# data[].attributes.headline
WZC Denderrust luistert naar de bewoners

# data[].attributes.subject
WZC Denderrust luistert naar de bewoners

# data[].attributes.attachment_link.title
1.9K views · 53 reactions | Wij luisteren naar de stem van onze bewoner!👂 Benieuwd naar enkele van de dingen dat we al gerealiseerd hebben? 👀 Kijk dan snel naar het filmpje... | By WZC Denderrust | Facebook

# data[].attributes.attachment_link.description
Wij luisteren naar de stem van onze bewoner!👂 Benieuwd naar enkele van de dingen dat we al gerealiseerd hebben? 👀 Kijk dan snel naar het filmpje…

# data[].attributes.attachment_link.title
Ken je mij? Over relatiegerichte zorg en goede samenwerking

# data[].attributes.attachment_link.description
Bij goede, persoonsgerichte zorg gaat het er niet alleen om wat jij als zorgvrager wilt, maar ook wat je naasten en wat hulpverleners willen.

# data[].attributes.headline
Wat als je het niet eens bent met de regels?

# data[].attributes.subject
Wat als je het niet eens bent met de regels?

# data[].attributes.attachment_link.title
Wat als je het niet eens bent met regels die jij moet uitvoeren?

# data[].attributes.attachment_link.description
Alice worstelt met de regels die door de politiek beslist worden.

# data[].attributes.attachment_link.title
Reablement: wat we kunnen leren van Denemarken

# data[].attributes.attachment_link.description
Hoe werkt reablement? Enkele medewerkers van Vilans gingen op studiereis om die vraag te beantwoorden. Zij kwamen terug met 6 inspirerende inzichten.

# data[].attributes.attachment_link.description
Lees meer over samen beslissen met de Samen Beslis Hulp.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Studenten die tijdens presentaties in slaap vallen of wegdromen, medewerkers die weinig inbreng hebben in een vergadering, een trainer die merkt dat deelnemers maar weinig van zijn les toepassen in de praktijk, of een coach die eens iets anders wil dan het gesprek voeren. Deze en nog talloze andere situaties kunnen aanleiding zijn om na te denken over de aanpak of werkvormen die je gebruikt en het effect ervan. Waarom zou je nadenken over werkvormen? En waarom werkvormen gebruiken?

In dit artikel beantwoorden werkvormenexperts Sasja Dirkse en Angela Talen de vraag wat werkvormen zijn en geven zij vanuit de theorie een onderbouwing voor het gebruik ervan. En om alvast een schot voor de boeg te geven: werkvormen gebruik je niet om bijeenkomsten 'op te leuken'. Je gebruikt ze wel als zorgvuldig gekozen aanpak of middel om een vastgesteld doel te bereiken.

Wat is een werkvorm?

Het begrip 'werkvorm' associëren de meeste mensen met onderwijs. Zo wordt er vaak gesproken over 'didactische werkvormen'. Echter, met de Groot Werkvormenboeken willen we laten zien dat werkvormen in veel meer situaties in te zetten zijn dan alleen in het onderwijs. Een werkvorm 'is een bepaalde manier van werken', zegt de dikke Van Dale. Wij beschouwen een werkvorm als de aanpak of structuur die iemand in een overleg of bijeenkomst kiest om een bepaalde inhoud aan de orde te stellen. Werkvormen zijn dus niet nieuw en niet speciaal. Ook als je als trainer, docent, voorzitter of coach hebt bedacht om geen speciale vorm te gebruiken, dan gebruik je een werkvorm, ook als het een standaardrondje of de beamerpresentatie is.

Naast de vraag wat werkvormen wél zijn, is het ook interessant om te kijken naar de vraag wat werkvormen níét zijn. In lijn met het voorgaande zien wij werkvormen als middel om een bepaald doel te bereiken. Ze zijn de manier waarop je inhoud behandelt of de weg waarlangs je een proces stuurt, en zijn dus geen doel op zich. 'Een leuke werkvorm doen', is voor ons onvoldoende reden. Welke redenen wel ten grondslag liggen aan onze keuze voor werkvormen, lees je hieronder. Die redenen hebben betrekking op aspecten van leren en communiceren, en zijn relevant voor uiteenlopende situaties - van trainingen tot vergaderingen en van coach - gesprekken tot conferenties.

Omdat mensen maar 10 minuten geconcentreerd kunnen luisteren

'Waarom zou ik verschillende werkvormen in mijn overleg of presentatie moeten inbouwen? Mijn verhaal is helder en bovendien kost interactie met de groep me te veel tijd.' In eerste instantie hebben voorzitters en sprekers vaak de (onbewuste) opvatting dat interactie vooral tijd kost en weinig oplevert. Deze overtuiging zorgt er dan ook voor dat presentaties vaak monologen worden waarin weinig tot geen onderbreking en interactiemomenten zijn ingebouwd.

Helaas, vaak met minder resultaat dan had gekund. Ook al hadden we het graag anders gezien, onderzoek wijst uit dat mensen maar een beperkte tijd geconcentreerd naar een verhaal kunnen luisteren. Gemiddeld heeft men zelfs slechts een concentratiespanningsboog van tien minuten. Bij de een iets langer dan bij de ander. Bij het ene onderwerp iets langer dan bij het andere en bij de ene spreker iets langer dan bij de ander. In ieder geval zal alles wat je na tien minuten vertelt bij een deel van de groep niet meer blijven hangen. Echter, het verhaal van de spanningsboog betekent niet dat mensen zich niet opnieuw zouden kunnen concentreren. Na tien minuten is de focus weg en wordt de spanningsboog onderbroken. Mensen gaan dromen, uit het raam kijken of rommelen in hun papieren of tas. Videobeelden laten zien dat mensen hun blik afwenden en (tijdelijk) naar iets anders kijken of iets anders gaan doen. In de meeste gevallen om zich hierna weer volledig op het verhaal te kunnen concentreren.

Als voorzitter, trainer, docent of spreker kun je met het gegeven van de spanningsboog je voordeel doen. Onderbrekingen van het verhaal zijn essentieel als je de aandacht vast wilt houden. Maar, onderbrekingen mogen kort zijn. Wil je de onderbrekingen in je voordeel gebruiken, dan kun je mensen gedurende de break vragen om voor zichzelf de kern van het verhaal samen te vatten, vragen te bedenken of uit te wisselen met de buurman of buurvrouw over eigen ervaringen en toepassingsmogelijkheden. Werkvormen bieden de mogelijkheid om onderbrekingen zinvol te maken en kort te houden. Er zijn immers ook andere onderbrekingen mogelijk dan de koffiepauze.

Omdat mensen meer onthouden als inhoud zelf wordt ervaren

'Hoe kunnen we ervoor zorgen dat hetgeen we mensen leren ook na langere tijd nog bekend is, beheerst of toegepast wordt?' Dat is een vraag die onderwijskundigen al decennia bezighoudt. Het is de vraag naar 'leerrendement' of 'transfer', zoals dit fenomeen door vakgenoten wel wordt aangeduid. Inmiddels is er veelvuldig onderzoek gedaan naar leerrendement en zijn er diverse wetenschappers die hierover hun theorieën en inzichten hebben ontwikkeld.

In 1995 kwam Whitmore met de resultaten van een onderzoek naar wat mensen zich na drie maanden nog kunnen herinneren van iets dat hun is uitgelegd. Na drie maanden blijkt iemand zich nog 10 procent te herinneren van inhoud die is uitgelegd, 32 procent van inhoud die is uitgelegd én voorgedaan, en 65 procent van inhoud die is uitgelegd, voorgedaan en zelf ervaren (Whitmore, 1995).

Let wel, hierbij ging het alleen nog maar om de vraag wat mensen zich konden herinneren. De vraag wat zij (nog) in hun werk toepasten was in het onderzoek al helemaal niet aan de orde. Deze conclusie is in onze ogen niet alleen relevant voor mensen die zich met onderwijs bezighouden, maar is net zo relevant voor voorzitters, projectleiders en sprekers - of misschien nog wel relevanter. Want van onderwijs weten we dat voor blijvende leerresultaten meer nodig is dan alleen uitleg.

Maar hoe zit het met de vergadering? In hoeverre zijn we ons ervan bewust dat uitleg en toelichting onvoldoende is om ervoor te zorgen dat mensen na de vergadering nog weten wat er besproken is? Hoe vaak worden onderwerpen in een vergadering niet alleen uitgelegd, maar ook voorgedaan en door de deelnemers zelf ervaren? Kortom, hier lijkt ons veel aan vergaderopbrengst te winnen.

Werkvormen zijn het middel om inhoud te kunnen overbrengen. In dit boek vindt u diverse werkvormen om informatie op andere manieren over te brengen dan alleen via toelichting. Het cluster Kennisoverdracht geeft hiervoor een aantal concrete suggesties, maar ook in de andere clusters vind je praktisch toepasbare mogelijkheden.

Omdat voor verantwoordelijk gedrag sturing nodig is

Hoe komt het dat medewerkers of de groep de verantwoordelijkheid niet nemen die jij graag zou zien? Het klinkt waarschijnlijk logisch dat je een onzelfstandige medewerker strakker zult moeten aansturen dan een medewerker die zichzelf kan sturen. Echter, in de praktijk sluit de mate van sturing door de leidinggevende niet altijd aan bij de mate van zelfsturing van de medewerker of groep.

Een groep die strakke sturing nodig heeft, wordt passief of vertoont weerstand als zij met een te vage opdracht worden weggestuurd of niet worden begeleid. Andersom kan ook een groep die zichzelf kan sturen passief worden van een te strakke vorm van sturing. Vermunt (2000) geeft met het onderstaande model de wisselwerking tussen sturing en zelfsturing weer.

Veel leidinggevenden switchen in hun stijl tussen strakke en losse sturing. Vanuit de behoefte dat de groep meer verantwoordelijkheid neemt, laten zij het proces soms geheel los. Als dan blijkt dat de groep dit niet aankan, dan vallen zij terug en nemen zij verantwoordelijkheden weer over, en laten zij de groep niet meer zelf nadenken.

Vermunt laat zien dat er ook nog iets tussen strakke en losse sturing in zit. Deze vorm van 'gedeelde sturing', wordt echter maar door weinig leidinggevenden actief toegepast. Terwijl gedeelde sturing de brug is van een strakke naar een meer losse vorm van sturing. Bij gedeelde sturing heeft de leider bedacht op welke punten hij strakker gaat sturen (welke punten 'dichtgetimmerd' zitten) en op welke punten er ruimte is voor eigen verantwoordelijkheid.

De leider is duidelijk over de eisen die hij stelt en de vrijheid die de medewerker of groep krijgt. Om hen de eigen ruimte in te laten vullen, reikt hij bijvoorbeeld keuzemogelijkheden aan. Een voorbeeld: een voorzitter verwacht van zijn medewerkers dat zij het programma maken voor een geplande 'hei-dag'. In plaats van zelf te vertellen welke onderwerpen er besproken gaan worden (strakke sturing) of hun de opdracht te geven om de hei-dag voor te bereiden (losse sturing), kan hij hun een lijst meegeven met mogelijke onderwerpen waaruit de groep kan kiezen (gedeelde sturing). Een andere mogelijkheid is dat hij hun geen suggesties meegeeft wat betreft de inhoud, maar met hen afspreekt wanneer er contact is over de voorbereidingen zodat hij het proces kan monitoren en dat hij uitspreekt wat hij precies van de voorbereidingsgroep verwacht.

Werkvormen helpen bij het toepassen van gedeelde sturing. Werkvormen maken het mogelijk om enerzijds regie te houden en kaders te geven, en tegelijkertijd ruimte te geven voor invulling door de groep. Denk bijvoorbeeld aan het aanbieden van een overzicht van mogelijkheden op kaartjes zodat de groep deze kan sorteren, of aan een lijst met ideeën op de flip-over waaruit de groep, eventueel met stickers, een keuze kan maken.

Ben je op zoek naar een ruim aanbod aan werkvormen voor al je coachsituaties? Met een abonnement op de Boom Coaching Collectie heb je online toegang tot meer dan 550 werkvormen.

Omdat je communicatie op verschillende niveaus kunt sturen

In elke communicatie, of dat nu een-op-een is of met een groep, worden verschillende soorten boodschappen over en weer verzonden en ontvangen. Het zal niemand verbazen dat er naast het onderwerp waarover het gaat, ook boodschappen over en weer verzonden kunnen worden (vaak onderhuids) die spelen op het niveau van het proces, de sfeer, emoties en het gedrag van de groep. Voorzitters van vergaderingen of begeleiders van bijeenkomsten geven vaak aan hoe lastig zij het vinden om inhoud over te brengen, en tegelijkertijd oog te houden en sturing te geven op 'procesniveau'. En om het nog ingewikkelder te maken, kan de voorzitter ook sturen op nog een ander niveau: de structuur, aanpak of vorm van de bijeenkomst. Het onderstaande model zet de verschillende niveaus in schema.

De drie lagen van de piramide vragen alle drie een eigen vorm van sturing. In aansluiting op de vorige paragraaf over zelfsturing kunnen we zeggen dat je naast de variatie in mate van sturing (strak, gedeeld of los) ook nog kunt bepalen waarop je gaat sturen (inhoud, structuur of proces).

Sturing op inhoud

Sturing op inhoud betekent nadenken over wat er besproken of besloten gaat worden, bijvoorbeeld door de agenda op te (laten) stellen, inhoud in te brengen, beslissingen te nemen en afspraken samen te vatten. Voorzitters die hiernaast ook sturen op het proces, zijn alert op signalen die zij van de groep krijgen (zowel verbaal als non-verbaal) en plegen op basis hiervan interventies die het groepsproces beïnvloeden. Sturing op dit niveau is dikwijls lastig omdat dit niveau vaak onderhuids speelt. Mensen communiceren en interveniëren op dit niveau dan ook vaak non-verbaal, via opmerkingen met een 'extra lading' of via suggestieve vragen (vragen waarin een oordeel verpakt is). Het procesniveau lijkt niet expliciet aanwezig, maar heeft uiteindelijk veel effect op de inhoud en het resultaat van een bijeenkomst.

Sturing geven op de structuur

Zoals eerder gezegd, kunnen voorzitters ook sturing geven op de structuur. Daarbij gaat het niet zozeer om wat er op de agenda staat, maar hoe dat besproken wordt. Sturing geven op structuurniveau is veel makkelijker en beter voor te bereiden dan het sturen van het proces. Daarnaast kun je lastige situaties die je verwacht op het niveau van de inhoud of het proces, proberen te voorkomen door een passende vorm of aanpak te kiezen.

Een voorbeeld. Je verwacht een groep waarin hiërarchie een belemmering voor de inbreng is. Een paar mensen is in de vergadering dominant aanwezig en bepalend voor de algemene opinie. Andere mensen brengen, mede door het gedrag van hun collega's, weinig in. Als voorzitter zou je kunnen proberen om de dominante inbreng in te dammen en de anderen tot deelname uit te nodigen bijvoorbeeld met behulp van non-verbale signalen. Uiteindelijk kun je je observaties ook nog aan de groep teruggeven.

Het niveau van het proces

Beide zijn interventies op het niveau van het proces. Twee belangrijke nadelen van sturing op procesniveau is dat je met name stuurt op het moment dat het probleem al speelt (achteraf) en dat je het proces door het te benoemen soms onnodig 'zwaar' maakt. Een minder zware manier van sturen is om vooraf een vorm te kiezen waardoor iedereen evenveel inbreng kan hebben. Maak bijvoorbeeld een rondje en laat iedereen zijn eerste reactie in drie woorden geven, of vraag de deelnemers eerst in tweetallen te overleggen voordat zij hun mening in de groep inbrengen, of geef iedereen bijvoorbeeld 1 minuut spreektijd. Door dergelijke vormen geef je het gedrag dat je verwacht eigenlijk geen of weinig kans, waardoor je minder hoeft te sturen op inhoud of procesniveau.

Om communicatiepatronen bewust te doorbreken en te sturen

Elke team en elke overlegsituatie kent ingesleten patronen. Sommige daarvan zijn duidelijk zichtbaar, andere spelen onderhuids. Zichtbaar is bijvoorbeeld het feit dat iedereen elke week op dezelfde plek rond de tafel plaatsneemt of de volgorde van agendapunten. Onderhuids kunnen er patronen spelen als het niet voortbouwen op elkaars reactie, het weglachen van spanningen of het relativeren van elkaars problemen. Sommige patronen zijn constructief, andere werken belemmerend. Het feit dat je altijd een persoon laat samenvatten als de

discussie te veel uitweidt kan een toegevoegde waarde zijn voor het overleg, maar het feit dat mensen zich onveilig of onbegrepen voelen kan hen tegenhouden om vragen te stellen of problemen in te brengen. Of patronen nu expliciet of impliciet aanwezig zijn, uiteindelijk zijn ze van grote invloed op de manier waarop het overleg plaatsvindt, op het gevoel waarmee deelnemers in het overleg zitten én op de uiteindelijke opbrengst. In overlegsituaties die regelmatig op een zelfde manier plaatsvinden zijn communicatiepatronen vaak stevig ingesleten.

Het herkennen van patronen is vaak al lastig genoeg voor de voorzitter of deelnemers, omdat zij vaak onderdeel zijn van het patroon. Het doorbreken en beïnvloeden van de patronen wordt als nog lastiger ervaren. Ervaring leert dat werkvormen een hulpmiddel kunnen zijn voor het doorbreken en sturen van de communicatiepatronen. Voortbouwend op de communicatieniveaus die hierboven zijn toegelicht, kun je met werkvormen (structuurniveau) invloed uitoefenen op hoe het proces verloopt. In plaats van de patronen met de groep te bespreken (wat soms als te zwaar, therapeutisch of onveilig wordt ervaren), kun je de patronen beïnvloeden door een andere vorm te kiezen. Wanneer er bijvoorbeeld door sommige teamleden onveiligheid wordt ervaren, kun je ervoor kiezen om eerst 'uit te wisselen in duo's' voordat je mensen hun punt in de groep laat inbrengen. Het niet op elkaar voortbouwen, kun je voorkomen door te laten associëren of verplicht te laten samenvatten.

Het beïnvloeden van communicatiepatronen is niet alleen van belang voor overlegsituaties. Ook voor trainingen of workshops geldt dat patronen snel worden gevormd en van invloed zijn op het resultaat. Ook al kent de groep elkaar niet en zijn er geen patronen bij de start van de training, na het eerste half uur zijn de eerste patronen gevormd en merkbaar. Denk bijvoorbeeld aan patronen als 'de hoeveelheid activiteit en inbreng die er van de deelnemers verwacht wordt'. De kans voor het creëren van de gewenste patronen ligt dus in het eerste gedeelte van de bijeenkomst. Werkvormen zijn een hulpmiddel voor het bewust opbouwen van gewenste patronen.

Bron: dit artikel is een bewerking van hoofdstuk 1 uit Het Groot Werkvormenboek 1 - Dé inspiratiebron voor resultaatgerichte vergaderingen, presentaties en andere bijeenkomsten door Sasja Dirkse en Angela Talen

# data[].attributes.attachment_link.description
In dit artikel beantwoorden werkvormenexperts Sasja Dirkse-Hulscher en Angela Talen de vraag wat werkvormen zijn.

# data[].attributes.headline
Waarderend werken: hoe ziet zo'n proces eruit?

# data[].attributes.subject
Waarderend werken: hoe ziet zo'n proces eruit?

# data[].attributes.attachment_link.title
Hoe ziet een Appreciative Inquiry-proces eruit?

# data[].attributes.attachment_link.description
Hoewel Appreciative Inquiry (AI) niet zozeer een aanpak of methode voor verandering is, is er wel een Appreciative Inquiry-proces.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Eva Kwakman brak als officier van justitie schuttingen af en wijst nu andere organisaties de weg naar de bedoeling: 'Laat de vakman doen wat goed is'
Hoe kun je in hemelsnaam niet werken vanuit de bedoeling. Dat vraagt Eva Kwakman zich regelmatig af. Als officier van justitie lukte het haar om partijen echt te laten samenwerken op het domein Huiselijk Geweld en Kindermishandeling. Dat leverde haar de titel Rijnlander van het Jaar op. Tijdens het Event Verdraaide Organisaties gaat ze het hebben over de rol van regels in relatie tot de bedoeling. 'Het is nooit: regels zijn regels. Dat de regel ook voor anderen geldt, is nooit een goed antwoord.'
'Fantastisch proces'

Officier van Justitie is ze al een tijd niet meer. Eva Kwakman werkt na een carrière bij het Openbaar Ministerie nu bij de Algemene Bestuursdienst van de Rijksoverheid aan een stimulerend klimaat waarin vakmensen goed kunnen functioneren. Zodat ook zij kunnen werken vanuit de bedoeling, net zoals Kwakman dat deed en doet. Als Officier van Justitie op het domein Huiselijk Geweld en Kindermishandeling slaagde ze erin om mensen over hun schuttingen te laten kijken. Zodat alle organisaties en instanties die de veiligheid van kinderen voor ogen hebben, als netwerk met elkaar gingen samenwerken, via de lijnen van ieders vakmanschap. Omdat er meer nodig is om kinderen te beschermen dan de optelsom van losse interventies. Het was een fantastisch proces, zegt ze, dat veel heeft opgeleverd. Het zou maar zo het hoogtepunt uit haar carrière kunnen zijn. 'Dit beleef ik denk ik niet nog een keer.'

Ze staat op 19 november samen met Wouter Hart en Erben Wennemars op het podium tijdens het Event Verdraaide Organisaties, naar het gelijknamige boek van Wouter Hart waarin hij het begrip 'de bedoeling' introduceerde. Hart belt haar regelmatig wanneer hij wil weten hoe je vanuit juridisch perspectief een vraagstuk over de bedoeling kunt aanvliegen. Wat de legitimiteit van regels is. Want het zijn immers vaak regels waar mensen over klagen of zich achter verschuilen. Regels die tegenhouden wat er echt zou moeten gebeuren in een organisatie.

Werken vanuit de bedoeling: wat betekent dat voor jou persoonlijk?
'Ik kan eigenlijk niet anders dan zo naar mijn werk en naar organisaties kijken, ik zou niet weten hoe. Toen ik het boek van Wouter in 2015 las, dacht ik oh wat fijn, iemand heeft het opgeschreven. Zijn boek geeft mij heel veel taal om aan mensen uit te leggen hoe ik het zie. Dat is heel helpend.'

Helpend om de ander beter te begrijpen of om het evangelie te verspreiden?
'Nou, de eyeopener is vooral dat anderen het anders zien en we elkaar daarom dus niet altijd verstaan. Ik begrijp inmiddels wel beter wat zij denken dat werkt maar ik snap nog steeds niet waaróm zij denken dat dat echt werkt.'

Je bent jurist. Als je het over de systeemwereld versus de bedoeling hebt, dan lijkt de jurist toch bij uitstek omgeven door kaders en regels?
'Het is een misverstand om te denken dat we geen systeemwereld nodig hebben. Sommige dingen zijn namelijk best handig om even af te spreken met elkaar. Maar je moet wel weten waarom die regel er is, op welk niveau de regel zich bevindt en welk gewicht eraan hangt. Staat het in de wet of hebben drie ambtenaren op een middag met elkaar afgesproken dat ze voortaan zo gaan werken? Mijn eerste vraag als mensen over regels beginnen is altijd: waar staat dat? En als het nergens staat, dan moet ik niks en dan mag het dus gewoon.
'Het recht is bij uitstek een domein dat gericht is op werken vanuit de bedoeling, daar is het hele systeem op ingericht. Het zit verweven in het hele vak. Leerstukken als redelijkheid en billijkheid, de algemene beginselen van behoorlijk bestuur, dat zijn waarden die je altijd toe moet passen, los van de regel waar je mee bezig bent. Het is nooit zwart wit, het is nooit regels zijn regels. Er zijn altijd omstandigheden, er is altijd context.'

