# data[].attributes.headline
Martin Lasuen eta Nahia Larrinaga: Nenufar Zuria

# data[].attributes.subject
Martin Lasuen eta Nahia Larrinaga: Nenufar Zuria

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Europako nenufar zuria ( Nymphaea alba) ninfazeoen familiako zuridun uretako landare bakarti bat da, Europako eskualde epeletako ur-ibilgu gez lasaietan eta urmaeletan bizi dena. Espainian zehar ere aurkitu ditzakegu landare mota hau. Landare erregularra da , katilu formakoa, orokorrean 5 - 12 cm-ko zabalera izaten du. 20 petalo zuri inguru ditu, edo gutxitan, petalo gorriak eta lau sepalo. Anterei erreparatuz, kolore hori sakonekoak dira non bertan polena izaten duten. Hosto flotatzaileen linboak 10-25 cm-ko luzera izaten du, borobil edo obalo formakoa eta bekiolo luzea ditu. Berde iluna eta distiratsua goialdean, eta marroi gorrixka azpian. Urperatutako hostoek bekain motza eta linbo leuna dute.

Ba al dakizu

Landare honen loraldia ekaina eta iraila bitartean gertatzen da eta eta udazkenean biltzen da. Nenufar gainazalean flotatzen du, baina loraldiaren ondoren pedunkulua biribilkatu egiten da eta fruitua garatzen den lorea ur azpira arrastatzen du. helduak daudenean, berriro askatzen dira azalera. Haziek airez betetako arilo baten laguntzaz flotatzen dute, eta olatuek eta korronteak sakabanatzen dituzte. Azkenik, hondoratu eta hondoko lohian ernetzen dira.

Ba al dakizu

Landarearen zenbait ezaugarri

Nenufar zuriak posizio eguzkitsuak behar ditu, eta 40-100 cm-ko sakonera duten ur tokiak. Horrez gain, mugimendu gutxiko urak edo ur geldiak gustuko ditu gehienez 2m-ko sakonerakoak.

Bere ezaugarri nagusia, bere bi hosto motetan datza: mota batekoak uraren barruan daude eta besteak gainazalean flotatzen.

Landare honen sustraiak 4,5 metroraino neur daitezke, beraz, gomendagarria da landare horiek ur sakonetan haztea.

Ur ondoan dauden hostoek arrainak babesteko funtzioa dute, era berean, gehiegi ez hazteko balio dute.

Zein da bere bizi zikloa?

Nenufarearen laborantza, oro har, udan loratzen da; maiatzetik irailera bitartean. Loreen iraupena oso laburra izaten da, eta lau eta bost egun bitarteko bizi-epea izaten du.

Zikloaren lehen egunean, lore horiek brandyaren antzeko usaina zabaltzen dute.

Bitxikeriak

Propietate sendagarriak egotzi zaizkio, hala nola antiafrodisiakoa, lasaigarria eta antikolinergikoa.

Antzina komentuetan eta apaiztegietan bezala erabiltzen zen.

Propietate sendagarriez gain onura terapeutikoak ere egotzi zaizkio.

Haziak kafearen ordezko gisa erabil daitezke eta loreak gatzunetan gorde daitezke.

Lur azpiko elikagai gisa erabiltzen dira batzuetan iparraldean.

# data[].attributes.attachment_link.title
Txikipedia:Nenufar zuria - Wikipedia, entziklopedia askea.

# data[].attributes.attachment_link.description
Europako nenufar zuria ( Nymphaea alba) ninfazeoen familiako zuridun uretako landare bakarti bat da, Europako eskualde epeletako ur-ibilgu gez lasaietan eta urmaeletan bizi dena. Espainian zehar ere aurkitu ditzakegu landare mota hau. Landare erregularra da , katilu formakoa, orokorrean 5 - 12 cm-ko zabalera izaten du.

# data[].attributes.headline
Mikel Gonzalez eta Olaia Eizagirre: Arkakarats

# data[].attributes.subject
Mikel Gonzalez eta Olaia Eizagirre: Arkakarats

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Arkakaratsa ( Rosa Canina) basa-arrosaren fruitua da, Rosa generoko landarearena. Basa-arrosa, maiatzetik uztailera loratzen da mendian eta basoan normalean eta fruitua, hau da, arkakaratsa, udara amaieran eta udazken hasieran, loreen polinizazioaren ondoren eta negu osoan ikusi daitezke adarretan zintzilik.

Nolakoak dira?

Ba al dakizu

II. Gerra Mundialean, ikasle ingelesek betebehartzat zuten arkakaratsak biltzea, honekin arkakarats jarabea egiteko, C bitaminan aberatsa. Gerra testuinguruan, laranja inportazioa erabat moztuta baitzegoen, eta C bitaminaz hornitu beharra zuten.

Gorri- laranja izan ohi da, baina more ilunetik beltzeraino izan daiteke espezie batzuetan fruituaren kolorea. Egiturari dagokionez, mamitsu eta arrautza formakoa da, luzeraz 15-25 mm izan ditzake. Gainera, bere barnean 20-30 fruitu nimiño ditu, bakoitza hazi bakarrarekin.

Ekosistema

Arkakaratsa, sastraka ekosisteman bizi ohi da, zehazki, sastraka mediterraneoan, hau da: klima epel, garaiera ez oso altuan eta bestelako landare handiagoekin tartekaturik. Bestalde, zenbait ugaztunekin harremandu ohi da honako ekosistema osatuz, esaterako: azeria, untxia, oreina, hainbat hegazti...

Itsas mailatik 1500 metrotararteko altueran bizi daiteke, klipa epeletan batik bat. Goi-mendi zein mendi-ertainetan eta bestelako baso eta zuhaixka inguruneetan ere ageri daitezke.

Nola ugaltzen da?

Polinizazio entomofila bitartez ugaltzen dira, hau da, intsektuek garraiatutako polenaren bitartez, adibidez, erleek. Horretarako, basa-arrosa landareak intsektu polinizatzaileentzat erakargarriak izaten saiatzen dira, usaimenaren bi, hauek bere nektarra hartzeko.

-Gordinak ere jan daitezke, baiak bezala, ileak kenduta.

-Apaingarri bezala.

-Sendagai bezala, b eherakoaren aurka adibidez eta arkakaratsen ileak eztiarekin nahastuz, heste-zizareak kanporatzeko ere erabili daitezke.

# data[].attributes.attachment_link.description
Arkakaratsa ( Rosa Canina) basa-arrosaren fruitua da, Rosa generoko landarearena. Basa-arrosa, maiatzetik uztailera loratzen da mendian eta basoan normalean eta fruitua, hau da, arkakaratsa, udara amaieran eta udazken hasieran, loreen polinizazioaren ondoren eta negu osoan ikusi daitezke adarretan zintzilik. Ba al dakizu II.

# data[].attributes.headline
Danel Villasante eta Amaia Zamora: Platano arrunta

# data[].attributes.subject
Danel Villasante eta Amaia Zamora: Platano arrunta

# data[].attributes.body
https://eu.wikipedia.org/wiki/Txikipedia:Albo

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Alboa edo platano arrunta ( Platanus hybrida, Platanus x acerifolia edo Platanus x hispanica) zuhaitz-espezie hibridoa da, Platanaceae familiakoa, ohikoa kale eta hiribideetako espaloietan. Espezie hau mendebaldeko ( Platanus occidentalis) eta ekialdeko platanoaren ( Platanus orientalis) hibrido ugalkorra da, Europan sortu zena XVIII. mende inguruan.

