maken gehad. Altijd was de hulp tijdelijk, en ik 'moest' van alles. Ik voelde me een nummertje. Dit keer mocht ik zélf doelen stellen en die heb ik zélf gehaald", zegt de Eindhovense Maaike (22), die liever niet met haar achternaam in dit artikel wil, want - zegt ze - dan gaat iedereen ervan uit 'dat je een probleemjongere, een crimineel of een drugsverslaafde bent'.

In 2020-2021 - toen zij dakloos dreigde te raken vanwege psychische problemen - was Maaike deelnemer van Het Bouwdepot. Dat project biedt groepen dak- en thuisloze jongeren één jaar lang een maandinkomen van 1.050 euro, ongeveer de hoogte van een bijstandsuitkering voor volwassenen, om zo te 'bouwen aan hun toekomst' en de negatieve spiraal van stress, armoede en dakloosheid te doorbreke.

"Deze groep valt buiten de boot", legt medeoprichter Manon van Hoeckel (32) uit. De overheid gaat er namelijk van uit dat als een jongere tussen de 18 en 21 geen inkomen heeft, de ouders financieel bijspringen. Ze ontvangen daarom een uitkering van hooguit 269 euro per maand. "Maar in de praktijk kunnen of willen ouders lang niet altijd helpen. Dan is de jongere de dupe."

OneWorld portretteert mensen die zich inzetten voor een betere buurt, school, of werkomgeving. De Verenigde Naties en miljoenen betrokken burgers spraken hiervoor de duurzame werelddoelen af ( SDG's), die we in 2030 moeten halen. Denk aan gendergelijkheid, géén armoede, betaalbare en duurzame energie en kwaliteitsonderwijs voor iedereen. De Goal Getters in deze rubriek gaan daar nu al voor.

Van Hoeckel studeerde af aan de Design Academy Eindhoven en is sociaal ontwerper, wat betekent dat ze op projectbasis creatieve oplossingen bedenkt voor grote problemen. Zo werkte ze eerder al eens met Stichting Zwerfjongeren Nederland, met wie ze stichting Bouwdepot oprichtte. "We dachten: laten we een experiment doen, kijken wat er gebeurt als je deze groep een maandelijks inkomen geeft. Dat is de mentaliteit van een sociaal ontwerper: minder lullen, meer doen."

Ruimte om jong te zijn

Aan het begin van het jaar stellen de jongeren die aan Bouwdepot meedoen persoonlijke doelen op. Die doelen variëren en zijn soms heel specifiek. Zoals een rijbewijs halen, zodat ze meer vrijheid en zelfstandigheid hebben. Of een woning inrichten. "Eén van de deelnemers sliep al een half jaar op een matras op een kale vloer, zonder gordijnen en zonder fornuis", vertelt Van Hoeckel. "In het jaar van het Bouwdepot ging hij niet alleen een opleiding volgen, maar heeft hij ook eindelijk zijn woning ingericht, zodat hij er echt kon leven."

Velen willen uit de schulden komen, sommigen hopen werk te vinden, anderen willen zich rustig oriënteren en ontdekken welke opleiding hen ligt. Het Bouwdepot linkt de jongeren aan hulporganisaties, die door het jaar heen contact houden en ondersteunen waar nodig. Van Hoeckel: "Jongeren mogen zelf aangeven hoeveel begeleiding ze nodig hebben. Velen zijn namelijk heel zelfstandig. Ze hebben vooral de ruimte nodig om jong te zijn, fouten te maken en niet alleen maar aan overleven te denken."

Dak- en thuisloze jongeren

In Nederland wonen volgens het CBS ruim 12.600 dak- en thuisloze jongeren tussen de 18 en 27 jaar (cijfers uit 2020). Sommigen slapen daadwerkelijk op straat, maar veel jongeren zwerven ook tussen logeeradressen of verblijven in de crisisopvang. Ruim 60 procent van hen heeft een verleden in de jeugdzorg. Velen komen niet of amper rond en hebben hoge schulden.

