# data[].attributes.attachment_link.readable_text
El taller de Cambre de los Seivane XURXO LOBATO

Los hermanos Seivane, Álvaro y José, han afinado como nadie el arte de construir gaitas que es patrimonio familiar. Dicen los que entienden de esto que no se hacen en Galicia otras como las del taller de Cambre. Pero, en los últimos tiempos, la fama del buen hacer con el que templan el oficio se ha extendido como el rumor del ronco. Eso les ha llevado a internacionalizar el negocio: les llegan encargos de todo el mundo.

En Fonmiña, donde nace el padre Miño, nació también el patriarca de la familia y podría decirse que de la gaita gallega. Allí hizo José Manuel Seivane su primera gaita con madera de olivo. Y como el río, el oficio fue creciendo y fluyó hasta sus dos hijos hasta desembocar en lo que son hoy: los mejores lutieres de gaitas del mundo.

Siete décadas perfeccionando la fabricación se aprecian a simple vista. Esto fue lo que les pasó en 2005 un grupo de gaiteros de Gales que pudieron ver sus instrumentos en el Festival de Lorient. "En ese momento asumimos el reto de hacer gaitas diferentes a la gallega", explica Álvaro Seivane. Pronto empezaron a hacerse en Cambre gaitas galesas. "Es una gaita con grandes similitudes a la nuestra, que se acompaña por otros instrumentos como los violines. Nuestra aportación fue aplicar avances tecnológicos que habíamos alcanzado para que afine mejor". Así se abrieron mercado en las Islas Británicas.

"La siguiente que nos encargaron fue la aragonesa, la gaita de Boto", recuerda. "Se trata de una gaita muy curiosa, con una falda de niña cubriendo el fol porque, según la leyenda, un gaitero quiso homenajear a su hija fallecida vistiendo así la gaita", relata. "La aragonesa era originariamente muy tosca y aquí la estilizamos, la hicimos más agradable al tacto y con menos peso", apunta Seivane. Y la fama siguió fluyendo Ebro abajo hasta Cataluña, con el encargo de un amigo para que le hicieran un Sac de Gemecs, la gaita catalana, en pleno proceso de recuperación. Allí se acoge con entusiasmo que un prestigioso taller como Seivane reconstruya sus gaitas. "Allí también hay grandes artesanos, pero nosotros tratamos de contribuir con nuestra visión, mejorando la estética y trasladando nuestros conocimientos en cuanto a sonido", dice José Seivane.

Pero los Seivane están dejando su marca también en el resurgimiento de otras gaitas tradicionales de la Península, como la Xerimía de Baleares o la gaita asturiana, que ahora tienen en proyecto.

Más allá de los Pirineos, además de los distintos tipos de gaitas británicas, han recibido pedidos de Japón, Rusia, Canadá, Alemania, Ucrania o Francia. "No son encargos de emigrantes gallegos asentados allí, sino de músicos de estos países", aclara el lutier. Gracias a Seivane una gaita puede ser gallega -hecha en Cambre- sin importar el modelo del instrumento, la nacionalidad del músico, o las notas que salen del puntero. El sello Seivane es ya un referente a nivel internacional en la manera de construir gaitas y también en su modernización. El de Cecebre es un taller donde la vocación artesana se combina en perfecto maridaje con las nuevas tecnologías y la innovación.

Su apuesta por el I+D les ha llevado a colaborar con el Centro Tecnológico de la Automoción de Galicia y la Universidade de Vigo en el proyecto Idigaita, centrado en la búsqueda de nuevos materiales a partir de biomasa que pudieran emplearse en la fabricación del instrumento.

Dar con otras materias primas es un importante reto, dada la escasez de las más comúnmente empleadas, como el granadillo o el buxo. La falta de esta última madera llevó a los Seivane al extremo de comprar un pazo, no por el pazo en sí, sino por su bosque. "Cortamos los árboles y vendimos el pazo", cuentan.

El otro objetivo es mejorar las características acústicas. En esta línea, han registrado ya la patente del Seipal, un pallón que se vende en Escocia, Baleares, Cataluña o Asturias y que mejora la afinación y hace más fiable la gaita para los conciertos. "Esto ayuda a equipararla a otros instrumentos", explica José.

Y es que, desde un respeto escrupuloso a la tradición, los Seivane han sabido valorar las ventajas de ir mejorando el instrumento de la mano de la innovación. En 1986, viendo cómo se cuarteaba el fol de cabrito con la humedad, probaron con otro nuevo también de cabrito pero que transpiraba. "Pero la auténtica revolución llegó en 1990 con el Gore Tex: expulsaba la humedad, no entraba aire y era bueno para la presión". Hoy este material se ha normalizado en la construcción de gaitas. Aquí todo se elabora a medida: "Nada de Prêt-à-porter". Las gaitas se hacen tallas, adaptadas a cada persona, y se personalizan al gusto. Esta elección puede hacerse incluso on-line, a través de una página web que fue merecedora del premio Innova en 2006.

La crisis que todo lo toca no osa tocar las gaitas de hechas en Cecebre. Quien quiere un instrumento con el sello Seivane ha de armarse de paciencia. En una ocasión escuché a un gaiteiro jactarse de que había conseguido su gaita en el tiempo récord de seis meses desde el encargo a golpe de insistencia. Pero la lista de espera suele ser mayor. Este año los Seivane son candidatos al Premio Nacional de Artesanía, pero hace tiempo que han recibido el reconocimiento más importante en su campo: el de los músicos

# data[].attributes.attachment_link.description
Los hermanos Seivane, Álvaro y José, han afinado como nadie el arte de construir gaitas que es patrimonio familiar. Dicen los que entienden de esto que no se hacen en Galicia otras como las del taller de Cambre. Pero, en los últimos tiempos, la fama del buen hacer con el que templan el oficio se ha extendido como el rumor del ronco.

# data[].attributes.body
Morfoloxía da gaita

# data[].attributes.attachment_link.title
Documental - A Gaita Galega (3ª Parte - A época dourada)

# data[].attributes.attachment_link.title
Documental - A Gaita Galega (2ª Parte - A longa noite de pedra)

# data[].attributes.attachment_link.title
Documental - A Gaita Galega (1ª Parte - O símbolo do país)

# data[].attributes.headline
É máis irlandés Carlos Núñez que escocesa a Real Banda

# data[].attributes.subject
É máis irlandés Carlos Núñez que escocesa a Real Banda

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Admirado por uns e criticado por outros, o seu modelo de entender a gaita ten revolucionado o mundo musical galego