Ezaugarriak

Hosto erorkorreko zuhaitz hau oso hedatua dago hirietan, azkar hazi eta oso kementsua delako. 30-35 metrokoa izan daiteke. Apiril eta maiatzean loratzen da. Orain arte alboak apaingarri gisa erabili dira hirietan, baina basoetan ere erabiltzen hasi dira azkar hazten direla-eta.

Bere azala, hauts-kolore orlegixkakoa, gaztaina-kolorekoa enbor zaharretan, xafla ezkatadunetan askatzen da, eta orban irregular horixka edo txurixkak agerian uzten ditu barneko azalean.

Argazki galeria

Erreferentziak

Ikus, gainera

# data[].attributes.attachment_link.description
Alboa edo platano arrunta ( Platanus hybrida, Platanus x acerifolia edo Platanus x hispanica) zuhaitz-espezie hibridoa da, Platanaceae familiakoa, ohikoa kale eta hiribideetako espaloietan. Espezie hau mendebaldeko ( Platanus occidentalis) eta ekialdeko platanoaren ( Platanus orientalis) hibrido ugalkorra da, Europan sortu zena XVIII. mende inguruan.

# data[].attributes.body
https://eu.wikipedia.org/wiki/Txikipedia:Lertxun_(zuhaitza)

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Lehertxun zuhaitza edo Populus Tremula ere deitzen zaion zuhaitza, Salicacea familiakoa kontsideratzen da, beste hitz batzuetan, loredunen barnean sartzen da. Munduan zehar zabalduen dagoen mota da, izan ere, luze zein motzak eta uda laburrak jasateko gai den espeziea da.

Landare loredunen barnean sartzen denez, zuhaitz honek itxura borobileko berdeak ditu, zabalak eta batzuetan triangeluarrak. Lertxunaren loreak udaberrian polinizatu egiten dira haizearen bitartez, berriak agertu aurretik. Horretaz gain, bere azala gris iluna da, ildoekin eta adarrak marroi gorrixkak ditu. Udazkenean hostoen kolorea berde horixkatik tonu more, gorri batzuetara igarotzen da. Gainera, 20-25 metroko altuera izatera iritsi daiteke.

Ba al dakizu

Hosto (3-7 x 3-8 cm) sinpleak, biribilkarak eta ertz zerradunekoak dituela eta gaztetan ilea badute ere, erabat galtzen dutela helduak direnean.

Europa eta Asiako eskualde hotz eta epeletan hazten da populus tremula izeneko zuhaitza, 20 urteko adina duen arte. Euskal Herriko ipar erdialdean ere banatuta dago, bereziki eta hariztietan. Espainian 900-2000 metroko altitudeetan aurkitu dezakegu. Behar bezala hazteko lur hotz eta hezea behar du.

Zuhaitz honen egurra oso leuna da, ondorioz, idazteko erabiltzen dugun papera sortzeko erabiltzen da.

Hauen hazkunde azkarra dela eta, energia berriztagarrirako egurraren ekoizpenean oso baliagarria da.

Zuhaitz apaingarri bezala ere estimatua da, udazkenean eskuratzen dituen koloreak direla eta.

Egurra biguna, zuria eta arina du eta pospoloak, hortzetako txotxak, jostailuak etabar egiteko erabiltzen da.

Ba al dakizu

Populus Tremulak hegaztientzako habitata ematen duela.

# data[].attributes.attachment_link.description
Lehertxun zuhaitza edo Populus Tremula ere deitzen zaion zuhaitza, Salicacea familiakoa kontsideratzen da, beste hitz batzuetan, loredunen barnean sartzen da. Munduan zehar zabalduen dagoen mota da, izan ere, luze zein motzak eta uda laburrak jasateko gai den espeziea da. Landare loredunen barnean sartzen denez, zuhaitz honek itxura borobileko berdeak ditu, zabalak eta batzuetan triangeluarrak.

# data[].attributes.headline
Ziara Garaizabal eta Sara Asenjo: Amphipoda

# data[].attributes.subject
Ziara Garaizabal eta Sara Asenjo: Amphipoda

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Amphipoda uretako krustazeoa da. Besteak beste 7000 inguru arkitu ditzakegu. Tamaina txikiko krustazeoa dela jakin genezake, 1etik 340 milimetro inguruko tamainara iritsi daitezkeelako.

Beste krustazio batzuen kontrara hauek ez daukate oskolik. Bere gorputza alboetan konprimituta dago eta hiru ataletan banatzen da; burua, zefaloia deritzoguna, toraxa, pereioia deitzen dioguna eta sabela, pleona bezala ezagutzen dena.
- Buruan ( zefaloian) hasteko, pereionaren segmentu bat edo bi batzen dira. Horrez gain, ahoko atal ezberdinak ere hemen kokatzen dira: masailezur pare bat, bi maxila pare, hau da bi apendize txiki eta beste bi handi maxilipedo izeneakoak.

Zefaloiak, anfipodo batzuetan, aurpegi izeneko proiekzio dorsal bat du, begi parearen artean kokatua. Salbuespen gisa, bi edo hiru begi pare egon daitezke, ez dira bereizten edo bat eginda daude. Azkenik, garatutako bi antena pare dituzte, lehenengo pareak antenulu izena hartzen du eta bigarrenei antena deritze. Zenbait espezietan antena eta antenuluak garatuago daude arretan emeetan baino.

- Toraxa (pereoia) berriz, zazpi segmentuk osatzen dute, eta segmentu bakoitzak pareidopodo (hanka antzekoak dira, argazkian ikus daitezkeen bezala) pare bat dauka. Lehen zatia jakin badakigu buruarekin fusionatzen dela. Hurrengoarekin batera, elikagaia harrapatzeko erabiltzen dira eta gainerako bost zatitxoak lokomotorrak izanen dira, hau da, mugitzeko balio dutenak.

- Bukatzeko sabela (pleoia) sei segmentutan banatzen da, pleonito izenekoak. Lehen hiru segmentuak plaka esperimental deritzen albo hedapenak dituzten, eta ondorengo hirurak berriz, ez dituzte aurretik esandako plakarik. Lehenengo bost segmentuetatik pleopodo izeneko luzakin edo apendizeak sortzen dira, eta seigarrenetik uropodo izeneko bat. Azkenik, azteko partean luzakin bat dauka, telson izena hartzen duena.

Ba al dakizu

Itsasertzean ibiltzen garenean saltoka ikusten diren animalia txikitxoak, hau da, uretako arkakusoak, amphipodoak dira.

Uretako arkakuso bat hondartzan.

Amphipodoak, uretako ekosistemetan aurkitu ditzakegu, ur gezekoetan edo ur gazikoetan. Batzuk itsas labarrean bizi dira, beste batzuk berriz itsaso barruan bizi daitezke, eta beste ugari ibaietan... Baina aurretik esan bezala, espeziaren araberakoak izan ohi dira.

Bestalde kokalekuari erreparatuz gero, mundu guztian zehar banatuta daude, eta Euskal Herriko itsaso edo ibai gehienetan ere aurkitzen dira.

Esekitako , sedimentuaz, eta sarraskiaz elikatzen dira, eta, aldi berean, arrainentzako elikagai-iturri dira, besteak beste, itsas zalditxoarentzat, baita haiengandik hurbil bizi diren beste espezie batzuentzat ere.

Anplexo prozesuaren bidez ugaltzen dira, hau da, arrek emea gnatopodoekin (elikadurarako erabiltzen diren eranskin handituak) heldu eta emea beren gainazal bentralean eutsita eramango duten elkartze-jokabide bat da. Amplexusek bi egunetik hamabost egun baino gehiago iraun dezakete, uraren tenperaturaren arabera, eta emeak mudatzen direnean amaitzen da. Une horretan bere arrautzak ernaltzeko prest daude.