"
Wij werken vanuit vertrouwen en zien een leefbaar inkomen als een basisrecht

Van Hoeckel benadrukt dat de jongeren weliswaar worden begeleid, maar níet gecontroleerd. "Sinds de Participatiewet (die meer mensen met een arbeidsbeperking aan werk zou moeten helpen, red.) hangen er altijd strenge voorwaarden aan de hulp die jongeren krijgen." Bij Het Bouwdepot zijn die er niet. Halen de jongeren hun doelen niet? Dat is jammer, maar ze worden niet gekort op het inkomen. Willen ze naast het inkomen bijverdienen, dan mag dat ook. "Wij werken vanuit vertrouwen, en we zien een leefbaar inkomen als een basisrecht."

Na de eerste ronde deelnemers liet het Bouwdepot een extern onderzoeksbureau in kaart brengen wat het project de vijf deelnemers opleverde. Alle jongeren gaven aan dat ze voor het eerst 'financiële rust' vonden, en daardoor eindelijk stappen konden zetten waar ze nooit aan toekwamen. Schulden werden (deels) afgelost, drie jongeren volgden een opleiding en één liep stage, en vier van de vijf vond een zelfstandige woning. Na het jaar verkeren ze weliswaar nog steeds in een precaire situatie, maar ze kijken wel met meer optimisme naar de toekomst.

Zélf doelen stellen en halen

Die eerste groep in 2019 bestond uit vijf jongeren uit verschillende steden. Zij konden worden geholpen met de steun van een aantal fondsen. Het jaar erop financierde het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport een ronde van nog eens vijf jongeren in Eindhoven. Het resultaat was zo goed dat die gemeente een subsidie verstrekte waarmee recent dertig nieuwe jongeren aan het Bouwdepot-traject begonnen. Ook in Amersfoort, Groningen en Alphen aan de Rijn doen in 2022 jongeren mee, steeds in groepen van vijf à tien.

Maaike was een van de Eindhovense vijf in 2020. Toen zij aan Bouwdepot deelnam, stond voor haar haar mentale gezondheid op de eerste plaats. Na een moeilijke jeugd - met daarin een vechtscheiding, ouders met schulden, een uithuisplaatsing en 'wel twintig verhuizingen' naar verschillende woongroepen, waar jongeren samenwonen onder begeleiding van jeugdzorg - ging het niet goed met haar toen ze achttien werd. "Ik had last van een depressie en een angststoornis, op school meekomen was heel moeilijk."

"
Het Bouwdepot zegt eigenlijk: je mag fouten maken, ga een keer op je bek, maar leer ervan

Dankzij een hulpverleningsorganisatie kon ze 'begeleid wonen': in dit geval betekende dat zelfstandig wonen met huisgenoten in vergelijkbare situaties onder toezicht van een zorgverlener. De huur kon ze maar net betalen met haar jongerenuitkering. Maar het ging niet goed met haar; ze wilde opgenomen worden. De regel voor jongeren is: bij een opname in de geestelijke gezondheidszorg stopt de uitkering. "Dan zou ik dus dakloos raken. Precies rond die periode kon ik me gelukkig bij het Bouwdepot aanmelden."

Dankzij het maandinkomen dat ze van Het Bouwdepot kreeg, kon Maaike tien weken opgenomen worden en toch haar huur blijven betalen. Sindsdien heeft ze een fulltime baan en een woning, en werkt ze rustig aan haar herstel. "Het Bouwdepot gaf me zelfvertrouwen", zegt ze terugblikkend. "Het Bouwdepot zegt eigenlijk: je mag fouten maken, ga een keer op je bek, maar leer ervan."

De beeldvorming aanpakken

De weerstand verbaast Van Hoeckel niet: die past bij het negatieve stereotiepe beeld van dak- en thuislozen, namelijk dat ze niet met geld zouden kunnen omgaan. Ze zouden het besteden aan drank en drugs. Die beeldvorming aanpakken, is dan ook een tweede doel van de stichting. Een collectief van journalisten, beeldmakers en fotografen heeft daarom Het Beelddepot opgezet: een alternatieve beeldbank waaruit media beelden kunnen vissen wanneer ze over dak- en thuisloze jongeren schrijven.