No ano 2005, no universo da palleta líbrase un combate que xa se poden rir da guerra das galaxias. Dun lado, os cabaleiros do imperio Foxo, que estenden os seus dominios máis alá do Padornelo; do outro, o resto. Xosé Luis Foxo Rivas (Romeor do Caurel, 1950) é para os seus seguidores un auténtico cabaleiro Jedi; os seus detractores ven nel, pola contra, ao Dart Vader que pasou á gaita galega e aos gaiteiros ao lado escuro. Queda moita guerra das gaitas; que a forza lles acompañe. -Para ben ou para mal, hai un antes e un despois de Foxo e da Real Banda de Gaitas. ¿Está dacordo en que é vostede un revolucionario? -Estou dacordo en que adiquei a vida á gaita, sempre tentei educar rapaces e xente na gaita da forma máis científica que considero. A primeira música que escoitei na miña aldea, no Caurel, foi a gaita. Eso marcou a miña vocación. Estudiei no seminario e logo fixen en Barcelona Filoloxía Inglesa. Sempre, aínda que fixen outros estudios, a miña vocación foi a gaita. -Pero daquela gaita do Caurel a estas "súas" gaitas, algo ten mudado... -Non é o mesmo contexto. A gaita era un instrumento pouco considerado e había que ter moita gana para dedicarte profesionalmente. Os tempos cambiaron, hoxe a gaita é un dos instrumentos que máis se estudia en Galicia. Haberá afeccionados á gaita, pero máis ca min non. -Molestaralle que lle chaman ás suas gaitas marciais "gaitas marcianas". Hai quen o acusa de transplantar un modelo de fóra... -É unha pregunta importantísima, porque é unha mentira dicir que nós non tocamos unha gaita galega. A versión que nós utilizamos da gaita galega para banda é unha gaita inspirada na tradición. Fixemos estudios de como foi no século trece, de como foi evolucionando e nunca apareceu a ronqueta por diante do gaiteiro, ¡eso ten cincuenta anos! E, ademais, ningún escocés identifica esta gaita que utilizamos nós como súa. -Hai galegos que tampouco... -Non identificarán a estética, pero o son e a música son os mesmos. Non son correctas estas críticas porque, pola mesma filosofía, non existirían Milladoiro ou Carlos Núñez, que son músicos máis irlandeses que a Real Banda escocesa. Por congruencia e por honradez, o que nós facemos é o máis correcto. -Teño un amigo con mala uva que di: "Agora que quitaron a mili obrigatoria, vai Foxo e pon as bandas de gaitas". Refírese a esa posta en escena casi militar... -Unha banda de gaitas que non vai ordenada da pena. Por educación, por respecto ao público, é fundamental. Aínda debería haber máis, estamos caíndo, precisamente, na falta de disciplina. Eso é o factor que nos distingue da vulgaridade. Falo dun orde, non desfilamos como os militares para nada. -¿Que crítica lle doe máis? -A falta de honradez, intoxicar con mentiras á opinión pública. Dicir que vestimos faldas escocesas non é verdade. Este traxe noso xa se empregaba no século XVI. -Este ano, na toma de posesión do presidente da Xunta triunfaron os violíns sobre as gaitas ¿doelle? -Para nada, simplemente é unha filosofía distinta. Incluso, despois de escoitar á conselleira de Cultura, vexo que coincide cen por cen coas miñas ideas: conxugar a modernidade coa tradición.-Seica vostede toca o clarinete, como Woody Allen... -Tiven dúas grandes afeccións na miña vida: as linguas modernas e a gaita. Comecei a estudiar alemán aos doce anos por afección e no seminario toquei na Escola Cantorum. Daquela, o instrumento oficial era o clarinete. Agora estou traducindo un libro de arte do alemán ao castelán.-¿E para desconectar da gaita?-Gústame camiñar polo monte, desfrutar da miña terra. -Que non é Edimburgo, aínda que digan... -Procuro tirar para o Caurel, que é a miña patria e fago o que podo por ela.

Conoce toda nuestra oferta de newsletters

Hemos creado para ti una selección de contenidos para que los recibas cómodamente en tu correo electrónico. Descubre nuestro nuevo servicio.

# data[].attributes.attachment_link.title
"É máis irlandés Carlos Núñez que escocesa a Real Banda"

# data[].attributes.attachment_link.description
Admirado por uns e criticado por outros, o seu modelo de entender a gaita ten revolucionado o mundo musical galego No ano 2005, no universo da palleta líbrase un combate que xa se poden rir da guerra das galaxias. Dun lado, os cabaleiros do imperio Foxo, que estenden os seus dominios máis alá do Padornelo; do outro, o resto.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Principiamos pola gaita de fol máis sinxela, aquela dotada unicamente de punteiro e ronco, que semella a máis antiga das que se documentan en Galicia. Seguindo a tónica xeral europea, as súas primeiras representacións iconográficas aparecen sobre os séculos XII e XIII. Da segunda metade do século XII temos un posible gaiteiro esculpido nun dos canzorros da igrexa de San Miguel de Eiré (Ferreira de Pantón, Lugo). Dun pouco máis tarde datan as dúas representacións da Igrexa de Santa Mariña de Esposende (Ribadavia, Ourense) (s. XII-XIII), onde unha muller e un animal tocan igualmente gaitas de fol cun só bordón. Tamén do século XIII temos as famosas iluminacións das Cantigas de Santa María onde, curiosamente, a única gaita de fol con punteiro cónico, é dicir seguramente de lingüeta dupla, se representa con multitude de bordóns, tantos que moitos autores pensan que este instrumento é froito da imaxinación do iluminador. Fose ou non, dúas cousas están claras: a primeira que seguramente, quen aquilo deseñou, ollara algunha gaita de fol con varios bordóns; e a segunda, que a tipoloxía sinxela da que estamos a falar, punteiro e roncón, gozaba xa de bastante predicamento no século XIII e que se segue a documentar con posterioridade na iconografía galega. De finais do século XIII ou principios do XIV data a figura dun anxo gaiteiro que aparece nun dos sepulcros de San Domingos de Ribadavia. No século XIV seguen a aparecer iconografías que amosan este mesmo tipo de gaita de fol: a do capitel de Melide, o gaiteiro representado nun capitel da igrexa de San Francisco de Ourense, a do anxo gaiteiro dun relevo do mosteiro de Santa Catarina de Montefaro (Ares, A Coruña) , ademais dos varios gaiteiros representados no convento de San Francisco de Betanzos ou a do can que toca a gaita na igrexa de Santiago da mesma localidade. Tamén en Santiago de Compostela, particularmente rico en iconografías medievais, achamos un gaiteiro probablemente esculpido no século XIV: o da Casa Gótica. Nesta mesma cidade, no Real Hospital, atopamos un canzorro do século XV que representa a un gaiteiro coa mesma morfoloxía de gaita de fol que vimos tratando. No século XVI parece que se segue a manter esta morfoloxía e no cadeirado do coro do mosteiro de San Rosendo de Celanova aparecen un bufón e un animal tocando o instrumento. Deste mesmo século data o que fora retábulo maior da catedral de Lugo, rematado por Cornelis de Holanda no 1534, no que aparece un gaiteiro que toca unha gaita de fol sen roncón e outro que semella tocar unha con este bordón, o que podería indicar que a primitiva gaita de fol sen bordón chegou ata esta época en mans de pastores. No século XVII seguimos achando representacións iconográficas de gaitas de fol fornecidas cun só bordón; caso do raposo que toca o instrumento, acompañado dunhas ferreñas, no cadeirado do coro da catedral de Lugo, obra de Francisco de Moure (Ourense) rematada no 1624. Este mesmo autor tallou pouco despois unha escena de natividade no retábulo da igrexa dos Escolapios de Monforte, onde se aprecia un pastor que toca un instrumento con roncón e punteiro.

