# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Ze świadomości niedostatków zarówno ludzkiej kondycji, jak i rzeczywistości dostępnej człowiekowi w doświadczeniu rodzi się marzenie o przekroczeniu ograniczeń. W obliczu niewystarczalności fizycznego bytowania człowiek nierzadko zwraca się ku szeroko pojętej metafizyce. Ten poryw ku ideałowi to swoiste wyzwanie rzucone nicości, nihilizmowi i doświadczeniu absurdu istnienia. Kształtująca się postawa egzystencjalnego aktywizmu uznawana bywa za jedną z miar wartości ludzkiego istnienia.
Akt twórczy artysty i dzieło sztuki to jedna z wielu możliwych form, w jakich postawa owa może się realizować. Sztuka zdolna jest rejestrować ze szczególną dokładnością różne warianty i niuanse egzystencjalnego zmagania z nicością. Poezja Bolesława Leśmiana jest przykładem tak właśnie zorientowanej twórczości.

Zastanów się: w jaki sposób i w jakich doświadczeniach człowiek poszukuje szansy przekroczenia ograniczeń i niedoskonałości ludzkiej kondycji i ludzkiego świata? Sformułuj na ten temat krótką notatkę.

JPOL_E3_E4_Tekstykultury

Dwunastu braci, wierząc w sny, zbadało mur od marzeń strony,
A poza murem płakał głos, dziewczęcy głos zaprzepaszczony.
I pokochali głosu dźwięk i chętny domysł o Dziewczynie,
I zgadywali kształty ust po tym, jak śpiew od żalu ginie...
Mówili o niej: „Łka, więc jest!" - I nic innego nie mówili,
I przeżegnali cały świat - i świat zadumał się w tej chwili...
Porwali młoty w twardą dłoń i jęli w mury tłuc z łoskotem!
I nie wiedziała ślepa noc, kto jest człowiekiem, a kto młotem?
"O, prędzej skruszmy zimny głaz, nim śmierć Dziewczynę rdzą powlecze!" -
Tak, waląc w mur, dwunasty brat do jedenastu innych rzecze.
Ale daremny był ich trud, daremny ramion sprzęg i usił!
Oddali ciała swe na strwon owemu snowi, co ich kusił!
Łamią się piersi, trzeszczy kość, próchnieją dłonie, twarze bledną...
I wszyscy w jednym zmarli dniu i noc wieczystą mieli jedną!
Lecz cienie zmarłych - Boże mój! - nie wypuściły młotów z dłoni!
I tylko inny płynie czas - i tylko młot inaczej dzwoni...
I dzwoni w przód! I dzwoni wspak! I wzwyż za każdym grzmi nawrotem!
I nie wiedziała ślepa noc, kto tu jest cieniem, a kto młotem?
"O, prędzej skruszmy zimny głaz, nim śmierć Dziewczynę rdzą powlecze!" -
Tak, waląc w mur, dwunasty cień do jedenastu innych rzecze.
Lecz cieniom zbrakło nagle sił, a cień się mrokom nie opiera!
I powymarły jeszcze raz, bo nigdy dość się nie umiera...
I nigdy dość, i nigdy tak, jak pragnie tego ów, co kona!...
I znikła treść - i zginął ślad - i powieść o nich już skończona!
Lecz dzielne młoty - Boże mój - mdłej nie poddały się żałobie!
I same przez się biły w mur, huczały śpiżem same w sobie!
Huczały w mrok, huczały w blask i ociekały ludzkim potem!
I nie wiedziała ślepa noc, czym bywa młot, gdy nie jest młotem?
"O, prędzej skruszmy zimny głaz, nim śmierć Dziewczynę rdzą powlecze!" -
Tak, waląc w mur, dwunasty młot do jedenastu innych rzecze.
I runął mur, tysiącem ech wstrząsając wzgórza i doliny!
Lecz poza murem - nic i nic! Ni żywej duszy, ni Dziewczyny!
Niczyich oczu ani ust! I niczyjego w kwiatach losu!
Bo to był głos i tylko - głos, i nic nie było oprócz głosu!
Nic - tylko płacz i żal i mrok i niewiadomość i zatrata!
Takiż to świat! Niedobry świat! Czemuż innego nie ma świata?
Wobec kłamliwych jawnie snów, wobec zmarniałych w nicość cudów,
Potężne młoty legły w rząd, na znak spełnionych godnie trudów.
I była zgroza nagłych cisz. I była próżnia w całym niebie!
A ty z tej próżni czemu drwisz, kiedy ta próżnia nie drwi z ciebie?