Van Hoeckel: "Media gebruiken bijna altijd een foto bij van een onverzorgde, slapende man op een bankje, als ze over dakloosheid schrijven. Maar dat is lang niet altijd hoe dakloosheid eruitziet." Er wordt continu nagedacht over alternatieven. "Zoals aan een jonge meid die redelijk verzorgd op een bankje zit, en naar haar mobiel kijkt. Of iemand met een grote tas bij zich, omdat ze altijd onderweg is; iemand die thuis op de bank slaapt, of foto's van de crisisopvang. En elk beeld moet een bijschrift met uitleg krijgen. Want iedereen heeft zijn eigen verhaal."
Dit artikel verscheen eerder op OneWorld.nl op 10 februari 2022.

# data[].attributes.attachment_link.title
Wat als je dakloze jongeren gewoon een inkomen geeft? - OneWorld

# data[].attributes.attachment_link.description
Veel uit huis geplaatste jongeren vinden na hun achttiende verjaardag geen goede woonplek. Ze zijn ook kwetsbaar voor schulden. Het Bouwdepot geeft jongeren zonder thuis iets waar ze écht wat aan hebben: geld. Oud-deelnemer Maaike: 'Dat je ook fouten mag maken, geeft zoveel zelfvertrouwen.'

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
De burger wordt steeds ongehoorzamer. Een greep uit het nieuws van het afgelopen jaar kan dit eenvoudig illustreren. De klimaatactivisten van Code Rood riepen op tot blokkade- en bezettingsacties. Dierenrechtenactivisten knipten hekken open bij de Oostvaardersplassen.

De uitgeprocedeerde asielzoekers van de actiegroep We Are Here kraakten panden - om in te kunnen wonen, maar ook om te protesteren tegen het Nederlandse migratiebeleid. Studenten bezetten universiteitsgebouwen uit protest tegen het bezuinigingsbeleid. En het extreemrechtse Identitair Verzet bezette het dak van een moskee in aanbouw.

De gebruikte actiemethoden mogen van elkaar verschillen - om van de achterliggende motivaties nog maar te zwijgen - maar wat deze voorbeelden met elkaar gemeen hebben is dat men, door de wet te breken, probeert het democratische besluitvormingsproces of de rechtspraak van buitenaf te beïnvloeden.

Onbegrip voor ongehoorzame burger neemt toe

Dergelijke daden van ongehoorzaamheid leiden niet zelden tot discussie over hun democratische legitimiteit: dienen burgers zich niet gewoon bij de gangbare politieke en juridische procedures neer te leggen? Speelt de ongehoorzame burger niet te veel voor eigen rechter?

Terwijl ongehoorzaamheid steeds vaker lijkt voor te komen als politieke uitingsvorm, neemt ook het maatschappelijke en politieke onbegrip voor de ongehoorzame burger zienderogen toe.

Dit is onterecht. Iedere democratische samenleving moet tegen een beetje ongehoorzaamheid kunnen. Sterker nog: de democratie heeft juist groot belang bij burgers die buiten de lijntjes durven te kleuren - zelfs wanneer ze daarbij de wet overtreden. Maar in welke mate, en onder welke voorwaarden, is burgerlijke ongehoorzaamheid eigenlijk legitiem? Wat is er precies het democratische belang van?

Wat is burgerlijke ongehoorzaamheid?

Sinds de opkomst van burgerrechtenbewegingen in de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw, hebben rechtsfilosofen en juristen zich veelvuldig over dit soort vragen gebogen. Een aantal criteria wordt vaak genoemd in dit debat.

Allereerst impliceert het begrip 'burgerlijke ongehoorzaamheid' dat men niet onbewust, maar juist willens en wetens de wet breekt - hetzij uit protest tegen die wet zelf, hetzij om aandacht te vragen voor een andere misstand.

Tegelijkertijd moet het in ieder geval om een geweldloze daad gaan. Ook dient een handeling publiek en zichtbaar zijn: in dat opzicht verschilt burgerlijke ongehoorzaamheid van heimelijke acties (zoals sabotage) of van dienstweigering uit gewetensbezwaar.

