# data[].attributes.headline
Рухани-адамгершілік және жалпыадамзаттық құндылықтарды тәрбиелеу

# data[].attributes.subject
Рухани-адамгершілік және жалпыадамзаттық құндылықтарды тәрбиелеу

# data[].attributes.body
Руханилық - адамның ішкі жан дүниесінің көрінісі. Адамның қоғаммен қарым-қатынасы, оның адамгершілігі, тәрбиелілігі, абыройы және т.б. Өз руханилығын қадірлеп, енді өсіп келе жатқан келешек ұрпаққа рухани қасиеттерді бойына сіңіртіп өсіруді бірінші міндет қып қоятын халықтың, елдің болашағы бар.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Қазіргі ұрпақ тәрбиесіндегі басты мәселе орта арнаулы оқу орындарындағы студенттердің рухани дамыту, соның ішінде менің тоқталатыным кәсіптік білім беруде студенттердің имандылық тәрбиесін қалыптастыру.

Кәсіптік білім беру оқу орындарында студенттердің өзінің өмірдегі орнын, атқаратын міндетін, қазіргі және болашақ ұрпақ алдындағы жауапкершілігін, дүниенің күрделі құрылымын түсіну және өзін-өзі үздіксіз, бірқалыпты жетілдіруге тәрбиелеу маңызды шара.
Рухани-адамгершілік қасиеттерді дамыту үшін балалардың бойына кішкентай кезінен бастап ең маңызды адамдық сапаларды, жалпыадамзаттық құндылықтарды қалыптастыру қажет.
Абай-ұлттың атасы, рухани әкесі: "Адамзаттың бәрін сүй, бауырым деп және хак жолы осы деп әділетті"-деген асыл қасиетті қастерлеумен бұл дүниеден өтті. Осы қасиеті оны халқына қамқор, ұлтына жанашыр болуымен қатар, күллі адамзатқа мейірбан гуманистік өреге көтеріп, әлемдік сана деңгейіне жетеледі.
Рухани бай адам ең алдымен ең әділ, мейірімді және қанағатшыл болады.
Тұлғаның бай руханилық санасы-өмірдің мәнін сезінуге, өзінің өмірдегі орнын табуға, өз тағдырын халықтың тағдырымен ортақ деп түсінуге, жақын адамдардың алдындағы жауапкершілігін сезінуге, өзінің жеке басына тән азаматтық және адамгершілік парызын орындауға сара жол ашады.

Жас ұрпаққа рухани тәрбие, білім беру адам дамуының рухани үйлесімділігін, өмірдің құндылықтарын түсінуге, өзін қоршаған ортамен

үйлесімдікте ұстай білуге, жердегі тіршілікті сақтау үшін өзінің қажеттігін түсінуді қамтамасыз етуге көмектесеміз.

Рухани тәрбие адамның ізгілік ұстанымдарын тұлға бойына сіңіреді.

Жеке тұлғаның ақыл-ойы мен іс-әрекеттерін жүрек арқылы ізгілік мұраттарға бағыттап, өмір даналығын түсінуге рухани көзқарас қалыптастырамыз.

Жас ұрпақ бойына жалпыадамзаттық құндылықтарды \руханилық, адамгершілік, қаырымдылық және т б\ сіңіру-тәрбиенің басты мақсаттарының бірі.
Жоғары ізгілік мұраттардың ең құндысы-руханилық. Өзін-өзі жетілдіретін тұлға үнемі ізгілік ұстанымдарын өз бойында шыңдап жетілдіруге ұмтылады.
Жеке тұлғаның іс-әрекеті мен тұрмыс-тіршілігін сипаттайтын, өмірлік ұстанымының беріктігін анықтайтын, адамзатқа, қоғамға, идеологияға, саясатқа, имандылыққа, білімге, ғылымға, өнерге қатысты өзі терең түсініпқабылдаған және өзінің іс-әрекетін, тұрмыс-тіршілігін солардың негізінде құрған идеялардың жиынтығына сенім де тұлғаның дүниетанымын кеңейте түседі. Адамның көзқарасы оның ішкі сеніміне айналған жағдайда ғана оның дүниетанымы, қоршаған ортаға деген қатынасы қалыптасты деуге болады.

Тұлғаның меңгерген білімі оның өмірдегі атқаратын барлық істеріне, қоғамда, отбасында өзін ұстауға ұмтылдыратын түрткі дәрежесіне дейін көтеріледі. Ерік-жігері, сенімі қалыптасқан жағдайда сол армандарына жету жолында әрекеттер жасайды.Осы әрекеттердің барысында өзінің мақсат еткен идеалына байланысты адамда құндылықтар дүниесі қалыптасады.

Құндылықтар дүниесі-жеке тұлғаның дүниетанымына негізделген іс- әрекет пен тұрмыс-тіршілігін сипаттайтын, өмірлік ұстанымының беріктігін анықтайтын, адамзатқа, қоғамға, идеологияға, саясатқа, имандылыққа, білімге, ғылымға, өнерге қатысты, өзі терең түсініп қабылдаған, ішкі және сыртқы әсерлерге байланысты адам бойында қалыптасқан, биік мақсат көздеген ізгі қасиеттердің өмір сүру барысындағы көрінісі деп тұжырымдауға болады.
Қазақ қоғамының өмір сүру салтында рухани құндылықтарды жоғары бағалау, өскелең ұрпақты соған баулу дәстүрге айналған.
Белгілі философ Н.Бердяев: "Рух-сүйіспеншілікте, қайырымдылықта, жанашырлықта, әділеттілікте, шығармашылықта, еркіндікте, борышта т.б көрініс табады " деген.

Еліміздің егемендігін алып, әлеуметтік өмірдегі салауаттандыру мақсатындағы жұмыстың бір қыры ұлтымыздың ғасырлар бойы кәдесіне жарап келген тәлім-тәрбие мазмұнын, қазіргі жастарды оқыту мен тәрбиелеуде пайдалана білу қажеттігін анықтайды.

Тәрбиелеу мен оқыту процесінде ұлттық тәрбиенің алатын орны ерекше.

Ұлттық тәрбие-тұлғаның тілін құрметтеуге, дінін қастерлеуге, ділін қалыптастыруға, әдет-ғұрып, салт-дәстүрге бейімдеуге, ұлттық, құндылық қасиеттерін үйренуге, бүгінгі күн талабындағы жетістіктерді нақты жағдайда пайдалануға үйрететін теориялық сипаттағы ғылым.
Ұлттық тәрбиені оқыту барысында ұлттық қадір-қасиеттерді қалыптастыруда діни білім негізін оқыту негізгі факторларының бірі ретінде қызмет етеді.
Дін дегеніміз-тәнге дәрі, жанға шипа. Ол ең алдымен имандылыққа бастау алса, оның негізі тәртіптілікпен жалғасып жатады

Ұлттық тәрбиені салт-дәстүр, әдет-ғұрыпты дәріптеп оқыту арқылы білім алушының бойына күнделікті өмір тұрғысындағы тәрбие нақыштарының сан белесінен хабардар етеміз. Сол дәстүр нақыштарымен, әдет-ғұрыптардың бүгінгі таңдағы рөлін айқындай отырып, жастардың халық үрдістеріне деген сүйіспеншілігін оятуды мақсат етуді негіздейміз. Жалпы, салт-дәстүр, әдет- ғұрып адам психологиясымен етене байланысып, замана жаңаруына сай өзгеріп отыратын құбылыс.
Ұлттық салт-дәстүрлер адамның дүниетану көзқарасын қалыптастырады.
Тұлғаның ұлттық ерекшеліктерін айқындайтын қасиетінің- діл .

Діл дегеніміз-тұлғаның ұлттық ерекшелігі, мінез-құлық сипаты, мәдениеті, қоршаған ортасын айқын тануы, ортаға сай келбеті, мінез-құлық ерекшелігі.

Ұлттық ділді дәріптеп оқыту барысында өз ұрпағымызға және кез -келген өзге біздің елде мекендейтін ұлттардың сүйіспеншілігін қалыптастырарымыз анық.

Бала әрқашанда ата-анадан жүрек жылуын, мейірімділікті қажет етеді, ол ата-ананы өмірдің тірегі санайды, бала үшін ата-ана игілік жасаушы, үлгі-өнеге көрсетуші және ақыл-кеңес айтушы болып табылады.
Ата-ана өз баласын өнегелі сөзбен, жеке басының үлгісімен тәрбиелейді.
Қазақ отбасында тәрбие басы, біріншіден, әдептілікке үйретуді көздеген, әке-шеше баласына "әдепті бол"дегенді басты міндет етіп қойған.Екіншіден, олар баланы қайырымды, иман жүзді, мейірімді болуға тәрбиелеген.