Toch worden regels vaak gebruikt als excuus.
' Als je regels als systeemoplossingen gaat gebruiken waar het goede uit moet volgen dan gaat het mis. Mensen vinden het ergens ook prettig om op die manier te werken. Dat zijn ze zo gewend, ze zoeken houvast, vinden het lastig om verantwoordelijkheid te nemen of ervaren geen mandaat. Tegelijk zijn de meeste mensen op een plek gaan werken omdat ze ergens in geloven. Maar dat raken ze vergeten. Iedereen verlamt van een organisatie waarin heel veel systeemwereld is. Maar als je dan vraagt: met welke ideeën kwam je hier werken, dan gaan ze aan.'

Kan het ook luiheid zijn?
'Vast. Niks menselijks is niemand vreemd. Ik heb Eberhard van der Laan als leermeester gehad. Zijn adagium was: je mag een vraagstuk niet loslaten voordat een ander het van je heeft overgenomen. Dat kan heel vervelend zijn hoor, het is makkelijker om te denken: ik heb alle vinkjes gezet en ik ben er klaar mee.'

Mensen zijn ook vaak bang dat je willekeur krijgt als je de regels niet volgt of een uitzondering maakt.
'Dat hangt van je definitie van willekeur af. Ik kijk liever naar het doel dat bereikt moet worden. Wat is de achtergrond van de regel, het waarom van de regel. Dat de regel ook voor anderen geldt, is nooit een goed antwoord. Gelijke gevallen bestaan niet, je moet naar de omstandigheden en de mens kijken. We zijn geen schroefjes maar mensen met een context en een situatie.'

Waarom lukte het jou om over schuttingen heen te kijken en bestaande structuren te negeren?
'Ik ben iemand die nooit uit de waarom-fase is gekomen. Waarom doen we dit? En als we dit doen, waarom dan op deze manier? Ik wil snappen waarom ik iets aan het doen ben. Dus ja, dat betekende dat ik in het begin van mijn carrière wel eens min of meer botsend rondliep. Ik was dan de spreekwoordelijke olifant in de porseleinkast. Soms werd ik boos en soms raakte ik geïnspireerd. Maar uiteindelijk lukte het om verbinding te maken en andere mensen te vinden die ook bereid waren om over hun schutting te kijken.'

Waren er in dat grote domein Huiselijk Geweld regels die je dwars zaten?
'Alleen al de definitie van het woord kindermishandeling was voor elke instantie anders. In het strafrecht is dat iets anders dan in de Jeugdwet. Maar dat betekent niet dat we niet konden samenwerken. Het betekende wel dat we moesten definiëren waar we samen konden optrekken en toen we dat helder hadden leidde dat al tot onderling begrip. Je weet dat de andere instantie in een bepaald geval niks mag doen, dat je in sommige gevallen de enige bent die kan en dus moet handelen.'

Stel je zou dat vraagstuk als systeemdenker hebben benaderd?
'Dan versta je elkaar niet. Natuurlijk moet je dan ook wel samenwerken, maar sámenwerken is iets anders dan tegelijk werken. Samen iets begrijpen en doorgronden, dat gaat verder. Wij hebben eindeloos met elkaar gepraat over wat we bedoelen met een woord als veilig. En we hadden te maken met strijdige beroepscodes. Wanneer ze in een ziekenhuis kindermishandeling ontdekken, dan moet dat aan de ouders verteld worden. Vanuit strafrechtelijk oogpunt het liefst door de politie want die eerste reactie kan belangrijk zijn voor je bewijspositie. Maar die arts zegt: nee, dit zijn mijn patiënten dus het is mijn taak. Dan moet je elkaars perspectief zien te waarderen en soms ook uitspreken dat je er niet uitkomt met elkaar. En in concrete situaties verzin je dan toch iets, dan handel je naar beste inzicht van dat moment.'

Handelen professionals op zo'n moment wel vanuit de bedoeling? Als het gaat om mijn patiënt, ons onderzoek?
'Nee, zeker niet altijd. Juist in die multidimensionale problemen, kan het lastig zijn om dat grotere belang voorrang te geven. Je bent niet de enige die in zo'n domein aan het werk is. En wat ik al zei: soms kom je er gewoon niet uit. Wel moet je altijd beseffen dat je met jouw handelen een ander dwars kunt zitten en het dan dus onveiliger in plaats van veiliger wordt.'

Als vakmanschappen botsen, gaat dat over ego en hiërarchie?
'Soms wel. Als je wilt dat er een strafzaak gevoerd gaat worden, dan is het handig dat je naar mij luistert want als officier van justitie breng ik die zaak naar de rechter. Dus als een politieman nog een extra getuige wilde horen, die ik helemaal niet nodig had voor mijn zaak, dan vroeg ik wel: waarom is dat zinnig? Dan zit daar wel hiërarchie in. En ego's spelen ook een rol. Het kan heel belemmerend zijn wanneer je ego de andere kant opgaat dan de bedoeling.'

Heb je dat zelf ook ervaren?
'Ook ik heb mezelf afgevraagd: wiens rechtsgevoel probeer ik hier te bevredigen? Is het echt in het belang van het slachtoffer om deze strafzaak naar de rechter te brengen? Binnen het strafrecht heb je de ruimte om te kiezen welke zaken je wel of niet naar de rechter brengt. Je kunt bijvoorbeeld besluiten dat je een ouder die zijn kind heeft geslagen niet vastzet, zolang hij meewerkt aan de ingezette hulpverlening. Dan zijn wij een stok achter de deur. Dat is elke keer een belangenafweging, maar daarin moet het eigen ego dus geen rol spelen.'

Je werd in 2021 Rijnlander van het jaar. Hoe leg jij Rijnlands werken uit?
'In het Rijnlands werken staat de term vakmanschap centraal. Voor mij is dat het besef dat de organisatie er is voor het vakmanschap. Het doel van een overheidsorganisatie moet zijn om de vakman in interactie te laten zijn met de burger, het doel van een school moet zijn om de vakman in interactie te laten zijn met het kind. Ik hussel zelf het Rijnlands denken en de bedoeling een beetje door elkaar. Voor mij is het een kwestie van dingen niet te ingewikkeld maken, maar doen wat je denkt dat goed is. Altijd zelf blijven nadenken, maar ook weten wat je niet weet.'

Hoe kun je mensen meer ruimte gaan geven voor dat vakmanschap. Hoe doe jij dat?
'Ik probeer op te halen waar mijn collega's tegenaan lopen. Mensen mogen niet gratis bij mij klagen, dus dan gaan we kijken hoe we hun vraagstukken op kunnen lossen. Het wordt vooral lastig wanneer medewerkers meer betrokkenheid dan invloed ervaren. Dan lopen ze heel snel leeg. Ik probeer dan te helpen door te kijken wat er binnen iemand macht ligt en mijn eigen invloed aan te wenden om datgene op te lossen wat daarbuiten ligt.'

Herken jij jezelf in sommige collega's? Je noemde jezelf een olifant in een porseleinkast die soms boos werd.
'Ik vind het alleen maar goed als er emoties zijn. Ik snap het als je soms moet huilen van machteloosheid. Maar daarna moet er wel beweging komen. Wanneer collega's handelingsperspectief krijgen en aan de slag kunnen, dan maakt de emotie plaats voor gedrevenheid.'

Zijn er momenten dat ook Eva Kwakman even niet Rijnlands of vanuit de bedoeling werkt?
'Natuurlijk heb ook ik soms de neiging om even de binnenbocht te nemen. Bijvoorbeeld: je agendeert een bepaald punt, maar mensen zijn niet toe aan het gesprek en dat weet je. Ga je dan toch de agenda leidend maken? Het is steeds een beetje zoeken, want soms moet je ook een besluit nemen binnen de tijd. Ik stel mezelf dan de vraag: doe ik het voor de bedoeling of voor mijn eigen gemoedsrust?'

Wat adviseer je mensen die een stapje willen zetten in hun vakmanschap richting de bedoeling?
'Ga het doen! Heel veel mensen kunnen goed uitleggen hoe het zou moeten zijn. Maar wat doe jij dan om het te verbeteren? Begin vandaag door iets anders te doen dan wat je gisteren deed.'

Over Eva Kwakman

Eva Kwakman was ruim 20 jaar officier van justitie en daarmee lid van de rechterlijke macht. Als leidinggevende bij verschillende onderdelen van het Openbaar Ministerie heeft ze zich ingezet 'de pijl te draaien' en de systeemwereld weer te gebruiken als ondersteunend aan de bedoeling, in plaats van leidend. Als landelijk OvJ Huiselijk Geweld, Zeden en Kindermishandeling heeft ze de binnen- en buitenwereld van het OM langs de lijnen van vakmanschap met elkaar verbonden en zo bijgedragen aan de bedoeling van het OM op de onderwerpen: veiligheid, veerkracht en normstelling. In 2021 is ze hiervoor uitgeroepen als 'Rijnlander van het jaar'. Vanaf februari 2024 is Eva onderdeel van het interimprogramma van de Algemene Bestuursdienst van de Rijksoverheid. Vanuit dat programma wordt ze ingezet in opdrachten bij verschillende departementen en bij uitvoeringsorganisaties.
Door: Jannie Benedictus

# data[].attributes.attachment_link.title
Eva Kwakman: 'Het is nooit: regels zijn regels'

# data[].attributes.attachment_link.description
Hoe kun je in hemelsnaam niet werken vanuit de bedoeling. Dat vraagt Eva Kwakman zich regelmatig af. Lees het interview op Boom Management.

# data[].attributes.headline
Mensen met dementie betrekken bij ontwikkelen van technologie

# data[].attributes.subject
Mensen met dementie betrekken bij ontwikkelen van technologie

# data[].attributes.attachment_link.title
‘Ontwikkel technologie bij dementie samen met doelgroep’

# data[].attributes.attachment_link.description
Hoe betrek je mensen met dementie bij de ontwikkeling van technologie voor de doelgroep? Sandra Suijkerbuijk deed er (promotie)onderzoek naar.

# data[].attributes.headline
Innovatieve samenwerkingsorganisatie.... Zo kan een trialooghuis eruit zien..

# data[].attributes.subject
Innovatieve samenwerkingsorganisatie.... Zo kan een trialooghuis eruit zien..

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Innovatieve samenwerkingsorganisatie
Je kan er niet omheen in de nieuwsberichten, je leest het in de kranten: de zorg heeft zorgen. Mieke Soens, veelzijdig vrijwilliger in De Wingerd en trouwe gelegenheidsjournalist voor de huiskrant, had een openhartig gesprek met campusdirecteur Jan Vanwezer over de aanzwellende crisis in de (ouderen)zorg. Hij legt uit hoe dat komt en welke maatregelen wij in het eigen woonzorgcentrum en bij Woonzorgnet-Dijleland voor ogen hebben om deze moeilijkheden het hoofd te bieden.
Het eerste en belangrijkste doel van De Wingerd is: kwaliteit van leven geven aan mensen met dementie. We weten dat dit kan als we hun noden erkennen en trachten eraan te voldoen. Daarom moeten we bereid zijn te zorgen voor een ploeg helpers die zich eraan kunnen aanpassen. Een zeer grote bijdrage tot het bereiken van dat doel wordt uiteraard geleverd door de medewerkers in de woningen. Maar door een schaarste aan verzorgend en verplegend personeel lonkt overvraging steeds om de hoek. In 2018 reeds verscheen in dit krantje een artikel over een eerste aanzet om dit preventief aan te pakken nl. door de personeelsleden met een zo groot mogelijke autonomie het eigen werk te laten regelen. Maar deze innovatieve arbeidsorganisatie lost het probleem niet ten gronde op. Er zijn immers allerlei oorzaken voor de ontstane knelpunten en de oplossingen liggen dan ook in een gediversifieerde aanpak ervan.

Een van de redenen van het chronisch tekort aan verzorgend en verplegend personeel is te zoeken in de leeftijdsstructuur van onze bevolking. Na WO II ontstond er een babyboom, een logisch gevolg van de uitgestelde kinderwens tijdens de oorlog. Tot de jaren zestig bleven de geboortecijfers hoog en steeg het bevolkingsaantal fenomenaal. Later daalden die cijfers drastisch waardoor de gemiddelde leeftijd sterk steeg; de bevolking in haar geheel verouderde. Terzelfdertijd leefde men, door de verhoging van de levensstandaard en de vooruitgang in de geneeskunde, steeds langer wat op zijn beurt leidde naar een nog verdere vergrijzing. De babyboomers van weleer zijn ondertussen op pensioengerechtigde leeftijd en worden meer en meer zorgbehoevend en dit zette de vraag naar zorg danig op scherp. Een toestand die nog een hele tijd zal aanslepen.

Enkele decennia na de geboortegolf kregen we logischerwijze een groot aanbod aan potentiële werknemers die, door de democratisering van het onderwijs én om hun kansen op de arbeidsmarkt te vergroten, langer gingen studeren en zich in alle mogelijke domeinen gingen specialiseren. Mede daardoor evolueerden taken die tot dan toe spontaan door familieleden of door de gemeenschap opgenomen werden zoals ouderenzorg, gehandicaptenzorg, kinderverzorging... naar "jobs" waarbij een diploma werd vereist. De stijgende nood aan zorg én de hogere eisen die gesteld werden om daaraan te voldoen brachten dus mee dat er méér werk moest geleverd worden met minder werknemers. Bedenk daarbij dat de vraag naar werkkrachten in alle sectoren van de economie prangend was en nog steeds is. Jammer genoeg is de aantrekking van de zorgberoepen door het relatief lage loon en de moeilijke werktijdomstandigheden niet erg concurrentieel en dat maakt het plaatje compleet: de zorg heeft het moeilijk.

Meer werk met minder werknemers?

We zouden hierop kunnen reageren door een of meerdere woningen te sluiten maar dan ontkennen we het probleem en dat willen we niet. We spreken liever mensen aan, ook niet-professionelen, die op een alternatieve manier een reële bijdrage kunnen leveren aan de levenskwaliteit van onze bewoners en terzelfdertijd ook hun eigen leven als zinvol, verrijkend en verrijkt ervaren. We streven naar een win-win situatie voor de beide partijen.

Houdt een hoge levenskwaliteit niet onder meer in: te beseffen dat je deel uitmaakt van een groep waarin je een rol te vervullen hebt? Dit kan een taak zijn, groot of klein, die je een zekere verantwoordelijkheid bezorgt én betekenis geeft aan het leven dat je leidt. En dat geldt voor elkeen; voor de bewoners van De Wingerd, maar zeker ook voor personen die omwille van hun leeftijd op non-actief werden gesteld en toch nog een steentje willen bijdragen in het reilen en zeilen van de maatschappij.

Vroeger, ongeveer een halve eeuw geleden, werd er in de zorg alleen met beroepsmensen gewerkt en op basis van een arbeidscontract. Wij willen loskomen van die geijkte vorm en werken met een "samenwerkingscontract" dat zowel voor een betaalde als voor een onbetaalde kracht kan gelden. We kijken daarvoor uit naar kandidaten met competenties die kunnen voldoen aan de vele en sterk verscheiden behoeften van onze mensen. Een bewoner moet niet alleen gewassen worden, hulp krijgen bij het eten en verzorgd worden bij ziekte maar hij wil ook wel eens een wandeling maken in de buitenlucht, een goed gesprek voeren, een uurtje zingen, een goed verhaal beluisteren, een partijtje zwemmen of een museum bezoeken. Als we daarop adequaat willen inspelen moeten we mensen aanspreken met heel diverse capaciteiten, complementair aan de kunde van een gediplomeerde verzorger of verpleegster.

In eerste instantie kijken we daarbij naar de familie; zij blijven immers voor de bewoner de meest vertrouwde personen waarmee hij zijn leven nog steeds deelt. Voor de medewerkers in de woningen betekenen de verwanten een groep van "experten" die de huisgenoot het best kennen en veel waardevolle informatie kunnen leveren over karaktertrekken, liefhebberijen, goestingen... Het spreekt voor zich dat zij mede ingeschakeld kunnen worden in de realisatie van zijn verlangens. Heel wat bewoners ook steken, indien mogelijk, een handje toe en dat niet alleen in de woning maar ook in de cafetaria of zelfs in de grootkeuken. Onze buren van het Roerhuis helpen op donderdag in het Grand Café, studenten van de koksschool helpen bij de maaltijden op donderdag, en een rijk gamma aan vrijwilligers springt bij op alle mogelijke plaatsen.

Bekwame helpers en vermaatschappelijking van de zorg

Natuurlijk zijn het type werk en de locatie heel verschillend naargelang de persoon die er voor instaat, maar sowieso wordt er een aanzienlijke toegevoegde waarde geleverd. En dan gaat het niet alleen over het materieel of financieel aspect - wordt het al of niet betaald - maar ook op sociaal gebied, op gebied van ontwikkelingsmogelijkheden of vriendschappen, op het culturele of muzikale domein worden er door alle betrokken partijen vruchten geplukt.

De overheid steunt ons daarbij: er bestaat al een tijdje een concept van de "bekwame helper" en er is in maart een koninklijk besluit goedgekeurd waardoor ook niet-zorgverleners bepaalde taken kunnen uitvoeren. Vanzelfsprekend bewaken we wel van heel nabij of alles volgens de regels van de wet verloopt. We vertrekken steeds van een drievoudige vraag: Kan iemand een bepaalde taak volbrengen, wil hij dat ook en mag hij het in de voorziene context.

Om dit allemaal in goede banen te leiden voor heel veel mensen, laten we ons bij heel veel taken bijstaan door specialisten in de materie, werkzaam aan de universiteit van Cork in Ierland, en door studenten van prof. Van Hootegem, arbeidssocioloog aan de KU Leuven.

Het beoogde resultaat is veelvoudig: kwaliteit geven aan het leven van mensen met dementie, "werkbaar" werk realiseren voor onze medewerkers, mantelzorgers en vrijwilligers stimuleren om zich te blijven bekommeren om hen, kortom zin geven aan het leven van alle betrokkenen. Deze innovatieve samenwerkingsorganisatie gaat lijnrecht in tegen het maatschappelijk doemdenken over de zorg. Wij ervaren dat zorgen voor anderen echte vreugde schenkt en dat is een verworvenheid die hoger scoort dan elke geldelijke verloning.

-

Bijdrage integraal opgenomen in huiskrant De Wingerd (34ste jaargang, nr.2 - zomer 2024)
Auteurs: Mieke Soens & Jan Vanwezer

Foto: © 2024 Christophe De Muynck - De Tijd

# data[].attributes.attachment_link.description
Je kan er niet omheen in de nieuwsberichten, je leest het in de kranten: de zorg heeft zorgen. Mieke Soens, veelzijdig vrijwilliger in De Wingerd en trouwe gelegenheidsjournalist voor de huiskrant, had een openhartig gesprek met campusdirecteur Jan Vanwezer over de aanzwellende crisis in de...

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
In het verpleeghuis wat ik "manage" heb ik onlangs de slogan 'Van verpleeghuis naar Buurthuis' geïntroduceerd. Want ik vind dat verpleeghuizen nog veels te veel een instituut zijn die vaak wel midden in een buurt staan, maar geen onderdeel van de maatschappij zijn. Dat wil ik veranderen. Hoe we dat vorm geven? ⬇️ ✅Reablement is een hoofdthema in het jaarplan ✅Er is een wandelgroep opgericht die volledig wordt gerund door vrijwilligers ✅We gaan er samen met bewoners vaak op uit met het busje ✅(Eenzame) buurtbewoners - die vaak heel goed in beeld zijn bij de welzijnsstiching in de buurt - kunnen dagelijks mee-eten 🍽️ in ons restaurant. ✅Voor diezelfde buurtbewoners organiseren we wekelijks een koffieochtend ☕️ én zij kunnen meedoen aan activiteiten die wij organiseren. ✅We worden een volledig opendeuren locatie, waarin we de buurt, winkeliers en wijkagent zeer nauw betrekken. ✅Oja, én we schrappen alle onnodige en niet bij wet verplichte administratie zodat de collega's weer écht de tijd hebben voor de mensen die bij ons wonen en de mensen die bij ons op bezoek komen🫶🏼🍀.

# data[].attributes.attachment_link.title
Tomas Klop on LinkedIn: #administratievelasten #zetdezorgverlenerinzijnkracht... | 73 comments

# data[].attributes.attachment_link.description
Bij de verpleeghuizen van Icare Verpleging & Verzorging vinden we het belangrijk dat bewoners AANDACHT krijgen. En dat is heel wat anders dan ZORG. Met... | 73 comments on LinkedIn

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Met haar woonzorgcentrum, assistentieflats en kortverblijf is Woonzorgcentrum Sint-Margaretha (Zorggroep Zusters van Berlaar) in Holsbeek al sinds jaar en dag uitbater van residentiële zorg voor ouderen. Maar een jaar geleden sloegen ze een andere weg in.

Ze openden een buurtzorghuis waar iedereen welkom is. Het is het kloppend hart van ontmoeting en dienstverlening voor oudere en jongere mensen in de gemeente.

'In dit buurtzorghuis vind je een aanbod dat je niet meteen onder de noemer van klassieke ouderenzorg zou plaatsen.'

Je vindt er een aanbod dat je niet meteen onder de noemer van klassieke ouderenzorg zou plaatsen. Denk aan een eerstelijnspsycholoog, LEIF-punt, buurtrestaurant, digibank, koffiebar en ontmoetingsruimte voor lokale verenigingen. Bezoekers kunnen een begeleider aanspreken met allerhande vragen, zoals thuislevering van boodschappen of klusdiensten.

Het doel van deze omslag? "Zorgen voor meer kwaliteit van wonen en leven in de gemeente", vertelt directeur Dirk Doucet (60). "De beste plaats om te leven is de plaats die je het meeste levenskwaliteit toelaat. Meestal is dat thuis, soms is dat in het woonzorgcentrum."

Van waar de keuze voor deze metamorfose?

"Dat is een proces van jaren. Het verhaal begint acht jaar geleden toen we een denkoefening deden over de toekomst. We kwamen tot de conclusie dat gewoon verder doen met enkel een residentiële woonvorm geen goed idee was. Zonder verandering zouden we op termijn niet klaar zijn. Noch voor een nieuwe generatie cliënten, noch voor een nieuwe generatie medewerkers."

"De samenleving verandert. Mensen verwachten kwaliteit van leven, ook als ze oud zijn. Dat is evident. Wie droomt er niet van mooie oude dag? Wij leverden ook erg goede fysieke zorg en de bewoners waren tevreden, maar we vergaten soms wel dat mensen hier wonen."

'Het woonzorgcentrum is mensen hun thuis.'

"De perceptie zit ook niet mee. Woonzorgcentra werden ooit ontworpen vanuit het model van een ziekenhuis. Met verpleegkundigen, ergotherapeuten, zorgkundigen, kinesisten en een coördinerend arts. Bewoners zijn oud, maar niet steeds ziek. Ze hebben wel zorg nodig, maar het woonzorgcentrum is vooral hun thuis. Ze willen genieten, mensen ontmoeten en zelf beslissingen nemen."