In strijd met de wet, maar wel in de geest ervan

Er zijn verschillende rechtsfilosofische gronden waarop burgerlijke ongehoorzaamheid gelegitimeerd kan worden. Bijvoorbeeld omdat een specifieke wet of beleid achterhaald is, of omdat ze onverenigbaar is met de fundamentele waarden van (een groot deel van) de samenleving.

Vaak volgt dit inzicht pas achteraf: vrijwel niemand zou vandaag de dag nog ontkennen dat Rosa Parks terecht weigerde in de bus op te staan voor een witte passagier. Maar haar daad was, op dat moment, niettemin illegaal. Men legitimeert burgerlijke ongehoorzaamheid ook wel door te stellen dat het de enige manier is om een onzichtbare misstand onder de publieke aandacht te brengen.

De liberale filosoof John Rawls benadrukt in dit verband dat burgerlijke ongehoorzaamheid alleen kan worden gerechtvaardigd wanneer men de legitimiteit van die rechtsorde als zodanig erkent. Weliswaar handelt men in strijd met de wet, maar tegelijkertijd wél in de geest ervan. Ongehoorzame burgers moeten daarom ook bereid zijn om zich achteraf tegenover een rechter te verantwoorden, en hun eventuele straf te accepteren.

Rechtvaardiging op democratische gronden

Burgerlijke ongehoorzaamheid kan daarnaast ook op democratische gronden worden gerechtvaardigd. In onze liberaal-democratische rechtsstaat geldt iedereen weliswaar formeel als elkaars gelijke, maar de werkelijkheid is weerbarstiger. Want wat betekent 'iedereen' hier precies? Wanneer, en op welke voorwaarden, telt men als 'burger' - en wat voor consequenties heeft dat voor iemands dagelijks leven?

Wat 'burgerschap' precies betekent verandert voortdurend en is grotendeels contextafhankelijk. Maar het heeft altijd betrekking op een specifieke politieke gemeenschap.

'Burgerschap' is een term die per definitie mensen of groepen in- en uitsluit: het trekt een grens tussen wie wél deel uitmaakt van een politieke gemeenschap en wie niet. Juist dit begrip van burgerschap staat in de eerdergenoemde voorbeelden van burgerlijke ongehoorzaamheid op het spel.

Burger kan niet anders dan ongehoorzaam zijn door uitsluiting

Geïllegaliseerde migranten, zoals de leden van We Are Here, maken wel degelijk deel uit van de Nederlandse samenleving, maar genieten hier geen burgerrechten en hebben geen politieke invloed. Door woonruimte voor zichzelf te kraken vragen zij tevens aandacht voor het feit dat hen als niet-burger een elementair mensenrecht wordt ontzegd.

Klimaatactivisten hebben, voor zover zij burgers met stemrecht zijn, die politieke invloed vaak wél. Maar wat heb je daaraan als je het beleid van grote, milieuvervuilende multinationals wilt veranderen? Want hoewel dat beleid een enorme impact heeft op onze leefwereld, hebben we er als burgers nagenoeg geen directe invloed op.

En wat te zeggen van de niet-menselijke dieren? Weliswaar hebben dieren specifieke rechten, maar zoals dierenrechtenactivisten benadrukken, worden ze wel degelijk stelselmatig uitgesloten uit onze politieke gemeenschap.

Tegen de geldende notie van burgerschap

In al deze voorbeelden blijken de bestaande democratische spelregels te beperkt om een zeker onrecht of maatschappelijk probleem zichtbaar te maken. De democratische orde biedt geen 'plek' aan de eisen of belangen van een specifieke groep niet-burgers. Die groep valt buiten haar grenzen. Maar door ongehoorzaam te zijn, en dus tegen de geldende regels en wetten in te gaan, stelt men die grenzen juist ter discussie.