Үшіншіден, тіл алғыш, елгезек болуға баулыған. Төртіншіден, адал, шыншыл болуға үйреткен. Бесіншіден, өнегелі ұстаз бен көпті көрген қарияның сөзін тыңдап, ақпа құлақ болмай, құйма құлақ бол, дегенді, бойларына біртіндеп сіңіре берген. Алтыншыдан, үлкенді, ата-ананы силап құрметтеуге үйретуді ең басты міндет етіп қойған.

Жетіншіден, кісі айыбын бетіне баспай, біреуге орынсыз тіл тигізбейтін әдепті азамат бол, әсіресе каріп кісілердің табиғи кемдігін мұрны пұшық, көзі қисық т б бетіне баспа деп үйреткен.Сегізіншіден, ел қорғаған батыр бол, халық алдында қызмет ет, бар өнеріңді соған жұмса дегенді ерінбей, жалықпай айтып қоймай, жеке өнегелер арқылы көрсетіп отырған. Сөзімді қорытындылай келе, айтарым, ұлттық тәрбие - тәрбиенің қайнар көзі, оны өз сабақтарымда негізге аламын, мақсатым: тәуелсіз еліміздің жас ұрпағын жаңа қоғамға лайықты етіп тәрбиелеу, оның дүниетанымын, көзқарасын, ақыл-ойын қалыптастыру, бар күш-жігерін туған жері мен елі үшін жұмсауға үйрету, туған тілін, мәдениетін, салт-дәстүрі мен дінін қадірлеуге баулуды басты міндетім деп санаймын.
Келешегіміздің діңгегі білімді де тәрбиелі жастар. Сондықтан тәрбие мәселесін білім беру жолында нақтылап өз деңгейінде қоя біліп, басты назарда ұстайық ағайын-туыстар! Пайдаланылған әдебиеттер

1. Ш. Құдайбердіұлы "Үш анық" Алматы1991ж

2. М. Арын "Бес анық" Алматы Арыс 1996ж

3. Сейтбеков С. "Имандылық негіздері"Алматы, Қаскелен-Б 2008 -376б

4. М.М Бахтин. "Жеке тұлға туралы"

5. Білім журналы 2010ж №2,3,5

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
рухани-адамгершілік

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
жалпыадамзаттық құндылықтарды тәрбиелеу

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Жайлибаева Қ.М.

# data[].attributes.attachment_link.title
Рухани-адамгершілік және жалпыадамзаттық құндылықтарды тәрбиелеу

# data[].attributes.attachment_link.description
Қазіргі ұрпақ тәрбиесіндегі басты мәселе орта арнаулы оқу орындарындағы студенттердің рухани дамыту, соның ішінде менің тоқталатыным кәсіптік білім беруде студенттердің имандылық тәрбиесін қалыптастыру. Кәсіптік білім беру оқу орындарында студенттердің өзінің өмірдегі орнын, атқаратын міндетін, қазіргі және болашақ ұрпақ алдындағы жауапкершілігін, дүниенің күрделі құрылымын түсіну және өзін-өзі үздіксіз, бірқалыпты жетілдіруге тәрбиелеу маңызды шара.

# data[].attributes.headline
Қазақ халқының бұрынғы және қазіргі эстетикасы

# data[].attributes.subject
Қазақ халқының бұрынғы және қазіргі эстетикасы

# data[].attributes.body
қазақ қоғамының эстетикасы сырт келбетінде, олардың қарым-қатынастарында, киімінде, үйінде, олар жасап шығаратын заттарда, олардың сөйлеу тілі мен өнер туындыларында — олардың эстетикалық мәдениетінін ерекшеліктері, негіздері көрініс табады. Тағы бір маңызды мәселеге эстетикалық ойлар, талғамдар мен түсініктердің қалай қалыптасып, қалай таратылатынына зер салып ұғыну жатады. Бұл еңбектің мазмұнын қазақ халқының эстетикалық мәдениетінің қалыптасуы мәселелері құрайды. Шың болмысты эстетикалық бейнелеу қабілеті қай халықтың болса да дамуының ең алғашқы сатыларында пайда болады, онын дәлеліне өткен мәдениеттің құндылықтарын зерттейтін тарих, археология, этнография ғылымдарының көптеген мәліметтері жатады. Қазіргі заман халықтарының эстетикалық мәдениеті өз құрамына кешегі ұрпақтың көркем шығармашылығында жинақталған Қазақ эстетикасы сезімдер мен түсініктерді қамтиды. Басқа да халықтар сияқты, қазақ халқының да бай тарихы бар. Қазақ өнерінің эстетикасы тамыры тереңде. Ол халықтың рухани шығармашылығының құнды нәтижелерін қамтиды және бұл жағдай бүгінгі ұрпақты кешегі ата-баба мәдениетімен жалғастырады. Адамзаттың рухани мәдениетінің шексіз сан түрлілігінен қазіргі заманның ешбір адамы оқшаулана алмайды. Сондықтан салт-дәстүр — өткен уақыттың ізі. құндылығы. Өнер туындыларына деген кызығушылықты арттыру және олардың шынайы құндылығын айқындау үшін, әрбір ұрпақ өзінің әлеуметтік-тарихи кең мәтініне енгізеді. Адамның қоршаған әлемге деген эстетикалық қатынасы оның өміршең практикалық қажеттіліктері қанағаттандырылған кезде пайда болады. Қоршаған табиғатты игеру үдерісінде адамдар түске, дыбысқа және т.б. немқұрайды қараған жоқ. Мысалы. музыканың пайда болуынын басты негізі адамның сөйлеуімен қатар дауысқа еліктеушілік те болды. Қазақ халқының өнері дегеніміз табиғатқа, ғарышқа және адамдардын іс-әрекетіне еліктеу болып табылады деген ойды, музыканы «сфералар үйлесімділігіне» еліктеу деп таныған. пифагоршылар айтқан болатын. Демокриттің пікірі бойынша, барлық өнер түрлері мен қолөнер кәсібі жануарлардын іс-әрекетіне еліктеу болып табылады: ән салуда біз құстарға еліктейміз, үй салуда — қарлығаштарға және т.с.с.
Сонымен қатар уақыттың өтумен қазақ халқының эстетикасы да заманға сай өзгеріп отырған. Мысалы, бұрын қазақ қыздарының эстетикасы шашы ұзын екіге өрілген, биязы мінезді болып көрініс тапса, қазіргі қазақ қызының эстетикасы әдемі қазақи этно киімдермен және әшекейлермен көрініс тапқан. Қазақ халқының эстетикасы кеңес одағына кіргеннен кейін жойылып европалық стильмен өмір сүрген болса, 2017 жылдан осы уақытқа дейін әсіресе , 2020  жыл карантиннен кейін эстетикалық киімдері мен әндері, әсіресе салт дәстүрлері ерекше жаңғыра бастады.

# data[].attributes.attachment_caption
Философия Гегеля за 10 минут

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Правое полушарие Интроверта

# data[].attributes.attachment_link.title
Философия Гегеля за 10 минут

# data[].attributes.attachment_caption
Бауыржан Бекахметов. Қартайған арыстан

# data[].attributes.headline
Өмір мәніне қатысты Баурыжан Бекахметовтың "Қартайған арыстан" термесі

# data[].attributes.subject
Өмір мәніне қатысты Баурыжан Бекахметовтың "Қартайған арыстан" термесі

# data[].attributes.body
Қазақ халқының термелерінің де философиялық мән-мағынасы өте жо,ғары.

# data[].attributes.attachment_link.title
Бауыржан Бекахметов. Қартайған арыстан

# data[].attributes.headline
Тарих философиясы (Освальд Шпенглер)

# data[].attributes.subject
Тарих философиясы (Освальд Шпенглер)

# data[].attributes.body
Тарихи сопылыққа өз үлесін қосып, уақытында үлкен қызығушылық тудырған Освальд Шпенглер болды. Оның ойынша, тарихта әртүрлі мәдениеттер өз-өзін тудырып, гүлдеп, ақырында өмірден озады. Тарихтағы әрбір мәдениет дара, өзінің ішкі қайталанбайтын құрылымымен көрінеді. Бір мәдениеттің шеңберінде өмір сүрген тұлға екінші мәдениеттің ерекшелігін толығынан ешқашанда ұға алмайды. Сондықтан оларды тек сырттай салыстыру арқылы ғана бағалауға мүмкіндік аламыз. Әрбір мәдени типтің тарихтағы өмір сүруі шамамен 1200-1500 жылға созылады. Әрбір мәдениет «жастық шағынан өтіп, есейе келе» өз жұмсақтығы мен шабытынан айырылып, қатая бастайды. Өмір мұздаған салқын лебізді ақыл-ой (рационализм) торына түсіп, тікелей шындықтан өрбитін шабыт, шығармашылық техникалық үстемдікке ауысады. Ақырында мәдениет цивилизацияға ауысып, қоғамның алып материалдық денесі оның рухын тұншықтыра бастайды. Қоғам мен адамзаттың құруы да осыдан басталады.