Ba al dakizu

Espezie batzuek beren exuviaea (kanpo-eskeletoa) jaten dutela muda egin ondoren.

Txitxar baten kanpo eskeletoa mudatu eta jarraian.

Eme helduek marsupioa edo kume-poltsa bat izaten dute, zeinak bere arrautzak eusten dizkio ernaltzen diren bitartean eta kumeak eklosiorako prest dauden arte. Emeak adinarekin, arrautza gehiago sortzen ditu sabelaldi bakoitzean. Hilkortasuna % 25-50 ingurukoa da arrautzetan. Ez dago larba faserik; arrautzak zuzenean ateratzen dira gazte moduan, eta sexu-heldutasuna, oro har, 6 mudaren ondoren lortzen da.

Bitxikeriak

IUCNan (2014) jaso zen zerrenda gorrian 71 amphipoda espezie ageri dira arriskuan daudela esanen dela. Gehienak lurpeko urei lotuta daude, baina bakar bat ere ez dago Iberiar Penintsulan.

# data[].attributes.attachment_link.description
Amphipoda uretako krustazeoa da. Besteak beste 7000 inguru arkitu ditzakegu. Tamaina txikiko krustazeoa dela jakin genezake, 1etik 340 milimetro inguruko tamainara iritsi daitezkeelako. Beste krustazio batzuen kontrara hauek ez daukate oskolik. Bere gorputza alboetan konprimituta dago eta hiru ataletan banatzen da; burua, zefaloia deritzoguna, toraxa, pereioia deitzen dioguna eta sabela, pleona bezala ezagutzen dena.

# data[].attributes.headline
Maitane Otamendi eta Idoia Pérez de Anúcita: Boilurra

# data[].attributes.subject
Maitane Otamendi eta Idoia Pérez de Anúcita: Boilurra

# data[].attributes.body
https://eu.wikipedia.org/wiki/Txikipedia:Boilur

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Etxeko sagua edo sagu arrunta (Mus musculus) karraskari bat da eta saguen barruan espezierik ohikoena da.

Arratoia ugaztunen barruan sailka daiteke eta oso normala da etxeko animali gisa ikustea. Sagua animali txiki bat da, tenis pilota baten tamainaren antzekoa.

Arratoi arrunta ilez estalitako animalia bat da, lau hanka ditu eta deigarriena bere buztan luzea da.Sagu arrunt helduak 12 eta 40 gramo arteko pisua dute, eta 15 eta 19 cm artean neurtzen dute, buztana barne.

Ilaje motza daukate

Ilearen kolorea grisa edo marroia izan daiteke, naturan kamuflatzeko

Bibote luzeak ditu (bibrisak), ukimenarekiko sentikorrak direnak eta inguruneari buruzko informazioa ematen diotenak.

Bere ikusmena oso ahula denez, saguak objektuak hurbiletik baino ez ditu identifikatzen.

Bere usaimena, aldiz, oso garatua dago, elikagaiak eta gainerako saguak aurkitzen laguntzen diona.

Entzumena ere garatuta dauka, honi esker, gainerako saguekin erlazionatzeko aukera daukate

Egunez lotan egon ohi dira

Etxeko saguen haurdunaldiak hiru aste irauten du

Ama batek kume asko izaten ditu aldi berean

Ba al dakizu

Sagu arrunta laborategiko esperimentuetan ugaztun erabiliena da, giza gaixotasun batzuk garatzeko kapazak direlako.

Arratoi komuna orojaleak dira. Hau da, landareetatik zein haragitik datorren elikagaiez elikatzen dira. Hala ere, zerealak, arrautzak, haragia eta animali txikiak nahiago ditu.

Hau da, ikusi ahal den moduan

Normalean lau hanken gainean mugitzen diren arren, batzuetan atzeko bi hanken gainean zutitu daitezke, jateko, orientatzeko edo borrokatzeko.

Jauzilari, eskalatzaile eta igerilari (behar izanez gero) onak dira.

Gauez ibiltzen dira, izan ere, argi biziak saihesten baitituzte.

Lurraldeko animaliak dira. Oro ar, dominatzaile batek zuzentzen du talde bat, eme eta banako gazte batzuekin.

Jatorriz, saguak Europan, Afrikan eta Asian bizi ziren, baina gizakiak beste lurraldeetara zabaldu ditu.

Habitat gehienetan ondo konpontzen dira. Hala nola, eraikinetan, baserrietan, estoldetan etb. Hala ere, esan beharra dago

Bizilekua egiteko hainbat material desberdin erabiltzen dituzte, besteak beste, plastikoa, papera eta lurretik aurkitzen dituzten beste material batzuk.

# data[].attributes.attachment_link.title
Lankide:Aitor Muñoz/Proba orria - Wikipedia, entziklopedia askea.

# data[].attributes.attachment_link.description
Etxeko sagua edo sagu arrunta (Mus musculus) karraskari bat da eta saguen barruan espezierik ohikoena da. Arratoia ugaztunen barruan sailka daiteke eta oso normala da etxeko animali gisa ikustea. Sagua animali txiki bat da, tenis pilota baten tamainaren antzekoa.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Animalia hau, Eguzki Arraina (Lepomis gibbosus) Perciformes ordenako bat da. Centrarchidae familiakoa. Uretan bizi da, ibaietan. Berez Ipar Amerikako arraina bada ere herrialde askotara hedatu da bere presentzia. 1910-1913an sartu zituzten espezie honen lehen aleak . Bere kolonizazio potentziala dela eta espezie arrotz inbaditzaile bezala izendatua da.

Eguzki Arrainak askatasunean 40 zentimetro neur baditzake ere, normalean 20 zentimetro ingurukoa da luzera.

Gorputz luzanga du eta nahiko zapala da. Gandor moduko konkorrak areagotzen du luzanga itxura hau.

Ba al dakizu

Eguzki-arrainek babes-metodo espezifiko bat garatu dutela, eta bizkar-hegatsean 10-11 arantza dituztela. Arantza horiek oso zorrotzak dira, eta horrek beste arrainei aurrean defendatzen laguntzen die.

Bizkar-hegal bakarra du, erdian sakon une batekin. Arantzadun erradioak ditu aurrealdean eta hegatsaren atzealdean dituen erradioak berriz bigunagoak eta adarkatuagoak dira.

Saihetseko-hegalak luzangak dira. Azpiko-hegala bi zatitan bereizten da: aurrekaldean hiru arantza ditue eta hau jarraitzen duen erradio biguneko zatia.

Kolore laranja-horizta du sabelaldean eta urdin-berdezta gainerakoan. Gorputzean zehar orbanak ditu

Udaberriaren amaieran edo udaren hasieran uraren tenperatura epela denean eguzki-arrain arrak habiak (uretan zuloak) egiten hasten dira beren hegats-emariak erabiliz. Emeak habiak osatu ondoren iristen dira ur sakonagoetatik eta arrautzak askatzen dituzte. Emeak 1.500 eta 1.700 arrautza artean ekoizteko gai dira, haien tamainaren eta adinaren arabera. Behin askatuta, arrautzak legarrari, hareari edo beste hondakin batzuei atxikitzen zaizkie habian, eta hiru egunetan ernatzen dira. Emeek habia uzten dute ernatu eta berehala, baina arrak bertan geratzen dira kumeak babesteko. Honek lehen 11 egunetan babesten ditu, habiatik aldendu ezkero ahoan itzultzen dituelarik.

gazteak ugalketa-eremu ez oso sakonean edo hurbil egoten dira, eta gutxi gorabehera 2 hazbete (5 cm) hazten dira lehen urtean. Sexu-heldutasuna, oro har, bi urtera iristen da. Zaintzapean bizi diren arrainak 12 urte bete ditzakete, baina naturan gehienak ez dira sei-zortzi urtetik gora bizitzen.