"Wij hebben in een eerste fase ons woonzorgcentrum aangepast aan die woonnood, bijvoorbeeld door over te schakelen naar kleinere woongroepen en een huiselijkere inrichting. Van de hoofdverpleegkundigen hebben we teamcoaches gemaakt. Maar we sleutelden ook aan onze manier van communiceren. Dat had effect."

Maar jullie zijn daar niet gestopt.

"Voor veel mensen is een woonzorgcentrum niet het beste antwoord, of nog niet. Elke situatie is anders. Daar moet je als organisatie flexibel op kunnen inspelen. En dat konden wij niet."

"We hadden naast het woonzorgcentrum wel een dagcentrum, assistentiewoningen en een kortverblijf, maar we dachten nog te veel in hokjes. Allemaal aparte teams waar overal iemand anders de intake deed. Mensen moesten elke keer opnieuw hun verhaal doen. Dat was niet goed. In eerste instantie hebben we dus de muren binnen ons eigen huis afgebroken."

'We hebben de sloophamer gezet tegen muren die ons afsloten van de buurt.'

"Maar we hebben ook de sloophamer gezet tegen muren die ons afsloten van de buurt. We zijn beginnen rondkijken. Wat is er nodig? Welk aanbod bestaat er? Kunnen we samenwerken?"

"We hebben geïnvesteerd in het opbouwen van een netwerk: verenigingen, lokale overheid, het sociaal huis, apothekers, gezinszorg en huisartsen. We vroegen ons ook af wat er nog ontbrak en dat startten we dan op met de hulp van partners."

Hoe past jullie buurtzorghuis in dit verhaal?

"Het buurtzorghuis was het antwoord in onze zoektocht naar een model waarbij niet langer ons woonzorgcentrum, maar de buurt het uitgangspunt kon zijn. De mosterd haalden we in Nederland."

'Mensen kunnen hier binnenwandelen zonder afspraak.'

"Mensen kunnen hier binnenwandelen zonder afspraak. Het eerste dat ze tegenkomen is de koffiebar. Tijdens een kop koffie, of iets sterkers, kan er een gesprek op gang komen met een van de aanwezige trajectbegeleiders. Is er een hulpvraag dan helpt die de persoon verder. Dat kan gaan over zaken waar wijzelf een antwoord op hebben, maar vaak het gaat breder. Geraakt iemand bijvoorbeeld nog moeilijk bij de kapper, dan wordt een kapper aan huis geregeld."

"De trajectbegeleiders spelen een belangrijke rol in het buurtzorghuis. Vroeger deden ze als sociaal werker een intake en plaatsten ze iemand op de wachtlijst. Nu is het contact met mensen dieper. Klopt iemand aan voor een plaats in het woonzorgcentrum, dan gaat de trajectbegeleider kijken waar die vraag eigenlijk vandaan komt. Misschien kan die man of vrouw met de juiste ondersteuning toch thuis blijven wonen. Heel vaak blijkt dat het geval."

Jullie zijn nu één jaar bezig. Met succes?

"Het verschil met vroeger is enorm. Via het buurtzorghuis ondersteunen we bijna dubbel zoveel mensen als hier residentieel verblijven. De nood is blijkbaar hoog. De drempel om in een woonzorgcentrum of zelfs dienstencentrum binnen te wandelen is groot. Maar deze plek voelt voor mensen anders aan."

"Bovendien loop je in het buurtzorghuis medewerkers van al onze diensten tegen het lijf. Zo kan het zijn dat iemand in de voormiddag van een thuisverpleegkundige verzorging kreeg, en dat men dezelfde medewerker 's avonds voor de start van het brei- en haakcafé in het buurtzorghuis tegenkomt. Dat is een godsgeschenk op vlak van communicatie."

Wie zijn de mensen die hier over de vloer komen?

"Dat is heel divers, en dat willen we ook. Welk petje de mensen op hebben, doet er niet toe. We willen dat hier een warme en uitnodigende sfeer heerst. Dat mensen ongedwongen kunnen samenkomen. Gewoon omdat ze daar zin in hebben of omdat een activiteit hen aanspreekt. Dat iemand die in kortverblijf is, hier gewoon met zijn buurman kan afspreken voor een koffie. Of dat een kleindochter samen met haar oma hier 's middags kan eten."

'Het gaat lang niet enkel om ouderen. De muziekacademie komt hier ook.'

"De mensen die hier over de vloer komen zijn vooral mensen uit de buurt. Het gaat lang niet enkel om oudere mensen. De muziekacademie komt hier ook en vorige week vergaderde een groep vijftigers en zestigers bij een Duvel over co-housing."

"Holsbeek had zo geen ontmoetingsplek meer. Vroeger had je parochiezalen maar die zijn jammer genoeg allemaal aan het verdwijnen. Eigenlijk zijn wij de nieuwe parochiezaal. Mensen hebben zo'n plek nodig om elkaar te ontmoeten."

Vrijwilligerswerk is een belangrijk deel van jullie succes.

"We hebben heel veel aan onze vrijwilligers. We hebben mensen veel te lang de dingen uit handen genomen. De zorg is te veel geprofessionaliseerd. We moeten de zorg terug aan de mensen geven. En dan bedoel ik niet enkel aan vrijwilligers, maar ook aan familie, vrienden, buren."

'We moeten de zorg terug aan de mensen geven.'

"Neem bijvoorbeeld de mensen die komen eten in ons buurtrestaurant. Sinds kort bedienen we ze niet meer aan tafel. Waarom? Er is aan elke tafel altijd wel iemand die nog perfect in staat is om een bord te halen voor een ander. Indien niet, kan iemand van de tafel ernaast helpen. Niet evident als mensen gewoon waren om bediend te worden. Maar van die kleine gebaren vinden wij belangrijk."

"Begrijp me niet verkeerd. Dat sommige taken geprofessionaliseerd zijn, is natuurlijk goed. Maar met professionals alleen gaan we er niet komen. En mensen die voor elkaar zorgen zijn ook enorm waardevol."

Wat brengt de toekomst?

"Wij zouden graag nog een fase verder gaan dan wat we nu doen, en mensen meer op maat ondersteuning bieden. Thuis, maar ook bijvoorbeeld in co-housingprojecten voor oudere mensen."

"De residentiële ouderenzorg zal altijd nodig blijven, zeker voor mensen met zware cognitieve problemen. Zij kunnen niet altijd thuis geholpen worden. Maar vandaag ziet het wonen in een woonzorgcentrum er voor iedereen hetzelfde uit. Iedereen krijgt een kinesist, ergotherapeut, psycholoog, noem maar op. Het is eenheidsworst. Dat is verschrikkelijk. Niet iedereen heeft al die dingen nodig."

Hoe doorbreken we dit?

"Er moet veel meer flexibele regelgeving komen. Sommige regels houden steek, maar heel vaak ook niet. De overheid redeneert nog veel te veel in vakjes. Het absurde is dat dezelfde overheid ons wel vraagt om geïntegreerd te werken. Het woonzorgcentrum, dienstencentrum, thuisverpleging: het zijn allemaal aparte entiteiten voor de overheid. Terwijl het nu net het moment is om alles open te gooien en met elkaar te verbinden."

'Alles is zo strikt in regeltjes gegoten dat het ons verlamt.'

"Alles is zo strikt in regeltjes gegoten dat het ons verlamt. Ik geef een voorbeeld. Stel er is een cliënt die hier heel vaak komt en aan de overkant van de straat woont. Op een nacht belt ze ons, want ze is gevallen. Dan mag de verpleegkundige theoretisch gezien niet de straat over steken en die vrouw gaan helpen. Want dan is er geen verpleegkundige meer in het woonzorgcentrum en dat is verboden."

Gaat het dan vooral om een overdaad aan regels rond het inzetten van medewerkers?

"Dat is slechts één element. Het wonen zelf is bijvoorbeeld sterk gereglementeerd. Zo is er weinig tot geen ruimte om co-housingprojecten voor oudere mensen met een zorgondersteuning op te zetten. Zo'n projecten lopen het risico veroordeeld te worden als clandestien woonzorgcentrum."

"Dat er controle nodig is vanuit de overheid is evident. Maar het gaat te ver, want het zorgt ervoor dat je als initiatiefnemer vast komt te zitten. En ja, ik lees ook de verhalen over wantoestanden bij bepaalde spelers in de ouderenzorg. Vreselijk vind ik dat. Maar wat is dan de reactie? Nog meer inspectie. Nog meer kwaliteitseisen. Nog meer registreren."

"In plaats van na te denken hoe het komt. We hebben dringend nood aan een breed maatschappelijk debat. Het gaat per slot van rekening over iedereen zijn toekomst."

Hoe slagen jullie er dan toch in om zo'n buurtzorghuis uit de grond te stampen?

"Het idee en de uitvoering van dit buurtzorghuis komt niet van mij, maar uit de koker van de medewerkers en bestuurders. Het gebouw was gedeeltelijk gesubsidieerd, maar we krijgen geen aparte financiering voor de werking. Dus het is puzzelen met een halftijdse van kortverblijf hier, een medewerker van het dienstencentrum daar, enzovoort. Het is continu zoeken en dat vergt heel veel energie."

Kan een buurtzorghuis als dat van jullie een woonzorgcentrum vervangen? De generatie babyboomers wil later helemaal niet naar een woonzorgcentrum, blijkt uit onderzoek.

"Er zal altijd een groep mensen zijn waarvoor het op een bepaald moment ook thuis niet meer lukt omdat de zorgvraag te groot wordt. Er zullen dus altijd woonzorgcentra nodig zijn."

"De keuze voor een buurtzorghuis is voor ons een principekwestie. Hoe bieden we zo goed mogelijke kwaliteit van leven, waar iemand ook woont? De overheid zou het wel als businesscase kunnen bekijken. Ik ben er zeker van dat we met ons buurtzorghuis de overheid enorm veel geld besparen doordat mensen niet te vroeg in een woonzorgcentrum of een ziekenhuis belanden."

# data[].attributes.attachment_link.title
Buurtzorghuis als antwoord op uitdagingen ouderenzorg: 'Met professionals alleen gaan we er niet komen'

# data[].attributes.attachment_link.description
Holsbeek heeft sinds vorig jaar een buurtzorghuis. Dat is er in de eerste plaats voor oudere mensen, maar eigenlijk is iedereen er welkom.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
De transformatie in Oudewater gaat over een andere manier van kijken. Met een denktank van burgers en 'Het Touwteam', waar vrijwilligers hun talenten inzetten om anderen te ondersteunen. En over het belang van lokaal opereren. 'We werken samen met tal van organisaties en stadsgenoten in Oudewater', aldus Joyce. 'Samen willen we de gemeenschap goed bedienen.'

Kracht van lokaal te werk gaan

In Oudewater krijgen ze vaak de vraag wanneer ze hun coöperatie gaan opschalen. Een vraag waar ze een duidelijk antwoord op hebben: niet. 'De kracht van deze casus zit 'm juist in het lokale', zegt Joyce. 'Omdat we lokaal opereren, kunnen we goed inspelen op de situatie. Dat rijmt niet altijd met prikkels die gegeven worden vanuit regelgeving. Zo wordt vanuit IZA "welzijn op recept" voorgeschreven. Een concept waarvan we de gedachten onderschrijven, maar lokaal anders invulling aan geven. Het doel moet belangrijker zijn dan het middel.'

Kijken vanuit de gemeenschap

Oudewater heeft met haar aanwezige gemeenschapskracht vruchtbare grond voor coöperatie. Toch is dat geen vanzelfsprekendheid. De gemeenschapskracht is ook het gevolg van anders kijken. 'Als je door de bril van de gemeenschap kijkt, kijk je vanuit verschillende perspectieven naar een vraagstuk', legt Joyce uit. 'Niet alleen vanuit het hokje VVT, waar we een handje hebben van problematiseren. Het is een gegeven dat we bijvoorbeeld een arbeidsmarktvraagstuk hebben. Door daar met verschillende partijen naar te kijken, ontstaan echter nieuwe ideeën om dingen samen te doen. En dat merken we. Steeds meer mensen zijn bereid om dingen voor elkaar te doen.'

Mix van bewoners in wooncomplex

De Wulverhorst pakt haar rol in deze transformatie. Neem het concept beschut wonen. Samen met onder meer de woningcorporatie realiseren zij dit concept, waarbij mensen in een mix van leeftijden en ondersteuningsbehoeften bij elkaar wonen. Ouderen, maar ook reguliere bewoners, jeugd en mensen met psychische en verstandelijke kwetsbaarheden. Geen verzorgingshuis dus, maar een wooncomplex waar diversiteit en inclusie ervoor zorgt dat je er voor elkaar bent.

En dat maakt uit, zo blijkt uit een persoonlijk voorbeeld van Joyce. 'Mijn moeder woont in zo'n complex. Daar zag ik dat kennissen van haar moesten wachten op de thuiszorg voor het aantrekken van de steunkousen, wat hun kaartavond belemmerde. Dat heeft ertoe geleid dat ze nu bij elkaar de kousen aan- en uittrekken.' Dat was in een verzorgingshuis niet gelukt. Maar nu wel, juist doordat mensen met verschillende talenten en ondersteuningsbehoeften bij elkaar wonen. 'Dit is niet het huidige systeem efficiënter maken, dit is transformatie.'

Integraal werken

Door lokaal te werken maak je gemakkelijker uitstapjes naar andere partijen, licht Joyce toe. 'We kijken met steeds meer partijen samen naar oplossingen voor lastige vraagstukken. Een mooi voorbeeld is een lastige casus in de jeugdzorg, waar mede door toedoen van voormalig (ouderen)zorgorganisatie De Wulverhorst iemand in het Oudewaterse netwerk kon blijven wonen. Hiervoor deden zorgmedewerkers taken die normaal gesproken buiten hun functieomschrijving vallen. Dat leverde nieuwe kennis op voor de betreffende zorgmedewerkers, maar vooral ook trots. En het heeft er zelfs toe geleid dat De Wulverhorst een verpleegkundig technisch thuiszorgteam opgezet heeft.'

Hulpvraag verbinden aan zorgaanbod

In Oudewater worden twee belangrijke schakels tussen hulpvraag en zorgaanbod ontwikkeld, te weten een denktank van burgers en 'Het Touwteam'. Dit is de schakel tussen formele en informele zorg. Beide lopen steeds beter. Waar in het begin burgers met hun wensenlijstjes aankwamen, zijn de mensen uit de burgerraad inmiddels de ogen en oren in hun straat. Zij ondersteunen bij incidentele hulpvragen. Denk aan iemand die alleen thuis is en griep heeft, die hulp krijgt met boodschappen. Bij Het Touwteam komen de meer structurele hulpvragen terecht. Bijvoorbeeld iemand die behoefte heeft aan een maatje die wekelijks mee naar de markt of het ziekenhuis gaat. Pas als dat niet lukt, komt professionele zorg van De Wulverhorst in beeld.

Bewust lokaal

Typerend voor deze denktank is de wijze waarop de naam tot stand is gekomen. Voorheen ging deze groep door het leven als burgerraad, inmiddels is dit omgedoopt tot de denktank 'Samen Zorgen Voor Elkaar'. Een naam die niet vanuit de zorg bedacht is, maar die zij zelf bedacht hebben. Dat is belangrijk omdat het gevaar om te institutionaliseren continu op de loer ligt. 'Voordat je het weet komt er een functiebeschrijving en ontstaan er bepaalde criteria,' besluit Joyce. Bewust lokaal dus.

# data[].attributes.attachment_link.description
Van traditionele zorgaanbieder naar coöperatie. Dat is de transformatie waar De Wulverhorst mee bezig is.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
'Senioren gaan samen op kot' of 'Drie generaties onder één dak' zijn krantenkoppen die steeds vaker verschijnen. Nieuwe woonvormen voor ouderen zijn in trek, het thema leeft. Toch is het deel ouderen dat ervoor kiest nog eerder beperkt. Wat begrijpen we onder deze woonvormen? Waarom zouden we hiervoor kiezen als we ouder worden? En waarom krijgen ze moeilijk voet aan de grond? An-Sofie Smetcoren is professor aan de Vrije Universiteit Brussel. Binnen de groep Society and Ageing Research Lab leidt ze verschillende projecten binnen de onderzoekslijn 'Wonen en woonomgeving'. Ze doctoreerde in 2016 op het thema 'ouderen en wonen' en ook vandaag blijft dat de kern van haar onderzoek. In dit opiniestuk vertelt ze waarom alternatieve woonvormen een goede aanvulling vormen op het bestaande woonpartrimonium, en welke drempels er nog zijn ondanks de groeiende interesse. Breed scala aan alternatieve woonvormen Afgelopen jaren merkten we een groeiende aandacht voor alternatieve woonvormen. Zowel in de samenleving, in de media als in internationaal onderzoek. Maar het blijft een wirwar van benamingen waarover best nog veel onduidelijkheid bestaat. Ook al doen organisaties zoals bijvoorbeeld Samenhuizen vzw pogingen om daar klaarheid in te scheppen. Kortweg ligt bij dergelijke woonvormen de focus eerder op het zelfstandig wonen dan op het zorgaspect, zoals we dat kennen binnen een woonzorgcentrum of assistentiewoning. Daarnaast is in veel gevallen ook een collectieve component aanwezig en spreken we eerder van gemeenschappelijk wonen. De meest bekende benaming is misschien wel cohousing en verwijst naar een woonvorm waar bewoners naast hun privéruimte ook bepaalde leefruimtes delen. Zo is er in deze woonvorm vaak een gedeelde keuken en woonruimte aanwezig waar bewoners enkele keren per week afspreken om samen te eten. Gelijkaardig is co-wonen. Het verschil is dat bewoners in deze woonvorm geen 'leef' maar eerder praktische ruimtes delen, zoals een tuin, wasruimte, werkatelier enzovoort. Zowel binnen cohousing als co-wonen worden de gedeelde ruimtes op die manier georganiseerd dat spontane interactie tussen de bewoners mogelijk wordt. De bedoeling is echt om een gemeenschap te vormen onder de bewoners: elkaar ontmoeten, leren kennen, samen activiteiten ondernemen en mogelijks elkaar uiteindelijk ook ondersteunen. Daarnaast staat het zelfbeheer van de bewoners centraal. Zij bepalen het doen en laten in de woongroep. Dergelijke woonprojecten kunnen ontstaan op initiatief van burgers, of onder leiding van een organisatie. Abbeyfield Vlaanderen zet bijvoorbeeld cohousingprojecten op voor 55-plussers, waarbij een team van gemotiveerde professionals en vrijwilligers toekomstige bewoners doorheen het traject begeleidt en ook na bewoning blijft ondersteunen. Nog een andere bijzondere, intergenerationele, woonvorm is kangoeroewonen. Je treft er gewoonlijk niet het Australische dier aan. Wel gezinnen van verschillende generaties. Vaak de combinatie van een jonger gezin met een oudere persoon, een ouder gezin of een persoon met een handicap. Ze spreken af om gemeenschappelijk te wonen en er is extra aandacht voor een zorgrelatie die reeds aanwezig is of anticiperend op de toekomst. Vaak wordt dat in familieverband georganiseerd, maar dat is niet noodzakelijk. Minister Hilde Crevits woont op die manier samen met haar kinderen, ouders én schoonouders, en omschrijft het als 'zelfstandig en elk apart, maar toch met elkaar verbonden'. Hieronder valt ook een zorgwoning, een specifieke vorm van gemeenschappelijk wonen die vandaag ook als enige is opgenomen in de Vlaamse regelgeving. Minister Hilde Crevits woont samen met haar kinderen, ouders én schoonouders, en omschrijft het als 'zelfstandig en elk apart, maar toch met elkaar verbonden'. Als bewoners samenleven onder één dak met beperkte privéruimte, doen ze aan huisdelen. Een bekende vorm van huisdelen is de woongroep, waarbij bewoners een gezinswoning delen met een eigen slaapkamer en soms een eigen badkamer. Denk aan jonge starters die samenwonen om de kosten te delen, maar ook ouderen die samenwonen om elkaar te helpen. Een andere vorm van huisdelen is de leefgemeenschap, waar mensen sterk verbonden zijn met elkaar, bijvoorbeeld door religie of een sociaal engagement. Er is echter nog een breder scala aan woonvormen en concepten dan enkel deze bovengenoemde, denk maar aan centraal wonen, gestippeld wonen en harmonica-wonen. Niet iedereen wil 'alleen' thuis blijven wonen We spreken in de internationale literatuur vaak van 'Ageing in place': ouderen die thuis blijven wonen. Onderzoek toont aan dat het overgrote deel van ouderen zo zelfstandig mogelijk thuis wilt blijven wonen. Maar niet voor iedereen wil dat zeggen dat dat moet in de vertrouwde gezinswoning waar iemand vaak al decennia woont. Zo kunnen er fysieke redenen zijn waarom ouderen niet meer thuis willen wonen, bijvoorbeeld wanneer de woning niet meer aangepast is aan veranderingen in gezondheidssituatie of mobiliteit (bijvoorbeeld veel trappen in de woning). De plek waar de woning ligt kan ook een reden vormen, zo wil men misschien in de natuur of dichter bij de stad wonen. En natuurlijk spelen sociale aspecten ook een rol in de beslissing om te verhuizen, en dan zeker naar een alternatieve woonvorm waar er een zekere mate van samenleven met anderen aanwezig is. Zo kiezen heel wat ouderen voor een dergelijke woonvorm omwille van de sociale omgeving waarin iemand terechtkomt en het gevoel van veiligheid door de sociale controle die daarbij komt kijken. Want wie naar een samenhuisvorm verhuist, kiest er bewust voor om nieuwe sociale relaties op te bouwen met (nieuwe) mede-bewoners, om zorgzame relaties op te bouwen en om (in meer of mindere mate) deel te nemen aan gezamenlijke activiteiten. Onderzoek toont dat voornamelijk (maar niet uitsluitend) alleenstaanden en vrouwen zich aangesproken voelen tot deze woonvorm. Zo toont ook de getuigenis van Angele (92) tijdens de campagne Kopzorgen. Zij woont samen met zeven vrienden en vriendinnen, waaronder zes alleenstaanden en één koppel, in cohousingproject Villa de Proost in Aarschot. "Ik woonde alleen in een groot huis. Mijn kinderen kwamen af en toe langs en ik had poetshulp, maar verder zag ik niemand. Dankzij cohousing ben ik niet meer eenzaam."Angele (92) Tot slot kunnen er ook ecologische of financiële redenen zijn waardoor iemand wenst om naar een alternatieve woonvorm te verhuizen. Er worden vaak heel wat dagelijkse benodigdheden in dergelijke projecten gedeeld, zoals een wasmachine, auto, tuin- en werkmateriaal. Sommige projecten hebben extra aandacht voor duurzaamheid. En er zijn ook projecten waarbij de huurprijs lager ligt dan op de klassieke huurmarkt. Sommige ouderen verkiezen dus om naar een dergelijke woonvorm te verhuizen, omdat ze onvoldoende budget of energie hebben om hun huidige woning grondig aan te passen. Toch mogen we dit niet idealiseren, want de prijs is meteen ook één van de grote struikelblokken waarom dergelijke woonvormen nog onvoldoende van de grond komen. Heel wat van deze projecten kosten namelijk behoorlijk wat geld bij de opstart. De vraag groeit, het aanbod niet We merken dat er een stijgende vraag is naar innovatieve woonvormen en ook verschillende onderzoeken tonen aan dat steeds meer ouderen hier interesse in hebben. De publicatie 'Levenskeuzes op latere leeftijd bij 60-plussers' van de Koning Boudewijnstichting geeft aan dat voor 10% van de ouderen uit hun bevraging groepswonen een optie is en 12% overweegt kangroeroewonen of zorgwonen. Ook in ons HOUSE-project, waarin we samen met Universiteit Hasselt onderzoek voeren naar innovatieve woonconcepten, merken we de nood aan meer en betere informatie hierover. Binnen dit onderzoeksproject spraken we met 75 ouderen over hun woon-levensverhaal: het verleden, de huidige woning, hoe ze kijken naar hun toekomstige woonhoofdstuk en wat ze daarbij belangrijk achten. Daaruit bleek dat best wat mensen niet vinden wat ze zoeken in het huidige woon(zorg)aanbod. Dat bleef voor hen vaak beperkt tot het woonzorgcentrum of verhuizen naar een appartement of serviceflat. Tegelijkertijd werd door verschillende ouderen ook het samenwonen met anderen aangehaald als interessante piste. Maar vaak weten ze niet waar ze de zoektocht moeten beginnen of ontbreekt het aanbod op de plek waar ze willen wonen. Maar een betere informatiecampagne alleen zal het potentieel van deze woonvormen niet redden. Wil je als burger een project starten zonder begeleiding van een organisatie? Dan ben je al snel zo'n tien jaar bezig. Dat werkt ontmoedigend en vraagt daarnaast heel wat juridische en financiële kennis. Daarom is het goed als toekomstige bewoners zich laten begeleiden door organisaties, zoals bijvoorbeeld Samenhuizen of Abbeyfield, die informatie of ondersteuning bieden bij het vinden van een locatie, de bouwplannen, begeleiding bij juridische en financiële processen en meer. Een andere moeilijkheid? Er is geen eenduidig beleidskader voor alternatieve woonvormen. Een andere moeilijkheid is dat er geen eenduidig beleidskader is voor alternatieve woonvormen. Daarbij hinken we achterop met onze buurlanden, met uitzondering van Brussel als voorzichtige pionier in het regulariseren van gemeenschappelijke woonvormen. Bovendien heb je de verschillende bevoegdheden die aan alternatief wonen raken: welzijn, wonen en ruimtelijke ordening. Deze domeinen wijzen in elkaars richting, maar ze zouden juist kunnen samenwerken en een gemeenschappelijk kader uitwerken om deze verschillende woonvormen, voor ouderen, beter mogelijk te maken. Toch zien we dat naast organisaties en ouderen zelf, ook best wat lokale overheden de piste rond deze woonvormen aan het verkennen zijn. Een recent voorbeeld toont bijvoorbeeld de stad Mechelen die een modelconvenant rond cohousingsprojecten lanceerde in december 2023 om zo als stadsbestuur beter te kunnen inspelen op hedendaagse woonbehoeften van haar inwoners. Binnenkort opent er ook een nieuw Abbeyfieldhuis in een voormalig hotel. Eerder dit jaar publiceerde de Vlaamse Bouwmeester de gids 'Samen Wonen Ontwerpen', die ontwerpers moet inspireren voor de realisatie van een toekomstbestendig woonlandschap in Vlaanderen. De vraag naar alternatieve woonvormen stijgt dus duidelijk, en we zien dat burgers en ook heel wat andere actoren er klaar voor zijn. Maar de regelgeving en dus het aanbod volgen nog niet om aan de vraag te kunnen voldoen. De voordelen van alternatieve woonvormen Verschillende onderzoeken legden al verschillende voordelen bloot die ouderen ervaren eens ze de overstap maken naar een alternatieve woonvorm. Ten eerste is er de wederzijdse zorg en ondersteuning die bewoners elkaar kunnen bieden. Bijvoorbeeld boodschappen doen of eten maken. Voor zichzelf zorgen verloopt vlotter. De zelfredzaamheid wordt groter. Vooral voor ouderen die niet of weinig kunnen rekenen op familiale steun, is dat een belangrijk voordeel van alternatieve woonvormen. Ten tweede heerst er in alternatieve woonvormen een gevoel van verbondenheid. Gedeelde ruimtes zorgen bijna vanzelf voor dagelijkse sociale interacties en bewoners zijn actief betrokken bij elkaars welzijn. Die verbondenheid geldt trouwens ook voor de bredere omgeving. De gedeelde ruimtes van sommige woonprojecten kunnen worden gebruikt door verenigingen uit de buurt. Zo versterken bewoners hun sociaal netwerk, en dat is cruciaal voor hun welzijn. Als je weet dat sociaal isolement nefast kan zijn voor iemands gezondheid, is dat een extra sterk voordeel van alternatieve woonvormen. Gedeelde ruimtes zorgen bijna vanzelf voor dagelijkse sociale interacties en bewoners zijn actief betrokken bij elkaars welzijn. Ten derde is de woonomgeving in alternatieve woonvormen vaak voldoende aangepast aan de fysieke noden van ouderen en wat de veiligheid ten goede komt. Denk aan voldoende verlichte ruimtes, ingrepen om vallen te verhinderen, rolstoelvriendelijke toegang, verschillende vervoersmogelijkheden enzovoort. Dat bevordert ook nog eens deelname aan activiteiten en versterkt de sociale banden nog meer. Uiteraard brengt samenwonen met anderen ook uitdagingen met zich mee, zoals conflicten onder de bewoners, individuele wensen en noden die niet altijd overeenkomen met die van de groep, inboeten op privacy enzovoort. We mogen er ook niet automatisch van uitgaan dat er een zorgzame relatie tussen alle bewoners ontstaat. Toch wegen de voordelen vaak niet op tegen de mogelijke nadelen. Een opmerkelijke constatering uit onderzoek is dat veel bewoners, eenmaal ze verhuisd zijn naar een alternatieve woonvorm, sterk overwegen om daar nooit meer weg te gaan. Inspirerend voor woonzorgcentra Alternatieve woonvormen kunnen een antwoord bieden op de woonbehoeften van huidige en toekomstige ouderen. Al zijn ze niet voor iedereen de oplossing. Dat betekent dus niet dat andere, eerder traditionele, woonzorgvormen, zoals assistentiewoningen en woonzorgcentra, volledig moeten verdwijnen. De ontwikkeling van dergelijke alternatieve woonvormen kan bovendien inspirerend zijn voor woonzorgcentra. Bijvoorbeeld om zich kleinschaliger te organiseren, meer ingebed in de buurt en waar de nadruk veel meer op wonen komt te liggen. Beschouw alternatieve woonvormen als een uitbreiding van het huidige woonaanbod in de klassieke zorg. Daarmee onderschrijven we ook de opinie van Margot Cloet, voorzitter van Zorgnet Icuro, waarin ze woonzorgcentra omschrijft als een schakel in een hele zorgketen. Maar dat betekent dus ook dat alternatieve woonvormen zo'n schakel zijn, en nu is het aanbod gewoonweg te klein voor de groeiende vraag van een steeds diverser wordende ouderenpopulatie.