# data[].attributes.headline
Сана, рух және тіл. Абылай хан батырлығы

# data[].attributes.subject
Сана, рух және тіл. Абылай хан батырлығы

# data[].attributes.body
Қабылдау мен идея тіл арқылы ұғымға көшеді, ұғымдармен әрекет ету процесі жүзеге асады. Сөйлеу кезінде адам өз ойын, сезімін бекітеді, соның арқасында ол оларды өзінен тыс жатқан идеалды объект ретінде талдауға және жеткізуге мүмкіндік алады. Өз ойлары мен сезімдерін білдіре отырып, адам оларды өзі анық түсінеді - ол өз сөздерінің басқаларға түсініктілігін сезінгеннен кейін ғана өзін түсінеді. Бұл жерде сыртқы ортаның әсерін көре аламыз. Ойды тілмен білдіру арқылы ол мағынасы жүйеленіп, белгілі бір анықтыққа ие болады.
Тіл адам санасына тек ішінара әсерін береді. Себебі сана шындықты бейнелейді, ал тіл оны білдіреді. Мысалы, адам айтқан сөзі өз ойлау тәсілі емес немесе түпсанасында әлі қалыптаспаған ой да болуы мүмкін. Ол психикалық әрекет процесіне оның сезімдік негізі немесе құралы ретінде қатысады. Сана ашылып қана қоймайды, сонымен қатар тілдің көмегімен қалыптасады. Біздің ойымыз тілімізге сәйкес құрылған және соған сәйкес болуы керек. Олай болмаса, адамда санасында ішкі қақтығыс туады.
Сана мен тіл рухпен тығыз байланысты. Оған мысал ретінде, тарихтан 1731 жылы жоңғардың батыры Шарыш пен Әбілмансұр жекпе-жекке шыққанда ,  Әбілмансұр «Абылайлап»  жауға шапқан. Ол заманда қазақтар аруаққа сенетін. Бұл қазақтардың рухын көтеріп, батырлығын, патриоттық сезімін арттырды. Осыдан біз адамның ойынан шыққан сөзі оның рухына әсерін беретінін түсінеміз.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Көз қарас Тарих Тұлғалар Қазақ хандығына 550 жыл Қазақ шежіресі