Ba al dakizu

Eguzki-arrainak haragijaleak dira. Elikagai txikiez elikatzen dira, bai ur-azalean, bai hondoan. Bere gogokoenen artean intsektuak, , eta txikiak, harrak, eta eguzki-arrain txikiagoak ere. Bestalde, paduretako karramarro txikiez elikatzen dira eta, batzuetan, baita zati txiki edo eta zapaburuez ere. Artifizialki sartua izan den eremuetan beste espezieen arrautzak ere jan ohi izan dituzte.

Eguzki Arraina Ipar Amerikakoa da, non laku handietan, Hudson badian eta Upper Misisipi arroan aurki daiteke. Eguzki-arrainak laku bero eta lasaietan, erreka eta ibai txikietako urmaeletanbizi ohi dira, landaretza askorekin. Nahiago dute ezkutatzeko babesa aurki dezaketen ur argia. Kostaldetik gertu egoteko joera dute, eta eremu ez oso sakon eta babestuetan aurki daitezke. Gaur egun hainbat herrialdetan gizakiak sartu izan denez, munduko hainbat tokitan aurki dezakegu, uraren kalitate ezberdinetara oso ondo moldatzen den arraina baita. Kasu hauetan, artifizialki sartzen den eremua kolonizatzen du, eta bertako faunari kalteak eragiten dizkio. Hori dela eta, espezie inbaditzailetzat hartzen da arrain hau.

Espezie bat inbaditzailea da, jatorrizkoa ez den lurralde edo inguruetan, hau da, arrotzak direnean inguruneari kalterik egiten badiote. Kaltegarriak dira, tokian tokiko ekosistema hankaz gora jartzen dutelako, bertako beste espezien kalterako. Kasu askotan, espezie inbaditzaile hauen erruz bertako galtzeko zorian gera daitezke, edo desagertzeraino iritsi.

Eguzki-Arrainaren kasuan, jatorrizko lekutik beste toki batera gizakiak eramana izan zenez espezie exotiko inbaditzaileak esaten zaie, eta oso kaltegarriak izaten dira. Eremu berri honetan, espezie honek dentsitatea handitu, eta lurralde berriak kolonizatzearen ondorioz bertako ekosistemei kalteak eragin dizkie.

# data[].attributes.attachment_link.description
Animalia hau, Eguzki Arraina (Lepomis gibbosus) Perciformes ordenako bat da. Centrarchidae familiakoa. Uretan bizi da, ibaietan. Berez Ipar Amerikako arraina bada ere herrialde askotara hedatu da bere presentzia. 1910-1913an sartu zituzten espezie honen lehen aleak . Bere kolonizazio potentziala dela eta espezie arrotz inbaditzaile bezala izendatua da.

# data[].attributes.headline
Maitane Velasco eta Haizea Lezertua: Mangosta arrunta

# data[].attributes.subject
Maitane Velasco eta Haizea Lezertua: Mangosta arrunta

# data[].attributes.body
Txikipedia:Mangosta arrunt - Wikipedia, entziklopedia askea.

# data[].attributes.body
https://eu.wikipedia.org/wiki/Lankide:Oier_Jausoro_Zabala/Proba_orria

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Cantharellus Cantharellaceae familiako mota bat da, zehazki onddo jangarri ezagunen genero bat da. Kontu handiz identifikatu behar dira kontsumorako cantarelusak, Omphalotus olearius eta beste espezie batzuekin duten antzekotasunagatik, eta horrek pertsona bat oso gaixo jertzea eragin dezake. Onddo ektomikorrizikoak dira, beraz, Cantharellusa elkarte sinbiotikoak eratzen dituzte landareen sustraiekin.

Ba al dakizu

Gaur egun 30 espezie Cantharellus daude erregistraturik

Askotariko koloreak aurkezten dituzte; marroitik hasita, belzkarak, laranja biziak, horiak, eta gorriak izan daitezke.

Genero honen barnean sailkatzen diren onddo gehienenak tolesturak duituzte, zimur itxura duena.

Bestalde, txapela laua, infundibuliformea eta mamitsu edota fina izan dezakete.

Himenioa dekurrentea dute.

Esporei dagokienez, lisoak eta pigmetu oso gutxi dituztenez hialinoak dira, baina tamainaren eta formaren aldetik aldakortasun handia aurkezten dute.

Onddo honen habitata kareharrizko edo karezko lurzorua duen leku oro da. Batez ere pinudietatik gertu aurki dezakegu eta pinu-en pinotxapean ezkutatuta daude. Proportzio txikiagoa bada ere, hezetasun handia dagoen bitartean, hariztietan ere koka daiteke.

Non aurkitzen dira?

Cantharellus espezieak mundu osoan zehar aurki dezakegu, hala nola, , , , Ipar-Amerikan, Hego-Amerikan nahiz Australian. Euskal Herrian oso ugaria da, batik bat pagadi eta hariztietan, eta inoizka konifero, hala nola, pinu edo izeien azpian agertuz. Uda hasieratik hasita udazkena bitartean hazten dira.

Ba al dakizu

Zizahhoria Omphalotus Illudens onddoarekin asko nahasten da, antzekotasun handiak dituztelako eta onddo hori pozoitsua denez Euskal Herrian zehar hainbat pozoidura eragin ditu

3 dira Cantharellus mota ezagunenak:

4-10 zentimetroko txapela du, eta handitu ahala, lautzen hasten da eta ertza uhintzen zaizkio.

Hanka lodia, zilindrikoa eta leuna da, eta txapelaren kolore berdina du.

lurra da, udaberriaren hasieran ateratzen hasten dena eta udazkenaren amaierarte irauten duena.

Gizakiontzat jangarri oso ona da.

Saltsa-perretxiko horia (Cantharellus lutescens)

Txapelaren diametroa 3-6 zentimetrokoa da.

Hasieran forma ganbila izaten du, baina lautzen joaten da eta tronpetadun forma hartzen du.

Txapel erdia eta hankako barrunbea komunikatuta daude.

Txapelaren kolorea marroi ilun baten antzekoa da, eta hankaren kolorea horixka da.

Hanka, luzea, hauskorra eta leuna da.

Normalean talde handitan ateratzen da, batez ere mendietak leku hezeetan.

Jangarri oso ona da

Saltsa perretxiko horihulana (Cantharellus tubaeformis)

Txapela 2-6 zentrimetroko diametroa du.

Mehea eta elastiko da, eta kolorea gris-iluna.

Honek inbutu forma du eta onddoaren erdian zulo bat du, hankaren barrumberaino jarraitzen duena.

Onddo honek hanka sakatua du, kolore okre horikoa, oinaldean estutzen dena.

Esporak zuri leun eta eliptikoak dira.

Jangarri ona da, zapore geza duena eta usain lurrintsua.

Cantharellus onddoak bai sexualki nahiz asexualki ugaldu daitezke. Onddo honen basidimoaren garapena, txikia denetik heldu bihurtu arterarte gertatzen den prozesua, gimnokarpikoa da.