En todas as iconografías que vimos repasando, a gaita aparece sempre sen tambor que a acompañe, situación que se mantén, polo menos en Galicia, ata pasado o renacemento. Como xa vimos ao falarmos do é moi posible que fose durante o século XVIII cando a gaita de fol comezou a formar parella con el, pois as iconografías do século XVII aínda non amosan esta parella, malia que si nos ensinan aos gaiteiros tocando a carón de músicos de frauta e tambor, como no cadeirado do coro de San Martiño Pinario. De aquí en adiante algunhas iconografías, como a da sancristía da catedral de Tui, amosan xa a gaita de fol formando parella co tambor.

O gaiteiro representado no banco do retábulo de Santa María de Meiraos (1614, Folgoso do Courel, Lugo) toca tamén unha gaita de fol "sinxela", acompañado no mesmo banco por un tamboriteiro con frauta e tambor. Neste século comezan xa a aparecer nas representacións da gaita de fol, tanto en Galicia como en Portugal, un elemento ata agora ausente: o freque pendurado do roncón, un ornamento tipicamente barroco que se manterá ata a actualidade e que aparece, por exemplo, nun relevo conservado do Museo Diocesano de Tui onde se ve un gaiteiro acompañado dunha muller que toca unhas .

No século XVIII seguen a documentarse unicamente gaitas de fol con roncón e punteiro, como a que aparece no retábulo da Expectación da catedral de Tui. No deseño que aparece no cantoral de San Paio de Antealtares (Santiago de Compostela, s. XVIII) aprécianse dúas parellas de músicos da época (semellantes ás da igrexa de Meiraos): un zanfoneiro acompañado polos ferriños e un tamborileiro de frauta e tambor acompañado por un gaiteiro cunha gaita de fol cos ornamentos do roncón que chegaron ata nós: o freque e a perilla.

A gaita de fol cun só roncón documéntase en toda Galicia, pero tamén en grande parte de Portugal, na zona norte de Zamora (Aliste e Seabra), así como no Bierzo e toda Asturias, chegando ata a parte occidental de Cantabria. Nesta grande zona conviven dous tipos bastante ben diferenciados por características que seguramente se mantiveron desde hai séculos: o da gaita de fole trasmontana e xabresa, e o da gaita de fol galega, portuguesa, berciana e asturiana.

Trasmontanas e xabresas difiren entre elas apenas en cuestións ornamentais; son gaitas de cumpridos calibres e rústicos acabados, características máis acusadas nas trasmontanas onde ata os foles carecen de vestido. Ambas as dúas soan con escalas onde os terceiros graos moi rebaixados producen un ambiente moi característico e particular, ao que se suman tamén o sexto e sétimo graos rebaixados que, xunto cunha subtónica tamén grave, dotan a estas gaitas de fol dun característico e inconfundible son.

Falándomos xa de Galicia, cómpre sobrancear que a única zona onde non aparece esta tipoloxía "sinxela" mesturada con outras máis recentes, con máis bordóns, está composta pola provincia de Lugo (agás nas áreas lindeiras coa comarca de Terra de Melide) a provincia de Ourense e as comarcas pontevedresas de A Paradanta, O Condado e Vigo. Fóra desta zona, que se corresponde aproximadamente coa metade oriental de Galicia, a gaita de fol "sinxela" aparece case sempre mesturada con outros tipos de gaitas de fol, ben como un resto dunha tipoloxía antiga que foi sendo substituída por variantes máis modernas que analizaremos nos apartados seguintes, ou mesmo e con frecuencia, como produto da degradación destas variantes máis modernas durante o século XX.

As escalas que producen os punteiros antigos das gaitas de fol sinxelas desta gran zona oriental de Galicia quererían ser analizadas, pero podemos adiantar que unha característica común a todas elas é unha subtónica e un terceiro grao bastante rebaixados respecto á escala temperada. As diferenzas substanciais que se achan verbo dos xeitos de dixitación e interpretación permítennos subdividila en varias subzonas das que pasamos a dar conta.

Zona central da provincia de Lugo e norte de Ourense. Esta zona abranguería as comarcas lucenses de A Mariña Occidental e Central, Terra Cha, Lugo (agás concello de Friol), Ulloa, Sarria, Chantada e Terra de Lemos, e as ourensás de Terra de Celanova, Ourense, Allariz-Maceda, Terra de Caldelas, Terra de Trives e Viana.

Os punteiros desta zona amosan unha grande variedade de tonalidades, polo que non puidemos definir diferentes áreas tendo en conta este aspecto. Así e todo, temos observado unha clara tendencia ao incremento na proporción de punteiros afinados en tonalidades agudas segundo avanzamos do sur para o norte, incluíndo tamén Portugal, Seabra e Aliste.

Neste territorio non achamos restos de tocar pechado . Todos os gaiteiros consultados (en Portugal, Seabra e nesta zona de Galicia) dixitaban en aberto e non lembraban que outros gaiteiros máis vellos dixitasen de xeito diferente a eles. Pola contra, como pronto veremos, nos extremos occiden-tal e oriental de Galicia, especialmente na súas partes montañosas, o tocar pechado ten chegado vivo ata nós, polo que a total ausencia de dixitación pechada nesta zona central é, cando menos, un feito curioso. A súa situación intermedia podería indicar que outrora o pechado si estivo presente na zona, mais non o podemos afirmar nin negar. Tamén debemos indicar que os gaiteiros desta zona central (incluíndo tamén Portugal, Seabra e Aliste) descoñecen, así mesmo, o tocar requinteado que, casualmente, tamén está presente en dúas zonas galegas que flanquean esta área. Posto que no resto da península, agás en Asturias, non se coñece o toque pechado, e dado que sabemos que as novas modas circularon historicamente dentro da península ibérica de sur a norte, quizais o toque aberto propio de gaitas de fol como as xeremies ibicencas, o sac de gemecs catalán, a gaita de fol portuguesa ou a gaita de fuelle sanabresa, se teña estendido cara a Galicia dende estas zonas penetrando polo sur galego. Esta hipótese vén apoiada pola distribución do toque pechado en Galicia e zonas lindeiras, pois o tocar aberto esténdese dende Portugal, Seabra e Aliste cara ao norte como unha mancha que cobre parte da metade oriental de Galicia e que deixa fóra da súa influencia as zonas montañosas, que son sempre as máis conservadoras debido ao seu estado de illamento.

Despois de moitos anos de traballo de campo, temos algo máis que unha impresión de que tanto o repertorio como o xeito de interpretar as melodías nesta zona central, son substancialmente diferentes dos doutras áreas, mais cumpriría apoiar estas afirmacións cunha análise detallada que queda pendente para outro traballo de maior extensión e detalle. Nesta zona aparecen tamén numerosos "cuartetos tradicionais", dúas ou tres gaitas de fol, tambor e bombo, aínda que o gaiteiro solista segue a estar moi presente, ben baixo a forma do dúo coa caixa, o trío coa caixa e o bombo, ou ben o tradicional cuarteto con caixa, bombo e clarinete.