Men is niet zozeer ongehoorzaam als burger (in sommige gevallen is men formeel niet eens burger), maar vooral ook ongehoorzaam tegen de geldende notie van burgerschap zélf. Enige uitzondering hier is de extreemrechtse groep Identitair Verzet: in plaats van de grenzen van het democratisch burgerschap en de daarin besloten uitsluiting te problematiseren, proberen zij deze juist te consolideren.

Oprekken en breken van regels en wetten is ook democratie

Wie zich beklaagt over het feit dat ongehoorzame burgers zich niet aan de democratische spelregels houden, dreigt dus iets elementairs uit het oog te verliezen.

Punt is dat men zich in veel gevallen helemaal niet aan deze spelregels kan houden: niet zozeer omdat ze onrechtvaardig zijn, maar omdat men door die regels wordt uitgesloten. Of omdat deze spelregels aan sommige mensen helemaal geen ruimte bieden om zich überhaupt zicht- en hoorbaar te maken.

De Franse politiek historicus Pierre Rosanvallon heeft het in dit soort gevallen daarom over tegendemocratie. Daarmee bedoelt hij niet dat ongehoorzame burgers of niet-burgers 'tegen' de democratie zijn. Hij probeert eerder te benadrukken dat het oprekken, buigen, breken, of verleggen van de geldende wetten en regels evengoed een belangrijk onderdeel van die democratie kan zijn.

'De democratie' bestaat niet slechts uit gevestigde instituties of procedures, maar net zo goed uit de pogingen van uitgesloten of onder-gerepresenteerde groepen om hun plek daarbinnen te veroveren. In plaats van hun ongehoorzaamheid te verfoeien of te criminaliseren, zouden we het daarom moeten koesteren.
Mathijs van de Sande is universitair docent in de politieke filosofie aan de Radboud Universiteit Nijmegen.
Foto: Bas Bogers ( straatfotografie.com)

# data[].attributes.attachment_link.title
Burgerlijke ongehoorzaamheid is belangrijk voor democratie

# data[].attributes.attachment_link.description
De burger wordt ongehoorzamer en tegelijkertijd neemt het onbegrip voor deze ongehoorzame burger toe. Dit laatste is onterecht, meent Mathijs van de Sande. Een pleidooi voor een herwaardering van de burgerlijke ongehoorzaamheid. De burger wordt steeds ongehoorzamer. Een greep uit het nieuws van

# data[].attributes.attachment_link.description
We gebruiken elke dag allemaal veel woorden. Ook in de hulpverlening. Het vakjargon is nooit ver weg. Achter sommige woorden schuilen bredere sociale en culturele veranderingen, waarvan we ons vaak niet bewust zijn. Het modewoord ‘empowerment’ stemt verrassend tot nadenken. Empowerment klinkt a

# data[].attributes.body
Geschiedenis van de mensenrechten

# data[].attributes.attachment_link.description
In deze film wordt uitgelegd hoe we tot de huidige mensenrechten zijn gekomen en wat hier allemaal voor nodig is geweest. Ook is het belangrijk te kijken in hoeverre mensenrechten vandaag de dag daadwerkelijk gerespecteerd worden. En als laatste hoe ziet de toekomst van mensenrechten eruit. www.mensenrechten.org & www.humanrights.com

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
En toen moesten ineens álle kinderen wachten. Sinds een week zijn de scholen dicht vanwege het coronavirus. Hoe is dat voor Timo? We vragen het hem in een kort Skype-gesprek. Ha Timo, leuk om je te zien! Ik herken je uit de film. Je ziet er goed uit. Hoe gaat het met je?
Goed.
Jij bent natuurlijk nu thuis, en alle kinderen ook. Nu zijn alle kinderen een beetje meer zoals jij geworden. Hoe vind je het dat ineens iedereen niet naar school kan?
Ja, het is heel vreemd dat iedereen in een keer thuis zit en dat je met niemand mag spelen enzo.
Jij bent dat natuurlijk een beetje gewend. Heb je tips voor andere kinderen die niet weten wat ze moeten doen?
Nou, gewoon huiswerk maken en als je het af hebt gewoon buitenspelen.
Kun jij goed in je eentje buitenspelen?
Mja.
In de film zeg je dat je het wel heel moeilijk vindt, toch?
Ja, dat is wel zo. Maar nu ik weet dat iedereen thuiszit is het wel wat makkelijker.
Nou, dat is dan in elk geval een voordeeltje van al dat gedoe. En je maakt dus ook braaf je huiswerk net zo als iedereen. Heb je dan ook videocontact met de juf of meester?
Nee, wij hebben een chat waarin we met elkaar praten.
Aha. Het is nog maar een week zo, natuurlijk. Ging je daarvoor gewoon naar school?
Ja.
En wat is leuker? Dit of naar school?
Naar school!
De film is natuurlijk al een tijdje geleden gemaakt. Is er sindsdien nog veel veranderd in je leven?
Ja, dat ik één op één zit op school.