Euskal Herriko Perretxikoak (2013) 18. orrialdea. http://www.adeve.es/EHN69.pdf

Cantharellus. Wikipedia. https://es.wikipedia.org/wiki/Cantharellus

Fungipedia. Hongos, Cantharellus-cibarius. https://www.fungipedia.org/hongos/cantharellus-cibarius.html

Jardineriaon. Cantharellus-lutescens. https://www.jardineriaon.com/cantharellus-lutescens.html

# data[].attributes.attachment_link.title
Lankide:Oier Jausoro Zabala/Proba orria - Wikipedia, entziklopedia askea.

# data[].attributes.attachment_link.description
Cantharellus Cantharellaceae familiako mota bat da, zehazki onddo jangarri ezagunen genero bat da. Kontu handiz identifikatu behar dira kontsumorako cantarelusak, Omphalotus olearius eta beste espezie batzuekin duten antzekotasunagatik, eta horrek pertsona bat oso gaixo jertzea eragin dezake. Onddo ektomikorrizikoak dira, beraz, Cantharellusa elkarte sinbiotikoak eratzen dituzte landareen sustraiekin.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Lehertxun zuhaitza edo Populus Tremula ere deitzen zaion zuhaitza, Salicacea familiakoa kontsideratzen da, beste hitz batzuetan, landare loredunen barnean sartzen da.Munduan zehar zabalduen dagoen zuhaitz mota da, izan ere, negu luze zein motzak eta uda laburrak jasateko gai den espeziea da.

Landare loredunen barnean sartzen denez, zuhaitz honek itxura borobileko hosto berdeak ditu, zabalak eta batzuetan triangeluarrak. Udazkenean hostoen kolorea berde horixkatik tonu more, gorri batzuetara igarotzen da. Gainera, 20-25 metroko altuera izatera iritsi daiteke.

Ba al dakizu

Hosto (3-7 x 3-8 cm) sinpleak, biribilkarak eta ertz zerradunekoak dituela eta gaztetan ilea badute ere, erabat galtzen dutela helduak direnean.

Europa eta Asiako eskualde hotz eta epeletan hazten da populus tremula izeneko zuhaitza. Euskal Herriko ipar erdialdean ere banatuta dago, bereziki pagadi eta hariztietan. Espainian 900-2000 metroko altitudeetan aurkitu dezakegu. Behar bezala hazteko lur hotz eta hezea behar du.

Zuhaitzik gabe geratu diren lekuetan erabiltzen dira, hauen hazkundea oso azkarra baita.

Zuhaitz apangarri bezala ere estimatua da, udazkenean eskuratzen dituen koloreak direla eta.

Egurra biguna, zuria eta arina du eta pospoloak, hortzetako txotxak, jostailuak etabar egiteko erabiltzen da.

# data[].attributes.attachment_link.description
Lehertxun zuhaitza edo Populus Tremula ere deitzen zaion zuhaitza, Salicacea familiakoa kontsideratzen da, beste hitz batzuetan, landare loredunen barnean sartzen da.Munduan zehar zabalduen dagoen zuhaitz mota da, izan ere, negu luze zein motzak eta uda laburrak jasateko gai den espeziea da. Landare loredunen barnean sartzen denez, zuhaitz honek itxura borobileko hosto berdeak ditu, zabalak eta batzuetan triangeluarrak.

# data[].attributes.headline
Amaia Andonegi eta Maria Lopez: Olibondoa

# data[].attributes.subject
Amaia Andonegi eta Maria Lopez: Olibondoa

# data[].attributes.body
Txikipedia:Olibondo - Wikipedia, entziklopedia askea.

# data[].attributes.headline
Maren Emaldi, Oier Dorronsoro eta Unai Eskizabel: Lehorreko bizitza

# data[].attributes.subject
Maren Emaldi, Oier Dorronsoro eta Unai Eskizabel: Lehorreko bizitza

# data[].attributes.body
https://eu.wikipedia.org/wiki/Txikipedia:Garapen_Jasangarrirako_15._helburua:_lehorreko_bizitza

# data[].attributes.headline
Eider Fernandez de Monje eta María Abad: Katamotz iberiarra

# data[].attributes.subject
Eider Fernandez de Monje eta María Abad: Katamotz iberiarra

# data[].attributes.body
https://eu.wikipedia.org/wiki/Lankide:Eiiderfdz/Proba_orria?veaction=edit
GB taldea

# data[].attributes.headline
Elene Etxeberria & Iraia De los Santos: Protozoo

# data[].attributes.subject
Elene Etxeberria & Iraia De los Santos: Protozoo

# data[].attributes.body
https://eu.wikipedia.org/w/index.php?title=Lankide:Iraiaaa_3/Proba_orria&action=edit&redlink=1&editintro=Txantiloi%3ALankide+proba+orria&preload=Txantiloi%3ALankide+lantegia%2Fpreload

# data[].attributes.headline
Sergio Koldo Ortega eta Lourdes Fernández: Arkanbele

# data[].attributes.subject
Sergio Koldo Ortega eta Lourdes Fernández: Arkanbele

# data[].attributes.body
https://eu.wikipedia.org/wiki/Txikipedia:Arkanbele?venotify=created

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Musker berdea (Lacerta viridis), erdialdean aurkitu dezakegun animali da. Musker ertaina,16 cm inguru neurtzen du, gutxi gorabehera. diseinua punteatu berdea, beltz eta horia da, eta , berriz, berde uniformea orban beltz batzuekin.

Ba al dakizu

Europa: Iparraldetik Kanaleko uharte, bailara, Txekia, Eslovakia eta Errusia hego-mendebalderaino

Iberiar Penintsula: Kantabria eta Pirinioetako zerrendatik banatzen da, Asturias eta Leon ekialdearen eta Kataluniaren artean, eta Moncayoraino jaisten da, mendebaldeko Iberiar Sisteman.

Zuhaixka-formako landaretza itxia dagoen habitat eguzkitsuetan aurkitutzen da. Hegoaldean hezeak edo altuagoak diren tokiak nahiago ditu. Eguzkia hartzeko, goizean eta arratsean ateratzen da. Erasotuta sentitzen denean ondo ezkutatzen da.

Ba al dakizu

Larreen eta basoen arteko trantsizio-inguruneetan bizi da, eta zuhaixka heze ugari hartzen ditu, pinudiak eta belardiak barne. Erraztasun handia du zuhaitzetara igotzeko.

Musker berdea da eta elikatzeko ornogabeak diren animaliak ehizatzen ditu. Noizbehinka txikiak, fruta eta arrautzak ere jaten ditu.

Jaten dituen ornogabe batzuk hauek dira: hala nola ortopteroak, koleopteroak, intsektu-larbak eta gasteropodoak. Hauek bere mingainarekin estrategia baten bitartez harrapatzen ditu.

Erreprodukzioa

Udaren erdialdean emeak bost edo sei arrautza inguru jartzen ditu goroldioaren azpian edo lur azpian, eta udaren amaieran, udazkenaren hasieran, arrautzak eklosionatzen ditu. Neguan gutxitan ikusten dira, eta hilabete hotzetan zulatutako galerietan egoten dira.

# data[].attributes.attachment_link.title
Lankide:Iñaki Alzola Lopez/Proba orria - Wikipedia, entziklopedia askea.

# data[].attributes.attachment_link.description
Musker berdea (Lacerta viridis), erdialdean aurkitu dezakegun animali da. Musker ertaina,16 cm inguru neurtzen du, gutxi gorabehera. diseinua punteatu berdea, beltz eta horia da, eta , berriz, berde uniformea orban beltz batzuekin. Ba al dakizu Europa: Iparraldetik Kanaleko uharte, bailara, Txekia, Eslovakia eta Errusia hego-mendebalderaino Iberiar Penintsula: Kantabria eta Pirinioetako zerrendatik banatzen da, Asturias eta Leon ekialdearen eta Kataluniaren artean, eta Moncayoraino jaisten da, mendebaldeko Iberiar Sisteman.