Non coñecemos ningún taller antigo de gaitas de fol de especial relevancia nesta ampla zona, pese a que si existiron numerosos talleres que manufacturaban instrumentos para pequenas zonas, que rara vez superaban a extensión dun concello.

Por último, debemos apuntar que desta zona central procede a única iconografía galega que coñecemos onde unha gaita de fol é acompañada dun óboe popular soprado directamente coa boca. Como xa vimos ao falar das e , aparece esta nun fresco na igrexa de Proendos (Sober, Lugo) e está datada no século XVI.

Sur da provincia de Ourense. Esta zona abranguería tipicamente as comarcas de A Limia, parte da Baixa Limia, e quizais Verín e parte da comarca de Viana (concellos de A Gudiña e A Mezquita). Como na anterior zona, non achamos ningunha gaita de fol antiga con máis dun bordón. Dos portadores consultados, unicamente Francisco Villarino, gaiteiro de Escornabois (Trasmiras, Ourense), emprega unha gaita de fol construída no taller de Antonio García (Castro de Vilariño, Sobrado dos Monxes, A Coruña) aproximadamente no ano 1930, na que o característico desta zona melidense, foi ocupado por dous ronquillos de palleta, un deles agora fornecido cun diminuto pallón . Ademais, esta estraña gaita de fol, composta polo propio gaiteiro, porta sobre o ombreiro tres bordóns que saen doutras tantas buxas, unidos por un cordón ao máis puro estilo escocés. Estes tres bordóns son: un roncón, unha ronquilla de dúas pezas afinada na tónica do punteiro e outra ronquilla, tamén de dúas pezas, aínda que algo máis longa e afinada na dominante dúas oitavas por abaixo. Cando interrogamos o Sr. Francisco sobre esta estraña gaita de fol con cinco bordóns, explicounos moi claramente que se trataba dun antollo seu, insistindo en que as gaitas antigas daquela zona tiñan unicamente un só roncón.

Tamén existiu en Xinzo de Limia un "cuarteto tradicional" , Airiños da Antela, en que os dous gaiteiros, Felisindo Sotelo e José Villarino, encargaron a un artesán da zona, en palabras textuais do Sr. Felisindo, " dúas gaitas como as escocesas", é dicir, con tres bordóns sobre o ombreiro. Este mesmo home recoñeceu, coincidindo co Sr. Francisco Villarino, que esas gaitas non tiñan nada que ver coas "verdadeiras" gaitas de fol galegas, que soamente tiñan un roncón sobre o ombreiro.

O tocar característico da parte sur da provincia de Ourense é puramente aberto e nunca requinteado, máis con dúas peculiaridades exclusivas da zona: 1) os picados son acadados usando os tres dedos da man esquerda , e 2) estes picados, á parte de cumpriren a función de repetir as notas, son empregados como motivos constantes de ornamentación, producindo nas pezas un ambiente ornamental inconfundible.

Na zona sur de Ourense as gaitas de fol antigas amosan frecuentemente tons próximos ao Do. A máis antiga que tivemos a oportunidade de estudar, con máis de 125 anos de idade, emite a tónica en Do#. Máis cara ao sur, xa nos límites con Portugal e a provincia de Zamora, predominan de novo os punteiros afinados en Si natural. As follas das palletas características do sur da provincia de Ourense eran de forma algo triangular, moi semellantes a aquelas das comarcas de Arzúa e Terra de Melide e ás das zonas montañosas do oriente galego. Normalmente ían fornecidas cunha canga metálica.

Os punteiros máis agudos presentan ás veces paredes máis grosas e calibres internos menos cumpridos que os punteiros doutras zonas, malia que cara ao sur os calibres volven ser cumpridos e as paredes finas, con furados por veces extremadamente grandes. As gaitas antigas desta zona proviñan frecuentemente dos talleres do sur de Pontevedra. En concreto temos atopado un ronco do taller de Manuel Villanueva (Poio, Pontevedra) e varias gaitas completas do taller dos Represas (Xinzo, Ponteareas, Pontevedra). Tamén temos documentados varios talleres con certa influencia local; quizais un dos máis importantes fose o de José Vidueira Vaquero (Santigoso, A Mezquita, Ourense), continuado polo seu fillo José Antonio, do que temos atopado gaitas de fol en concellos veciños.

A agrupación instrumental máis característica desta zona foi, sen dúbida, o gaiteiro solista acompañado de caixa e bombo que, ás veces, ía fornecido cuns pratiños. Tamén os cuartetos con clarinete ou requinto foron frecuentes, e incluso aparecen algunhas murgas, caso da formada polo artesán frieirés do que vimos de falar, José Vidueira Vaquero. Temos constancia, así e todo, de moi poucas agrupacións tradicionais nas que dúas gaitas tocasen a dúo.

Zonas montañosas do Oriente galego. Abrangue a zona do Eo-Navia, as comarcas da Fonsagrada, parte da Mariña Oriental (concellos de Riotorto, Meira, A Pontenova, Pol e Ribeira de Piquín), parte da Mariña Central (concellos de Mondoñedo e Lourenzá) e Os Ancares, Quiroga e Valdeorras, aínda que canto máis ao sur máis se esvaece a súa personalidade. Quizais sexa esta, xunto coa comarca do Baixo Miño, unha das zonas máis arcaizantes no relativo á gaita de fol. Nela nunca aparecen gaitas de fol antigas con máis dun bordón. Os torneados que presentan os roncos e punteiros son moitas veces dunha sinxeleza que denota a conservación de tipos moi antigos, que, por outra parte, aparecen soamente nas gaitas de fol máis antigas doutras zonas. É moi curioso observar como os sopretes, ao contrario que os punteiros e roncóns, manteñen un considerable barroquismo no seu torneado. Este mesmo fenómeno témolo observado en todas as gaitas de fol antigas que tivemos a oportunidade de estudar nesta e noutras áreas.

Os punteiros máis apreciados nesta zona son aqueles de tonalidades máis fondas e polo tanto de lonxitudes considerables. As palletas con que ían equipados eran sempre relativamente pequenas, de follas triangulares e curtas, labradas das zonas máis moles da cana, montadas ás veces sobre cálamos de pluma de pita e unidas normalmente con cangas feitas de pequenos anacos de cana ou ben sen elas. A este respecto, comentan os vellos gaiteiros que a palleta que saía boa non precisaba de canga para tocar correctamente, esta aplicábase só cando as follas abrían máis da conta debido a unha má fabricación. Ao contrario que noutras áreas onde as follas das palletas se labran tendo unicamente presente o seu grosor, nesta zona é frecuente acharmos vellos gaiteiros que traballan as palletas observando a cana a contraluz ata que se acada unha transparencia uniforme.

Entre os gaiteiros destas montañas atopamos un virtuosismo que non ten parangón noutras zonas de Galicia. As dixitacións son normalmente pechadas (dixitación pechada) ou cunha forte tendencia ao pechado, sobre todo na consecución de determinados efectos propios e característicos da zona. O uso do requinteo ata o cuarto grao agudo é tamén moi característico, acadando os gaiteiros un especial virtuosismo nos fraseos requinteados.