# data[].attributes.attachment_link.title
Meer dan 3 000 ouderen geven 11 ideeën voor de toekomst van de ouderenzorg

# data[].attributes.attachment_link.description
De toekomst van de ouderenzorg is vaak onderwerp van discussie. Maar dat er nauwelijks aan ouderen zélf gevraagd wordt hoe zij de toekomst van de ouderenzorg zien, daar wou de Vlaamse Ouderenraad komaf mee maken. Via de campagne 'Bepaal je eigen verhaal' kregen ouderen de kans om hun wensen en verwachtingen voor de ouderenzorg te delen.

# data[].attributes.attachment_caption
Wouter Hart en Thom Verheggen: 'Hoe oplossingen het grootste probleem kunnen zijn' - Managementboek.nl

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
De oplossingenmachine: het zal menigeen als muziek in de oren klinken. Heb je een probleem, stop het in de oplossingenmachine en aan de andere kant floept er een oplossing uit. Weg probleem. 'Doe mij er maar ééntje, zeiden de mensen die wij vertelden over ons nieuwe boek', zegt Thom Verheggen met een glimlach. 'Zo gaat het natuurlijk ook in de praktijk. Iedereen wil graag een oplossing als zich een spannend vraagstuk voordoet. Maar we beseffen niet dat we met zo'n oplossingenmachine juist ook iets stukmaken of afpakken. Dat is het eigenlijke onderwerp dat we aan de kaak stellen: dat het vaak goed is de oplossingenmachine wat af te remmen.'

Zoals Wouter Hart in zijn vorige boeken Verdraaide organisaties en Anders Vasthouden af en toe anekdotes over zijn zoon Jasper gebruikte om patronen in ons werk te verduidelijken, is in dit nieuwe boek zijn inmiddels tienjarige dochter Sterre de heldin van het verhaal. Met een uitgebreide beschrijving van haar ochtendrituelen doet Hart uit de doeken hoe de oplossingenmachine werkt. Aanvankelijk kostte het hem ongelooflijk veel moeite om haar te laten opstaan, zodat ze op tijd op school zou komen. Maar toen hij ontdekte hoe hij Sterre duidelijk kon maken wat zij er zelf mee te winnen had, en welke voordelen ermee gepaard gingen, nam zij zelf verantwoordelijkheid. Het moeten opstaan werd willen opstaan. Sindsdien is er 's ochtends geen gedoe meer thuis.

Achter de bureaucratie

Sinds een jaar of vijf werken Hart en Verheggen nauw samen, in alles wat ze doen. Weliswaar is de tekst in de eerste persoon enkelvoud geschreven, waardoor je het gevoel krijgt dat Hart aan het woord is, maar het boek is nadrukkelijk een coproductie. Verheggen, die van oorsprong ontwerper is, maakte net als bij Anders Vasthouden de illustraties, maar is net zo goed verantwoordelijk voor de inhoud. En door de tweehonderd lezingen die zij jaarlijks voor organisaties geven raakten zij beiden gefascineerd door de mate waarin mensen last hebben van de regels van anderen. 'Tijdens die lezingen zijn we natuurlijk altijd aan het proeven wat er speelt', vertelt Hart. 'Eén van de dingen die ons opvielen, is dat hoewel iedereen zo langzamerhand wel weet dat bureaucratie verstikkend werkt, er steeds weer nieuwe regeltjes ontstaan. We zijn op de een of andere manier geneigd de ruimte voor anderen in te perken. Maar in plaats van dat wij ons op de effecten van die bureaucratie hebben gericht, hebben Thom en ik ons afgevraagd: wat doen wij zelf waardoor dat patroon in stand blijft? Waarom ontstaat die bureaucratie steeds opnieuw? Waarom slagen wij er niet in de hiërarchie te doorbreken? Dit boek gaat eigenlijk over het verhaal achter de bureaucratie en de hiërarchie.'

Waarom hebben de twee eigenlijk voor de metafoor van de machine gekozen? 'Het woord machine associëren we met iets automatisch', legt Verheggen uit. 'Als er een probleem is, worden we onzeker, verplaatsen we de regie en komt er een oplossing. Dat gebeurt als in een reflex, bijna machinematig. Het gaat maar door, de hele tijd. Er gaan vraagstukken in, er komen oplossingen uit. In de regel ook oplossingen voor de ander. En daar zit de pijn. Er is niets mis met oplossingen, maar ze zijn vaak voor anderen bedacht.'

En daar krijgen we te maken met verschillende negatieve bijeffecten. Als iemand anders een oplossing voor ons bedenkt, krijgen we het gevoel iets te moeten. We hoeven niets meer te bedenken, omdat ons eigen kompas wordt uitgezet. We krijgen te maken met conflicterende belangen en het werkelijke vraagstuk verdwijnt uit beeld. Een gevaarlijke ontwikkeling, die niet aansluit bij wat organisaties graag zien van hun mensen, stelt Hart. 'In een oplossing zit geen wendbaarheid of vrijheid. Als je het antwoord krijgt aangereikt, hoef je geen beroep te doen op je eigen kompas. In de oplossing zit moeten. Dat is heel paradoxaal: in alle bedrijfsplannen staat dat de wereld sneller verandert dan ooit, dat er steeds meer complexiteit op ons afkomt en dat we flexibeler en wendbaarder moeten worden. Maar wat we doen, is al die eigenschappen met oplossingen wegorganiseren. Dan ga je het niet redden. Als jij flexibel en wendbaar wilt worden, kun je niet alles oplossen met bureaucratie en hiërarchie.'

Klassieke verdachten

Hart en Verheggen zien het aan beide kanten van het spectrum misgaan. Zowel de mensen die altijd maar oplossingen aanreiken als de mensen die dat over zich heen laten komen houden de oplossingenmachine in stand. 'De machine bevestigt voortdurend zijn eigen noodzaak', verduidelijkt Verheggen. 'Op het moment dat ik met oplossingen kom, gaat de ander minder nadenken. En omdat de ander minder nadenkt, moet ik steeds opnieuw met oplossingen komen. Dat hopen we met dit boek te doorbreken. Het gaat je nooit lukken om het helemaal om te gooien, maar op het moment dat mensen verantwoordelijkheid nemen, hebben ze minder oplossingen nodig en gaan ze meer zelf doen.'

Dat ligt vaak niet eens aan de mensen zelf, vervolgt Verheggen. 'Niet lang geleden sprak ik een docent van een hogeschool, die een aantal studenten begeleidde bij een vrijwillig studietraject. Hij was verrast over de manier waarop die studenten functioneerden. Bij de reguliere vakken sprongen die studenten keurig door alle hoepeltjes, zonder een stap te veel te zetten. Als ze ergens geen punten voor kregen, deden ze het niet. Die docent dacht dat dat een karaktereigenschap was. Maar bij dat vrijwillige vak waren ze extreem gemotiveerd. Hij zag dezelfde studenten zich in een andere context volledig anders gedragen.'

Je zou bijna geneigd zijn een oplossing voor de oplossingenmachine te bedenken, maar dat weten Hart en Verheggen knap te vermijden. Onderwerpen als bureaucratie en controledwang zijn in het verleden uitstekend beschreven door auteurs als Mathieu Weggeman en Thijs Homan, maar daar is het de twee niet om te doen. 'Bureaucratie, hiërarchie en controle zijn de klassieke verdachten, maar het vraagstuk is groter', zegt Hart. 'De vraag is: herkennen we de oplossingenmachine? Herkennen we het gevoel dat we, elke keer als iemand ons advies vraagt, de oplossingenmachine in stand houden? Dat we daarmee mensen kleiner maken terwijl we het belangrijk vinden dat ze groter worden? Daarom denk ik dat dit boek wezenlijk iets toevoegt aan wat andere auteurs in het verleden al hebben geschreven. Zolang wij de oplossing aantrekkelijk blijven vinden, handhaven we dezelfde manier van denken. Dan doen we zelf wat wij proberen te bestrijden.'

Klein houden

Verheggen en Hart houden het verhaal bewust klein. 'Als je naar de grote beweging kijkt, zou je kunnen denken: de leidinggevenden moeten het stuur wat meer afstaan aan de professionals, dan komt het goed', zegt Verheggen. 'Maar de professional heeft zijn eigen oplossingen. Dan is de vraag: wat brengt hij op zijn beurt met zijn oplossingen teweeg bij de bewoner, de leerling, de patiënt of wie dan ook? De professional zou ook zijn eigen oplossingenmachine wat kunnen afremmen, zodat zijn leerling of klant in beweging komt.'

Kleine veranderingen kunnen bovendien veel in beweging brengen, is hun overtuiging. 'Mensen die hierdoor getriggerd worden en zelf in hun zoektocht de machine wat beter weten te hanteren, kunnen veel invloed uitoefenen', vervolgt Hart. 'Kijk hoe de ochtenden bij ons thuis veranderd zijn. Dat is echt ongelooflijk. Ik heb in twee jaar geen enkele keer hoeven zeggen hoe laat het is en dat Sterre uit bed moet. Niet één keer. Het is zoveel leuker geworden.' Verheggen: 'Als we het kleine niet herkennen, dan gaat het grote niet gebeuren. En daar zit ook de lol: je kunt invloed uitoefenen op het kleine. Dat is veel leuker dan het grote, waar je geen invloed op hebt.'

Mensen herkennen het onderwerp van De oplossingenmachine, heeft Verheggen gemerkt tijdens de lezingen die hij geeft. 'Het boek was er al voordat we het schreven, bij wijze van spreken. En door het te schrijven en door het te verbeelden, merken we nog beter wat resoneert. Mensen kennen het dubbele gevoel: ja, ik doe het ook, zeggen ze, maar wat gaaf dat ik het nu besef. Zelf heb ik dat gevoel ook: ik word er op een prettige manier een beetje onrustig van. Hè, doe ik het weer, zeg ik dan tegen mezelf.'

Voor Hart werkt het besef eerder als een lachspiegel. 'Ik geef al twaalf jaar lezingen over het mechanisme waarmee we oplossingen bedenken voor anderen. Toch kwam ik er pas twee jaar geleden achter dat ik bij mijn dochter te ver ging. Je hoeft het heus niet altijd goed te doen. Het gaat erom dat het een leuk perspectief is, waar je je soms over kunt verbazen. In feite gaat dit boek voor mij ook over persoonlijke effectiviteit. Je wordt zoveel effectiever als je het haakje bij anderen weet vinden. Niemand wordt er blij van als je gaat sleuren. Dat werkt gewoon niet.'

# data[].attributes.attachment_link.title
Wouter Hart en Thom Verheggen: 'Hoe oplossingen het grootste probleem kunnen zijn' - Managementboek.nl

# data[].attributes.attachment_link.description
Als we intrinsieke motivatie, eigenaarschap, plezier en willen zo belangrijk vinden, waarom zijn we dan altijd geneigd zelf de regie te nemen? In hun nieuwe boek ‘De oplossingenmachine’ maken Wouter Hart en Thom Verheggen duidelijk wat onze oplossingen en goedbedoelde adviezen bij anderen teweeg brengen.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Wat is nodig om de ondersteuning en zorg toekomstbestendig te maken bij locaties, organisaties en in de keten? Het ministerie van VWS wil het leer- en verandervermogen van de sector versterken om het passende antwoord op deze vraag te vinden en flexibel te kunnen inspelen op ontwikkelingen. Hiervoor is het, in navolging van de eerdere programma's Waardigheid en trots en Waardigheid en trots op locatie nu het programma Waardigheid en trots voor de toekomst gestart.

Een van de deelsessies tijdens het eerste congres dat in het kader van dit programma werd georganiseerd, begin juli, wierp een voor de toekomst van ondersteuning en zorg uiterst relevante vraag op: hoe komen we tot gelijkwaardige samenwerking tussen formele en informele zorg? De combinatie van een toenemende vraag naar zorg en een steeds groter wordende krapte op de arbeidsmarkt maakt gelijkwaardig samenwerken met informele zorgverleners steeds belangrijker voor zorgaanbieders.

Bij die informele zorgverleners denken de meeste mensen in eerste instantie aan naasten, de mantelzorgers dus. Maar het is breder, het zijn ook mensen uit het sociale netwerk van familie, vrienden en vrijwilligers.

Ondersteunende rol

In de deelsessie tijdens het congres vertelden een mantelzorger, een zorgmedewerker, een vrijwilliger en een vrijwilligerscoördinator hoe zij samenwerken en wat nodig is om dit te kunnen doen. Wat zij vertelden, speelde zich af binnen het werkveld van twee intramurale organisaties: Zorggroep Groningen en Atlant. Maar de kern van wat daar aan bod kwam, is in de extramurale setting even relevant en toepasbaar. Het meest sprekende voorbeeld om dit te illustreren kwam van mantelzorger Jan Perlee. Hij verleende jarenlang thuis zorg en ondersteuning aan zijn vrouw, eerst vanwege haar diabetes type I en vervolgens ook toen dementie bij haar werd vastgesteld. In een korte film geeft hij uitleg over hoe hij zijn ondersteunende rol jarenlang thuis heeft vervuld voor zijn Tineke, en hoe belangrijk hij het vond dit te blijven doen toen voortzetting van de zorg thuis niet langer haalbaar was en zij dus moestworden opgenomen in een verpleeghuis van Zorggroep Groningen.

Wennen aan elkaar

Dat de mantelzorger meereist als iemand naar het verpleeghuis gaat, is niet vanzelfsprekend maar wel waardevol, is de duidelijke boodschap van Perlee's verhaal. Er komt echter wel wat bij kijken: het vraagt anders denken en doen van de organisatie en van de medewerkers. Dit moet geborgd zijn in de werkprocessen. De basis hiervoor is dat de medewerkers en de mantelzorger met elkaar in gesprek gaan over de wensen, verwachtingen en beperkingen van beide partijen. Het is goed als dit al in de thuissituatie gebeurt, benadrukten beide partijen tijdens de deelsessie.

Maar dat is slechts een deel van het verhaal, want het heeft net zo goed betrekking op de situatie waarin de persoon die zorg en ondersteuning nodig heeft nog thuis woont. Dat is nu al het geval en het zal in de nabije toekomst nog veel vaker het geval zijn, kijken naar de doelstellingen van het Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA) en het programma Wonen, Ondersteuning en Zorg voor Ouderen (WOZO).

In dit verband is het SOFA-model interessant. SOFA staat voor Samenwerken, Ondersteunen, Faciliteren en Afstemmen. Het beschrijft de vier rollen die een mantelzorger heeft en de manier waarop de professional hiermee om kan gaan. In de intramurale setting is die professional het team en de coördinator vrijwilligerswerk. In de thuissituatie kan het de thuiszorg of wijkverpleging zijn, maar ook de professional in het sociaal domein. De vier rollen van de mantelzorger die het SOFA-model benoemt, zijn: partner in de zorg, hulpvrager bij overbelasting, de persoonlijke relatie van de hulpvrager en de expert die alles weet van de hulpvrager. Per situatie en per mantelzorger kan verschillen welke van deze vier rollen de overhand heeft. Maar één rol is altijd aanwezig en dat is die van de persoonlijke relatie. De mantelzorger is in alle situaties de partner, het kind of het kleinkind van de hulpvrager. Op basis van de vier rollen kunnen de professionals en de mantelzorger afspraken maken over hun rollen en de grenzen daarvan. Die grenzen kunnen per situatie verschillen. Bij Jan Perlee bijvoorbeeld kwamen er ook verpleegtechnisch voorbehouden handelingen bij in het kader van de diabetes type I van zijn vrouw. Maar of hiervan nu wel of niet sprake is, het is altijd een kwestie van aftasten. De twee partijen moeten elkaars rollen leren erkennen en vertrouwen en dat is aftasten. Perlee zei hierover: "Mijn gouden tip is: blijf communiceren met elkaar. En als je vragen hebt, stel die dan ook. De professionals kunnen leren van de mantelzorger als expert, maar omgekeerd is hetzelfde het geval."