zadanie interaktywne

Wskaż cytat, który dotyczy wartości ludzkiego istnienia w świecie.

„I przeżegnali cały świat - i świat zadumał się w tej chwili..."

„Lecz cienie zmarłych - Boże mój! - nie wypuściły młotów z dłoni! / I tylko inny płynie czas - i tylko młot inaczej dzwoni..."

„Lecz dzielne młoty - Boże mój - mdłej nie poddały się żałobie!"

„Nic - tylko płacz i żal i mrok i niewiadomość i zatrata! / Takiż to świat! Niedobry świat! Czemuż innego nie ma świata?"

Wyszukaj w tekście wszystkie fragmenty, w których użyto rzeczownika sen, a następnie określ sensy, jakie uruchamiane są w wierszu przez to słowo. Czy wyraz sen może być uznany za jedno ze słów kluczy do interpretacji utworu? Uzasadnij swoją opinię.

Koncepcja z dziedziny teologii, formułująca wyjaśnienie sprzeczności między boską wszechmocą i dobrocią a istnieniem zła w obrębie boskiego stworzenia.

Polska literatura nowoczesna. Leśmian. Schulz. Witkacy Michał Paweł Markowski

Sam Leśmian mówi tak: „słowa poety nie wymieniają się gładko na rzeczy, albowiem nie ma wspólnej wartości, która łączyłaby wszystkich ludzi. Nie oznacza to jednak, że słowa odłączone są od rzeczy, bo wtedy niemożliwe byłoby myślenie o zmianach w języku jako zmianach w rzeczywistości". Chodzi bowiem o to, jak dowodził Leśmian w eseju Przemiany rzeczywistości, pisanym między 1910 a 1911 rokiem, że nie ma jednej, powszechnie obowiązującej rzeczywistości, lecz są rozmaite rzeczywistości, różnie przez pisarzy wysławiane. Realizm, który zakładałby „ideę jednej niezmiennej prawdy i jednej niezmiennej formy, w której się ta prawda wyraża" ( Przemiany rzeczywistości [...]), jest według Leśmiana złudzeniem. Każdy z poetów tworzy własny język, swój własny poetycki idiom, w którym dochodzi do głosu ta rzeczywistość, którą mogą tylko te właśnie, a nie inne słowa powołać do istnienia. W tym sensie słowa nie służą potocznym celom komunikacyjnym, lecz podporządkowane są wypowiadaniu rozmaitych światów. Skoro zaś owe światy są jednostkowe, to i język powinien być jednostkowy, to znaczy niewymienny na inne języki. Stąd jego niepodobieństwo do mowy innych ludzi i niewymienność na „bieżącą szarzyznę znaków porozumiewawczych". Stąd jednak także kłopoty z tłumaczeniem poezji Leśmiana na inne języki.

zadanie interaktywne

Wskaż stwierdzenie, które jest zgodne z uwagami Michała Pawła Markowskiego na temat języka poezji Leśmiana.

Język poezji Leśmiana jest wtórny wobec rzeczywistości, którą odtwarza.

Język poezji Leśmiana jest pierwotny wobec rzeczywistości, którą powołuje do istnienia.

Język poezji Leśmiana realizuje wyłącznie potoczne funkcje komunikacyjne.