Verbo dos xeitos de interpretación, debemos apuntar que a comarca da Fonsagrada é o único lugar de Galicia onde os gaiteiros consiguen acadar un verdadeiro picado coa gaita de fol. Este efecto non se consegue suprimindo a corrente de aire proveniente do fol mediante cortes provocados co brazo, como sucede noutras zonas de Galicia, senón cun xeito moi particular de dixitar que consiste en realizar os picados co polgar da man esquerda. Este estraño xeito de picar introduce, entre nota e nota, un perfecto silencio entanto que o roncón segue a soar acompañando a melodía. Os gaiteiros que practican este estilo introducen estes picados de xeito constante ao longo das melodías, o que non ocorre cos cortes de aire que se fan noutras zonas e que normalmente non serven máis que para marcar algún cambio de melodía ou para resaltar algunha parte da mesma. Varios son os vellos gaiteiros desta zona que conseguen acadar este apreciado, por dificultoso e espectacular, efecto. O seu mellor representante é o Sr. José Marentes (Santa Xuía, A Fonsagrada), quen aprendeu este particular estilo imitando un vello gaiteiro da parte eonaviega de Asturias chamado Andeu.

Nesta parte oriental de Galicia o conxunto instrumental típico segue a ser aquel que dominou o noso folclore en séculos pasados: gaita de fol acompañada de tambor ou caixa , aínda que non foi estraña a presenza de cuartetos con clarinetes e mesmo algunha pequena murga.

Existiron na zona oriental varios talleres de grande importancia, algúns deles xa fóra da Galicia administrativa como o de Grandas de Salime ou o de Domingo Álvarez Rodríguez (1865-1968), O Galfarro, da Pumareda (A Veiga), que tantas gaitas de fol produciron para a parte norte desta zona que nos ocupa. Isto non debe resultar estraño, posto que as características culturais propias desta área esténdense máis alá das fronteiras administrativas galegas para abranguer gran parte das zonas occidentais de Asturias e León. A interinfluencia déixase notar tanto na dixitación coma nos recursos estilísticos, repertorio, feitura das gaitas de fol etc. De feito, non só organoloxicamente falando é imposible distinguir a parte nororiental de Galicia da zona occidental de Asturias, senón que outras facetas do folclore son tamén absolutamente indiferenciables, por canto podemos incluír nesta área a zona occidental de Asturias ata polo menos o río Navia .

# data[].attributes.attachment_link.description
Principiamos pola gaita de fol máis sinxela, aquela dotada unicamente de punteiro e ronco, que semella a máis antiga das que se documentan en Galicia. Seguindo a tónica xeral europea, as súas primeiras representacións iconográficas aparecen sobre os séculos XII e XIII.

# data[].attributes.attachment_link.description
Portal da Asociación de Gaiteiros Galegos

# data[].attributes.body
‘Luar’, a gaita e os gardiáns da tradición

# data[].attributes.body
GUERRA DAS GAITAS ???

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Como ben é sabido, o nome deste empresario courelao ocupa a primeira plana, por non dicir case a única plana, do corpo do conflito, pois no ámbito empresarial, o resto das planas son ocupadas por aprendices das súas artes empresariais, repartidos e repartidas por toda Galiza.

O seu proxecto e legado, consistiu nunha aventura empresarial, de carácter moi rendible e produtiva, polo mundo da música e a cultura tradicional galegas, o problema reside en que este proxecto, para ser viable e rendible, precisaba pasar por enriba da cultura tradicional galega a costa de implantar un modelo creado a partir dun fervor e unha devoción persoal por unha cultura allea, como ben se leva demostrado no caso do señor Foxo coa cultura escocesa, ademais, e isto é o peor de todo, unha obsesión e unha teima pola revisión da historia, tanto da cultura como da música tradicional galegas, baixo os seus intereses, o que fai que se estableza de facto, a postura que podemos considerar oficialmente como a postura revisionista dentro da guerra das gaitas, contraria ás posturas tradicionais ou ortodoxas, que desbotan o modelo implantado por Foxo.
O modelo de Foxo
Tomando como base a cultura escocesa, o modelo do señor Foxo fíxose patente en parte das numerosas bandas de gaitas da Galiza, bandas cuxo momento álxido podemos encadrar na década entre o ano 1993 e o ano 2003.

Grazas o traballo de colectivos como o Colectivo en Defensa da Gaita, a través das súas análises, podemos coñecer e comprender os numerosos elementos da cultura escocesa presentes no modelo implantado por Foxo. En primeiro lugar atópanse as gaitas, que na versión de Foxo preséntanse coa disposición dos seus elementos cambiada: ronco e ronquetas cara arriba e a forma do fol rectangular e non redondeada. Dentro deste primeiro elemento, referido ás gaitas atópase a cuestión tecnolóxica. Nesta cuestión, Foxo introduciu elementos nunca vistos no panorama da cultura tradicional galega ata o momento da súa irrupción, como poden o pallón de plástico en vez de cana e o punteiro de polipenco en vez de madeira. No caso do pallón de plástico, arguméntase que este novo pallón actúa dunha maneira mais estable e mellor ante as variacións de temperatura e humidade, e no caso do punteiro de polipenco, arguméntase que así se deu paso a unha produción maior e de menor custo de punteiros para poder atender a toda a demanda de alumnado que houbo, sobre todo no período entre 1993 e 1998. Curiosamente este último argumento da demanda de alumnado é un dos principais argumentos cos que xustifican o propio impulso da creación de bandas de gaitas, aludindo a que o formato clásico da agrupación de música tradicional era un formato insuficiente, incluso certos sectores chegaron a cualificar a este formato como obsoleto.

En segundo lugar, referente á percusión, neste modelo é incuestionable que non se utiliza percusión galega, nin na morfoloxía externa dos instrumentos, nin nos ritmos musicais que se lle aplican as pezas, nin no xeito e técnica de execución, nin, por suposto, no son final resultante, ademais concretamente en relación a marca de percusión Premier, para este modelo, este tipo de percusión é máis axeitada que a tradicional pois, segundo eles, adáptase mellor, aportándolles unha maior sonoridade.

En terceiro lugar, no referente á vestimenta defendida polo modelo instaurado polo señor Foxo, é unha realidade, que ata agora ningún estudio de rigor puido identificar o exposto polo modelo de Foxo coa cultura de Galiza, a pesar de que Foxo e sectores afíns seguen a porfiar sobre bases iconográficas e investigacións.

En cuarto lugar, igual de importante que o resto, está a cuestión referente á introdución de repertorio non galego de xeito maioritario e progresivo onde abundan sons de percusión militar e escalas musicais foráneas, ademais da notable e rechamante modificación de gran parte das pezas galegas, entre outros fenómenos que só poden conducir á desnaturalización do pouco repertorio galego que tocan, xa que a este se lle aplican ritmos, percusións e ornamentacións melódicas diferentes ás galegas.

En quinto lugar, está a cuestión referente á normalización e institucionalización da formación, cuestión que presenta dous elementos de alarma fundamental: por unha parte dicir que, por tanto, as técnicas formativas tampouco son galegas, xa que para estudalas e perfeccionalas ben traen profesores de Escocia e a Bretaña para impartir as aulas. Por outra parte, un dos puntos máis doentes deste conflito son as consecuencias formativas para estes miles de rapaces dado que están a recibir unha información castrada, edulcorada polo que están sendo educados no autodesprezo ó que é da terra e que en definitiva lles están ocultando de maneira intencionada un grande número de aspectos da nosa cultura e tradición.