Tot goede samenwerking komen

Naast het SOFA-model bestaat ook het WIFA-model. Dit staat voor Waarderen, Informeren, Faciliteren, Afstemmen. In dit model komen de verschillende aspecten aan bod die nodig zijn om tot goede samenwerking te kunnen komen tussen professionals en vrijwilligers. Ook dit onderwerp werd in de deelsessie van het congres besproken in relatie tot de intramurale setting, in dit geval zorgaanbieder Atlant. Maar het is duidelijk dat ook dit model net zo goed betrekking heeft op de extramurale setting, waarbij de professionals wederom de thuiszorg, de wijkverpleging of de professional in het sociaal domein kunnen zijn. Ook hier weer is goede afstemming tussen beide partijen essentieel. En voortdurende communicatie. Neem bijvoorbeeld de situatie waarin een vrijwilliger wordt ingezet om op gezette tijden te gaan wandelen met een thuiswonende hulpvrager met dementie. Dit betekent dat deze persoon blijft bewegen, en dat de mantelzorger even wordt ontlast van diens taak. Maar als de persoon met dementie net voorafgaand aan het moment dat de vrijwilliger komt voortdurend onrustig is geweest, is het wel zaak dat die vrijwilliger dit weet, omdat anders tijdens die wandeling problemen kunnen optreden. De gouden tip van Perlee is hier dus evenzeer van toepassing.

Nabrander

Tijdens de deelsessie van het congres kwam nog een kritische noot van een deelnemer uit de zaal. Diegene was teleurgesteld uit het vrijwilligerswerk gestapt omdat in de zorg en ondersteuning zoveel tijdelijke krachten werken dat het veel te moeilijk was om tot continuïteit in de samenwerking te komen tussen de professionals en vrijwilligers. Een geluid dat helaas overal in de zorg - en ook ten aanzien van professionals in het sociaal domein - herkenbaar zal zijn.

# data[].attributes.attachment_link.description
Hoe kunnen formele en informele zorg en ondersteuning hand in hand gaan voor de ouderen in onze samenleving? Deze vraag staat momenteel in de belangstelling.

# data[].attributes.attachment_link.title
The Participation Culture : Pascal Finette at TEDxOrangeCoast

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Toekomstbestendige zorg blijven geven die aansluit bij behoeftes van cliënten? Gelijkwaardig samenwerken met naasten en vrijwilligers biedt mogelijkheden om de krapte op de arbeidsmarkt het hoofd te bieden. Maar daar is wel een structuur- en cultuurverandering voor nodig binnen zorgorganisaties. Hoe pak je dat aan?

'Richten, inrichten en verrichten,' schrijft Yvonne de Jong, adviseur Familie- en Netwerkparticipatie, in tijdschrift Geron. 'Organisaties moeten goed kijken welke veranderingen nodig zijn in structuur en cultuur, en zich dan op die drie niveaus richten.'

Richten: in visie en beleid van zorgen vóór naar zorgen mét

Met 'richten' doelt ze op visie en beleid. Je moet van 'zorgen vóór' naar 'zorgen mét', en dat vraagt om een herijking van visie en beleid. In een heldere visie leg je de uitgangspunten vast van de zorg in jouw organisatie. En bijpassend beleid biedt de kaders, en hoe je die vertaalt naar de praktijk. 'Inhoudelijk is het nodig dat er aandacht is voor een visie op gelijkwaardige samenwerking met informele zorgverleners,' schrijft Yvonne. 'Kies een positieve insteek, en leg de nadruk niet op het personeelstekort, maar op een betekenisvol leven voor de cliënt. Sta in de beleidsfase ook stil bij de beleving van cliënt, mantelzorger, vrijwilliger en medewerker in de nieuwe zorgsituatie. Zo identificeer je tegenstrijdigheden, en kun je daar al rekening mee houden in je beleid.'

Inrichten: bewustwording en blikverruiming medewerkers

'Inrichten' gaat over de manier waarop je je medewerkers in staat stelt met naasten samen te werken. En dan niet alleen de eerste contactpersoon, maar het sociale netwerk rondom de cliënt dat aan het welzijn bijdraagt. Zet in op bewustwording onder medewerkers dat dat netwerk belangrijk is, en help ze dat in het oog te houden. Bijvoorbeeld door ze vertrouwd te maken met het ecogram om het netwerk in kaart te brengen, of door ze te leren werken vanuit het SOFA-model: Samenwerken, Ondersteunen, Faciliteren, Afstemmen. 'Het lijkt in het begin meer werk om aandacht te hebben voor dat grotere netwerk, maar uiteindelijk levert het juist tijd op omdat je ook mensen betrekt die mogelijk kunnen helpen en ondersteunen,' aldus Yvonne in tijdschrift Geron.

Verrichten: een duurzame relatie & verwachtingsmanagement

Tot slot draait 'verrichten' om het daadwerkelijk opbouwen van een duurzame, goede relatie tussen medewerker en naasten. 'Die goede relatie maakt dat betrokkenen wat voor elkaar over hebben, elkaar kunnen helpen. Mocht er iets misgaan, dan is er bovendien meer begrip voor elkaar', schrijft Yvonne verder. Een mooie basis om die relatie op te bouwen is de COUP-methode: Contact leggen, Ondersteunen, Uitnodigen, Participeren. 'Bij het aangaan van de zorgrelatie is het verder belangrijk dat de zorgmedewerkers goed in gesprek gaan met naasten over wensen, grenzen en verwachtingen,' aldus Yvonne. 'Steeds vaker worden mensen pas opgenomen in een verpleeghuis als het thuis echt niet meer gaat. Mantelzorgers zijn dan vaak al vermoeid van alle zorg thuis. Zorgmedewerkers durven dan bijna dat gesprek niet te voeren en te vragen: "wat bent u van plan te blijven doen?" Terwijl er ook naar andere mogelijkheden gezocht kan worden,' schrijft ze verder. 'Het is belangrijk dat zorgorganisaties hun medewerkers daarin faciliteren. Zeker omdat de vanzelfsprekendheid van zorg steeds minder wordt, maar mantelzorgers met hun verwachtingen nog wel uitgaan van de oude situatie.'

Meer leren?

Lees dan het hele artikel in Tijdschrift Geron Samenwerken met informele zorg - Geron (gerontijdschrift.nl)

# data[].attributes.attachment_link.title
Volwaardige plek informele zorg vraagt omslag organisaties

# data[].attributes.attachment_link.description
Yvonne de Jong, adviseur Familie- en Netwerkparticipatie, geeft haar visie over gelijkwaardig samenwerken met naasten en vrijwilligers.

# data[].attributes.attachment_caption
Kwaliteitszorg: dit psychiatrisch centrum betrekt medewerkers, patiënten en familie

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Steiger is een gesloten afdeling voor crisisopname en acute behandeling. Het wil een rustplek zijn waar mensen met een psychische kwetsbaarheid op adem komen, waar ze als mens gezien worden en waar ze mogen zijn wie ze zijn. Het is een plek waar medewerkers zorgen voor een luisterend oor en ondersteuning.

'In Steiger eten we met gewoon bestek en drinken we uit glazen en porseleinen tassen. Er is een piano, kickertafel en een biljart.'

Mensen in crisis begeleiden is best pittig. Toch kan je als hulpverlener ook veel betekenen. Dat zit in kleine dingen, zoals een goed onthaal en het herstellen van contacten met de wereld buiten de afdeling. In Steiger krijgen mensen verantwoorde kansen.

Psychiater Greet Lemmens licht toe: "Het gaat telkens over opnieuw beginnen en investeren op lange termijn, ondanks het acute karakter van de kwetsbaarheid. We vertrekken niet vanuit de idee om alles op te lossen, wel dat wat vandaag geen verschil maakt, dat morgen misschien wel doet. Het gaat over contact proberen te maken. Mensen die meermaals gedwongen opgenomen worden, hoop je een volgende keer vrijwillig te kunnen ontvangen."

Een individuele benadering is daarbij van belang, vult psycholoog Kathleen Van den Broeck aan. "We gaan samen met de patiënt na wat de beste zorg kan zijn. Daarbij kiezen we niet altijd voor de gemakkelijkste weg, wel voor de meest menselijke." Ergotherapeut Renilde geeft enkele voorbeelden: "Soms rijden we met een patiënt naar huis om nog wat spullen op te halen. Daarnaast bekijken we voortdurend of patiënten al dan niet met begeleiding de afdeling kunnen verlaten. We trachten immers zo snel mogelijk te normaliseren."

Die normalisatie is erg belangrijk, zegt ook verpleegkundige Jolien: "In tegenstelling tot wat mensen soms denken, eten we met gewoon bestek en drinken we uit glazen en porseleinen tassen. Verder is er een piano, kickertafel en een biljart. Een gedwongen opname is niet hetzelfde als veertig dagen opgesloten worden om daarna gewoon terug te vertrekken."

Minder vrijheidsbeperking

Steiger streeft als gesloten afdeling naar humane zorg met minder vrijheidsbeperking. Hoe omgaan met dwang en afzondering werd dan ook het vraagstuk voor het reflectief kwaliteitsproces dat de afdeling opstartte.

'De laatste jaren is het aantal afzonderingen opmerkelijk gedaald.'

Het thema drong zich op door een toename van het aantal gedwongen opnames en een stijging van de complexiteit van de problematieken. Ook patiënten schoven het thema naar voor. Sommige patiënten gaven immers aan dat afzondering net tot meer verzet en onrust leidde. "Ik ervaarde de afzonderingskamer net heel triggerend. In die kamer lijkt het of mensen me niet vertrouwen en bang van me zijn", vertelde een patiënt.

"De laatste jaren zijn het aantal afzonderingen en fixaties in Steiger al opmerkelijk gedaald, net als de duur ervan. Vroeger kwamen bijvoorbeeld patiënten die gekend waren voor agressief gedrag bij heropname standaard terecht op de afzonderingskamer. Vandaag is er enkel nog een verhoogde alertheid. We blijven kansen geven", zegt afdelingshoofd Nancy Heijligen.`

Recent werd in Steiger ook een afzonderingskamer afgebouwd, de andere afzonderingskamer kreeg een binnentuin. De mogelijkheid om buiten te gaan geeft vaak rust aan patiënten. Dat er daarnaast een zorgkamer en een comfortroom kwamen, was voor het team ook een aanzet om na te denken over het gebruik van deze ruimtes. "Hoewel de gedachte eerst best beangstigend was, vond ik het soms ook goed dat er geen afzonderingskamer ter beschikking was. Van zodra je er één hebt, ben je immers geneigd om ze te gebruiken", aldus Tauneesa, sociotherapeut op de afdeling.

Hoe werkt het reflectief proces?

Het kader voor het reflectief proces van Bethanië ggz volgde uit een gedeelde visie met drie andere Vlaamse psychiatrische ziekenhuizen: UPC Duffel, PC Gent-Sleidinge en PC Sint-Hiëronymus. Het reflectief kader is geïnspireerd op de kwaliteitszorgmethode Cobra (KU Leuven) en het reflexief metamodel dat werd ontwikkeld door onderzoeker Johan Boxstaens. Die ontwikkeling past in het intersectoraal onderzoeksproject naar kwaliteitszorg binnen zorggroep Emmaüs.

'De kritische vriend durft blinde vlekken benoemen.'

In Bethanië ggz kregen alle afdelingen begin 2022 de vraag om een keuze te maken uit zes thema's waar ze gedurende twee jaar extra aandacht op zouden vestigen: preventie van agressie en vrijheidsbeperking, omgaan met suïcidaliteit, betrekken van de context, patiëntparticipatie, lichamelijk welzijn en zorg voor medewerkers.

De teams gingen in gesprek en bepaalden zelf een focus. Ze dachten na over de manier waarop zij het perspectief van medewerkers, patiënten, context en professionele partners in kaart wilden brengen. Eens die perspectieven verzameld, namen teams de tijd voor een reflectiemoment waarbij vertegenwoordigers van de verschillende perspectieven aanwezig waren.

Dit moment werd begeleid door een kritische vriend die door de afdeling werd gekozen. Zo'n kritische vriend is voldoende vertrouwd met de afdeling, maar is er niet rechtstreeks bij betrokken. De kritische vriend stelt tijdens het reflectiemoment kritische vragen en durft blinde vlekken benoemen.

Permanente zelfreflectie

Met deze aanpak willen we bij medewerkers meer bewustzijn creëren rond het belang van kwaliteitszorg. Het is de bedoeling dat reflectief denken deel wordt van de organisatiecultuur. Daarom kiezen we om dit niet projectmatig in te zetten, maar structureel in te bedden in het kwaliteits- en klinisch beleid.

'Het is de bedoeling dat reflectief denken deel wordt van de organisatiecultuur.'

We gaan in Bethanië ggz hier organisatiebreed mee aan de slag. Alle afdelingen, mobiele teams, ondersteunende diensten en deelvoorzieningen werken op dezelfde manier rond kwaliteit van zorg. We volgen daarin waarvoor psychiater Wim Simons eerder pleit te op Sociaal.Net, een structureel kader voor permanente zelfreflectie en intervisie voor alle medewerkers.

Zoeken naar alternatieven

Terug naar Steiger. In het reflectief proces van deze afdeling richtten de teamleden zich vooral op preventie van agressie en alternatieven voor afzondering.

"Dat start heel laagdrempelig", vertelt verpleegkundige Jolien. "Met gesprekken, een wandeling op het domein, een deur sluiten op vraag van de patiënt of medicatie geven. We gaan na wat er nodig is zodat de patiënt zich veilig kan voelen en rust kan vinden."

'Sommige patiënten vinden dat er heel wat veranderd is. Ze vinden dat hulpverleners meer luisteren naar de patiënt. De sfeer is beter.'

Die gehanteerde alternatieven zijn zeker niet nieuw, zegt Renilde. "Maar het evolueert wel en maakt ons als team meer bewust van hoe vrijheidsbeperkend we werken. Er wordt heel veel voor patiënten bepaald. Door er kritisch over na te denken, beschouwen we sommige dingen nu als minder vanzelfsprekend. Elke kast of deur die gesloten is, is een vrijheidsbeperkende maatregel. Het is niet omdat er ooit een maatregel kwam, dat die eeuwig moet voortbestaan. Het reflectief proces bood ons de kans om hierover te praten."

Voor het gebruik van dwang verwees psychologe Evi Verbeke eerder naar filosofe Hannah Arendt. Arendt benadrukt het belang van ethische reflectie en vooral dat je tot vreselijke dingen in staat bent wanneer er geen ethische reflectie meer is.

Ervaringsdeskundige Geert Kestens koppelt terug wat patiënten bij een heropname vertelden. Zij konden vergelijken over de situatie voor en na het reflectief proces. "Sommige patiënten geven aan dat een vorige opname traumatiserend was, maar dat er heel wat veranderd is. Ze vinden dat hulpverleners meer luisteren naar de patiënt. De sfeer is beter. Dat neemt niet weg dat er soms nog wordt overgegaan tot afzondering. Sommige patiënten begrijpen waarom, voor anderen blijft dat een traumatische ervaring."

Nabijheid en presentie

Het Steiger-team dacht ook na over 'nabijheid en presentie'. Patiënten gaven aan dat ze angst en onveiligheid ervaarden, vooral op het urgente deel van de afdeling. Dat gevoel wordt gekoppeld aan de onrust tussen patiënten, de psychiatrische kwetsbaarheid van andere patiënten, het niet kunnen sluiten van een kamerdeur en de beperkte ruimte op de afdeling. Ook teamleden voelden zich wel eens onveilig op deze afdeling.

'Het team is zich meer bewust van het belang van nabijheid.'

"Na het reflectiemoment lijkt het alsof het team zich meer bewust is van het belang van nabijheid. Ik zag collega's naar buiten gaan met patiënten, deelnemen aan therapiesessies en samen pannenkoeken bakken", zo vertelt verpleegkundig-specialist Emily Walgrave.

Toch blijft het zoeken. "Ik denk dat het soms moeilijk is om contact te maken met mensen in crisis die verward, vijandig of psychotisch zijn", zegt ervaringswerker Geert Kestens. "Al zie ik de laatste tijd meer verpleegkundigen een gesprekje doen met patiënten. Nabijheid wint aan terrein, al zal het altijd een uitdaging blijven."

Patiënten die het niet toelaten, een personeelstekort en de grote hoeveelheid praktische taken zijn voor medewerkers drempels om nabij te zijn. Toch liggen er nog veel mogelijkheden rond nabijheid en presentie en daarom wil de afdeling dit thema meenemen in een volgende reflectiecyclus. Ze willen zich hierbij verder laten inspireren door de presentiebenadering van de Nederlandse professor Andries Baart.

Betrekken van familie

Naast medewerkers en patiënten werd er ook met familie en naasten van patiënten gesproken over preventie van agressie en alternatieven voor afzondering. Hun verhalen maakten duidelijk dat sommigen wel wat gemist hebben tijdens een opname.

Familie-ervaringsdeskundige Leen Michiels: "Je hoort schrijnende verhalen van familieleden die al veel hebben meegemaakt. Iedereen worstelt met onmacht, heeft nood aan informatie en goede communicatie. Het zijn allemaal mensen met dezelfde behoeften. Hier ligt een kans tot verbinding."

Het team ging met deze inzichten aan de slag. "Je kan familie ook informeren zonder het beroepsgeheim te schenden. Daarnaast beseffen collega's dat contact met familie niet groot moet zijn. Vaak is het voldoende om te vragen hoe het met hen gaat en wat zij nodig hebben", aldus afdelingshoofd Nancy Heijligen. Therapeut Tauneesa merkt de verandering op: "Ik bel familieleden nu vaker op om te vragen hoe het met hen gaat of waarom ze niet meer op bezoek zijn geweest."

Communicatie, verbinding en vertrouwen

Het reflectief denken heeft ook impact op teamdynamieken. Bij de start waren er net veel nieuwe collega's op Steiger. "Door de drukte was er maar weinig tijd om elkaar als collega's te leren kennen. Soms kom je binnen in een wervelwind en heb je niet eens met elkaar kunnen spreken, terwijl het net belangrijk is om op elkaar te kunnen rekenen. Goede communicatie zorgt in het team voor minder misnoegdheid, en bij patiënten voor minder agressie", zegt Tauneesa.

'Er kwam een betere samenwerking met de ervaringsdeskundigen.'

Die betere communicatie kwam er na enkele bijeenkomsten, zegt psycholoog Kathleen Van den Broeck. "Je merkt dat er dan makkelijker kan worden gereflecteerd. Er is meer verbinding met elkaar, patiënten, familie en de visie van de afdeling. Het heeft ook ingewerkt op de identiteit van de afdeling. We weten nu veel beter waar we voor staan, wat we belangrijk vinden en waar we naartoe willen."

Er kwam ook een betere inbedding en samenwerking met de ervaringsdeskundigen. "Door mee aan te sluiten bij de uitwisselingsmomenten evolueerden we van een onwennig gevoel naar een samen spreken en een bereidheid om rekening te houden met het perspectief van de patiënt", aldus ervaringswerker Geert Kestens.

Verhoogd bewustzijn

Teamleden blikken positief terug op deze eerste reflectiecyclus.

Afdelingshoofd Nancy Heijligen heeft het over een verhoogde bewustwording. "Wij kijken met een bepaalde bril naar onze werking. Het perspectief van buitenaf zorgde voor een bevestiging van waar we goed in zijn en inzicht in zaken die we kunnen verbeteren. Bovendien voelt deze werkwijze niet als een oordeel over het functioneren van medewerkers. Het is de kritische vriend die de verschillende perspectieven terugkoppelt, het is dus geen boodschap van het kernteam. We staan stil bij ons eigen handelen en krijgen ruimte om anders te denken."

'Er zijn patiënten die tien keer terugkomen en niet genezen. Toch is ons werk zinvol.'

De teamleden geven ook aan dat visiedagen een grote meerwaarde zijn. "Het team voelt zich eigenaar van het proces, wat positief wordt geëvalueerd. Daarnaast stel je een evolutie vast naar meer bewust omgaan met kwaliteit van zorg," zo eindigt Nancy Heijligen.

Team in beweging

Volgens psychiater Greet Lemmens heeft deze aanpak het jonge team van Steiger in beweging gebracht. "In de geestelijke gezondheidszorg moeten medewerkers kunnen omgaan met het feit dat de vragen veel groter zijn dan de antwoorden die ze kunnen geven. Vroeger hadden we het moeilijker om dat te aanvaarden. Als verandering achterwege bleef, gaf dat veel frustratie."

"Nu is er meer besef dat ons werk van belang is, hoewel we niet alles kunnen doen. Gedwongen opnames zijn niet te stoppen en zijn soms onterecht. Er zijn patiënten die tien keer terugkomen en niet genezen. Toch is ons werk zinvol. Die positieve gedachte is meer deel van het team geworden."

Wat zijn belangrijke voorwaarden?

Intussen kwam de afdeling en het ziekenhuis ook wel wat uitdagingen tegen. Zo was voor Steiger een goede planning onontbeerlijk. Voor het team was het noodzakelijk om letterlijk tijd en ruimte te nemen om samen te kunnen reflecteren, weg van de afdeling.

'Elke hulpverlener wil goede zorg bieden. Dan kan het heftig zijn te horen dat patiënten of familieleden iets hebben gemist.'

Verder kan je maar ten gronde tot reflectie overgaan wanneer het veilig voelt om samen te spreken. Een nieuw team en de nieuwe werkwijze zorgden eerst voor onveiligheid. Spreken in grote groep was voor veel teamleden een drempel. Daarom werd de groep tijdens teammomenten opgedeeld in kleine groepen.

Ook mentale ruimte is belangrijk. Leen Michiels omschrijft het als volgt: "De voorwaarden moeten optimaal zijn om tot reflectie te komen en die kritische blik te ontvangen. Elke hulpverlener wil dag in dag uit goede zorg bieden. Dan kan het heftig zijn te horen dat patiënten of familieleden iets hebben gemist."

Goed leiderschap

Het reflectief proces is voor een team ook enkel zinvol bij goed leiderschap. Op het moment dat het reflectieproces van start ging, was Nancy Heijligen nog maar net gestart als leidinggevende. "Ik vond het in het begin moeilijk. Wanneer dingen niet lopen zoals je had gehoopt, is het verleidelijk om beslissingen te nemen in de plaats van een jong team. Het is als een moeder die haar kuikens wil beschermen, maar beseft dat je hen niet laat groeien door erop te gaan zitten. Medewerkers verwachten vooral een leider die hen vertrouwen geeft."

Deze aanpak is een duidelijk voorbeeld van authentiek leiderschap, zoals professor Erik Franck (Universiteit Antwerpen) stelde in het tijdschrift Zorgwijzer. Echte beslissingsruimte en medezeggenschap zijn cruciaal. Hij benadrukt daarnaast het belang van een bottom-up-organisatiecultuur.

De uitdaging is ook om wat in beweging komt, vast te houden. "Na een uitwisselingsmoment ga je terug naar de crisis op de afdeling. Dan is het niet evident om vast te houden wat er besproken werd. Om te groeien, moet je knoeien. Je bent goed bezig als je afstand neemt en opnieuw gaat nadenken wanneer iets niet de beoogde uitkomst biedt. Een toveroplossing is er niet, maar het is goed om te blijven nadenken, kritisch te kijken, te spreken en dingen te proberen", aldus Leen Michiels.

Een blik op de toekomst

In Bethanië ggz loopt de eerste cyclus van deze nieuwe reflectieve kwaliteitsaanpak nog tot eind 2023. We nemen de tijd om samen met de teams, patiënt- en familie-ervaringsdeskundigen de processen te evalueren en waar nodig bij te sturen. Pas dan vangen we een tweede cyclus aan.