Między wizją poety a językiem, którym poeta wizję tę wyraża, nie zachodzi ścisły związek.

Zastanów się, czy puentę wiersza można interpretować w odniesieniu do problemu teodycei.

JPOL_E3_E4_Tekstykultury

Leśmianowskie światy zaludniają różnego rodzaju niezwykłe istoty: Dusiołek, Topielec Zieleni, Srebroń i wiele innych. Przygotuj opis trzech, wybranych przez siebie, postaci z twórczości autora, a następnie postaraj się wskazać źródła inspiracji Leśmiana.

Po zapoznaniu się z wybranymi wierszami Leśmiana opracuj w formie rozprawki następujące zagadnienie: „Bolesław Leśmian jako poeta filozoficzny". W swoich rozważaniach uwzględnij wnioski z dotychczasowych analiz tej poezji. Twoja praca powinna liczyć co najmniej 250 słów.

# data[].attributes.attachment_link.title
Przeciw nicości: czyn i poryw ku innemu światu

# data[].attributes.attachment_link.description
Ze świadomości niedostatków zarówno ludzkiej kondycji, jak i rzeczywistości dostępnej człowiekowi w doświadczeniu rodzi się marzenie o przekroczeniu ograniczeń. W obliczu niewystarczalności fizycznego bytowania człowiek nierzadko zwraca się ku szeroko pojętej metafizyce. Ten poryw ku ideałowi to swoiste wyzwanie rzucone nicości, nihilizmowi i doświadczeniu absurdu istnienia.

# data[].attributes.body
Bolesław Leśmian "Urszula Kochanowska"

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Jan Kochanowski - jak zgodnie twierdzą badacze kultury dawnej - to największy polski poeta epoki zwanej odrodzeniem, która w Polsce przypadła głównie na XVI wiek. Za najwybitniejsze dzieło Kochanowskiego uznaje się Treny wydane w Krakowie w 1580 roku.

1) Poszukaj w prasie kilku nekrologów. Sprawdź, jakie elementy powtarzają się w ich treści.

2) Wskaż - na podstawie dowolnego źródła wiedzy - jaka jest różnica między nekrologiem a epitafium.

Przed zadaniami należy wyjaśnić pewne kwestie:
1) Kim są Orszula i Persefona?
2) Z czego wynika różnica w brzmieniu imienia córki Kochanowskiego: Orszula/Urszula?
3) W jakich źródłach można znaleźć informacje na temat Persefony?

JPOL_E3_E4_Tekstykultury

Po przeczytaniu Trenu V wykonaj następujące polecenia:

zadanie interaktywne

Poszukaj zdrobnień w przywołanym fragmencie Trenu V.

Jako {oliwka} {mała} pod wysokim sadem
Idzie z ziemie ku górze macierzyńskim szladem,
Jeszcze ani {#gałązek}, ani {#listków} rodząc,
Sama tylko dopiro {szczupłym} {#prątkiem} wschodząc;
Tę jesli ostre ciernie lub rodne pokrzywy
Uprzątając, {sadownik} podciął ukwapliwy,
Mdleje za raz, a zbywszy siły przyrodzonej,
Upada przed nogami {matki} ulubionej.
Tak ci sie mej {namilszej} Orszuli dostało [...].

JPOL_E3_E4_Tekstykultury

Po przeczytaniu Trenu VII wykonaj polecenia:

JPOL_E3_E4_Tekstykultury

Po przeczytaniu Trenu VIII wykonaj następujące polecenia:

JPOL_E3_E4_Tekstykultury

JPOL_E3_E4_Tekstykultury

W XVI wieku wykorzystywano kilka różnych gatunków literackich, aby upamiętnić śmierć konkretnego człowieka. Źródłem poezji funeralnej (pogrzebowej) była tradycja antyczna (grecka i rzymska). Opublikowanie Trenów Jana Kochanowskiego rozpowszechniło gatunek trenu, czyniąc z niego najczęściej wybieraną formę wyrażenia żalu, smutku z powodu śmierci bliskiej osoby.

pieśń żałobna wywodząca się z tradycji starożytnej (hebrajskiej, greckiej i rzymskiej), rozpamiętująca czyny osoby zmarłej, wyrażająca pochwałę dla zasług zmarłej/zmarłego, podkreślająca poczucie straty po śmierci bliskiej osoby. Ważnymi cechami trenów są także liryzm i emocjonalność.