En último lugar e non por iso menos importante, é o propio concepto que supón unha banda de gaitas, que se ben se pode adaptar na nación galega, collendo unha formación tradicional galega e adaptando a loxística numérica de músicos ata formar o entendido como banda de gaitas, é un concepto que xeralmente nunca estivo arraigado na cultura e na música tradicional galegas, na maneira que si o estivo por exemplo en nacións como a escocesa.

Estes elementos mencionados son, en liñas xerais, os que configuran o modelo que contempla o proxecto do señor Foxo, que como vimos, non constitúe en absoluto un proxecto musical nin cultural, senón un proxecto empresarial, que mesmo as institucións autonómicas galegas recoñecen, como foi o caso da afirmación do expresidente da Deputación de Ourense, Xosé Lois Baltar, feita diante da Asociación de Gaiteiros e doutros colectivos, de que ´´eles sabían que aquilo era un invento, é máis, que non lles importaba que non fose galego, pois o invento funcionaba moi ben e que tiñan moitos cartos investidos nel ''.
A análise marxista da ''Guerra das gaitas ''
Decidín realizar unha análise deste fenómeno baixo postulados marxistas por dúas razóns principalmente: en primeiro lugar pola miña condición de marxista e en segundo lugar porque esta guerra particular tamén chega ó espazo do debate marxista, xerando numerosas visións que se enfrontan entre si.

Para realizar esta análise, dende o marxismo sabemos que, en relación á cuestión nacional, é preciso partir dunha premisa fundamental: a existencia dunha nación ven delimitada por catro elementos que deben darse en conxunto, estes elementos son a lingua, o territorio, a economía e a cultura. No caso da "Guerra das gaitas", o elemento que estará en disputa é a cultura.

Pois ben, temos que ter presente que a cultura, como elemento identificador da nación non pode ser modificado baixo unha construción artificial de enxeñaría social, pois é a propia nación a que usa a súa cultura como un dos instrumentos para o recoñecemento do dereito á autodeterminación por parte desa nación. A cultura é un proxector da realidade material en cada momento de cada nación, polo tanto é un elemento nun proceso permanente de cambio e este proceso non pode, e isto non o creo, isto o afirmo, non pode ser interrompido por un delirio dunha elite para os seus propios fins e beneficios.

No debate marxista sobre a cultura sempre, xurde o debate en torno á constante modificación da simboloxía dunha nación, como parte da súa cultura. Falamos neste caso da creación de simboloxía que substitúa á antiga, principalmente as bandeiras, os escudos e os himnos. E estes casos de creación dunha simboloxía nova responden, na maioría dos casos ás consecuencias dalgún proceso, en maior ou menor medida, revolucionario e/ou emancipatorio.

É aí onde radica o fundamental do debate, e é entender a función da simboloxía dunha cultura para así entender que a simboloxía é excepcionalmente o único campo da cultura que se pode modificar, precisamente porque a súa función da simboloxía é a de facer constar unha realidade sociopolítica concreta, pero non segundo a segundo como así fai constar a cultura en xeral, senón encadrada nunha etapa histórica concreta.

Poñamos como exemplo a transición entre dúas realidades políticas: o Imperio Zarista Ruso e a Unión de Repúblicas Socialistas Soviéticas (URSS). Unha vez finalizada a Revolución Bolchevique, decidiuse cambiar a bandeira zarista pola bandeira soviética, porque entendían que a simboloxía zarista xa non podía representar e facer constar a nova etapa histórica e era necesaria outra simboloxía que si a fixese constar. Un suceso histórico que reforza esta tese é a afirmación extraída do primeiro Congreso dos Soviets da URSS en decembro de 1922, finalizada a revolución, de que a bandeira do movemento comunista debe converterse na bandeira oficial estatal, precisamente por todo o que acabo de explicar. Agora ben, ninguén obvia, a pesar do mencionado, que se ben é certo que nese momento era necesaria unha nova simboloxía, tamén é certo que as distintas culturas nacionais do futuros pobos soviéticos non cambiaron nun minuto a outro por descolgar a bandeira zarista e izar a bandeira soviética. Por outra parte, cando se dá a desintegración da URSS en 1991, o himno da creada Federación Rusa cambia a súa letra respecto do himno soviético, pero mantén sen embargo a melodía intacta, precisamente porque se entende, incluído dende as elites burguesas oportunistas que dinamitaron a URSS, ignorando o resultado do referendo de conservación, que esa melodía xa forma parte ineludible da cultura rusa, vendo aquí que incluso existen casos onde a simboloxía, excepcionalmente o único campo da cultura que se pode modificar, non se modifica.

Velaquí a explicación de porque a simboloxía é excepcionalmente o único campo da cultura que se pode modificar, entendida esta principalmente como o referido a bandeiras, escudos e himnos.

Agora ben, unha das múltiples visións do debate marxista en torno á cultura e neste caso á cultura galega, a raíz do fenómeno da Guerra das gaitas, é a que sostén que o proxecto do señor Foxo é totalmente lexítimo precisamente porque tamén historicamente se rachou coa simboloxía do Reino de Galiza e se creou a principios do século XX unha bandeira nova, un novo himno e un escudo modificado.

Non vou volver a explicar o porqué da miña visión, cuxa tese principal é que a simboloxía é excepcionalmente o único campo da cultura que se pode modificar, o que si afirmarei, clara e rotundamente, respecto ás persoa defensoras da outra visión é que a través da súa visión evidencian un completo descoñecemento e unha completa incomprensión da opresión nacional e o colonialismo cultural que sufre a nación galega como nación oprimida, e afirmo isto sen caer en nacionalismos pois ata agora considereime patriota da miña nación e nunca nacionalista, recordemos por exemplo que en China e en Corea a antítese por antonomasia do comunismo foi sempre o nacionalismo e no caso da dinamitación da URSS e a República Federal Socialista de Iugoslavia, o principal axente que usaron burguesía e a oligarquía, para dita dinamitación, foi o nacionalismo.

Por outra parte, está a cuestión tecnolóxica. A pesar de todo os argumentos que presenta a postura revisionista, o primeiro que chama a atención é a contradición existente entre un intento constante de revisión da historia da gaita galega e unha implantación simultánea de materiais contemporáneos que rompen definitivamente coa historia, destacando por suposto todo tipo de plástico. En segundo, o que chama a atención, é que o debate en torno ós argumentos da postura revisionista non é un debate pechado, pois por exemplo, existen voces que consideran falaz a publicidade positiva que recibe o pallón de plástico. Nesta cuestión tecnolóxica considero fundamental, primeiramente que se peche o debate mencionado, para o cal é preciso un esforzo colectivo de entendemento e dialéctica entre todos os sectores sociais que engloban as dúas posturas: a tradicionalista e a revisionista. No meu caso, a experiencia persoal levoume, como no resto de cuestións a posicionarme na postura tradicionalista pois como gaiteiro comecei empregando pallón de plástico e levo moito tempo satisfeito da decisión de haberme cambiado ó pallón tradicional de cana.