Om onze processen en acties die we ondernemen rond kwaliteit van zorg zichtbaar te maken, gebruiken we de inzichten van organisatiedenker Wouter Hart. Verder gaan we op zoek naar manieren om reflectie ook op organisatieniveau uit te bouwen, bijvoorbeeld via thematische inspiratietafels en ontmoetingen op het domein van het ziekenhuis. Daarnaast nodigen we een groep kritische vrienden uit die vanuit verschillende perspectieven feedback geven op de bouwstenen van de gedeelde visie: lerende cultuur, de uitbouw van expertise en het perspectief van patiënten en de context.

Hoe de toekomst van ons kwaliteitsverhaal er concreet zal uitzien staat niet vast. We blijven verbinden, samen spreken en zoeken. We kijken uit naar het vervolg.

# data[].attributes.attachment_link.title
Kwaliteitszorg: dit psychiatrisch centrum betrekt medewerkers, patiënten en familie

# data[].attributes.attachment_link.description
Bethanië ggz kiest voor kwaliteitszorg waarbij medewerkers, patiënten en familie hun zeg kunnen doen. Kwaliteitscoördinator Mariska Vaes geeft een inkijk.

# data[].attributes.attachment_caption
Woonzorgcentrum in Ardooie biedt zelf opvang voor kinderen van personeelsleden: "Bewoners en kinderen spelen samen spelletjes"

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Voor ouders is het niet altijd makkelijk om opvang te voorzien tijdens de zomermaanden. Voor de personeelsleden van woonzorgcentrum Hardoy in Ardooie is het alvast een stukje eenvoudiger. Zij kunnen hun kinderen gewoon meenemen naar het werk, want het woonzorgcentrum voorziet opvang voor de kinderen tussen drie en twaalf jaar. De kinderen vertoeven gewoon tussen de bewoners van het centrum.

# data[].attributes.attachment_link.title
Woonzorgcentrum in Ardooie biedt zelf opvang voor kinderen van personeelsleden: "Bewoners en kinderen spelen samen spelletjes"

# data[].attributes.attachment_link.description
Het woonzorgcentrum Hardoy in Ardooie biedt tijdens de zomermaanden opvang voor de kinderen van de personeelsleden.

# data[].attributes.attachment_caption
'Werk niet persoonsgericht maar relatiegericht'

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Persoonsgerichte zorg is steeds vaker het uitgangspunt. In de praktijk blijkt het echter niet altijd eenvoudig: zorg verlenen op basis van behoeften van cliënten. In een artikel in de nieuwste editie van het Tijdschrift voor Gerontologie en Geriatrie beschrijft onderzoeker Marije Blok dilemma's, knelpunten en kansen die persoonsgerichte zorg met zich meebrengt. Ze stelt dat, om aan te sluiten bij behoeften van bewoners, medewerkers niet zozeer persoonsgericht maar relatiegericht moeten werken.

Blok (Vrije Universiteit Amsterdam, afdeling sociologie) voerde haar studie uit in 2021, op een somatische zorgafdeling van een verpleeghuis in Den Haag, samen met collega's van Leyden Academy on Vitality and Ageing - Barbara Groot en Josanne Huijg - en de VU- Alice de Boer.

'Deze zorgorganisatie heeft een aantal concrete methodes voor persoonsgericht werken. Zoals het maken van een 'Doodle board', waarmee zorgmedewerkers meer te weten komen over de achtergrond van nieuwe bewoners. Ook leggen medewerkers ervaringen met bewoners vast in SenseMaker, een mobiele applicatie. Het gaat daarbij meestal om een foto met tekstje, zoals " Bewoner X vermaakt zich op de filmavond ". Dit kan ook door naasten bekeken worden. Wij waren echter ook geïnteresseerd naar spontanere manieren van het betrekken van bewoners en naar hoe deze werden ervaren.

Persoonsgericht als doel

Uit het onderzoek Betrokken bewoners in het verpleeghuis: dilemma's, knelpunten en kansen blijkt dat ondanks goede bedoelingen van medewerkers, bewoners zich lang niet altijd betrokken voelen. 'Één knelpunt is dat activiteiten vooral voor de vorm worden georganiseerd. Zo zegt een bewoner: "Het is wel belangrijk dat er op één of andere manier iets mee gedaan wordt. We hebben het al zo vaak over het eten gehad. Maar er wordt niets verbeterd".

Een ander knelpunt is dat het leren kennen van cliënten meer een doel op zichzelf wordt dan een middel om de zorg te verbeteren. Een medewerker deelt hierover: "Ik leer een mevrouw kennen voor het Doodle Board en zij zegt: 'Het geeft me stress, ik zie het als een belasting.' Ook een andere bewoner vindt dat er vaak veel nadruk ligt op het naar de zin maken van bewoners: "Ik moet alles maar leuk vinden. Het moet gezellig zijn, er staat een muziekje op, we moeten kletsen. Weet je wat ik wil? Helemaal niets, ik wil rust".

Aanbevelingen

Een belangrijke aanbeveling is dan ook om niet geforceerd te blijven vragen naar behoeften van cliënten om op basis daarvan leuke dingen te organiseren. Blok: 'Het strekt tot aanbeveling om niet zozeer persoonsgericht maar relatiegericht te werken. Wanneer het gesprek tussen medewerkers en bewoners gericht is op het elkaar beter leren kennen, zijn bewoners sneller geneigd iets over zichzelf te vertellen. Bovendien betekent dit soms dat bewoners juist geen zin hebben om hun behoefte te delen. Ook daar moet ruimte voor zijn'.

Lees het hele artikel Betrokken bewoners in het verpleeghuis: dilemma's, knelpunten en kansen in de nieuwste editie van het Tijdschrift voor Gerontologie en Geriatrie.

Het onderzoek was onderdeel van een groter project van Leyden Academy, waarin de methode 'Ervaringen Centraal' werd ontwikkeld.

# data[].attributes.attachment_link.title
'Werk niet persoonsgericht maar relatiegericht'

# data[].attributes.attachment_link.description
Onderzoeker Marije Blok beschrijft dilemma's, knelpunten en kansen die persoonsgerichte zorg met zich meebrengt.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Vlaamse Ouderenraad geeft ouderen een megafoon

De ouderenzorg strookt vaak niet met die waar ouderen op hopen. Met de campagne 'Bepaal je eigen verhaal' geeft de Vlaamse Ouderenraad de huidige en toekomstige generatie gebruikers van de ouderenzorg een megafoon. "Want zij moéten een stem krijgen in dit debat", klinkt het. Bepaal je eigen verhaal.Doe mee aan het debat over de toekomst van de ouderenzorg. Ouderen voelen zich niet gehoord Vroeg of laat worden we allemaal geconfronteerd m [...] lees meer

# data[].attributes.attachment_link.description
Vlaamse Ouderenraad geeft ouderen een megafoon De ouderenzorg strookt vaak niet met die waar ouderen op hopen. Met de campagne 'Bepaal je eigen verhaal' geeft de Vlaamse Ouderenraad de huidige en toekomstige generatie gebruikers van de ouderenzorg een megafoon. "Want zij moéten een stem krijgen in dit debat", klinkt het.

# data[].attributes.headline
Herstelgerichte benadering en krachtgericht werken als fundament van wat wij ook doen

# data[].attributes.subject
Herstelgerichte benadering en krachtgericht werken als fundament van wat wij ook doen

# data[].attributes.attachment_link.title
Herstelgericht kijken naar psychische problemen

# data[].attributes.attachment_link.description
Het hersteldenken wint aan belang in de geestelijke gezondheidszorg in Vlaanderen.

# data[].attributes.attachment_link.title
75-plussers in verzet: 'Er is iets mis met de manier waarop we met ouderen omgaan'

# data[].attributes.attachment_link.description
Ann Peuteman (49) is journaliste bij het weekblad Knack. De voorbije jaren heeft ze zich ook verdiept in het thema ouderen. Ze schreef er tientallen artikels en drie boeken over. ' Grijsgedraaid' gaat over de rechten van ouderen , ' Verplant' over de woonzorgcentra en nu is er dus ook ' Rebels '.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Column

Peter Dierinck is medewerker van vzw Psyche en psycholoog in het Psychiatrisch Centrum Gent-Sleidinge. Hij werkt momenteel binnen een pilootproject 'Kwartiermaken'.

"We gaan de teamvergadering afschaffen." Terwijl ze het zegt, geeft de coördinator van Rehab een A4-tje met uitleg aan de aanwezige teamleden. Niemand lijkt echt verrast. De tekst wordt de week nadien nog eens besproken maar het besluit is genomen: we stoppen ermee.

'De klemtoon ligt vooral op het naar elkaar luisteren en het samen spreken.'

Dit is het laatste dominosteentje dat valt. We hadden eerst een klassieke vergadering waarin personeel van de afdeling afspraken maakte over patiënten. Nadien werden op die vergadering patiënten uitgenodigd. Nog later kwamen er rondom een patiënt 'mini-teams' die hun bevindingen rapporteerden aan het hele team.

Nu hebben we dit nieuwe stadium bereikt: de volledige autonomie van de mini-teams. Ze vormen de spil van de werking om te zorgen voor re-integratie van mensen met een psychische kwetsbaarheid.

Rehab

Rehab is een afdeling van het Psychiatrisch Centrum Gent-Sleidinge. Het is een plaats waar hoofdzakelijk dakloze mensen met een psychische kwetsbaarheid verblijven tot we samen met hen een woning hebben gevonden.

Het is de afdeling waar ik sinds 1993 aan verbonden ben, de eerste twintig jaar als psycholoog, daarna als inhoudelijke ondersteuner. De evolutie van onze teamvergaderingen loopt parallel met een vernieuwde aanpak waarbij de regie steeds meer ligt bij de persoon die in opname is.

De mini-teams helpen ons daarbij. Rond elke opgenomen patiënt wordt een team samengesteld, niet alleen met professionals van binnen en buiten de eigen afdeling maar ook met belangrijke 'derden' zoals familie, vrienden of een bewindvoerder.

Op zo'n team praten we vanuit gelijkwaardigheid. Er wordt gezamenlijk beslist, maar beslissingen kunnen altijd worden herzien of bijgestuurd. Los van het beslissen, ligt de klemtoon in zo'n team vooral op het naar elkaar luisteren en het samen spreken. Het bij elkaar komen, is een proces dat verandering mogelijk maakt.

Mooi moment

Het mini-team zorgt ervoor dat de persoon in opname zelf optimaal verantwoordelijkheid kan nemen. De patiënt ervaart meteen ook hoe belangrijk hij is voor anderen. Voor professionals is het nieuw dat ze zich laten informeren door de patiënt en mensen uit zijn omgeving. Het geeft vaak een andere en meer positieve blik op iemand.

'De psychiater was verrast te horen hoeveel ze voor hem had betekend.'

Een van de mooiste momenten die ik meemaakte met onze mini-teams was een bijeenkomst met iemand in opname die eigenlijk niemand had die voor hem belangrijk genoeg was om aan te sluiten. En toch. Bij verder doorvragen vertelde hij over vrienden van jaren geleden. Hij wilde eventueel ook een psychiater uitnodigen die ooit heel steunend was geweest.

Het duurde even voor we ze konden bereiken maar de vrienden en de psychiater kwamen uiteindelijk wel opdagen. De vrienden spraken op een liefdevolle manier over hem. Verhalen over her verleden toonden dat hij intussen heel wat veranderd was, iets wat hij zelf niet meer zag. Dit was ook een openbaring voor mij en mijn aanwezige collega. De psychiater was verrast te horen hoeveel ze voor hem had betekend en was blij dat ze nu opnieuw kon bijdragen.

De man vond dankzij dit mini-team de moed om verder te doen. Vanuit de afdeling vonden we nieuwe wegen waarop we samen met hem konden inzetten. Een grandioos succes.

Ouderwets

Terug naar de klassieke teamvergadering. Dat is, zeker in een hiërarchische omgeving als een psychiatrisch ziekenhuis, de veruitwendiging van een verticaal georganiseerde samenleving. Aan de top staat een psychiater, coördinator of psycholoog die bepalend is voor het verloop en de uitkomst van de vergadering. De persoon in opname staat onderaan in de hiërarchie. Hij mag al blij zijn dat hij gehoord wordt.

'Aan de top staat de psychiater of coördinator die bepalend is voor het verloop en de uitkomst van de vergadering.'

De wekelijkse teamvergadering is ook een plek waar kennis wordt uitgewisseld over de werking van de hersenen, over wanen, hallucinaties en dwanghandelingen of over diagnoses. Vaak is dit een zeer bevreemdend gesprek, ver weg van de alledaagse realiteit van mensen in opname. Ver weg van noodzakelijke mededogen en het oog dat we moeten hebben voor de individuele wilskracht en sterktes van iemand in opname.

Veel teams en ziekenhuizen willen met de beste intenties herstelgericht aan de slag gaan. Maar ze vergeten de verticale verhoudingen aan te pakken. Dan krijg je schijn-inspraak.

Zo hoorde ik een psychiater eens trots vertellen over het uitnodigen van de patiënt op een teamvergadering. Na wat doorvragen, bleek dat er door het team eerst zonder de patiënt vergaderd werd. Nadien mocht hij aansluiten bij een team dat al een standpunt had ingenomen.

Het zijn deze oefeningen die als schaamlapje dienen om op websites van de instelling aan te geven dat men 'zorg op maat' voorziet. Mooi niet dus.

Je mag van mening verschillen

Een horizontale, niet-hiërarchische aanpak houdt in dat collega's in nabijheid van de patiënt ook van mening mogen en durven verschillen. Dat vraagt dat we ons als hulpverlener kwetsbaar opstellen. Deze kwetsbaarheid spiegelt de kwetsbaarheid van de patiënt waardoor hij zich kan herkennen in verschillende meningen en standpunten.

'Een niet-hiërarchische aanpak houdt in dat collega's ook van mening mogen verschillen.'

De ervaring leert dat er zo een nieuw spreken ontstaat, los van vooroordelen en stigma. Helaas: als we de psychiatrie wereldwijd bekijken dan is de klassieke teamvergadering als symptoom voor de verticaal georganiseerde afdeling nog altijd overheersend. Het is hoe een afdeling in een psychiatrische instelling zich natuurlijk lijkt te ontwikkelen, net omdat het bedacht werd vanuit het oogpunt van degenen die er werken.

In de muren ingebakken

Een Nederlandse vriend omschreef het als: "Dit zit in deze muren ingebakken".

Het is belangrijk dat we ons als hulpverleners bewust zijn van deze automatische ontwikkeling. Enkel zo kunnen we voldoende energie investeren in een tegenbeweging die vertrekt vanuit het belang van de persoon in opname.

Een werking met miniteams is dan ook nooit helemaal verworven. Een directie, een coördinator en een aantal steunende teamleden zijn nodig om deze werking als rode draad vast te houden. Zeker omdat er in de loop der tijd altijd personeelswissels zullen zijn. Zonder die rode draad ligt een terugval naar het klassieke systeem altijd op de loer.

# data[].attributes.attachment_link.description
Column Peter Dierinck is medewerker van vzw Psyche en psycholoog in het Psychiatrisch Centrum Gent-Sleidinge. Hij werkt momenteel binnen een pilootproject 'Kwartiermaken'. "We gaan de teamvergadering afschaffen." Terwijl ze het zegt, geeft de coördinator van Rehab een A4-tje met uitleg aan de aanwezige teamleden. Niemand lijkt echt verrast.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Teun Toebes is verpleegkundige en student zorgethiek. Op 21-jarige leeftijd maakte hij de gedurfde keuze om op de gesloten afdeling van een Nederlands woonzorgcentrum te gaan wonen. Niet alleen om te ervaren hoe de zorg voor mensen met dementie verbeterd kan worden, maar vooral om te laten zien dat de samenleving haar beeld van dementie moet aanpassen.

In zijn boek 'VerpleegThuis. Wat ik leer van mijn huisgenoten met dementie' beschrijft hij de pijnlijke systemen in de zorg en samenleving en hoe wij deze kunnen veranderen.

Leven met dementie in een woonzorgcentrum, hoe zie jij dat?

Teun Toebes: "De kern van de zorg is zo ontzettend eenvoudig. Althans, zo zie ik het. Het gaat erom dat je ertoe doet, ook in het woonzorgcentrum. Dat er een gelijkwaardige relatie is met huisgenoten. Dat er sprake is van wederkerigheid in een relatie. Ik zie hen gewoon als Ad, Juul, Tineke, Eugenie. Mijn huisgenoten zijn mijn vrienden."

'We zijn constant bezig met het uitsluiten van risico's.'

"Die gelijkwaardigheid is helaas niet mogelijk ten opzichte van de samenleving. Ik zit hier op een gesloten afdeling. Wij kunnen ons niet eens verhouden tot de samenleving. Er wordt niet aan mensen gevraagd wat ze er zelf van vinden."

"Ik woon nu anderhalf jaar in dit woonzorgcentrum. Nog nooit heb ik iemand van de cliëntenraad gesproken. Wie behartigt eigenlijk onze belangen? Wat je ziet is een juridisering van het zorgsysteem. We zijn een veiligheidsdienst geworden en constant bezig met het uitsluiten van risico's."

"We richten een cliëntenraad op en die behartigen zogenaamd onze belangen. Met ons spreken ze niet. We moeten ervoor zorgen dat we de individuele mens blijven zien. Mensen met dementie mogen geen politiek drukmiddel worden en ook niet als commercieel verdienmodel worden gezien. Het gaat om léven met dementie. Het leven bestaat uit risico's. Maar die worden hier zoveel mogelijk geminimaliseerd.'

"Deze mensen worden in een 'dode' omgeving weggezet. Dan kan je niet verwachten dat ze levendig zijn en zich uiten. Als je mensen op een linoleum vloer laat lopen, vind je het dan gek dat ze struikelen over kiezelsteentjes als ze even naar buiten mogen?"

'Deze mensen worden in een 'dode' omgeving weggezet. Dan kan je niet verwachten dat ze levendig zijn en zich uiten.'

"Ik krab achter mijn oren als ik hoor dat het Nederlands kennisinstituut Movisie onderzoek doet naar een zinvolle daginvulling voor mensen met dementie. Wat zijn we ver van de realiteit! Natuurlijk is buitenlucht, beweging, ontspanning en contact belangrijk voor mensen met dementie. Dat hoef je niet eens te zeggen, dat moet volstrekt normaal zijn. Het illustreert hoe mensen met dementie, ontmenselijkt worden."

Wat wil je duidelijk maken met je boek?

"Het is een aanklacht tegen het systeem dat we met elkaar hebben gecreëerd. We hebben van dementie het einde gemaakt. Maar het is niet: leven tot het einde. We plaatsen mensen met dementie letterlijk buiten de samenleving."

"Ken je die lelijke term 'uithuisplaatsing'? Ik vind het waanzin dat we in Nederland, waar we te koop lopen met de inclusieve samenleving, zo omgaan met mensen met dementie. Het overgrote deel van de mensen met dementie in woonzorgcentra verblijft op een gesloten afdeling!"

"Ik ben opgeleid als zorgprofessional. Maar door mijn opleiding heb ik het gevoel voor menselijkheid verloren. Ik kan uitstekend zorgen voor lichamen, maar ik heb niet geleerd te zorgen voor mensen. Er is geen tekort aan zorg, maar een tekort aan menselijkheid. De manier waarop we het systeem hebben ingericht, veroorzaakt lijden."

'Er is geen tekort aan zorg, maar een tekort aan menselijkheid.'

"We nemen de mensen met dementie niet serieus. We hebben misschien geen moeite met dementie maar wel met 'leven met dementie'. Ik bedoel: we vinden het lastig om met de risico's om te gaan die met het leven met dementie gepaard gaan."

"In het Nederlandse regeerakkoord van Rutte-IV wordt Alzheimer - een van de vormen van dementie - als een ziekte gezien. Het zou niet over de ziekte moeten gaan, maar over 'leven met.' Dementie gaat over het hele leven, dementie houdt niet om vijf uur 's middags op."

Wat is er nodig om het tij te keren?

"We moeten kritisch naar onszelf kijken. Niet wijzen naar zorgorganisaties, politiek of onderzoeksbureaus. De vraag is: wat kunnen wij zelf doen om het systeem te veranderen? Wat kunnen wij morgen anders doen?"

"Anders kijken is anders doen, daar ben ik van overtuigd. We zullen anders naar mensen met dementie moeten gaan kijken. Hen als medemens zien. Niet als 'case numbers'. Wij zijn het die het systeem kunnen corrigeren. Laten we dat dan ook doen. Nu."

"De verandering die nodig is, gaat niet over meer geld naar de zorg. Geld kan ons weerhouden om het over essentiële zaken te hebben. Geld zorgt er soms voor dat er een projectgroep wordt opgestart waar wéér bedacht wordt wat voor mensen werkt. We praten te veel en doen te weinig."

'Op de gesloten afdeling eten we samen. Maar waarom schuift er nooit een arts of fysiotherapeut bij ons aan?'

"Nogmaals: er is een tekort aan menselijkheid. Menselijkheid zit in kleine dingen. Een aanraking, gebaar, glimlach. Slingers ophangen voor de verjaardag. Een knuffel. Hier op de gesloten afdeling eten we samen. Maar waarom schuift er nooit een arts of fysiotherapeut bij ons aan? Waarom zijn we verdeeld in wij-zij?"

Wat zeg jij tegen mensen die in de zorg werken?

"Het leven in dit woonzorgcentrum voelt als zorg. Op dit moment lopen er zes zorgmedewerkers rond en een welzijnsmedewerker. Is dat de juiste verhouding? Even los van de vraag of leven in een woonzorgcentrum wenselijk is, hoe kunnen we ervoor zorgen dat mensen hier léven?"

"Mijn huisgenoot Ad was hier net, hij zei: 'Het is hier op zich prima, maar ik kan niets zelf.' Hij is in alles afhankelijk. Dat is wat. Denk eens in dat het over jou gaat. Hoe zou jij willen leven met dementie? Als iedereen die in de dementiezorg en -ondersteuning werkt zich nou eens deze vraag zou stellen."

Hoe lang wil je hier blijven wonen?

"Ik heb geen einddatum. Dit is geen project. Ik ben geen verandermanager, dat zou niet eerlijk zijn. Dan is er ook geen gelijkwaardigheid in de relatie met mijn huisgenoten. Het is een manier van leven. Het is mijn manier om zo dicht mogelijk bij de kern te komen."

'Dit is geen project. Het is een manier van leven.'

"Het is niet altijd gemakkelijk om deze visie uit te dragen. Soms stuit ik op oude patronen. Dan rekenen mensen me af op mijn leeftijd. Zorgbestuurders die tegen me zeggen dat zij er ook zo over dachten toen ze jong waren. Zo'n uitspraak begrijp ik niet. Als je iets ten goede kunt wenden, moet je dat nu doen. Leeftijd is een non-argument."

"Achteraf ben ik blij dat ik via een stage op een gesloten afdeling in contact kwam met mensen met dementie. Ik had een totaal ander beeld van dementie. Niet die stage, maar de mensen met dementie waren voor mij de gamechanger. Ik leef nu. Altijd zal ik me blijven inzetten voor de kwaliteit van leven van mensen met dementie."

Wat heeft de publicatie van VerpleegThuis opgeleverd?

"Door mijn boek zijn deuren voor me opengegaan. Dat heeft er natuurlijk mee te maken dat het boek op nummer één op de Nederlandse bestsellerlijst binnenkwam. Er zijn meer dan 30.000 exemplaren verkocht in drie weken. Ik heb nu de mogelijkheid om te spreken met de bestuurlijke top van de dementiezorg in Nederland."