АБЫЛАЙ ХАННЫҢ ТЕГІ ЖӘНЕ ТУҒАН-ӨЛГЕН ЖЫЛДАРЫ

Қазақтың даңқты ханы, "үш жүздің баласының атын басын бір кезеңге теңеген", "он сан Алаш баласын аузына қаратқан" Абылайдың шыққан тегіне, оның туған-өлген жылдарына қатысты бірталай сұрақтар бар-деп жазды e-history.kz. Бұл мәселе өте маңызды, қай мемлекетте де билеуші әулетке қатысты дүдәмал сұрақтар болмағаны жөн, бұл тарихшылар үшін үлкен сын. Абылайдың атасын біз Қанішер Абылай деп білеміз, шын мәнінде ол әуелде Жолбарыс Абылай атанғаны анық. Қанішер атануы 1718 жылы Қайыпты өлтіргеннен кейін. Қазақ хандығының ішкі және сыртқы саяси өмірінде әжептеуір орын алатын, иелігінде Түркістан өңірінің бірталай қалашықтары бар сұлтандардың бірі екен. Оның насабы Жошы тұқымынан, яғни қазақ хандары шыққан алтын өзекпен жалғасады. Қазақ хандығын құрушылардың бірі Орыс (Орманбет) хан шөбересі Кіші Жәнібектің тоғыз ұлы болған, соның бірі Жәдік. Жәдіктің ұлы Шығайдан бастап Қазақ хандығының үлкен хандары осы Жәдік тұқымынан сайланып отырды. Шығайдан Есім, одан Салқам Жәңгір, одан Әз Тәуке мен Уәли-Бақы. Осы Уәли-Бақы деректерде "Абақ", "Аула" атауларымен кездеседі де біздің тарихшыларды шатастырады. Уәли-Бақы Әз Тәуке ханмен ағалы-інілі туыс, әкелері бір, аналары бөлек. Мәшһүр "Салқам Жәңгірдің екінші қатыны-Ғайша ханым-Қатағанның ханы Тұрсынның қызы. Мұнан туған -Уәлибақы" дейді. Уәли-Бақыдан "Қанішер" атанған Абылай сұлтан, одан Көркем Уәли, одан Әбілмансұр, яғни өзіміздің Абылай туады. Жолбарыс Абылайдың Қанішер атануы Жолбарыс Абылайдың Қайып ханды өлтіруіне не себеп болды ? Қайып та Есім ханның тұқымы. Насабы: Есім хан, одан Сырдақ сұлтан, одан Қысырау-Датқы, одан Қайып хан. Қайып хан Әз Тәукенің жанында жүріп көтерілген сұлтандардың бірі. 1715 жылдың жазында Әз Тәуке хан қайтыс болғаны деректерден белгілі. Осыдан кейін ұлы ханға ас беріліп, ел ағалары енді үлкен хандыққа Қайыпты дұрыс көреді. Қазақ мұрагерлік тәртібі бойынша билік ағадан ініге өтеді. 1715 жылы Ресейге, Түркияға, Бұхарға аттанған қазақ елшілері Қазақ ордасында хан тағына Қайыптың отырғанын растайды. Қайып кеңсе басқару, елшілік жұмысына жақсы, бірақ әскери іске жетік болмаған сияқты. Қайып өзіне жүктелген міндетті орындай алмады, билік жүйесі әлсіреді. 1717 жылы Аягөз өзені бойында Қайып хан мен Әбілқайыр сұлтан отыз мың қолды бастап барып қалмақтан оңбай жеңілді. Қайып Түркістанға екі нөкерімен қашып келді, одан кейін қалмақтар дәндеп Арыс, Бөген, Шаян өзендеріне дейін келіп қазақты тағы да жаулады. Кейбір деректерге қарағанда хан билігін босатып алған Қайып Ресей көмегіне арқа сүйенбекші болады. 1716 жылы Тобыл қаласына келген Қайып ханның елшілері Байдәулет пен Бекболат егер орыс әскерлері қолдаса 30 мың әскермен қалмақты шабуға дайын екенін жеткізеді. Менің ойымша осы кездесуден кейін Түркістанға келген Никита Белоусов елшілігі Қайыпты көмектің болатынына үміттендірген сияқты. Басқаша Қайыптың 1717 жылы қалмақты Жетісудан бастап шаппай, Балқашты айналып барып Аягөз түбінен іздеуі түсініксіз болып қала бермек. Екіншіден қалмақпен соғыстағы жеңілістерден кейін елдің біразы Қайыпты тастап Түркістаннан Арқаға қарай көшеді. Бұл да қазақ дәстүрінде бар. Елмен санаспаған хандарды тастап көшіп кету бұрын да болған, бірақ бұл жолы Қайып Қазан губернаторы Петр Салтыковқа "от такого калмыцкого разорения остальные уходцы прижались к Вашему владению, и они бедные и убогие люди...попадутся к вам в руки, и их прикажите казнить смертию без остатку..." деп жазады. Әрине, бұл хаттардың мазмұны хан сарайындағы адамдар арқылы Қайыпқа наразы топқа бірден жеткені анық. Осылайша 1718 жылы Жолбарыс Абылай Орта жүз батырларының қолдауымен Қайыпты өлтіреді де "Қанішер Абылай" атанады. Екеуінің арасында бас араздық бұрын болмаған. 1717 жылы Түркістанға Қазаннан келген Ф.Жилин бастаған елшілік Абылай сұлтанның үстінен арыз жазғанда "Қарнақ қаласында Қайып ханның інісі Абылай сұлтан үш мылтықты оқ дәрісімен алып қойды" дейді. Қарнақ қалашығында Түркістанға келген елшіліктердің адамдары орналасады. Түркістан мен Қарнақ арасы 25 шақырымдай. Қазақ саяси өмірінде өз ханын өлтіру өте сирек болатын оқиға, көшіп кету т.б. болған. Сол себепті Қанішер Абылайға Сырдақ сұлтаннан тарайтын төрелер де, Салқам Жәңгірдің өзге тұқымы да т.б. наразы болады. Қазақ ортасында бұдан әрі қалу қауіпті болғандықтан Қанішер Абылай өзінің жанындағы төлеңгіттерімен, от басын алып Үргенішке қарай кетеді. Ораз аталық және Абылай Үргеніште болған бір қырғынның кезінде Қанішер Абылай әулеті түгел опат болып тек Әбілмансұр деген ұлы ғана ғана Ораз аталықтың жанқиярлығы арқасында аман қалды деген әңгіме белгілі. Он екі жасар Әбілмансұрды Түркістанға қайта алып келген Ораз аталық кім ? Ораз аталық Қанішер Абылай тұсынан бастап осы әулетке қызмет жасаған тұлғалардың бірі. Мен Көкшетау маңында ескі сөзден хабары бар қариялармен осы тақырыпта әңгімелестім, бәрі де Ораз аталықты "жаугершілікте Абылайды жерошаққа тығып аман алып қалған" дейді. Қазақтың тарихи романдарында Ораз аталықты Абылай өлтірген-мыс деген әңгіме бар, бұл ешқандай шындыққа сай келмейді. "Аталық" деген сөз сол заманда биік лауазым, мемлекеттік қызметкер. Шешіп айтсақ, аталық -хандардың ақылшысы, елшілік қызмет атқарушы, ханзадалардың тәрбиешісі. Өзі үшін жанын қиып, етектен қан кешіп Үргеніштегі қырғыннан алып қашып келген қамқорын, ақылшысын Әбілмансұр қалай өлтіреді ? Бұл жазушылардың кейде бір қиялға беріліп, күшті образ жасау мақсатынан шыққан жорамал. Ораз аталық жасы жетіп Көкшетауда, хан ордасы атанған Қызылағаштан 15 шақырым жерде өз ауылында, бала-шағасының алдында қайтыс болады. Ертеде ол жер "Оразбұлақ", "Аталықтың ауылы" аталған екен, қазіргі уақытта "Қарабауыр" атанады. Іздеген адам болса Бурабайдан тым алыс емес, таудың теріскей жағына ассаңыз 20-25 шақырым. Абылайдың тұқымы "Бабамның ауылы", "Бабамның жұрағаты" деп аса қастерлесе керек. Бұл сый Абылай тұсынан басталып Кеңес үкіметі орнағанға дейін жалғасқан. Абылайдың қамқорлары Қазақтың ауызша дәстүрі Абылайдың "Сабалақ" атануы туралы жас сұлтанды киімінің жалба-жұлба, шашы өскен, ұсқыны нашарлығына қарап Төле би "Сабалақ" атаған деген жорамалды ғана біледі. Бұл тым әсіреленген, қара халықтың өзінің түсінігіне ыңғайлаған жорамалы ғана. Абылайдың туғанда азан шақырып қойған аты Әбілмансұр. Ресей мұрағаттарында "мусульманское имя Абиль-Мансур" деп жазылғаны сол себепті. Ораз аталық Үргеніштегі қырғыннан кейін Әбілмансұрды Түркістанға алып келгенін жоғарыда айттық. Әрине, аталық ханзаданың қауіпсіздігін ойлайды, сол себепті оны төрелердің қолына емес, қара қазақтың басшы азаматтарының бірі Төле биге апарып тапсырады. Қазақта ертеде кек қайтару деген жазылмаған ереже болған, төре тұқымдары арасында ол ереже тіпті қатал екені анық. Төле би ханзаданы жауларынан жасырып елден алысқа- түйешілері мен жылқышыларына қосып жібереді. Ол кезеңде жылқышылық қазақтың жауынгерлік мектебі есебінде. "Сабалақ" Әбілмансұрдың осы кезеңде алған жасырын лақаб аты. Қанішер Абылайдан қалған жалғыз тұяқты сақтаудың басқа амалы болмаған сияқты. М-Ж. Көпейұлы шежіресіне қарағанда Әбілмансұр туралы бас қолбасшы Бөгенбай батыр мен Бұқар жырау да білген. Екеуі де сол заманның өте ірі тұлғалары. Бөгенбай әкесі Ақша батыр Тәуке хан кезінде бас қолбасшылылқ қылған. "Абылай хан" дастанында "Бір күні жылқы ішінде отыр еді, Екі баран, бір қызыл атты келді, Сөйтсе олар -Қанжығалы қарт Бөгенбай, Келіпті Төле бидің ауылын сұрай" делінеді. Төле би Әбілмансұрды мақтап "қас төренің қалыбы екен, патша ізетті екен" деп қазақтың үш кемеңгері жас ханзаданың одан әрі тәрбиесімен айналысады. Бұл 1724 жылы болған оқиға, қазақтың бірлігі бұзылып, жан-жақтан анталаған жау қасқырдай тартып жатқан "Ақтабан шұбырынды-Алқакөл сұлама" заманы. Қазақ мемлекетінің болашағын ойлаған азаматтар төре тұқымынан елдің басын құрап, үш жүздің атының басын бір кезеңге жеткізетін тұлға іздейді. Әбілмансұр ел алдындағы жауаптылықты он екі жасынан бастап арқалап өсті деуге болады. Төле биден кейін Абылайға қамқорлық жасаған Дәулетбай туралы орыс-қытай деректерінде ешқандай мәлімет жоқ. Қазақ шежіресі болса "Ақтабан шұбырындыдан" кейін Абылайдың келіп паналайтын осы байдың атын бірде "Дәулеткелді", бірде "Дәулетбай" дейді. Абылайдың қамқорының аты Дәулеткелді емес, Дәулетбай, ұрпағы Жаман Жаңғызтаудың баурайында Өскен деген ауылда тұрады. Дәулетбай ішінде аталарынан аз маз сөз