Para finalizar, en relación á postura que combato, considero que basta con que nos paremos a pensar precisamente en quén é o motor modificador da cultura nun momento histórico concreto para entender se a súa modificación é lexitima ou non. Non é o mesmo unha modificación dada dende un proceso de acción das clases populares, é dicir da maioría, que unha modificación dada dende unha elite empresarial e academicista, é dicir da minoría, como un proxecto de enxeñaría social, baixos uns intereses concretos. Precisamente dende o corpo doutrinal liberal, unha das críticas menos rigorosas ós réximes comunistas era que a súa elite pretendía impoñer mediante enxeñaría social unha cultura nova ás clases populares dende arriba, nada mais lonxe da realidade. Diferenciemos entre enxeñaría social e unha especie de pedagoxía de estado.

En definitiva, deixémoslle á nación escocesa a súa cultura e vivamos e desfrutemos da nosa, porque por exemplo, ben é certo que a pesar de todo o que pasou en Rusia no 1917 e no 1991 en ningún deses dous anos se deixou de facer música rusa tradicional exactamente da mesma maneira e coa mesma estética e instrumentos, por iso é tradicional porque constitúe unha das múltiples simboloxías definidoras dunha realidade nacional-popular concreta.
Identificar ás elites en cuestión e ós seus intereses nesta guerra
En relación a Foxo, sen embargo, o feito que ocupa a plana da actualidade máis recente, a pesar de encadrarse entre marzo e abril do ano 2014, é o que certos sectores informativos denominaron como o intento de Foxo de separar á Real Banda de Gaitas da Deputación de Ourense, mediante a intención de que a Real Banda pasase a estar rexida ou tutelada por una fundación, cuxa denominación oficial foi "Xosé Lois Foxo-Real Banda de Gaitas", sen o termo "da Deputación" que ate o de agora incluía, segundo consta o Rexistro das Fundacións de Interese Galego. Este foi un intento completamente fracasado, tralas medidas inmediatas tomada por Baltar que el mesmo cualificou de firmes e irrevogables.

Evidentemente, este movemento non responde máis que a unha guerra polo poder pleno, dun medio tan rendible e produtivo, como é a Real Banda e o seu desafogado estilo de vida a través das subvencións públicas, principalmente da Deputación de Ourense. Dado que estas subvencións seguirían sendo percibidas pola Real Banda, a pesar de que esta deixase de pertencer á Deputación, o único que se nos presenta é un enfrontamento entre dous sectores da pequena burguesía ourensá, o sector de Foxo e a Real Banda, por unha parte, e o sector de Baltar e a Deputación por outra. Este foi un enfrontamento, onde a moi desigual correlación de forzas beneficiou claramente a Baltar e á Deputación de Ourense.

Tras todo o enunciado, resulta moi doado darse de conta, de que evidentemente hai tecida unha rede de nomes, ademais de Xosé Luís Foxo e Xosé Manuel Baltar, que está detrás da perpetuación e sostemento deste proxecto.

En primeiro lugar está a Xunta de Galicia. Recordemos que despois de formarse o novo goberno municipal de Martiño Noriega na capital galega, bastou con esperar uns días para ver como a Real Banda de Gaitas de Foxo intervía na celebración do Día de Galiza, e o alcalde da capital, autodefinido como nacionalista galego, non consegue evitar esta intervención. Esa loita do alcalde da capital, tivo que ser contra o entorno de Núñez Feijoo, pois o baltarismo e a súa respectiva deputación na teoría non ten nada que ver en asuntos e cuestións dun concello que non sexa ourensán.

En segundo lugar está todo o aparato de opresión cultural á nación galega. Recordemos que é precisamente durante os anos 20 pero sobre todo nos anos 30, en tempos da República, cando os gaiteiros eran considerados artistas da música e a cultura e admirados como nunca antes se fixera. Posteriormente, dende o franquismo de posguerra ata o tardofranquismo, xa se encargaría o propio aparato represor do réxime, de aniquilar con especial énfase todo elemento cultural das nacións históricas do estado. Isto fixo que durante mais de corenta anos, a diferenza dos músicos das bandas de música, os gaiteiros e todo músico tradicional fosen considerados das mais menosprezadas maneiras, pouco menos que ´´lacazáns amigos do viño '', polo que durante o posterior esforzo pola redignificación do gaiteiro e a música tradicional, se dera un espazo en branco no coñecemento da poboación sobre este tema, o que fai moi doado que existan persoas que intenten sacar partido da recuperación dun completo e complexo patrimonio histórico, como acontece con Foxo e o seu actual legado.

En terceiro lugar e establecendo unha liña de unión entre os dous apartados anteriores, e froito da conxunción entre o foxismo e o fragismo, está precisamente ese proxecto idiosincrático pero anti-identitario, que Manuel Fraga denominaba como ´´un galeguismo por enriba de ideoloxías''. Ese proxecto limitábase basicamente a un pobre rexionalismo galego empapado de dereita wagneriana (de aí a creación de elementos como as gaitas marciais), onde por exemplo sempre se tentou impoñer o Antigo Himno do Reino de Galiza sobre o actual Hinmo Galego, pois nin Fraga nin Foxo ignoraron nunca o carácter de clase proletaria e popular que sempre presentou o actual Hinmo Galego, de aí precisamente que se use a denominación ´´un galeguismo por enriba de ideoloxías'', precisamente para deixar clara a sinatura do insistente e característico antimarxismo de Fraga. Recordemos cando Castelao, en referencia ó rexionalismo, o definía como algo ´´cativo,o rexionalismo, que non lle da nada a ninguén e que non serve para resolver os problemas máis sinxelos''.
Conclusión
Non podo concluír este artigo máis que cun chamamento, o chamamento a sermos conscientes de que o principio de autodeterminación dunha nación só se pode dar en consonancia coa loita desa nación por exercer dito principio. Esa loita ten moitas frontes e unha delas é a fronte cultural, a cal non é menos relevante que o resto de frontes que compoñen a loita dunha nación pola súa autodeterminación. Hai que ter presente que é precisamente, en momentos de crise dos movementos de liberación nacional, onde a fronte cultural se presenta como vangarda á hora de non perder posicións en relación á conciencia nacional, posicións que se volven a gañar cando o movemento de liberación nacional supera dita crise e a fronte política supera como vangarda á fronte cultural.