# data[].attributes.headline
Amerikar Perka(Joseba López eta Jorge Sáenz)

# data[].attributes.subject
Amerikar Perka(Joseba López eta Jorge Sáenz)

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Amerikar Perka (Black bass, ingelesez) animali ornoduna da, Centrarchidae familiatik dator. Arrain honek ezaguna da espezie inbaditzailea delako. Arrain honen jatorria Ipar Amerikan dago, baina merkataritzaren eraginez mundu osotik zakabanatu zen XX. mendean. Gaur egun, Asian, Europan, Amerikan eta Afrikan aurkitu ditzakegu. Perka amerikarra ur-gezako arrain bat da eta ugalketa sexualaren bidez ugaltzen dira.

Ba al dakizu

Perka amerikarra ur gezako arraina da eta 30-40 cm-ko luzeera hartzen du. Gorputzaren kolorea berdea da eta dorsalean bi zatitan banatutako aleta du. Bere muturra luzea da eta muturraren beheko zatia goiko zaita baino handiagoa da. Perkaren ezaugarri bereizgarriena bere ahoa da, oso handia da eta mandibulan eta mingainan hortzak ditu.

Arrain honek korronte gutxiko ibaietan, ur geldoetan, urtegietan, putzuetan eta landaretza ugariko aintziretan bizi da. Ur epelak eta tenperatura altukoak nahiago ditu, ur sakonagoetan babesa bilatzen du.

Amerikar Perka Ipar amerikako aintzira handietatik eta Iparraldeko Carolina, Florida eta Iparraldeko Mexiko ibai batzuetatik dator. Gaur egun, 50 herrialde baino gehiagotan zabalduta dago, hau dela eta aintzinean merkataritzako zakabanatu zuten mundutik; hala nola, Espainiako eta Frantziako eremu batzuetan.

Helduek arrain txikiagoak, igelak, zapaburuak eta beste lupia batzuk jaten dituzte, eta gazteek, berriz, zooplanktona eta uretako intsektuak. Kanibalismo kasuak egon dira.

Espeziea problematikoa da gure herrialdean, oso jatuna delako, eta zuzenean (harrapariengatik) edo zeharka (elikadura-baliabideak kentzen dituelako) amuarrainari edo izokinari eragiten dielako. Horrez gain, zooplanktonaren konposizioa aldatzen du ibai eta lakuetan, eta horrek ekosistema osoari eragiten dio.

Ba al dakizu

Beste alde batetik, Ruiderako (Gaztela-Mantxa) Urmaeletako Parke Naturalean egiaztatu da arrain honek blenio populazio autoktonoaz elikatzen dela, Iberiar Penintsulako espezie mehatxatuenetako bat.

Perka ugalketa sexualaren bitartez, udaberrian eta uda-hasieran ugaltzen dira. Lehendabizi, arrak eta emeak habia egiteko leku egokia bilatzen dute. Ondoren, emeak arrautzak botako ditu (3.000 baino gehiago izan daitezke) eta arrak ondu egingo ditu. Azkenik, arrak habia kanpoko mehatxuetatik babestuko du, kimuek eklosionatu arte, ongarritu eta astebetera, gutxi gorabehera.

Gehiago jakiteko

Perka Espainian zer nolako kaltea eta eragina duen:

Amerikar Perkari buruzko informazio gehigarri:

# data[].attributes.attachment_link.title
Txikipedia:Amerikar perka - Wikipedia, entziklopedia askea.

# data[].attributes.attachment_link.description
Amerikar Perka (Black bass, ingelesez) animali ornoduna da, Centrarchidae familiatik dator. Arrain honek ezaguna da espezie inbaditzailea delako. Arrain honen jatorria Ipar Amerikan dago, baina merkataritzaren eraginez mundu osotik zakabanatu zen XX. mendean. Gaur egun, Asian, Europan, Amerikan eta Afrikan aurkitu ditzakegu. Perka amerikarra ur-gezako arrain bat da eta ugalketa sexualaren bidez ugaltzen dira.

# data[].attributes.body
https://eu.wikipedia.org/wiki/Txikipedia:Itsaspeko_bizitza
AKUTTUTARRAK: Lorea Mateos eta Naroa Uberuaga

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Itsaspeko bizitza garrantzi handikoa da, hondakinak eta kutsadura kentzen eta deskonposatzen laguntzen dute. Itsaspeko bizitza, Garapen Jasangarriaren 14. helburua da eta guztira bere baitan 18 helburu daude. Proiektu honen bitartez, planetaren jasangarritasun ona eta bake unibertsala lortu nahi da.

Ba al dakizu

Gure gai honetan, hau da, itsaspeko bizitzaren helburua, ozeanoak, itsasoak, itsas labarrak eta bertan bizi diren animalien jasangarritasuna garatzea eta mantentzea da. Izan ere, ozeanoan bertan, gizakiok, zenbait ekintza burutzen ditugu, hala nola: arrantza, eta askotan, horren ondorioz, ingurua kutsatzeko arriskua egon ohi da. Horregatik, nahitaezkoa da proiektu hau kontuan hartzea eta elkarrekin itsaspeko bizitzan jasangarri baten apustua egitea.

Jarduerak: Arrantza

Arrantza gurean betidanik errotuta egon den bizirauteko jarduera bat izan da, eta gaur egun Euskal Herriko kostako herri askotako sektore garrantzitsua da. Baina arrantzak izan du bere bilakaera, hala nola: arrantzatutako animali asko desagerpen egoeran egon dira eta neurri berriak ezarri behar izan dira hau kontrolatu eta batez ere sahiesteko.

Adierazleak: Aldaketa klimatikoa, Gehiegizko ustiapena eta Plastikozko kutsadura.

Aldaketa klimatikoa

Aldaketa klimatikoa, glaziarrak urtu, itsasoaren maila igo eta tenperatura igotzea eragiten duen aldaketa globala da. Aldaketa klimatikoaren beste ondorio bat uraren tenperatura aldaketa da eta itsasoko animali asko dira arriskuan daudenak

Gehiegizko ustiapena

Aipatu bezala arrantzak animaliak desagerraraztea eragin du, horren ondorioa gehiegizko ustiapena da. Gehiegi ustiatuta ez dauden arrain kopurua modu konstante etengabean ari delako gutxitzen, arrainak eta itsasoko espezieak beraien artean ugaldu ahal izateko eta desagertzeko arriskuan ez egoteko kopuru minimo baten gainean egon behar dute.

Plastikozko kutsadura

Plastikoaren kutsadura ere arazo larri bat da itsasoarentzat, honen zati handi batek itsasoan amaitzen baitu, plastikoak kalte asko egiten dio itsasoari eta baita bertan bizi direnei. Ozeanoko plastikozko kutsaduraren zati bat mikroplastikoek osatzen dute. Hauek plastikozko oso zati txikiak dira eta askotan itsas animaliek ez dituzte bereizten janaritik. Hori dela eta askok plastiko hauek jatean ito egiten dira, beste batzuk berriz ez. Hala ere, arrainen gorputzean plastikoa egotea ere oso kaltegarria da elikadura katean sartzen direlako. Gizakiok arrainak jaten ditugu eta arrain horietan plastikoa egon daiteke, edo arrain handi batek beste arrain txikiago bat jatean ere plastikoa ariko da jaten.

Euskal Herrian:

Euskal kostaldeko zenbait herrietako lurrak babestuak daude, 2021.ko datuen arabera Euskal Herriko kostako %1,18 soilik dago babestua. Lapurdin, esate baterako, ia itsas ertza osoa dago babestua, eta honi esker hegaztien sostengua ziurtatzen da eta honekin batera harroken kalitatea eta biziraupena zirtatzen da. Honetaz gain, jakinda Euskal Herriko itsas ertze gehiena arrokez josia dagoela, aukera ona da urteek aurrera egin ahala eremu gehiago babestea gure kostaldearen egoera ona ziurtatzeko.