ұстап қалған Қалитай деген ақсақалдың әңгімесіне қарағанда "Абылай хан Төле бидің қолында жеті жыл мекен еткен, содан бір нәрседен сезіктеніп осы жаққа қашады. Арқаға келгенде Дәулетбайдың бас жылқышысына кездесіп, сендерге жұмыс істейік деп келіскен екен". Дәулетбайдың ауылына Абылайды кім бағыттағаны ақсақалдарға белгісіз, біздің білетініміз 1731 жылы жас төренің Сарыарқаға келгені ғана. Ал енді Дәулетбайдың өзіне келсек ол Қарауыл ішінде Жақсылық деген атадан, бір құлақ Қалдаман деген батырдың баласы. Қалдаманның "бір құлақ" аталатын себебі, ол заманда қазақ жылқыны Омбы жақта Үлкен Қара ой, Кіші Қара ой деген жерлерге қыстатады екен дейді ақсақалдар. Сол жақта жылқы қыстатып жүргенде үлкен бір төбелес болып, төбелес үстінде Қалдаманның малақайы ұшып кетіп, содан бір құлағы үсіп кеткен, "бір құлақ" атанатаны сол себептен-мыс. Болса болар дедік, қазақтың ол заманда Ібір-Сібірдің ішіне ендей кіріп, Құлындыда жылқысын емін-еркін жайлататыны тарихи шындық. Ол заманда қазақтың соғыссыз, төбелессіз жүрмейтіні де жасырын емес. Қойшыбай деген ақсақалдың айтуынша Бірқұлақ Қалдаман Қара ойда бір бай жесір әйелге аяқ салып, одан бір ұл туып, сол бала кейін әкесін іздеп келеді. Бәйбіше жатсынбай "дәулетім келді" деп қарсы алып, содан Дәулетбай атанып кеткен-мыс. "Осы Дәулетбайға заманында жеті мың жылқы біткен екен. Жаман Жаңғызтау маңында Сасықкөл деген көл бар, сол көлге Қамсақтыдан шыққан Қарасай құяды. Жылқыны суаруға алып келіп, Сасықкөлге жапқанда бір тесік қалса бай: "Әй, балалар, бір үйір жылқы жоқ" дейді екен. Жылқыны осылай түгендейді. Абылай келген соң байдың ауылына ұры да тимеді, малға мал, жанға жан қосылды, ырыс болып келді. Бір күні Дәулетбай таңертең ауылынан аттанып шығып жылқының қосына келсе Абылай ұйықтап жатыр екен, екі қолы екі жақта, екі аяқ екі жақта, дүниенің төрт бұрышын тірегендей жатыр. Дәулетбай оятпайды, бірақ ішінен мынау дүниенің төрт бұрышын аламын деп жатыр екен деп ырым қылады. Содан Дәулетбай Абылайды үйіне шақырады, үстінде түйе жүн шекпені бар Абылай келеді. Отыр дегенде, байдың жанына барып отырады. Екі көзі жанып, жанындағылардан аруағы артып, мысы басып кетеді. Содан Дәулетбай жас бозбаланың тегін емесін сезіп, той жасап, қатын алып беріп, отау қылып шығарады, бас жылқышы болады. Абылай Дәулетбайдың жылқысынан таңдап боз шұбар айғырды мінеді. Бұл айғырдың қасиеті жекпе-жекте иесіне көмектесіп қарсыласын омырауымен періп құлатады екен. Бұл шамасы Шоқан Абылайдың алғашқы жауынгер аты деп сипаттайтын атақты "Жалын құйрық" болса керек. Әбілмансұрдың Абылай атануы Осы екі ортада қазақ пен қалмақ жанжалдасып, үш жүзден қол жиналып, Абылай да сойылын сүйретіп барады. Майдан даласында қалмақтың Шарыш деген батыры қазақтың екі батырын бірінен соң бірін өлтіріп, қазақ дағдарып тұр екен. Абылай астында айғыры, қолында сойылы бар, келе қалмаққа қарсы шауып, Шарышты аттан түсіреді. Сол жерде атығай Жәпек батыр бар екен, Абылайдың астына ақ кигіз төсеп қарсы алады". Міне, бұрыңғыдан қалған кәрі құлақтардың сөзі осы. Тарихшылар мен әдебиетшілердің көпшілігі Әбілмансұрдың "Абылай" атын алуы Аңырақай шайқасынан кейін болды деген пікірді ұстанады. Бұл жерде бір гәп бар. Бүгінгі күнге дейін Аңырақай шайқасының қай жылы болғаны анықталған жоқ. "Аңырақай" сөзі топоним есебінде ертеден белгілі, жел аңырап соғып тұратын жер. Мен Аңырақай шайқасын жоққа шығарайын деп отырған жоқпын, бұл жерде талай соғыстың, жаугершіліктің болған күмәнсіз, мәселе қалмақпен болған шешуші соғыс және Әбілмансұрдың "Абылай" атануы туралы. Әбілмансұрдың қашан Абылай атанғанын анықтау үшін алдымен Абылайдың қай жылы туғанын анықтап алмақ керек. Егер біз Абылай 1711 жылы туды деген әдебиетте қалыптасқан жорамалды қолдасақ, онда Аңырақай соғысында жас төре 18 жаста болмақ, ал Абылай 1713 жылы туды деген пікірді қолдасақ, онда 16 жаста болмақ. Қазақ деректері Әбілмансұрдың "Абылай" атануын қалмақтың атақты қонтәжісі Қалдан Сереннің туысы Шарыш батырмен жекпе-жекпен байланыстырады: "Жиырмаға жасың толғанда, Қалмақпен соғыс болғанда, Алғашқы бақты тапқанда, Шарыштың басын қаққанда...". Үмбетей жырау бұл жерде "жиырмаға жасың толғанда" деп нақты уақыт межесін нұсқап тұр. Бұқар жырау бір толғауында "Сен жиырма жасқа жеткен соң, Алтын тұғыр үстінде ақ сұңқар құстай түледің" дейді (Көпейұлы М.Ж. Шығармалары. 7 т. Павлодар,2006. -6 б.). Біз Абылай 1713 жылы туды деген пікірді қолдаймыз, сонда оның Шарыш батырмен жекпе-жекке шыққан уақыты 1733 жыл болмақ, яғни тура 20-ға келген шағы. Біздің қолымыздағы деректерге қарағанда 1733 жылы қазақ жасақтары Жоңғария шекарасына еніп қонтәжінің өзінің ұлысына тиіседі. Сібір шекара командирі И.Бухгольц 1734 жылы жоғарыға тапсырған баяндамаларында "...Казачья орда прошлого году нападением своим на контайшины улусы учинили немалую обиду" деп жазады (Международные отношения в Центральной Азии. ХУІІ-ХУІІІ вв. Кн.1,М.,1989. -с.292). Егер тарихтан хабары бар адам болса ол 1730-1740 жылдар қалмақ-қытай арасындағы ХУІІІ ғасырдағы үшінші соғыстың болғанын біледі. Бұл бірде басылып, бірде ушығып кететін шайқастардың кезінде қазақтар да батыстан қалмақтарды тықсыра бастаған. 1731 жылы Шақшақ Жәнібек бастаған 6 мыңдық қазақ әскері дербеттерді шауып, қалмақтың қарауыл әскері Қамар Дабан (қазіргі уақытта Хабар-Асу аталады), Қалмақ Толағай тауларына дейін шегінді, 1732 жылы орыс елшісі П.Угримов қазақ жеріне аттанған "қалмақ жасағының түгел сонда қалғанын" баяндайды. Осыдан қорытынды жасасақ Бөгенбай жасақтарының 1733 жылы ойрат жеріне ішкернелей енуі және Қалдан Сереннің өз ұлыстарына батыл тиісуі заңды. Қалмақ құжаттарында Абылаймен жекпе-жекке шығатын Шарыш батыр қонтәжінің жақын туысы делінеді. Осы сияқты толып жатқан қисындар бізді Әбілмансұр-Сабалақ Абылай атанатын шайқас 1733-ші жылы болды деген тұжырымға итермелейді. Әбілмансұр 1733 жылғы жекпе -жектен Абылай атымен бірге өз бетіне жеке ұлыс және сұлтан атағын алып шықты. Қазақтың "жігіттікте жаннан без де іс қыл, өлсең өлерсің, өлмесең кісі боларсың" деген сөзінің дәлелі осы. Абылайға ұлыс есебінде берілген Көкшетау маңындағы атығай-қарауыл, керей-уақ, қанжығалы рулары. Қазақ ауызша дәстүрінде "Сұрасаң Абылайдың тұрған жерін, Хан болды 48 жыл Көкшетауда" делінетіні осыдан. 1740 жылы В.Урусовтың сұрағына Абылай осы үш елді атаса керек: "салтан обьявил, назвав три имеющиеся у него рода, ис которых-де в первом семей с шесть тысяч, во втором-з десять тысяч, а третьем- с четыре тысячи". Сұлтандық атақтың "боз биенің сүтіне шомылдырып, ақ кигізге отырғызып" ресми бекітілуі ауыз екі деректерге қарағанда 1734 жылы Баянаула жерінде Сабынды көлдің жағасында болды. Белгілі ақын, қоғам қайраткері Олжабай Нұралыұлы "Сабалақ" атты ұзақ өлеңінде: Баянаула Сабынды көл басында, Үш жүзге шықты Абылай хан сайланып. Мың жеті жүз отыз төртінші жылында еді, Үш жүздің басын қосқан жиын еді,- дейді. Абылай ханның қайтыс болған жылына келсек... Соңғы жылдары И.Ерофеева Абылайдың қайтыс болған жылы 1781 емес 1780 деп жаңалық ашып жүр. Ресей ол кезеңде қазақ саясаты туралы мәліметті толық ала алмайтын. Ханның өлімі туралы хабар да Ресейге кеш жетті, ал Уәлидің әкесінің тағына отырғанын орыстар Абылайдың асы өткеннен ғана кейін білген. Ресейдің хан сайлау барысына араласа алмай қалғаны көп уайым болған, кейіннен осы мәселені орыс командирлері мен Сыртқы істер Коллегиясы бірнеше рет талқылағаны белгілі. Сонымен қазақтың ұлы ханы қай жылы қайтыс болған ? Ресейдің архив құжаттары Абылай ханның 1781 жылдың ақпанында 68 жасында (на шездесят девятом году) қайтыс болғанын куәлендіреді. Бұл дата қазақ ауызша тарихының деректерімен де толық сәйкес. М.Ж.Көпейұлы жазбасына жүгінейік: "Сонан соң Абылай сол Арыстың бойындағы бір қорғанға түсіп, алпыс сегіз жасында, жұма күні дүниеден қайтып, сол жер осы күнде "Хан қорғаны" атаныпты. Сүйегін теңге салып, Түркістан шаһарындағы Хазірет сұлтан Алғарфин Әулиенің күмбезіне алып келіп қойыпты"(Көпейұлы М.Ж.Шығармалары. 8 т.Павлодар,2006. -194 б.). 1781 жылдың жазғы шілде-тамызында Абылайға Қараой деген жерде ас беріліп, оның үлкен ұлы Уәли хан сайланды. Абылайдың қатысуымен болған Сарыбел оқиғасы, Самарқандқа жорық жасамақ болғаны, Тәшкент, Шымкент, Сайрамды бағындырып хандықтың құрамына қайта қосқаны, оның қаза болуымен тікелей байланысты, толық жазсаң бір кітап шығады. Қысқаша осы. Жамбыл АРТЫҚБАЕВ, т.ғ.д, профессор