Agora somos conscientes de que dende hai varias décadas, unha parte da fronte cultural da nación galega, a referida á música e vestimenta tradicional, leva aguantando unha contaminación de carácter notable, principalmente na provincia de Ourense e sabemos que esa contaminación ven precisamente da clase empresarial da pequena e mediana burguesía e engloba a un conxunto de persoas entre as cales destacan as mencionadas ó longo deste artigo. É fundamental ter presente, que todo ese conxunto de persoas lograron implantar a postura revisionista, como unha doutrina asentada e aceptada socialmente, polo menos a curto prazo. Ademais, e non menos importante, debe quedar ben claro que non soamente se debe sinalar a todo este compendio de persoas, pois tamén en persoas contrarias ó revisionismo de Foxo se evidencian actitudes igual de revisionistas, como por exemplo a implantación do anelado de metal nos roncos e ronquetas, implantación hexemónica hoxe en día no mundo da gaita galega e argumentada baixo unha mellora estética, agora hoxe en día asequible, pero que sen embargo non presenta ningún argumento positivo en relación á sonoridade da gaita. Por iso e con independencia de que non é necesario ser marxista para enfrontarse á postura revisionista, considero concluír este artigo afirmando con rotundidade que toda persoa inmersa nesta parte da fronte cultural e que se considere marxista debe adoptar a postura tradicionalista en aras de ser consecuente ideoloxicamente, e afirmo isto, cunha proclama que resume todo o expresado no artigo e que vai dirixida a toda persoa consecuente coa realidade histórica e cultural galega, no referido á música e vestimenta tradicional, e que asume a loita na fronte cultural como unha parte dun total, entendido este total como a súa loita pola autodeterminación da súa nación. Esa proclama é: nin guerra entre gaitas nin paz entre clases.

# data[].attributes.attachment_link.title
O Marxismo e a Guerra das Gaitas - Diário Liberdade

# data[].attributes.attachment_link.description
Como ben é sabido, o nome deste empresario courelao ocupa a primeira plana, por non dicir case a única plana, do corpo do conflito, pois no ámbito empresarial, o resto das planas son ocupadas por aprendices das súas artes empresariais, repartidos e repartidas por toda Galiza.

# data[].attributes.body
Cómo é a gaita galega tradicional?
Qué é tradicional e qué non o é? Por qué se admiten certas innovacións e non outras?
Fol de goretex, palletas de plástico, gaita marcial,....
A dixitación aberta é válida ou o toque pechado é máis purista?

Que cada quen se forme a sua opinión.....

# data[].attributes.headline
Punteiro polivalente apto para varias dixitacións

# data[].attributes.subject
Punteiro polivalente apto para varias dixitacións

# data[].attributes.attachment_link.title
Punteiro en Do, cromático, para aberto e pechado

# data[].attributes.body
Premio de Excelencia a la Cultura

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
El fundador y director de la Real Banda de Gaitas, Xose Lois Foxo, visitaba los estudios de Radio Ourense para repasar la trayectoria de la banda después de que se les haya sido concedido el Premio de Excelencia a la Cultura. Recogerán el galardón el próximo 13 de abril.

Escucha Entrevista a Xose Lois Foxo en Play SER

Quiso la casualidad que la visita coincidiese con el día de San Patricio, festividad muy celebrada en el mundo anglosajón y en el que la Real Banda de Gaitas ha participado en varias partes del mundo, como Dublín, Sidney, Chicago, Nueva York o Melbourne. En estas dos últimas localidades, además, recibieron las llaves de la ciudad.

Foxo aprovechaba su paso por los micrófonos de Radio Ourense para recordar algunas anécdotas que le sucedieron a la agrupación a lo largo de sus viajes, cuando visitaron zonas como Yakarta o Montevideo, donde hubo momentos emocionantes con los emigrantes gallegos, y sus actuaciones en la Gran Muralla China o en el Vaticano.

Además, el director adelantó que se encuentran en estos momentos trabajando en un libro que recopila los 30 años de historia de la banda gallega.

# data[].attributes.attachment_link.title
Xose Lois Foxo: "Sempre tive como máxima facer as cousas o mellor posible"

# data[].attributes.attachment_link.description
El fundador y director de la Real Banda de Gaitas, Xose Lois Foxo, visitaba los estudios de Radio Ourense para repasar la trayectoria de la banda después de que se les haya sido concedido el Premio de Excelencia a la Cultura. Recogerán el galardón el próximo 13 de abril.

# data[].attributes.body
Blog del programa radial "Con Vós" de Ramón Suárez "O Muxo",que se emite desde Buenos Aires, por AM 660 Radio Amplitud, www.radioamplitud.com.ar , los domingos de 17 a 19 hora argentina.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Aires da Terra fue el grupo folcklórico gallego más importante y el primero en marcar la línea que se siguió en todo el siglo XX. Fundado por el farmacéutico pontevedrés Perfecto Feijoo, en cuya rebotica ensayaban, comenzaron a actuar en 1900 contrariando los gustos de la sociedad y al margen del aparato cultural de la época. Salvo el tamborilero que era aldeano , el resto de los componentes eran personas bien establecidas en la villa, gente de la "buena sociedad", que transportó fielmente las formas artísticas del campo a la ciudad.

Concretaron un proyecto estético bien elaborado, sin intereses económicos y con un objetivo social reivindicativo. Confiaban en los valores de una Galicia, ya por entonces desfalleciente, y querían convencer, primero a las elites y después al público en general, de que el habla, el traje y la música de las aldeas pueden ser izados como estandartes nobiliarios.

Si hoy cualquiera puede vestir un traje gallego con legítimo orgullo, o pasar una canción gallega en los medios de comunicación es gracias a los que dieron el primer paso. Dijo Feijoo "Cando criei o meu coro, o traxe galego xa desaparecera do uso das xentes de Galicias, fora o que fose o seu plano social:Cecais algún fillo doutra rexión e poucos galegos de mal gusto vestíano en Carnaval para faceren ridiculeces e patochadas. Os mesmos primeiros coristas de "Aires da Terra" a pesares da súa cultura, aínda o vestiron con recelo".

"Cuando creé mi coro, el traje gallego ya dejara de ser usado por las gentes de Galicia, cualquiera fuese su plano social. Quizás algún hijo de otra región y pocos gallegos de mal gusto lo vestían en Carnaval para hacer ridiculeces y fantochadas. Mis primeros coristas de "Aires da Terra" pese a su cultura aún lo vistieron con recelo".

Cuando Aires da Terra se presentaba en Madrid con éxito en los mejores salones, no sólo defendía con valor la imagen de una cultura tradicional fuera de su contorno, sino que, implicitamente, estaba aleccionando a las oligarquías gallegas contra su desapego.

En 1914, Aires da Terra realizó una gira por Argentina y allí, en lo más dulce del triunfo, va a desaparecer. Al largo de catorce años, Aires da Terra actuara gratuitamente, y Feijoo prefiere disolver el coro en la cumbre de su fama, cuando aparecen los intereses económicos y amenazan prevalecer sobre la labor de restauración de la dignidad gallega.

Información arranxada do material do CD (grabaciones originales de 1904) AIRES DA TERRA.

Editado en 2004 coa colaboración do Concello de Pontevedra, Museo de Pontevedra e a Radio Galega

# data[].attributes.attachment_link.description
Aires da Terra fue el grupo folcklórico gallego más importante y el primero en marcar la línea que se siguió en todo el siglo XX. Fundado por el farmacéutico pontevedrés Perfecto Feijoo, en cuya rebotica ensayaban, comenzaron a actuar en 1900 contrariando los gustos de la sociedad y al margen del aparato cultural de la época.

# data[].attributes.body
Páxina da Associação Portuguesa para o Estudo e Divulgação da Gaita-de-foles, cun artigo sobre a gaita galega

# data[].attributes.attachment_link.title
Um Mundo de Gaitas - Associação Gaita de Foles