Erreferentziak:

1- Goikoetxea, Garikoitz. "Euskal Herriko itsasadarren inguruan milaka lagun bizi diren lurrak hartuko ditu urak 2050erako" Berria (Noiz kontsultatua: 2022-04-10). https://www.berria.eus/albisteak/173119/euskal-herriko-itsasadarren-inguruan-milaka-lagun-bizi-diren-lurrak-hartuko-ditu-urak-2050erako.htm

2- Greenpeace. "Trece millones de pajitas de plástico al día" Greenpeace España . https://es.greenpeace.org/es/noticias/pajitas-de-plastico-trece-millones-todos-los-dias/

3- Moran, Mirtha. "Océanos" Desarrollo Sostenible . https://www.un.org/sustainabledevelopment/es/oceans/

4-Ibarguren, M. A. (2019). Mikroplastikoen eragina itsasoan: arrantza sektorearen kasua euskal autonomia erkidegoan. Revista de Dirección y Administración de Empresas. https://ojs.ehu.eus/index.php/rdae/article/view/21552

Cancio, Ibon. (2021). [file:///C:/Users/User/Downloads/625050b06ec77.pdf ↑ Eman ta Zabal Zazu Garapen Iraunkorrerako 14. Helburuaren alde: itsaspeko bizitza... eta bizia.] Ekaia, 260 or. ISBN 0214-9001. .

# data[].attributes.attachment_link.description
Itsaspeko bizitza garrantzi handikoa da, hondakinak eta kutsadura kentzen eta deskonposatzen laguntzen dute. Itsaspeko bizitza, Garapen Jasangarriaren 14. helburua da eta guztira bere baitan 18 helburu daude. Proiektu honen bitartez, planetaren jasangarritasun ona eta bake unibertsala lortu nahi da.

# data[].attributes.headline
Silvia Nuño eta Maddi Koroso: Hartz Arre

# data[].attributes.subject
Silvia Nuño eta Maddi Koroso: Hartz Arre

# data[].attributes.body
Txikipedia:Hartz arre - Wikipedia, entziklopedia askea.

# data[].attributes.attachment_link.title
Txikipedia:Hartz arre - Wikipedia, entziklopedia askea.

# data[].attributes.headline
Berta Rifon eta Irune Ozkoidi: Esnegorria

# data[].attributes.subject
Berta Rifon eta Irune Ozkoidi: Esnegorria

# data[].attributes.body
https://eu.wikipedia.org/wiki/Txikipedia:Esnegorri

# data[].attributes.body
Garapen jasangarrietako helburuak azalduz, Nazio Batuen Erakundeak  (NBE) sortutako 17 helburu direla azpimarratu beharra dago, eta helburu hauek batez ere, mundu mailako pobrezia desagerrarazteko, planeta babesteko eta pertsona guztiei oparotasuna bermatzeko sortu dira.
https://eu.wikipedia.org/wiki/Txikipedia:Garapen_Jasangarrirako_Helburuak

# data[].attributes.body
Mantisa Mantidae familiatik datorren intsektu bat da, antartidan izan ezik kontinente guztietan aurki daitekeena. Intsektu guztietatik mantisa ehizatzerako orduan onenetariko bat da, izan ere, intsektu erasokorrenetako bat da, eta ehizarako baldintza hobeak dituenetarikoa, hau da, kamuflatzeko erraztasuna, aurreko hanka harrapakariak… Sei hilabete eta urte baten inguruan bizi dira eta nahiz eta nahiko itsektu erasokorra izan ezin die pertsonei minik egin ez baita pozoitsua, eta gainera ez da gaixotasunen eramaile ona.

https://eu.wikipedia.org/wiki/Lankide:Jonsdr2/Proba_orria

# data[].attributes.headline
Asier Leonardo eta Asier Valverde: Orein Arrunt

# data[].attributes.subject
Asier Leonardo eta Asier Valverde: Orein Arrunt

# data[].attributes.body
https://eu.wikipedia.org/wiki/Txikipedia:Orein_arrunt

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Orein arrunta ugaztun bat da, Asiako mendebaldetik penintsula iberikora eta Britainia Handira hedatzen dena. Badira beste orein-espezie batzuk ere, hala nola Kanadako oreina, baina orein arrunta handiagoa da. Espezie hau 20 urtera arte bizi daiteke, baina kasu gehienetan 10 urte izaten dira.

Orein handia da (Altzeak eta Uapitiak bakarrik gainditzen dute), 160 cm-tik 250 cm-ra bitarteko luzera du eta 200 kg inguru pisatzen du arrak. Dimorfismo sexuala duen espezie bat da (emeak txikiagoak dira eta ez dute adarrik; arrek, berriz, urtero berritzen dituzte).

Ipar hemisferioko eskualde gehienetan aurki daiteke espezie hau. Nahiz eta planetako eskualde batzuetan desagertu egin den, kirol-ehiza eta bere habitat naturalaren suntsipena dela eta, orein arrunta ez dago desagertzeko arriskuan.

Elikadurari dagokionez, orein arrunta belarjalea da, eta hostoz, adarrez, azalez, tuberkuluz eta sustraiz elikatzen da; batzuetan, frutak eta haziak gehi diezazkiokete dietari.

Orein arruntaren harrapari nagusiak hartza, tigrea, katamotza eta lehoinabarra bezalako haragijaleak dira.

Ba al dakizu

Oreinek, gizakiok baino 1000 aldiz hobeto detektatu ahal dezakete usainak eta ilunpean ikusi dezakete, baita mugimendua hobete detektatu ere.

Egunsentian eta iluntzean aktiboagoa da orein mota hau, nahiko lotsatia eta beldurgarria baita. Gainera, bere portaera aldrebesa eta jarraitzeko zaila izaten da, ez baitu egun bat baino gehiago leku berean pasatzen eta gaua egiten denean dagoen tokian egiten baitu lo.

Emeak zortzi hilabetez ernaltzen dira. Jaio eta denbora gutxira altxatu egiten dira eta amei jarraitzen diete. Hala ere, ohikoena landaretzaren eta bularra ematen dutenen artean gordetzea da (egunean behin baino gehiagotan ematen baitiete), hiru hilabete bete arte.

Gehiago jakiteko:

https://misanimales.com/ciervo-comun-caracteristicas-comportamiento-habitat/

https://semillaverde.elnortedecastilla.es/especies/ciervo-comun-ciervo-europeo-venado#:~:text=CIERVO%20COM%C3%9AN%20O%20VENADO&text=Se%20trata%20de%20un%20ciervo,las%20cuales%20renuevan%20cada%20a%C3%B1o).

https://revistajaraysedal.es/9-cosas-que-no-sabias-de-los-ciervos/

# data[].attributes.attachment_link.title
Txikipedia:Orein arrunt - Wikipedia, entziklopedia askea.

# data[].attributes.attachment_link.description
Orein arrunta ugaztun bat da, Asiako mendebaldetik penintsula iberikora eta Britainia Handira hedatzen dena. Badira beste orein-espezie batzuk ere, hala nola Kanadako oreina, baina orein arrunta handiagoa da. Espezie hau 20 urtera arte bizi daiteke, baina kasu gehienetan 10 urte izaten dira.