e-history.kz

# data[].attributes.attachment_link.title
АБЫЛАЙ ХАННЫҢ ТЕГІ ЖӘНЕ ТУҒАН-ӨЛГЕН ЖЫЛДАРЫ | Kerey.kz/Керей.кз

# data[].attributes.attachment_link.description
Көз қарас Тарих Тұлғалар Қазақ хандығына 550 жыл Қазақ шежіресі АБЫЛАЙ ХАННЫҢ ТЕГІ ЖӘНЕ ТУҒАН-ӨЛГЕН ЖЫЛДАРЫ Қазақтың даңқты ханы, "үш жүздің баласының атын басын бір кезеңге теңеген", "он сан Алаш баласын аузына қаратқан" Абылайдың шыққан тегіне, оның туған-өлген жылдарына қатысты бірталай сұрақтар бар-деп жазды e-history.kz.

# data[].attributes.headline
Абай адам болмысы туралы

# data[].attributes.subject
Абай адам болмысы туралы

# data[].attributes.body
Бұл мақалада Абайдың адам болмысының ерекшелігін және адамға тән қасиеттер жайында айтқан. Абай жетінші қара сөзінде былай деген: "Дүниенің көрінген һәм көрінбеген сырын түгелдеп, ең болмаса денелеп білмесе, адамдықтың орны болмайды. Оны білмеген соң, ол жан адам жаны болмай, хайуан жаны болады. Әуелде құдайтағала хайуанның жанынан адамның жанын ірі жаратқан". Қазіргі заман жағдайына қарасақ атамыз айтқандай дүниенің көрінген, һәм көрінбеген сырын түгелдейтін, ең құрығанда денелеп білетін жастар, тіпті, үлкендер де көп емес. Себебі, қазіргі заманда бәрі бар, ол нәрселерге ойланып қажет емес, өйткені бәрі дайын тұр. Осының кесірінен келешек ұрпақ ойлана алмайтын сияқты. Сол үшін де өздігінен шешім қабылдайтын сәтке келгенде қате шешімдер, өзіне дұрыс жол таңдай алмай, не дұрыс не бұрыс екендігін көбіне ажырата алмай жатады. Осының кесірінен де, болашақта хайуаннан ерекшелігіміз болмай қалмаса болғаны. Жастар, келешек ұрпақ деп жатқаным олар елдің ертеңі. Сол үшін ең бірінші кезекте соларды ойлауымыз керек. Ал үлкен кісілерді де сынағанда Бауыржан Момышұлының "ертегі айтпайтын әжеден қорық...." деген сөзі есіме түседі. Қазір осы үлкендердің де, жастардың да дұрыс ойламауынан отбасындағы кикілжің, қоғам мен адам арасындағы үйлесімнің болмауы пайда болады деп ойлаймын.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
"Мұның біріншісі - қазақ халқының, есте жоқ ескі заманнан жиып, өсіріп келген өз даналығы, ауызша әдебиет қоры.... Екінші бір қол артқан қазынасы араб, парсы, түрік тіліндегі Шығыстың көркем классик поэзиясы. Үшінші үлкен өнер, мол азық алған зор саласы - орыс халқының мәдениеті және сол арқылы Еуропа мәдениеті". Осылай алдымен өз халқының рухани құндылықтарын бойына сіңірген Абай әлемдік мәдениеттің қол жеткен озық үлгілерін талғаммен, таңдаумен және өзі өмір сүріп отырған қоғам мен туған халқының өзіндік ерекшеліктерін ескере отырып қабылдады.

XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX ғасырдың басы Ресей империясының Қазақстанды отарлау саясатының тереңдей түсуімен ерекшеленді. Қазақтың елі де, жері де өзгенің қолына көшті. Сөйтіп отаршылдық саясаты ешбір елмен салыстыруға келмейтін патшалық Ресей қазақ даласын саяси дербестік пен табиғи даму жолынан айырды. Жергілікті халық тілінен, діні мен ділінен алыстауға бет алып, қоғамда күрделі де қайшылықты өзгерістерге жол ашылды. Ұлттық намыс пен сана-сезім, мәдениет мен ата салт аяқасты етілді. Содан хакім Абайдың "Тоғызыншы сөзде" "Мен өзім тірі болсам да анық тірі де емеспін. Әншейін осылардың ызасынан ба, өзіме өзім ыза болғаннан ба, яки бөтен бір себептен бе? - еш білмеймін. Сыртым сау болса да, ішім өліп қалыпты" деп жазуы немесе "Жиырма төртінші сөзіндегідей", "Өстіп, жер жүзіндегі жұрттың қоры болып, бірімізді біріміз аңдып өтеміз бе? Жоқ, қазақ ортасында да ұрлық, өтірік, өсек, қастық қылып, өнерді, малды түзден, бөтен жақтан түзу жолмен іздеп, өрістетерлік күн болар ма екен?" деп уайымдады, халқын өркениетке жетелер түзу жолды армандады.

Осындай жағдайда "мыңмен жалғыз алысқан", өмірінің саналы бөлігін болыстық пен ел билеудің түрлі тағдырлы тірлігін басынан өткізген, талайдың мінез-құлық пен іс-әрекеттерін көзбен көріп, құлақпен естіген, санамен саралаған Абай шығармаларының басты тақырыбы, негізгі нысанасы өз кезіндегі феодалдық патриархалдық қоғам, оның басты тұлғасы адам болды.

Хакім Абайдың өз заманындағы қоғамды тереңірек білуіне, оның өзекті мәселелеріне жауап беруіне Батыс ойшылдарының әсер еткенін, оның өзінің әрі інісі, әрі ең сүйікті шәкірті Шәкәрім Құдайбердіұлына ағылшынның атақты әлеуметтанушысы Герберт Спенсердің шығармаларын оқуды ұсынуы тегіннен тегін емес еді. Ұлы Абай қоғамның саяси қырын да терең түсінді, бірақ оның өзіне аса жақын, күн өткен сайын қайшылығы күшейе түскен рухани жағын мұрат еткен сияқты. Содан "Мақсатым тіл ұстартып өнер шашпақ, Наданның көзін қойып көңілін ашпақ..." деген өлең жолдарындағы асыл тұжырымды қарасөздерінің де азаматтық кредосы етті. Біз осы жанрдағы Абайдың адам болмысына қатысты кейбір ойларына ғана қысқаша жүгініп отырмыз.

Алдымен мына жайларға назар аудара кетейік. 1890 жылдары ақындықтың асқақ шыңына шыққан, ойшылдық кемелі толысқан, алайда өз сөздерімен айтқанда, ер ортасы жасқа келген, қажыған, жалыққан, істерінің баянсызын, байлаусызын көрген, бәрі қоршылық екенін білген Абай ақындық асқақ қуатына мақсатты түрде қарасөз жанрын серік етеді. Мұның үстіне Ділдадан туған екінші ұлы Әбдірахман 1894 жылы науқасқа ұшырап, 1895 жылы қайтыс болғаннан кейін әке болмысында үлкен күйзеліс кезеңі басталады. Осы жылдары жазылған жиырма жеті өлеңнің он үші Әбдірахманға арналды. Қайғы сәл басылып, 1896 жылы жиырмадай өлең, араға бір жыл салып, 1898-1899 жылдары 15 өлең жазады. Содан 1903 жылға дейінгі төрт жылда барлығы 11 ғана өлең жазылған. Мұның барлығы төркінді мәселелер болатын.

Мәңгілік өсиет пен айрықша аманатқа тамылжыған қарасөз маржандарының ақ қағаз бетіне түскендеріне ғасырдан асты. Алайда олар дәл бүгін айтылғандай айқын, қазір жазылғандай жарқын, жарқырап тұр. Бұл, бір жағынан, ұлы Абайдың шынайы хакімдігін тағы да паш етсе, екінші жағынан, қазағымның да сонау заманнан тым ұзап кете қоймағанын байқатады.

Ұлы ойшыл ең бірінші адам болмысының бөлек туынды екеніне, сонан оның жанының хайуаннан ірі жаратылғанын түсіндіруден бастап, оған тән қасиеттер мен қажетті дүниелерге, оның ерекшеліктеріне, қоғамдағы қалыптасуы мен жетілуіне барынша назар аударады. Бұған өзінің бай өмір тәжірибесін, ақыл парасатын, хакімдік қаракетін бағыттаған. 1891 жылы жазған "Жетінші сөзінде": "Дүниенің көрінген һәм көрінбеген сырын түгелдеп, ең болмаса денелеп білмесе, адамдықтың орны болмайды. Оны білмеген соң, ол жан адам жаны болмай, хайуан жаны болады. Әзелде құдайтағала хайуанның жанынан адамның жанын ірі жаратқан..." деп адамзат қауымын хайуандар дүниесінен бөлек екенін, оның ерекшеліктерін көрсетеді. Осы ойды әрі қарай жетелей, тереңдете түсіп: "Жас бала да анадан туғанда екі түрлі мінезбен туады: біреуі - ішсем, жесем, ұйықтасам деп тұрады. Бұлар - тәннің құмары, бұлар болмаса, тән жанға қонақ үй бола алмайды, Һәм өзі өспейді, қуат таппайды". Ал "көзі көрген, құлағы естігеннің бәрін сұрап, тыныштық көрмейді" және "білсем екен, көрсем екен, үйренсем екен" дегендердің барлығы жан құмары екенін атап көрсетеді. Бірақ осы адам жанының өз-өзінен өсіп, жетілмейтіндігі мен күрделілігі "Он тоғызыншы сөзде" былайша айтылған: "Адам ата-анадан туғанда есті болмайды: естіп, көріп, ұстап, татып ескерсе дүниедегі жақсы жаманды таниды-дағы, сондайдан білгені, көргені көп болған адам білімді болады" дейді. Сонымен қатар әрбір естіген нәрсенің жеке өзі ештеңеге жарамайтыны, сол естілерден естіп, жақсы нәрселерді ескеріп, жаман дегеннен сақтанса, сонда ғана оны естігені іске жарайтын адам десе болатыны ескертіледі. "Естілердің айтқан сөздерін ескеріп жүрген кісі өзі де есті болады" деп адамды өсуге, жетілуге жетейлейтін, кемелдікке келтіретін жолдар көрсетілген.