'Wat we nodig hebben, is niet een nieuwe strategische koers of allerlei nieuwe consortia. Nee, er is een revolutie nodig.'

"Wat me opvalt? Iedereen geeft aan dat we menselijkheid zijn verloren door de manier waarop het systeem is ingericht. Ik maak me daar zorgen over. Wat we nodig hebben, is niet een nieuwe strategische koers of allerlei nieuwe consortia. Nee, er is een revolutie nodig."

"Tijdens de Verlichting zijn we te ver doorgeschoten in het rationaliseren van de mens en van kennis. Om mensen met dementie serieus te nemen, moeten we op een andere manier naar hun kennis en kunde leren kijken. Het is lang niet altijd onwil, soms onkunde. Laten we dat doorbreken, bijvoorbeeld door ons kwetsbaar op te stellen."

"Ik vind het van deze zorgorganisatie zo stoer dat ze mij de gelegenheid hebben gegeven hier te wonen en over dit huis te schrijven. Omdat zij zich lerend hebben opgesteld, ligt er nu een boek waar de hele samenleving van kan leren."

# data[].attributes.attachment_link.title
'Waanzin hoe wij omgaan met mensen met dementie'

# data[].attributes.attachment_link.description
Teun Toebes is verpleegkundige en student zorgethiek. Op 21-jarige leeftijd maakte hij de gedurfde keuze om op de gesloten afdeling van een Nederlands woonzorgcentrum te gaan wonen. Niet alleen om te ervaren hoe de zorg voor mensen met dementie verbeterd kan worden, maar vooral om te laten zien dat de samenleving haar beeld van dementie moet aanpassen.

# data[].attributes.attachment_caption
‘Wij zijn nu een aantrekkelijkere werkgever geworden’

# data[].attributes.attachment_link.title
‘Wij zijn nu een aantrekkelijkere werkgever geworden’

# data[].attributes.attachment_link.description
Amaris Zorggroep wist de 5-minutenregistratie slim aan te pakken met resultaat.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Teun Toebes is verpleegkundige en student zorgethiek. Op 21-jarige leeftijd maakte hij de gedurfde keuze om op de gesloten afdeling van een Nederlands woonzorgcentrum te gaan wonen. Niet alleen om te ervaren hoe de zorg voor mensen met dementie verbeterd kan worden, maar vooral om te laten zien dat de samenleving haar beeld van dementie moet aanpassen.

In zijn boek 'VerpleegThuis. Wat ik leer van mijn huisgenoten met dementie' beschrijft hij de pijnlijke systemen in de zorg en samenleving en hoe wij deze kunnen veranderen.

Leven met dementie in een woonzorgcentrum, hoe zie jij dat?

Teun Toebes: "De kern van de zorg is zo ontzettend eenvoudig. Althans, zo zie ik het. Het gaat erom dat je ertoe doet, ook in het woonzorgcentrum. Dat er een gelijkwaardige relatie is met huisgenoten. Dat er sprake is van wederkerigheid in een relatie. Ik zie hen gewoon als Ad, Juul, Tineke, Eugenie. Mijn huisgenoten zijn mijn vrienden."

'We zijn constant bezig met het uitsluiten van risico's.'

"Die gelijkwaardigheid is helaas niet mogelijk ten opzichte van de samenleving. Ik zit hier op een gesloten afdeling. Wij kunnen ons niet eens verhouden tot de samenleving. Er wordt niet aan mensen gevraagd wat ze er zelf van vinden."

"Ik woon nu anderhalf jaar in dit woonzorgcentrum. Nog nooit heb ik iemand van de cliëntenraad gesproken. Wie behartigt eigenlijk onze belangen? Wat je ziet is een juridisering van het zorgsysteem. We zijn een veiligheidsdienst geworden en constant bezig met het uitsluiten van risico's."

"We richten een cliëntenraad op en die behartigen zogenaamd onze belangen. Met ons spreken ze niet. We moeten ervoor zorgen dat we de individuele mens blijven zien. Mensen met dementie mogen geen politiek drukmiddel worden en ook niet als commercieel verdienmodel worden gezien. Het gaat om léven met dementie. Het leven bestaat uit risico's. Maar die worden hier zoveel mogelijk geminimaliseerd.'

"Deze mensen worden in een 'dode' omgeving weggezet. Dan kan je niet verwachten dat ze levendig zijn en zich uiten. Als je mensen op een linoleum vloer laat lopen, vind je het dan gek dat ze struikelen over kiezelsteentjes als ze even naar buiten mogen?"

'Deze mensen worden in een 'dode' omgeving weggezet. Dan kan je niet verwachten dat ze levendig zijn en zich uiten.'

"Ik krab achter mijn oren als ik hoor dat het Nederlands kennisinstituut Movisie onderzoek doet naar een zinvolle daginvulling voor mensen met dementie. Wat zijn we ver van de realiteit! Natuurlijk is buitenlucht, beweging, ontspanning en contact belangrijk voor mensen met dementie. Dat hoef je niet eens te zeggen, dat moet volstrekt normaal zijn. Het illustreert hoe mensen met dementie, ontmenselijkt worden."

Wat wil je duidelijk maken met je boek?

"Het is een aanklacht tegen het systeem dat we met elkaar hebben gecreëerd. We hebben van dementie het einde gemaakt. Maar het is niet: leven tot het einde. We plaatsen mensen met dementie letterlijk buiten de samenleving."

"Ken je die lelijke term 'uithuisplaatsing'? Ik vind het waanzin dat we in Nederland, waar we te koop lopen met de inclusieve samenleving, zo omgaan met mensen met dementie. Het overgrote deel van de mensen met dementie in woonzorgcentra verblijft op een gesloten afdeling!"

"Ik ben opgeleid als zorgprofessional. Maar door mijn opleiding heb ik het gevoel voor menselijkheid verloren. Ik kan uitstekend zorgen voor lichamen, maar ik heb niet geleerd te zorgen voor mensen. Er is geen tekort aan zorg, maar een tekort aan menselijkheid. De manier waarop we het systeem hebben ingericht, veroorzaakt lijden."

'Er is geen tekort aan zorg, maar een tekort aan menselijkheid.'

"We nemen de mensen met dementie niet serieus. We hebben misschien geen moeite met dementie maar wel met 'leven met dementie'. Ik bedoel: we vinden het lastig om met de risico's om te gaan die met het leven met dementie gepaard gaan."

"In het Nederlandse regeerakkoord van Rutte-IV wordt Alzheimer - een van de vormen van dementie - als een ziekte gezien. Het zou niet over de ziekte moeten gaan, maar over 'leven met.' Dementie gaat over het hele leven, dementie houdt niet om vijf uur 's middags op."

Wat is er nodig om het tij te keren?

"We moeten kritisch naar onszelf kijken. Niet wijzen naar zorgorganisaties, politiek of onderzoeksbureaus. De vraag is: wat kunnen wij zelf doen om het systeem te veranderen? Wat kunnen wij morgen anders doen?"

"Anders kijken is anders doen, daar ben ik van overtuigd. We zullen anders naar mensen met dementie moeten gaan kijken. Hen als medemens zien. Niet als 'case numbers'. Wij zijn het die het systeem kunnen corrigeren. Laten we dat dan ook doen. Nu."

"De verandering die nodig is, gaat niet over meer geld naar de zorg. Geld kan ons weerhouden om het over essentiële zaken te hebben. Geld zorgt er soms voor dat er een projectgroep wordt opgestart waar wéér bedacht wordt wat voor mensen werkt. We praten te veel en doen te weinig."

'Op de gesloten afdeling eten we samen. Maar waarom schuift er nooit een arts of fysiotherapeut bij ons aan?'

"Nogmaals: er is een tekort aan menselijkheid. Menselijkheid zit in kleine dingen. Een aanraking, gebaar, glimlach. Slingers ophangen voor de verjaardag. Een knuffel. Hier op de gesloten afdeling eten we samen. Maar waarom schuift er nooit een arts of fysiotherapeut bij ons aan? Waarom zijn we verdeeld in wij-zij?"

Wat zeg jij tegen mensen die in de zorg werken?

"Het leven in dit woonzorgcentrum voelt als zorg. Op dit moment lopen er zes zorgmedewerkers rond en een welzijnsmedewerker. Is dat de juiste verhouding? Even los van de vraag of leven in een woonzorgcentrum wenselijk is, hoe kunnen we ervoor zorgen dat mensen hier léven?"

"Mijn huisgenoot Ad was hier net, hij zei: 'Het is hier op zich prima, maar ik kan niets zelf.' Hij is in alles afhankelijk. Dat is wat. Denk eens in dat het over jou gaat. Hoe zou jij willen leven met dementie? Als iedereen die in de dementiezorg en -ondersteuning werkt zich nou eens deze vraag zou stellen."

Hoe lang wil je hier blijven wonen?

"Ik heb geen einddatum. Dit is geen project. Ik ben geen verandermanager, dat zou niet eerlijk zijn. Dan is er ook geen gelijkwaardigheid in de relatie met mijn huisgenoten. Het is een manier van leven. Het is mijn manier om zo dicht mogelijk bij de kern te komen."

'Dit is geen project. Het is een manier van leven.'

"Het is niet altijd gemakkelijk om deze visie uit te dragen. Soms stuit ik op oude patronen. Dan rekenen mensen me af op mijn leeftijd. Zorgbestuurders die tegen me zeggen dat zij er ook zo over dachten toen ze jong waren. Zo'n uitspraak begrijp ik niet. Als je iets ten goede kunt wenden, moet je dat nu doen. Leeftijd is een non-argument."

"Achteraf ben ik blij dat ik via een stage op een gesloten afdeling in contact kwam met mensen met dementie. Ik had een totaal ander beeld van dementie. Niet die stage, maar de mensen met dementie waren voor mij de gamechanger. Ik leef nu. Altijd zal ik me blijven inzetten voor de kwaliteit van leven van mensen met dementie."

Wat heeft de publicatie van VerpleegThuis opgeleverd?

"Door mijn boek zijn deuren voor me opengegaan. Dat heeft er natuurlijk mee te maken dat het boek op nummer één op de Nederlandse bestsellerlijst binnenkwam. Er zijn meer dan 30.000 exemplaren verkocht in drie weken. Ik heb nu de mogelijkheid om te spreken met de bestuurlijke top van de dementiezorg in Nederland."

'Wat we nodig hebben, is niet een nieuwe strategische koers of allerlei nieuwe consortia. Nee, er is een revolutie nodig.'

"Wat me opvalt? Iedereen geeft aan dat we menselijkheid zijn verloren door de manier waarop het systeem is ingericht. Ik maak me daar zorgen over. Wat we nodig hebben, is niet een nieuwe strategische koers of allerlei nieuwe consortia. Nee, er is een revolutie nodig."

"Tijdens de Verlichting zijn we te ver doorgeschoten in het rationaliseren van de mens en van kennis. Om mensen met dementie serieus te nemen, moeten we op een andere manier naar hun kennis en kunde leren kijken. Het is lang niet altijd onwil, soms onkunde. Laten we dat doorbreken, bijvoorbeeld door ons kwetsbaar op te stellen."

"Ik vind het van deze zorgorganisatie zo stoer dat ze mij de gelegenheid hebben gegeven hier te wonen en over dit huis te schrijven. Omdat zij zich lerend hebben opgesteld, ligt er nu een boek waar de hele samenleving van kan leren."

# data[].attributes.attachment_link.title
'Waanzin hoe wij omgaan met mensen met dementie'

# data[].attributes.attachment_link.description
Teun Toebes is verpleegkundige en student zorgethiek. Op 21-jarige leeftijd maakte hij de gedurfde keuze om op de gesloten afdeling van een Nederlands woonzorgcentrum te gaan wonen. Niet alleen om te ervaren hoe de zorg voor mensen met dementie verbeterd kan worden, maar vooral om te laten zien dat de samenleving haar beeld van dementie moet aanpassen.

# data[].attributes.attachment_link.title
Sociaal kapitaal en zorg in transitie | Hogeschool VIVES

# data[].attributes.attachment_link.description
Binnen de residentiële ouderenzorg staan kwaliteitsvolle zorgverstrekking en kwaliteitsvol werken meer en meer onder druk. Woonzorgcentra en haar medewerkers opereren in een continu veranderende context en proberen met de beschikbare middelen hun werking in die mate te transformeren om de kwaliteit…

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Bij de aanwerving van een nieuwe verpleeg-en zorgkundige moet er in de jury altijd een extern lid zetelen. Bij Zorgband Leie en Schelde is het extern lid nu een van de bewoners.

In Lemberge is dat Pius, een bewoner van 93 jaar. "Het is mijn tweede sollicitatiegesprek", zegt Pius. Hij is er trots op dat er iemand is aangeworven waar hij mee mocht over beslissen. "Het is meer dan een verpleegster, ze wil bij de oude mensen gaan en een praatje maken, dat vind ik goed." Pius weet ook wat hij wil van het WZC, hij heeft het graag druk: "Ik lees voor in de kapel, ik ben lid van de animatiegroep, we gaan wandelen met een begeleider erbij, zo'n dingen zouden meer moeten, maar we moeten daar personeel voor bij hebben." Voorts heeft hij zijn dagelijkse bezigheid, "ik los graag woordpuzzels op".

# data[].attributes.attachment_link.title
Bewoners van woonzorgcentrum in Lemberge krijgen inspraak in sollicitatiegesprekken

# data[].attributes.attachment_link.description
Bij de aanwerving van een nieuwe verpleeg-en zorgkundige moet er in de jury altijd een extern lid zetelen. Bij Zorgband Leie en Schelde is het extern lid nu een van de bewoners. In Lemberge is dat Pius, een bewoner van 93 jaar. "Het is mijn tweede sollicitatiegesprek", zegt Pius.

# data[].attributes.attachment_caption
Instrument dat kan gebruikt worden om in overleg te gaan met bewoners, te gebruiken als aanzet om tot een Trialoog te komen. Wat vind iemand belangrijk? 

# data[].attributes.attachment_link.title
Over het PARADIGMA uit Verdraaide Organisaties

# data[].attributes.attachment_link.description
Elk woonzorgcentrum dat voor Tubbe kiest, werkt zelf gaandeweg uit hoe het model toegepast wordt, met alle betrokken partijen: bewoners en families, medewerkers, directie en bestuur.

# data[].attributes.body
Het leven zoals het is...

# data[].attributes.attachment_link.description
Het dagelijkse leven in vzw Vijvens, door de lens van een camera. Trots om dit te kunnen delen. #Tubbe...

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Een jaar lang gingen we als Vlaamse Ouderenraad onder de slogan ' Kopzorgen Verdienen Zorg ' in gesprek met ouderen, zorgprofessionals en experten. Al die verhalen, ervaringen en visies geven een inkijk in de moeilijke weg die ouderen vaak afleggen om gepaste psychische hulp te vinden.

'Ouderen vinden moeilijk de weg naar gepaste psychische hulp.'

De Ouderenraad, die binnen het Vlaamse beleid erkend is als spreekbuis van ouderen, komt tijdens deze Ouderenweek naar buiten met 22 beleidsvoorstellen die de geestelijke gezondheidszorg voor ouderen naar een hoger niveau moeten tillen.

Breng psychische hulp tot bij ouderen

Zorgprofessionals spelen een belangrijke rol in het omgaan met kopzorgen van ouderen.

Dat bevestigt Leo (68), die te horen kreeg dat hij ongeneeslijk ziek is. "Ik voel mij erg gesteund door het oncologisch team dat mij behandelt. Dat team is multidisciplinair samengesteld: dokters, verpleegkundigen, diëtisten en psychologen streven samen naar de beste zorg."

"In feite ben ik een geprivilegieerde patiënt. Omdat ik er al zo lang opgevolgd word, ken ik er iedereen. Bijna elke keer als ik langsga voor een behandeling, klopt de psycholoog aan voor een gesprek. Ik heb veel aan die gesprekken. Soms praten we over alledaagse beslommeringen, een andere keer komen grote levensvragen aan bod."

Maar hoewel ouderen veel hebben aan de steun van hulpverleners, blijkt de match tussen psychische zorg en ouderen, lang niet evident. En al helemaal niet voor ouderen die moeilijk bereikbaar zijn.

Moeilijk bereikbare ouderen

"We zijn al lang aan het uitzoeken hoe we de moeilijkst bereikbare ouderen toch kunnen bereiken", vertelt Mikis Dormaels van het Centrum Geestelijke Gezondheidszorg Elder in Brussel in het kader van de campagne.

'Outreachend werken kan een wereld van verschil maken.'

"Zeker in grote steden glipt die doelgroep door de mazen van het net. Daarom werken we samen met organisaties waar ouderen al over de vloer komen. Via die organisaties laten we mensen kennismaken met ons en leggen we hen uit wat we doen. Door regelmatig op die plaatsen langs te gaan, herkennen ouderen ons en krijgen ze vertrouwen. Dat maakt het makkelijker om in gesprek te gaan."

Dat ervaart ook Els Aerssens, eerstelijnspsychologe in een lokaal dienstencentrum in Gent: "De bezoekers van het lokaal dienstencentrum weten dat we er zijn. Dat doet heel veel. Doordat ik mij in de leefwereld van ouderen begeef, ben ik snel bereikbaar als ze nood hebben aan een gesprek."

Outreachend werken of hulp en ondersteuning naar de ouderen brengen, kan dus een wereld van verschil maken. Fysieke drempels vallen weg. Ook de inbedding van een eerstelijnspsychologische functie in een wijkgezondheidscentrum of lokaal dienstencentrum, verkleint de drempel richting psychologische hulp. De Vlaamse Ouderenraad pleit ervoor om dergelijke outreachende praktijken breder te verspreiden en te verankeren.

Professionals moeten signalen oppikken

Van hun kant geven sociale professionals aan dat ze vaak de nodige kennis en vaardigheden missen om geestelijke gezondheid bespreekbaar te maken, ook al zijn ze een belangrijk aanspreekpunt voor ouderen. Daardoor worden signalen te laat en onvoldoende opgevolgd.

'Het is een taak voor zorgprofessionals om ogen, oren en een neus te hebben die kunnen zien, horen en ruiken dat er iets scheelt.'

"Het is een belangrijke taak voor zorgprofessionals als huisartsen, thuisverpleegkundigen, sociaal werkers en kinesitherapeuten om ogen, oren en een neus te hebben die kunnen zien, horen en ruiken dat er iets scheelt. Ze moeten niet zelf kunnen diagnosticeren en handelen, maar wel opmerken dat er iets niet goed zit", stelt ouderenpsycholoog Luc Van de Ven (Universitair Psychiatrisch Centrum KULeuven).

"Een aantal uitdagingen zijn heel typisch en specifiek bij oudere generaties. Maar dat kom je als professional vaak veel later te weten", bevestigt psychologe Els Aerssens. "Pas afgestudeerden weten dat niet, omdat het hen nooit verteld wordt. Zelf zien ze dat ook als een grote leemte in hun opleiding, want daardoor pikken ze signalen van psychisch onwelzijn niet tijdig op, weten ze niet hoe ze er best op reageren of stellen ze de verkeerde diagnose."

Virginie Delberghe, hoofdverpleegkundige op de psychogeriatrie van AZ Delta, vindt dat het onderwijs moet veranderen: "Psychogeriatrie moet ook aan bod komen in de studierichtingen verpleegkundige, ergotherapie of maatschappelijk werk. Het thema moet door alle welzijnsprofessionals gedragen worden."

Het aanbod in verdiepende opleidingsmomenten en praktische trainingsmodules versterken, is daarom een ander voorstel van de Vlaamse Ouderenraad.

22 voorstellen voor het beleid

Het afgelopen jaar bracht de Vlaamse Ouderenraad ervaringen van ouderen, praktijkmedewerkers en professionals onder de aandacht. De bundeling op onze website laat zien dat er heel wat waardevolle initiatieven zijn die zaken doen bewegen, maar dat die initiatieven vaak versnipperd en weinig verspreid zijn. Het structurele beleid ontbreekt.

Onze conclusie is dat beleidsmakers te weinig aandacht hebben voor het psychisch welzijn van ouderen. Zij moeten hun rol spelen en een structureel beleid vormgeven.

Om de bevoegde ministers aan te zetten tot actie, formuleren we daarom 22 beleidsaanbevelingen. Deze gaan onder meer over de toegankelijkheid en betaalbaarheid van psychische hulp voor ouderen, het inzetten op veerkracht en het versterken van de aandacht voor pyschisch welzijn binnen de residentiële ouderenzorg. Hier lees je ze allemaal.

# data[].attributes.attachment_link.title
'Er is te weinig aandacht voor het psychisch welzijn van ouderen'

# data[].attributes.attachment_link.description
Een jaar lang gingen we als Vlaamse Ouderenraad onder de slogan ' Kopzorgen Verdienen Zorg ' in gesprek met ouderen, zorgprofessionals en experten. Al die verhalen, ervaringen en visies geven een inkijk in de moeilijke weg die ouderen vaak afleggen om gepaste psychische hulp te vinden.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Familienet is dé communicatie app voor de zorg. Zorgmedewerkers delen eenvoudig berichten, foto's en video's op een veilige persoonlijke pagina.

Zo is familie goed op de hoogte van belangrijke en mooie momenten in het dagelijks leven van hun dierbare.

Probeer 3 maanden gratis Ik heb een vraag

Bekijk Familienet in 2 minuten

# data[].attributes.attachment_link.description
Familienet is dé communicatie app voor de zorg. Zorgmedewerkers delen eenvoudig berichten, foto's en video's op een veilige persoonlijke pagina. Zo is familie goed op de hoogte van belangrijke en mooie momenten in het dagelijks leven van hun dierbare.

# data[].attributes.attachment_link.title
Cohousing voor ouderen: 'We zitten niet passief te wachten tot iemand ons helpt'

# data[].attributes.attachment_link.description
De tijd dat het klassieke woonzorgcentrum de enige woonvorm was voor ouderen is voorbij. De voorbije twintig jaar werd al sterk ingezet op de bouw van assistentiewoningen of op langer thuis blijven met behulp van thuishulp. Maar dat zijn niet de enige woonoplossingen.

# data[].attributes.headline
Handreiking over gelijkwaardig samenwerken: document met veel linken naar tools en instrumenten

# data[].attributes.subject
Handreiking over gelijkwaardig samenwerken: document met veel linken naar tools en instrumenten

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Vijf ervaringsverhalen uit de praktijk

De Rinnebeek: 'De bewoners en hun familie zijn ons uitgangspunt'

De Rinnebeek is een woon-zorgvoorziening voor mensen met dementie in De Bilt. Hun uitgangspunt is dat wonen en welzijn van de bewoners een gezamenlijke zorg is van medewerkers én familie. Lees hoe zij dit vormgeven in het artikel Wisselwerking tussen goede zorg en familieparticipatie in de Rinnebeek (pdf)

Liduina: 'Het is tenslotte hun thuis'

Bij verpleeghuis Liduina in Boxtel kunnen familieleden meedoen aan een ondersteuningsgroep en themabijeenkomsten. Na acht weken voert de eerstverantwoordelijke voor de zorg een familiegesprek met betrokkenen. Familieleden zijn welkom om mee te doen aan dagbesteding, activiteiten en festiviteiten. In het voorjaar zijn er verwantendagen, waarop zij de tuin of het terras inrichten en opknappen. Regelmatig vindt een Alzheimercafé plaats voor naasten en familie van mensen met dementie.