# data[].attributes.headline
Garapen Jasangarrirako 3. helburua: osasuna eta ongizatea

# data[].attributes.subject
Garapen Jasangarrirako 3. helburua: osasuna eta ongizatea

# data[].attributes.body
https://eu.wikipedia.org/wiki/Txikipedia:Garapen_Jasangarrirako_3._helburua:_osasuna_eta_ongizatea

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Garapen Jasangarrirako 3. helburua Nazio Batuek 2015ean ezarritako Garapen Jasangarriaren 17 helburuetako bat da.

ZER DA OSASUNA?

GARRANTZITSUA AL DA OSASUNA ETA ONGIZATEA?

Ba al dakizu

Lo egitea dieta eta ariketa bezain garrantzitsua dela? Beraz, behar adina ordu lo egin.

Helburua bizitza osasuntsua bermatzea eta guztion ongizatea adin guztietan sustatzea da. Izan ere, osasun on bat izatea oso garrantzitsua da eta egunero egiten ditugun errutinak bizi kalitateak baldintzatzen du. Alegia, biztanleria osasuntsu badago, gizartea modu egokiagoan funtzionatuko du. Osasun egokia jarduera hauen bitartez lor daiteke: ariketa erregularra egitea, ura kantitate minimoa edatea eta dieta osasungarria eta orekatua kontsumitzea. Ildo beretik, osasun mentalak duen garrantzia adierazi behar da. baldintzatzen du nola arrazoitzen eta sentitzen zaren, eta nola jokatzen duzun bizitzak ezartzen dituen erronkei aurre egitean. Izan ere, edozein ekintza zure burmuinean hasten da. Beraz, osasun mental on batekin produktibitatea handitzen da, harreman sozialak hobetzen dira edo osasun fisikoa hobetzen da. Hala ere, osasunaz aparte munduan badaude beste gai garrantzitsu batzuk hobeto behar direnak. Adibidez, aldaketa klimatikoa murriztea, desberdintasun sozialak ezabatzea edo pobrezia desagertzea.

OSASUNAREN GARAPENA HISTORIAN ZEHAR

Medikuntza mina, sufrimendua eta ezintasuna tratatzeko beharrari emandako erantzun gisa sortu zen. Historian zehar, medikuntza aldatzen joan da eta askoz hobera eboluzionatzen. Antzinaroan (k.a.4000) medikuntza ez zen oso garrantzitsua, eta oinarri zientifikorik ez zegoenez, askotan ez zekiten zer gertatzen ari zen eta ez zen arazoa konpontzen. Erabiltzen ziren teknikak eta ematen ziren diagnostikoak medikuaren usteetatik edo sinesmenetatik abiatzen ziren. Denbora pasa ahala, jendea osasunari gero eta garrantzia gehiago ematen hasi zion eta honi esker, bizi-kalitatea eta bizitza esperantza handitzen joan zen. XVII eta XVIII. mendeetan ikerketa batzuen ostean, garrantzia ematen hasi zitzaion gizarte higieneari eta osasun publikoari, bereziki gaixotasunak eta pandemiak ekiditzeko.

Urte hauetan emandako garapen industrial eta teknologikoari esker farmazeutikoaren garapena ekarri zuen eta honekin batera gaixotasunen ikerketak etorri ziren. Horretaz aparte, industrializazio garaitik aurrera (XIX. mendean), bizi baldintzak hobetzen joan dira geroz eta gehiago. Ondorioz, pertsonen osasuna geroz eta hobeagoa da. Teknologiaren garapenarekin batera, gero eta aurrerapen gehiago ematen dira medikuntzan eta hori dela eta, gure bizi itxaropena gero eta altuagoa da.

Baina, historian zehar aurrera pausuak eman diren arren, gaur egun ere osasun baliabideak urrun daude unibertsalak izatetik. Zoritxarrez, milioika lagun hiltzen dira oraindik ere higiene faltagatik; nahiz eta, sendakariak eta prebenitzeko moduko gaixotasunak izan. Oraindik ez dira bermatu pertsona guztientzako osasun eskubide guztiak.

ZEINTZUK DIRA HELBURUAK?

Amen eta haurren heriotza-tasa murriztea.

eta beste gaixotasunei aurre egitea.

Munduan trafiko-istripuek eragindako heriotzen eta lesioen kopurua erdira jaistea.

Osasun-estaldura unibertsala lortzea.

Herrialde guztiek munduko osasunerako duten gaitasuna indartzea.

Mundu osoan medikamentu eta seguruak eskuratzeko aukera bermatzea

Osasunaren finantzaketa eta osasun-langileen kontratazioa eta garapena handitzea.

Ba al dakizu

Barrea edozein arazoetarako erremedio handia dela? Izan ere, jarrera positibo bat izatea gakoa da.

Ariketa fisikoak egitea zahartzarorako oso onuragarria da.

Eskuak garbitzeko ohiturak haurren heriotza-tasa murrizten du.

indartsuena aurpegian dago.

Janaria ez da dastatzen hotzaldi batean.

Ariketa fisikoa egiten dutenek hobeto egiten dute egiten ez dutenek baino.

Ariketa fisikoak gaixotasun kardiobaskularrak izateko arriskua prebenitzen du.

Bizitza aktibo eta osasungarria eramaten duten ikasleek emaitza hobeak lortzen dituzte beren ikasketetan.

Jarduera fisikoak egitea larruazala hobetzen du.

GEHIAGO JAKITEKO

1. https://www.euskadi.eus/pdf/2030-agenda-garapen-jasangarria-desarrollo-sostenible-basque-country.pdf

2. https://www.unescoetxea.org/dokumentuak/AGENDA_2030_EUSKADI.pdf

3. https://blogs.vitoria-gasteiz.org/vgaztea/2019/05/22/garapen-jasangarriko-helburuak-3-a-osasuna-eta-ongizatea/?lang=eu

# data[].attributes.attachment_link.title
Txikipedia:Garapen Jasangarrirako 3. helburua: osasuna eta ongizatea - Wikipedia, entziklopedia askea.

# data[].attributes.attachment_link.description
Garapen Jasangarrirako 3. helburua Nazio Batuek 2015ean ezarritako Garapen Jasangarriaren 17 helburuetako bat da. Ba al dakizu Lo egitea dieta eta ariketa bezain garrantzitsua dela? Beraz, behar adina ordu lo egin. Helburua bizitza osasuntsua bermatzea eta guztion ongizatea adin guztietan sustatzea da.

# data[].attributes.body
T-Rex --> Sergio Koldo Ortega, Lourdes Fernández

# data[].attributes.body
«Lankide:Aitor Muñoz/Proba orria» aldatzen - Wikipedia, entziklopedia askea.

# data[].attributes.attachment_link.title
Lankide:Aitor Muñoz/Proba orria - Wikipedia, entziklopedia askea.

# data[].attributes.attachment_link.description
Etxeko sagua edo sagu arrunta (Mus musculus) karraskari bat da. Sagu espezierik ohikoena da. Laborategiko esperimentuetan ugaztun erabiliena ere bada, sagu hauek, giza gaixotasun genetiko batzuk garatzeko kapazak direlako. Ba al dakizu Ugaztun gehien dituen bigarren espeziea da, Gizakiaren (Homo Sapiens) espeziearen ondoren.

# data[].attributes.body
Padlet honetan zuen klasearekin Txikipedia sarrerak partekatuko dituzue zuen Txikipedia sarrerako bukaerako estekak bertan kopiatuz (alegia, Txikipedian argitaratutakoak).

Honetarako talde bakoitzak (egokiro identifikatuz) PADLET bat erabiliko du euren Txikipedia sarrera bakoitzeko.

Beste taldekideek gustoko dituzten Txikipedia sarrerak markatu ditzakezue eta hauen inguruko komentario eraikitzaileak igo