Абай "Қырық үшінші сөзінде" бұрын айтылған адам баласының екі нәрсемен: "бірі - тән, бірі - жанмен" ерекшеленетінін, бірақ қайсысы еріксіз болатын табиғи, туа біткен, қайсысы еңбекпен табылған қасиеттер екенін білу керектігін тағы да ескерте отырып, адамзат өмірінде кәсіби қасиеттер болып саналатын ақыл, ғылым күшімен көрмегенді көреді, білмегенді таниды дейді. Ал "Көзбенен көріп, құлақпен естіп, қолмен ұстап, тілмен татып, мұрынмен иіскеп, тыстағы дүниеден хабар алады. Ол хабарлардың ұнамдысы ұнамды қалпыменен, ұнамсызы ұнамсыз қалпыменен, әрнешік өз суретіменен көңілге түседі" деуі осыдан. Бұдан әрі адамның есею, ақыл жинау үдерісінің аса күрделі екені, ол жүйелі ойды, жоғары жауапкершілікті, ерекше жинақылықты талап ететіні былайша суреттеледі: "Кімде-кім сырттан естіп білу, көріп білу секілді нәрселерді көбейте алса, ол - көп жиғаны бар адам: сынап, орындысын, орынсызын - бәрін де бағанағы жиған нәрселерінен есеп қылып, қарап табады. Бұлай етіп бұл харекетке түсінген адамды ақылды дейміз".

Өз замандастарының жетіле түсуін армандаған, оған жеткізетін асыл қасиеттерінің бірі жадының мықты болуына ерекше көңіл бөлген Абай "Отыз бірінші сөзінде": "Естіген нәрсені ұмытпастыққа төрт түрлі себеп бар: әуелі - көкірегі байлаулы берік болмақ керек; екінші - сол нәрсені естігенде я көргенде ғибрәтлану (үлгі алу) керек, көңілденіп, тұшынып, ынтамен ұғу керек; үшінші - сол нәрсені ішінен бірнеше уақыт қайтарып ойланып, көңілге бекіту керек; төртінші - ой кеселді нәрселерден қашық болу керек". Бұл айтылғандар адамды өсіретін, қалыптастыратын, тұлға ретінде әлеуметтену, толысу үдерісіне жетелейтін қағидалар мен ұстанымдар. Ал "ой кеселдері" деген, Абай атап көрсеткендей, "уайымсыз, салғырттық, ойыншы күлкішілдік, я бір қайғыға салыну, я бір нәрсеге құмарлық пайда болу секілді. Бұл төрт нәрсе - күллі ақыл мен ғылымды тоздыратұғын нәрселер". Бұлар - адам баласын өсірмейтін, өшіретін өріссіз әдет, бүкіл қоғамды кері кетуіне ықпал ететін зиянды тірлік.

Абай өзінің көптеген қарасөздерінде адам тәрбиесіндегі еңбектің рөліне ерекше мән берді. Жоғарыда айтылған қарасөздердегі ойлардың да негізі еңбекте, ақылды әрекетте жатыр. "Екінші сөзінде" өз елін солтүстік, оңтүстік көрші жатқан аймақтармен, көрші халықтармен салыстыра отырып, олардың артықшылықтары өнерлерінде, кәсібінде, сауда-саттықпен айналысуында екенін атап көрсетеді. "Еңбек етіп, мал табудың да жөнін солар біледі, салтанат, әсем де соларда", "Оның бәрі - бірін-бірі қуып қор болмай, шаруа қуып, өнер тауып, мал тауып, зор болғандық әсері" деп өзге елдердің өнегелерін үлгі етті. Ал "Жиырма тоғызыншы сөзінде" қазақтың "Жарлы болсаң, арлы бол" дегенін қолдай отырып, "Ардан кеткен соң, тірі болып жүргенің құрысын" деп арсыздықты өліммен теңгеріп, ал жаныңды қинап, маңдай теріңді төгіп, еңбекпен мал табу - "ар кететұғын іс емес" екенін ескертеді. "Тыныш жатып, көзін сатып, біреуден тіленбей, жанын қарманып, адал еңбекпен мал іздемек - ол арлы адамның ісі" деп алдыңғы ойды күшейте түседі. Абай бұлармен шектелмей, еңбектің мақсат мұратына "Отыз жетінші сөзде" былайша арнайы көңіл бөледі: "Өзің үшін еңбек қылсаң, өзі үшін оттаған хайуанның бірі боласың, адамшылықтың қарызы үшін еңбек кылсаң, Алланың сүйген құлының бірі боласың". Ал "Төртінші сөзінде" "Қулық саумақ, көз сүзіп, тіленіп, адам саумақ - өнерсіз иттің ісі" деп адам болмысына қайшы қасиеттерді барынша өткір, аяусыз сынаса, "Әуелі құдайға сыйынып, екінші өз қайратыңа сүйеніп, еңбегіңді сау, еңбек қылсаң, қара жер де береді, құр тастамайды" деп адал еңбекті марапаттады, халықты осы еңбекке шақырды, үндеді.

Қалың халық арасында көп болып, талайлардың тағдырына көз жіберіп, ой тоқтатқан ұлы ойшыл қазақ даласындағы барлық жақсылықтың, жаңалықтың жаршысы болып, адамды "ақыл, білім, ар, мінез" арқылы жоғары дәрежеге көтеріп, асқақтататындай қоғамның прогрессивті дамуын аңсады, армандады, соның жолын іздеді. "Ақылды кісі мен ақылсыз кісінің, менің білуімше белгілі бір парқын көрдім" деп басталатын "Он бесінші сөзінде" адам баласы пенде болып жаратылғаннан соң дүниедегіні қызық көрмей жүре алмайтынын, алайда есті адамның орынды іске қызығып, құмарланып іздейтінін ескертіп, ал "Есер кісі орнын таппай, не болса сол бір баянсыз, бағасыз нәрсеге қызығып, құмар болып, өмірінің қызықты, қымбатты шағын ит қорлықпен өткізіп алады екен" дейді. Сонымен қатар "Егерде есті кісілердің қатарында болғың келсе, күнінде бір мәрте, болмаса жұмасында бір, ең болмаса айында бір, өзіңнен өзің есеп ал!" деп жинақылыққа, жүйелілікке, реттілікке, жауапкершілікке жетелейді. Осылай өткенді салмақтап, өмірдің құнын бағалай білуді, оны "не білімге, не ахиретке, не дүниеге жарамды, күнінде өзің өкінбестей қылықпен" өткізе алдым ба, әйтпесе босқа кетті ме деп ақыл таразысына салуға кеңес береді, терең ойлылықты нұсқайды. Шынына келгенде, адам болмысы да осылай өседі, қалыптасады, жетіледі емес пе?

Абай адам үшін ең басты қажеттілікке білім мен өнерді жатқызды, сондықтан адамның жан азығы - білуге құмарлығы, бұл болмаса оның малдан айырмашылығы жоқ деп кесіп айтты. Білмекке құмарлықты қанағаттандыру - дүниенің көзге көрінген және көрінбеген қасиеттерін танып білу, іздену, сұрап білу, ғылымға ұмтылу, дүние сырын білу, бұлар көкірекке сәуле, көңілге сенім береді деп өмірдің адам болмысы үшін шынайы мән мағынасын айқындады. Ал өнер, ғылымды қайдан үйренуге, қалай білуге болады деген сұраққа өзінің "Жиырма бесінші сөзінде" ең жақын солтүстік көрші Ресейді өнеге тұтты: "Орысша оқу керек, хикмет те, мал да, өнер де, ғылым да - бәрі орыста зор. ...Оның себебі олар дүниенің тілін білді, мұндай болды. Сен оның тілін білсең, көкірек көзің ашылады". Онан әрі хакім ғылым мен өнердің - дүниенің кілті екенін, оны білгенге дүние арзанырақ түсетінін шегелеп айта отырып: "Турасын ойлағанда, балаңа қатын әперме, енші берме, барыңды салсаң да, балаңа орыстың ғылымын үйрет! Мына мен айтқан жол - мал аяр жол емес. Құдайдан қорық, пендеден ұят, балаң бала болсын десең - оқыт, мал аяма" деп ойын барынша жан-жақты, тиянақты түйіндейді. Алайда Абай орыстың тілін, оқуын, ғылымын білгенде оның пайдасына ортақ болумен қатар "зарарынан қашық болуды" да естен шығармауды ұсынды, ойсыз бас шұлғи беруден сақтандырды.