Jeszcze w XIII wieku dzieci - jeśli w ogóle pojawiały się na obrazach czy w rzeźbach - wyglądały jak „pomniejszone" osoby dorosłe. Nie miały na sobie ubrań typowych dla wczesnego okresu życia, raczej nie prezentowano ich przy zabawie. Zmianę w podejściu do realizacji motywu dziecka można dostrzec w XIV wieku. Wówczas to rozpowszechniły się takie artystyczne motywy, jak motyw Jezusa‑dziecka (np. w stajence betlejemskiej, siedzącego na rękach Matki Bożej lub pomagającego Józefowi w pracach stolarskich), motyw anioła‑dziecka z malutkimi skrzydłami, motywy duszy ukazanej jako nagie niemowlę. Warto podkreślić, że twórczość wielu malarzy przełomu XV i XVI wieku (np. , i ) umocniła tę tendencję.

Dodatkowe informacje do przekazania uczniom:
Geneza Trenów, które Kochanowski „złzami", czyli łzami, napisał po śmierci swej 30‑miesięcznej córeczki Orszulki, jest głęboko wpisana w biografię poety, lecz się przez nią w pełni nie objaśnia. [...] Od końca w rodzinie Kochanowskiego było wiele śmierci. W 1577 roku umarł najstarszy brat Kasper, w 1578 roku odszedł siostrzeniec Piotr Tynicki, około 1580 roku kolejno umarły córki Orszula i Hanna, w 1582 roku zmarł brat Mikołaj. Cykl ogłoszonych drukiem w 1580 roku 19 trenów w pewnym stopniu wyrasta więc z wielu tragicznych doświadczeń i nic dziwnego, że niektóre wątki myślowe, najdobitniej wyartykułowane w Trenach, odnajdujemy już w tekstach wcześniejszych, jak choćby w oracji Przy pogrzebie rzecz, napisanej po śmierci brata Kaspra.
[Adam Karpiński (ur. 1952-2011) - polski historyk literatury, krytyk, wykładowca akademicki, znawca literatury staropolskiej.]

Po przeczytaniu przywołanego tekstu wykonaj polecenia:

Napisz rozprawkę, w której odpowiesz na pytanie: „Czy współcześnie okazywanie czułości w rodzinie jest powszechnie przyjęte?".

Wyobraź sobie, że żyjesz w czasach Jana Kochanowskiego. Napisz list, w którym postarasz się pocieszyć poetę po stracie dziecka.

Zredaguj wypowiedź (maksymalnie 15 zdań) zaczynającą się od słów: „Kiedy łzy rozlewają się w środku i zostają tam już na zawsze...".

Po przeczytaniu utworu wykonaj polecenia i odpowiedz na pytania:

# data[].attributes.attachment_link.title
Czy można się pogodzić ze śmiercią dziecka?

# data[].attributes.attachment_link.description
Materiał składa się z sekcji: "Urszulka‑oliwka...", "Jak zapomnieć o nieszczęściu?", "Pusty dom", "Co to jest tren?", "Dziecko w sztuce dawnej", "Różne spojrzenia na problemy twórców i dzieci", "Urszula Kochanowska Bolesława Leśmiana", "Zadaniowo". Materiał zawiera 14 ilustracji (fotografii, obrazów, rysunków), 1 film, 33 ćwiczenia, w tym 1 interaktywne.