Lees meer over familieparticipatie bij Liduina

Overspaarne: 'Samenwerken met de familie is essentieel'

Directeur Esther Merkies vertelt over de filosofie van het Anton Pieckhofje in Haarlem, onderdeel van verpleeghuis Overspaarne: 'We willen dat bewoners hun oorspronkelijke leven zo normaal mogelijk kunnen voortzetten. Samenwerken met de familie is daarom essentieel. In het kennismakingsgesprek met de bewoners en de familie zijn de medewerkers duidelijk en eerlijk over welke zorg bewoners wel en niet kunnen verwachten.' Niet de verzorgenden maar de bewoners bepalen samen met de familie hoe zij willen leven.

Download het artikel Leven in de brouwerij (pdf)

Het Familieteam: onderzoek naar familieparticipatie

In haar afstudeeronderzoek aan de Wageningen Universiteit heeft Kitty Oerbekke onderzocht waarom sommige familieleden hun naasten in het verpleeghuis vaak bezoeken en andere weinig komen. In de praktijk blijkt dat familieleden de taken onderling verdelen, ze dragen allemaal hun steentje bij, in meer of mindere mate. De betrokkenheid van familie bij de zorg voor hun naaste is dus niet alleen een zaak van zorgmedewerkers. Familieleden betrekken elkaar ook bij familieparticipatie.

Download het artikel Het Familieteam (pdf)

Familieparticipatie bij Zorggroep Raalte

Zorggroep Raalte (ZGR) volgde een verbetertraject familieparticipatie bij Vilans. Projectleider José Middelkamp vertelt over het traject en de opbrengensten. 'Mensen komen bij ons wonen in de laatste fase van hun leven. Juist dan is goed contact met de familie belangrijk. Dat is lang niet altijd vanzelfsprekend. Veel mensen hebben het gevoel dat wanneer hun familielid hier komt wonen, hen de zorg volledig uit handen wordt genomen. Dat was ook onze taak en visie: 'zorgen voor'. Maar daar is een verschuiving in gekomen. We gaan steeds meer naar 'zorgen dat'. In onze visie op mantelzorg en familieparticipatie zijn de waarden als 'samen', 'gelijkwaardig', 'verbinden' en 'vertrouwen', leidend. Zo kunnen we de samenwerking tussen mantelzorgers, familie en onze eigen medewerkers zoveel mogelijk benutten en versterken. Dit is een cultuuromslag!'

Lees meer over het verbetertraject van Zorggroep Raalte ​

Cello: goed samenspel verkleint afstand tussen zorg en familie

Zorgorganisatie Cello biedt zorg en ondersteuning aan mensen met een verstandelijke beperking. Cello wil het digitale Familienet inzetten om het contact met de familie efficiënter te laten verlopen. Familienet is een besloten omgeving op het internet waar begeleiders en familie van de cliënt met elkaar communiceren. Goed samenspel verkleint de afstand tussen zorg en familie.

Lees meer over digitaal Familienet bij Cello

Voorbeelden van samenwerken in de driehoek

Verpleeghuizen erkennen steeds meer het belang van samenwerking in de driehoek (de oudere cliënt, familie en medewerker). Ondanks alle inzet en toewijding voelen ouderen en familie zich toch nog niet altijd gezien en gehoord. In de publicatie 'Kijk eens door de ogen van een ander. Samenwerken in de driehoek' van Waardigheid & Trots vind je tips en werkvormen om de samenwerking in de driehoek te verbeteren.

Download het inspiratiedocument Samenwerken in de driehoek (pdf)

Communiceren met familie: voorbeelden en tools

Familie en naasten zijn voor bewoners een grote steun. Zij spelen een steeds grotere rol in de zorg en ondersteuning. Goede communicatie tussen zorgprofessionals en familie is de basis voor samenwerken. De publicatie 'Communiceren met familie over het verhuizen naar en het verblijven in het verpleeghuis' biedt inspiratie hiervoor met praktijkvoorbeelden van zorgorganisaties die communiceren met familie in alle fasen van de verpleeghuiszorg. De voorbeelden zijn opgehaald bij zorgorganisaties die hebben meegedaan aan het project 'Ruimte voor verpleeghuizen' binnen het programma Waardigheid en Trots. Ze zijn gekozen op basis van hun goede ervaringen en vanwege de diversiteit in aanpak en fasen. Naast de beschrijving van de voorbeelden vind je ook instrumenten en tools. Download 'Communiceren met familie' (pdf)

Lees meer over de samenwerking met familie en mantelzorgers in de themagroep'Mantelzorg, cliënt en professional' op de website van Waardigheid en Trots.

# data[].attributes.attachment_link.description
De Rinnebeek is een woon-zorgvoorziening voor mensen met dementie in De Bilt. Hun uitgangspunt is dat wonen en welzijn van de bewoners een gezamenlijke zorg is van medewerkers én familie. Lees hoe zij dit vormgeven in het artikel Wisselwerking tussen goede zorg en familieparticipatie in de Rinnebeek (pdf) Bij verpleeghuis Liduina in Boxtel kunnen familieleden meedoen aan een ondersteuningsgroep en themabijeenkomsten.

# data[].attributes.headline
Samenwerken in de zorg: hoe doe je dat? 

# data[].attributes.subject
Samenwerken in de zorg: hoe doe je dat? 

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Kruip in de huid van...

Victor is jarig en krijgt gebak. Maar zo'n feest wordt het niet. In wie kun jij je het beste inleven? In mantelzorger Roos, vrijwilliger Aad of in de zorgverlener Carla?

Start deel 1

Hoe doe jij dat?

Victor heeft een afspraak in het ziekenhuis. Er zijn geen duidelijke afspraken hierover gemaakt. Niemand heeft tijd. Hoe ga je hier mee om? En meer dilemma's.

Start deel 2

Ontdek onze 'hoe doe je datjes'

# data[].attributes.attachment_link.description
Hoe kun je als mantelzorger of vrijwilliger goed samenwerken met de zorgverleners? Want we willen allemaal het beste voor de cliënt.

# data[].attributes.attachment_link.description
In de kijker op woensdag:
De tijd vliegt. Ik ben ondertussen 12 weken aan de slag als community builder in Huis Sint-Jozef. Mensen ondersteunen om netwerk...

# data[].attributes.headline
Bord over 'Bezoek', in corona-tijd gemaakt

# data[].attributes.subject
Bord over 'Bezoek', in corona-tijd gemaakt

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
De menselijke organisatie

Oktober 2021 | ISBN 9789024443116 | 1e druk | 224 blz.

Hoogst bereikte positie: #10 | 54 dagen in de top 100

Voor 21:00 uur besteld, morgen in huis

Oktober 2021 | ISBN 9789024443123

Menselijkheid in organisaties, wie wil dat nou niet? Zo simpel als het klinkt, zo eenvoudig blijkt het in de praktijk niet altijd te zijn. Het handen en voeten geven aan menselijkheid en dit begrip praktisch maken, vraagt meer dan alleen een goede bedoeling en de juiste intentie.
De menselijke organisatie is een handleiding voor leiders die werk willen maken van menselijk werk. Marjon Bohré heeft wetenschappelijke theorie over menselijkheid praktisch toepasbaar gemaakt. Drie begrippen zijn cruciaal voor mensen en teams in organisaties: vertrouwen, verbinding en voldoening. We nemen ze voor lief als het goed gaat, maar kunnen ze niet grijpen als ze er niet zijn. In dit boek worden ze ontrafeld tot concrete gedragingen en handelingen. Dat geeft je het inzicht en de tools die nodig zijn om hieraan te werken. De vele, soms pijnlijk herkenbare voorbeelden, ondersteunen het bewustwordingsproces van je eigen situatie.

Net als Marjon haar eerste boek De perfectieparadox is ook De menselijke organisatie gebaseerd op onderzoek én geeft het boek je aangrijpingspunten voor dagelijks handelen en een opening voor het gesprek over de menselijke maat in jouw organisatie.

Vooraf
DEEL 1 DE MENSELIJKE ORGANISATIE
1. De menselijke organisatie - een wenkend perspectief

2. Raken en geraakt worden - menselijkheid en kwetsbaarheid

3. Betere resultaten - wat menselijkheid oplevert
DEEL 2 OVER MENSELIJKHEID EN DEHUMANISERING
4. Menselijker dan jullie - over groepen en hoe ze elkaar waarnemen

5. Hoe menselijk ben jij? - wat het betekent om mens te zijn

6. De mens als kapitaal - ontmenselijking in organisaties

7. Hoe erg is het eigenlijk? - gevolgen van dehumanisering

8. Humaniseren - werken aan menselijkheid in organisaties
DEEL 3 VORMGEVEN AAN MENSELIJKHEID IN ORGANISATIES
9. Verbinding creëren - mens-zijn doe je samen

10. Vertrouwen - ruimte geven, nemen en verdienen

11. Voldoening - bijdragen en zin geven

12. Menselijke organisaties - werk ten dienste van de mens

Marjon Bohré is bedrijfskundige en organisatiepsycholoog en werkt met leiders aan menselijkheid in organisaties. Ze ondersteunt hen in hun persoonlijke ontwikkeling opdat ze een zinvolle bijdrage k... Meer

Lees meer

Reviews 'De menselijke organisatie'

Schrijf de eerste review over dit product

Bedankt voor je beoordeling.

Boeklancering 'De menselijke organisatie'

Op 10 november vertelt auteur Marjon Bohré je meer over wat het boek precies inhoudt én over de drie aspecten die cruciaal zijn voor meer menselijkheid in organisaties. Je bent van harte welkom!

Oók van Marjon Bohre

# data[].attributes.attachment_link.description
Menselijkheid in organisaties, wie wil dat nou niet? Zo simpel als het klinkt, zo eenvoudig blijkt het in de praktijk niet altijd te zijn. Het handen en voeten geven aan menselijkheid en dit begrip praktisch maken, vraagt meer dan alleen een goede bedoeling en de juiste intentie.

# data[].attributes.body
Opvolger van Verdraaide organisaties

# data[].attributes.attachment_link.title
bol.com | Anders vasthouden | 9789462762220 | Wouter Hart | Boeken

# data[].attributes.attachment_link.description
Anders vasthouden (hardcover). Steeds meer organisaties proberen de slag te maken van het werken vanuit het systeem naar het werken vanuit de bedoeling. Maar dat is in de praktijk nog niet zo gemakkelijk.Na zijn bestseller Verdraaide organisaties zet Wouter Hart in 'Anders Vasthouden' de volgende stap.

# data[].attributes.body
Goed boekje!

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Cocreatie is ...... tijdverlies... een praatbarak... een veel te grote oefening. Deze en andere mythen hoor je vaak wanneer het over cocreatie gaat. Dit boek toont het tegendeel. Cocreatie is ... biedt een efficiënte vorm van samenwerking waarin alle deelnemers in de ruimere context bijdragen tot het eindresultaat. Op die manier ligt de kans op slagen alvast een stuk hoger.

# data[].attributes.attachment_link.description
Cocreatie is ...... tijdverlies... een praatbarak... een veel te grote oefening. Deze en andere mythen hoor je vaak wanneer het over cocreatie gaat. Dit boek toont het tegendeel. Cocreatie is ... biedt een efficiënte vorm van samenwerking waarin alle deelnemers in de ruimere context bijdragen tot het eindresultaat.

# data[].attributes.body
Het boek!

# data[].attributes.attachment_link.title
bol.com | Verdraaide organisaties | 9789013105735 | Wouter Hart | Boeken

# data[].attributes.attachment_link.description
Verdraaide organisaties (hardcover). Verdraaide organisaties 1e druk is een boek van Wouter Hart uitgegeven bij Vakmedianet Management B.V.. ISBN 9789013105735 Beheersbaarheid is een manier van denken en organiseren die diep in ons zit, maar die steeds vaker leidt tot inefficiënte bedrijfsvoering en slechte dienstverlening. Bovendien schieten we door deze manier van denken steeds meer in een...

# data[].attributes.body
een boeiend leesstukje uit de klassieker van Daniel Ofman

# data[].attributes.body
Eerst waarom, dan vertrouwen ...

# data[].attributes.attachment_link.title
TEDxMaastricht - Simon Sinek - "First why and then trust"

# data[].attributes.body
Hoe zalig is da... Bedrijf zonder regels

# data[].attributes.attachment_link.title
Sproud on LinkedIn: Te druk op woensdag: Ons internationaal dessertenbuffet was gisteren

# data[].attributes.attachment_link.description
Te druk op woensdag: Ons internationaal dessertenbuffet was gisteren een ongelooflijk succes! En niet perse omdat er 4 lange tafels vol dessertjes uit ...

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Ethiek is terug van nooit weggeweest. Ethische dilemma's, vragen en uitdagingen halen overal de krantenkoppen.

Wat zijn de juiste coronamaatregelen? Wie zou eerst het recht moeten krijgen op een COVID-19 vaccin? Welke zorgverleners krijgen premies voor hun inzet, en welke worden hierbij over het hoofd gezien?

'Wij' en 'zij'

Bij de eerste coronagolf in het voorjaar was er veel nadruk op solidariteit. Witte lakens sierden de gevels. Zorgverleners werden op handen gedragen. "We komen er samen doorheen", klonk het. Maar de laatste maanden is er een andere tendens: denken en spreken in termen van 'wij' en 'zij'.

'Niemand die de ander nog wil begrijpen.'

Filosoof Ignaas Devisch beschreef dit fenomeen reeds in september: "Daardoor valt de samenleving uiteen in zij die de autoriteit aanvaarden en de beste leerling van de klas willen zijn - 'kijk eens hoe geïsoleerd ik wel leef' - en zij die om welke reden ook de puf niet hebben en er hun eigen draai aan geven of het opgeven.

Volgens Devisch wordt de eerste groep feller en de tweede groter. "En niemand die de ander nog (wil) begrijpen. Ondertussen loopt het grondig fout, want alle statistieken gaan alarmerend de verkeerde kant op. We hebben dus niets geleerd."

Wie heeft recht op zorg?

Je voelt het wij-zij-denken doorheen de hele samenleving. Finaal wordt dan de vraag: Wie heeft nog recht op zorg?

De afgelopen maanden kenden niet alleen de besmettingscijfers, maar ook onze houdingen tegenover de coronamaatregelen een grillig verloop. De ene keer waren ze te streng, de andere keer niet streng genoeg. In volle crisis is de inzet duidelijk: zorgen dat onze ziekenhuizen overeind blijven.

De vragen die onderliggend spelen zijn: Zal er nog een bed voor mij of mijn dierbaren zijn? Zullen we geholpen worden als we hulp nodig hebben? Hoe zeker kan ik hierover zijn?

'Je voelt het wij-zij-denken doorheen de hele samenleving. Finaal raakt dit aan de vraag: Wie heeft recht op zorg?'

Heeft een studente die besmet werd met COVID-19 op een illegaal feestje, ook recht op dat bed? Heeft zij ook recht op onze zorgen? Of enkel die mensen die wel de moeite deden om zich aan de maatregelen te houden? Hebben de grootouders die hun kleinkinderen bewust op afstand hielden, meer recht op dat bed dan deze studente?

De discussie over wie toegang mag hebben tot gezondheidszorg is niet nieuw.Denk maar aan de vraag of iemand die decennia lang gerookt heeft, recht heeft op terugbetaalde en dure oncologische zorgen. Wanneer zorg moeilijk, schaars en duur wordt, duiken deze vragen telkens weer op. Is zorg een onvoorwaardelijk basisrecht in onze samenleving, of moeten patiënten door hun levensstijl zorg verdienen?

Mensbeeld

De vraag wie recht heeft op zorg, is direct verbonden met ons mensbeeld. Mensbeelden vertellen ons hoe we ons verhouden tegenover onze medemensen, hoe we kijken naar elkaar.

De laatste jaren evolueerde ons mensbeeld. In de vorige eeuw was een relationeel mensbeeld gangbaar. Een groot gedeeld verhaal verbond ons allemaal met elkaar. We waren allemaal 'kinderen van God' of 'kameraden binnen het communisme'.

'Een groot gedeeld verhaal verbond ons allemaal met elkaar.'

Ook toen maakten mensen uiteraard eigen keuzes. Omdat we allemaal met elkaar verbonden waren, was er een zekerheid dat we voor elkaar zouden zorgen. Ook wanneer mensen de verkeerde keuzes maakten. Het resultaat was een mensbeeld dat uit drie pijlers bestond: relatie, vrijheid en respect (zie figuur).

De ander is een van ons

Denk je vanuit dit 'oud' mensbeeld, dan probeer je de ander altijd te helpen. Je reduceert de ander niet tot zijn of haar keuzes en de gevolgen daarvan. Ook al waren de keuzes verkeerd en de gevolgen voorspelbaar, je blijft zorg dragen.

Er is in dit mensbeeld enkel een wij-verhaal en de zorgvrager is dus ook 'een van ons'. Iemand waarmee we ons identificeren en waarin we onszelf herkennen.

Het voordeel is dat zorgvragers kunnen rekenen op de zekerheid dat er mensen voor hen willen en zullen zorgen. Het nadeel van deze visie is dat het werken in de zorg nog zwaarder maakt. We moeten ons als sociaal werkers constant blijven inzetten, ons blijven inleven, ook al wordt goede raad niet opgevolgd.

Nieuw mensbeeld

Vandaag merk je steeds meer dat dit oude mensbeeld onder druk komt te staan. De grote, verbindende verhalen vallen weg. "God is dood", het communisme is nog een schim van wat het was. Er is een verschuiving naar een nieuw mensbeeld.

Binnen dit nieuwe mensbeeld respecteren we de vrije keuze, maar mensen zijn wel direct verantwoordelijk voor hun keuzes. Zorg is niet evident.

We proberen mensen zo goed mogelijk te informeren en stellen hen finaal verantwoordelijk, ook als het slecht afloopt. Er wordt minder verwacht dat wij ons als zorgverlener inleven in het perspectief van de zorgvrager.

Objectiveerbaar

Het voordeel van dit systeem is dat het meer werkbaar en objectiveerbaar is. Duidelijke afspraken maken goede vrienden. Het past ook beter in een systeem dat steeds meer belang hecht aan controle en zekerheid. Het nadeel is dat mensen uit de boot vallen.

'Het nadeel is dat mensen uit de boot vallen.'

Het gevaar schuilt er bovendien in dat de reden waarom we nu net sociale professional werden - namelijk om mensen te helpen - stilaan ondergraven wordt.

We komen in een wij-zij-denken terecht waarbij er een onoverbrugbare afstand ontstaat tussen 'wij', de zorgverleners en 'zij', de zorgvragers. Of tussen 'wij', de mensen die zich houden aan de regels, en 'zij', de mensen die hun maatschappelijke verantwoordelijkheid weigeren ten nemen.

Morele stress

Eén ding is duidelijk in deze crisis: werken in de zorg is zwaar. Heel zwaar. We staan vandaag nog steeds voor zware keuzes bij moeilijke vragen: Wie heeft recht op een bed op intensieve zorgen? Wat zijn rechtvaardige bezoekregelingen in een woonzorgcentrum? Hoe kunnen we een steun zijn en blijven voor al die mensen die worstelen met de mentale draagkracht? Hoe kunnen we de pijn en het lijden dat we overal zien, verzachten?

De laatste tijd ondervinden we een extra dimensie, bovenop ons psychosociaal welzijn: het moeten leven met het gevoel dat de zorg die we geven misschien niet afdoende is. Kunnen we nog dezelfde kwaliteit geven zoals vroeger? Zouden we deze zorg ook toewensen aan onze eigen ouders?

Dit kan je koppelen aan morele stress: stress die we ervaren wanneer we de zorg die we willen geven, niet kunnen geven. De coronacrisis verhoogt deze morele stress.

Aan morele stress zijn heel wat risico's verbonden. Professionals twijfelen aan zichzelf en hun kunde. Men is niet meer trots, of durft niet meer trots te zijn op de zorg die men biedt. We verliezen goede zorgverleners. Mensen raken afgestompt.

En nu?

Enkel wanneer we het wij-zij-verhaal loslaten en terug vanuit 'wij' durven en kunnen denken, kunnen we een duurzaam antwoord bieden op deze morele stress. Laten we de relatie terug meer naar voor schuiven. Samen aan hetzelfde zeel trekken.

Concreet betekent dit dat we als sociale professionals proberen om mensen kansen te blijven geven. Dat klinkt evident, maar het is het niet. Zorgvragers, cliënten, patiënten kansen geven betekent dat je zelf voor een stuk loslaat.

'Probeer om mensen kansen te blijven geven.'

Kansen geven gaat dan ook hand in hand met het nemen van verantwoorde risico's. Voor alle duidelijkheid: we doen niet zomaar iets. We vallen terug op onze expertise, overleg, dialoog, wetenschappelijke evidentie en ervaring. We nemen dus niet zomaar eender welk risico, maar we nemen verantwoorde risico's.

We doen dit met ons hart, hoofd en handen. We houden rekening met essentiële waarden en normen, de noden en behoeften en komen tot een overdachte keuze. We voelen, denken en doen.

Onmacht aanvaarden

In bepaalde situaties betekent kansen geven dat we zelf niet ingrijpen, niet overnemen. We gaan niet over tot dwang of druk. Het voelt dan alsof we niets doen. Dit is moeilijk om dragen. Het voelt alsof de grens vervaagt tussen iemands autonomie respecteren en schuldig verzuim. Want we kijken machteloos toe hoe iets kan mislopen.

We moeten een zekere vorm van onmacht aanvaarden. Ondanks die onmacht, blijven we de zorg opnemen voor onze zorgvragers. We blijven nabij, ook wanneer we vinden dat onze zorgvragers, cliënten, patiënten constant de verkeerde keuzes maken. Waarom doen we dit? Omdat we begaan zijn om en verbonden zijn met onze zorgvragers.

'We blijven nabij, ook wanneer we vinden dat onze zorgvragers, cliënten, patiënten constant de verkeerde keuzes maken.'

Om dit alles te kunnen dragen, is het belangrijk om stil te staan bij wat wij als sociale professionals nodig hebben. Hoe kunnen we hiermee verder? Wat zijn onze behoeften? Wat hebben we nodig van het beleid, de samenleving, van elkaar?

Het antwoord op deze vragen kunnen we niet algemeen invullen. Elke zorgcontext en zorgrelatie is anders en vraagt een eigen proces. Ook hier dienen we terug te vallen op ons hart, hoofd en handen. Op ons voelen, denken en doen.

Het wij-zij-denken echt loslaten is een belangrijke opdracht, ook binnen de zorg. Er is namelijk niet één soort zorg, maar juist een hele rijkdom aan zorgcontexten en zorgrelaties. Een duurzame kijk op de zorg is dan ook een intersectorale kijk.

Laat ons daarom ten volle samenwerken. En niet over of naast, maar met elkaar spreken.

# data[].attributes.attachment_link.title
'De zorg moet het wij-zij-denken loslaten'

# data[].attributes.attachment_link.description
Ethiek is terug van nooit weggeweest. Ethische dilemma's, vragen en uitdagingen halen overal de krantenkoppen. Wat zijn de juiste coronamaatregelen? Wie zou eerst het recht moeten krijgen op een COVID-19 vaccin? Welke zorgverleners krijgen premies voor hun inzet, en welke worden hierbij over het hoofd gezien?

# data[].attributes.attachment_link.description
5 jaar geleden werd de kiem gelegd toen Koen Wynants mij - vanuit mijn functie in het woonzorgcentrum - vroeg deel te nemen aan het project toekomststraat...