Dat ik samen met iemand in een ander lokaal zit dan de rest van de kinderen. Een juf.
Maar dat kan nu niet.
Nee, nu moeten we praten met elkaar via google hangout. Daar zit iedereen in een groepje van mijn klas.
Maar dan moet je niet allemaal tegelijk gaan praten, denk ik.
Nee klopt, dat moet een voor een.
Je bent nu thuis, maar ik hoorde dat je verder in een pleeggezin woont. Is dat hetzelfde pleeggezin als eerder, waarover je het in de film had?
Nee, dat is een ander pleeggezin.
Toen was je blij dat je weer bij je moeder woonde, en nu toch weer niet. Best een gedoe.
Ja. Dat vind ik wel jammer.
Heb je dan wel je eigen spullen bij je?
Ja, dat wel.
Maar het gaat dus wel goed met je, kan ik dat zo zeggen?
Ja. Ja hoor. Gaat wel goed.
Mooi zo. Heb je nog iets wat je aan alle kijkers van de film wilt zeggen?
Veel plezier met kijken!

# data[].attributes.attachment_link.description
Timo is negen jaar, maar gaat al een tijdje niet meer naar de basisschool. Er was thuis veel onrust waardoor hij soms boos wordt. Daardoor krijgt hij vaak straf. De school vindt dat Timo met zijn gedrag een gevaar is voor andere kinderen en besluit dat hij niet meer mag komen.

# data[].attributes.attachment_link.title
Hoorcollege Belang van mensenrechten week 1.7

# data[].attributes.attachment_link.title
Demonstratierecht in Nederland - Amnesty International

# data[].attributes.attachment_link.description
Demonstreren is een mensenrecht en geldt voor iedereen. Daarom voert Amnesty actie voor het recht om te demonstreren.

# data[].attributes.attachment_link.description
Je wordt met jonge kinderen uit je huis gezet en je kunt nergens een betaalbare woning vinden. De gemeente verleent geen urgentie, zodat je geen voorrang krijgt op een huurhuis. Jeugdzorg plaatst de kinderen (tijdelijk) in een pleeggezin. Eén van de eisen om de kinderen weer terug te krijgen naar de ouders is een stabiele woonomgeving. En er is haast bij: bij jonge kinderen is er na een termijn van zes maanden sprake van onthechting. De rechter beslist na het overschrijden van deze periode dat de kinderen beter in het pleeggezin kunnen blijven wonen.

# data[].attributes.attachment_link.title
Versterking armoedebeleid nodig om kwetsbare kinderen te beschermen

# data[].attributes.attachment_link.description
De onderzoeken die naar aanleiding van de Toeslagenaffaire zijn uitgevoerd laten zien dat armoede een belangrijke rol kan spelen bij het ontstaan van opvoedings- en/of ontwikkelingsproblemen. Gezinnen die in armoede leven komen hierdoor sneller in aanraking met de jeugdbescherming en met kinderbeschermingsmaatregelen dan gezinnen die bestaanszekerheid hebben. Als armoede de ontwikkeling van het kind ernstig belemmert, is de overheid verplicht het kind te beschermen. De overheid moet er daarbij voor zorgen dat mensen een zeker bestaan kunnen hebben. Welke stappen mag en moet de overheid op grond van mensenrechten nemen om kinderen in armoede te beschermen tegen onveilige situaties? Een toelichting.