Шығармашылықтың алғашқы жылдарында-ақ Абай "Жасымда ғылым бар деп ескермедім" деп өкінген, іле шала "Ғылым таппай мақтанба", қоғамда өз орныңды "таппай баптанба" деп ескертіп, ғылым жолының ауыр екенін, оны жаны таза, ізгілігі мол жан ғана игере алатынын айтқан болатын. Бұл ойлар "Он сегізінші сөзінде" одан әрі дами түсті. "Тегінде адам баласы адам баласынан ақыл, ғылым, ар, мінез деген нәрселермен озбақ. Онан басқа нәрселермен оздым ғой демектің бәрі де - ақымақтық" деп ғылымды игеруді бүкіл адам баласының басты қасиеттерінің бірі ретінде атады. Әсілі ғылыммен қоғам да, адамзат баласы да ілгері жылжитынын, алға басатынын, ал ұлы Абайдың бұған "ақыл, ар, мінезді" жайдан жай қосып отырмағанын терең түсінген абзал. Бұл ойлар кімге болса да аса бір тағылымды дегіміз келеді.

Абай қазақ қоғамы осылай өзінің рухани дамуында түбегейлі өзгерістерді қажет етіп отырғанын және мұндай өзгерістер ең бірінші білім мен ғылымның арқасында ғана жүзеге асатынына өз қарасөздерінде қайта-қайта оралып отырды. Адам баласының білім арқылы өз ақыл ойын, дарын қабілетін, таным түсінігін, рухани өресін, адамгершілік пен имандылық қасиеттерін үнемі, тоқтаусыз жетілдіре, байыта түсетініне сенді, оған бойдағы бар күш-жігерді мақсатты түрде жұмсап отыруды қажет деп санай отырып, "Отыз сегізінші сөзінде" күллі адам баласын қор ететін ортақ үш нәрсенің барын, содан қашудың қажетігіне кеңірек тоқталады. "Күллі адам баласын қор ететін ортақ үш нәрсе бар. Сонан қашпақ керек. Әуелі - надандық, екінші - еріншектік, үшінші - залымдық деп білесің" деумен шектелмей, автор олардың ішкі себеп-салдарларын жан-жақты ашып берді. "Надандық - білім-ғылымның жоқтығы, дүниеден ешнәрсені оларсыз біліп болмайды. Білімсіздік хайуандық болады" деген ойын: "Надандықтың кесапаты әр жерде-ақ маңдайымызға тисе де, ата жолдасымыз болған соң, біз де қиып айрылмай келеміз. Олжалы жерде үлестен қағылғанымыз - бәрі надандық кесапаты. ...Дүниеде ерге теңдік, кемге кеңдік, азды көпке теңгеретін ғылым менен өнерді, елсізді елдіге теңгеретін, жоқты барға теңгеретін ғылым менен өнерді керек қылатын қазақ аз" дегенмен жалғасыра түсті, замандастарын ойға алып налыды.

Ал "Еріншектік - күллі дүниедегі өнердің дұшпаны. Талапсыздық, жігерсіздік, ұятсыздық, кедейлік - бәрі осыдан шығады" деп Абай бар әлеуметтік кеселдің қайнар көздерін көрсетеді. "Залымдық - адам баласының дұшпаны", сондықтан ол адамды әлеуметтік топтан айырып, хайуандар, тіпті, жыртқыштар әлеміне қосады дейді. Бұдан ащы айту мүмкін емес. Ал қазір осы Абай айтқан сөздерге ғасырдан асқанда, өз тізгініміз өзімізде тәуелсіз ел атанғанда жоғарыдағы надандық, еріншектік, тіпті зұлымдықтан құтыла алдық па, әлде бұл құбылыстар түрлі көріністерге ие болды ма? Әсілі жаппай сауаттылық пен өркениеттің белгілі дәрежесі қоғамдағы бұл көріністерді жоя алмайтын сияқты. Бүгінгі қоғамдағы қылмыскерлер арасынан бірде бір сауатсызды, сана сезімнен артта қалулықты табу қиын болары сөзсіз. Міне, тәрбиесіз білім қауіпті деген әл-Фараби ұстанымының мәні осында жатыр. Күллі адам баласын қор ететін үш нәрсе туралы ойлары Абайдың бір жағынан қазақты қаншалықты сүйе алса, соншалықты оның қайшылықты жайларын сынай да алғанын көрсетсе, екінші жағынан хакім Абайдың әлемдік деңгейдегі ойшыл екеніне тағы бір таптырмас дәлел бола алады.

Біз әңгіме объектісі етіп отырған қарасөздердің кез келгені тағылымды, адам болмысының сан қырларын ашады. Дегенмен "Он жетінші сөзді" адам болмысын қалыптастыруда ерекше мағыналы, айрықша мазмұнға бай дегіміз келеді. Шіркін осыларды терең түсініп, әркім өмірлік мұрат етсе, бақыты алдынан шығар еді. Абай осында адамның келесідей асыл қасиеттеріне тіл бітіріп, сан жетпес үлгі өнеге, өсиет ұсынады. "Қайрат, ақыл, жүрек үшеуі өнерлерін айтысып, таласып келіп" әрқайсысы өзінің ерекшеліктерін, өзгеден артықтығын айтып, өздерінің мәртебелерін көтере отырып, ғылымға жүгініпті, сонда ғылым үшеуінің де сөздерін, өзіндік артықшылықтарын атап көрсете келіп: "Осы үшеуің бір кісіден менің айтқанымдай табылсаңдар, табанының топырағы көзге сүртерлік қасиетті адам - сол. Үшеуің ала болсаң, мен жүректі жақтадым. Құдайшылық сонда, қалпыңды таза сақта, құдай тағала қалпыңа әрдайым қарайды деп кітаптың айтқаны осы, - депті". Бұл сөзден алар тәліміміз, біріншіден, тірлікте бірліктің, түсіністіктің және үйлесімділіктің қажеттігі. Екіншіден, ұжымдық іс-әрекет, бірлесе, тұтаса қимыл жасау - берекелі тірліктің бастауы. Үшіншіден, тазалық, қалпыңның тазалығы - адами болмысыңның асылдығы мен құндылығы.

Мұның барлығы өз кезіндегі феодалдық патриархалдық қоғамның басты құндылығы - адам, жәй ғана адам емес, рухани тұрғыда кемелденген толымды адамның, Абайдың арманындағы толық адамның іргетасы, соның бойына қажет асыл қасиеттер болатын. Ал кемел не толық адамның қоғамдағы орны қандай деген мәселеге де назар аудара кеткен артық емес. Соңғы кезде қазақстандықтардың ел өміріне белсенді араласуға, шешім қабылдау үдерісіне қатысуға ынтасы артып келеді. Бұл жайдан жай емес. Президенттің "Халық үніне құлақ асатын мемлекет" тұжырымдамасының болашағы мол. Мұны жетілдіре түсу азаматтық қоғамға барар жолымыз да, соны құрар амалымыз да дегіміз келеді. Тек бұл мәселеде шынайылық, тазалық, әділеттілік және батылдық қажет. Бұл - әділетті қоғам, мемлекет құрудың әлеуметтік тәсілдері, осындай қоғамның толық мүшесін қалыптастырудың да құдіретті де таптырмас құралы.

Құдайға шүкір, халқымыз сан ғасыр күресіп, жеткізген тәуелсіздіктің отыз жылдығына таяп қалдық. Қоғамның барлық дерлік саласында үлкен өзгерістер жүріп жатыр. Әлемдік қауымдастықтан өз орнымызды ойып алдық. Алайда халқымыздың санасы Абай заманынан ерекше артып кетті дей алмаймыз. Мұның бірнеше себебі бар. Біріншіден, біз сан жылдар алдымен патшалық Ресейдің "бұратана" халқы болдық. Екіншіден, жалғыз партияның билігіне сүйенген кеңестік қыспақта болдық. Жеке билік ешуақытта жақсылыққа бастаған емес. Үшіншіден, тәуелсіздік алғанымызға отыз жылдай болса да, тәуелсіздік алдымен сананың тәуелсіздігі екенін терең түсіне алғанымыз жоқ.

Адам болмысын, оның жеке асыл қасиеттері туралы көп толғанған, ылғи да толғаныс үстінде болған, қазақ қоғамы үшін келешек ғасырларға, бүкіл адамзатқа қызмет ететін мол мұраның иесіне айналған Абайды тану, оның шыңына көтерілу, оның ұлылығын, нағыз ойшылдығына терең бойлау - аса маңызды мәселе. Әсіресе, Абай танымындағы адамның әлеуметтену үдерісін білу, зерттеу, бүгінгі тәуелсіз елімізді тұғырлы ете түсуде адам факторының ерекше маңызды екеніне көңіл бөлу қажет-ақ. Осы бағытта Абай академиясы арқылы өткен рухани һәм тарихи құндылықтарымызды сонау әл-Фарабиден бастап Алаш ардақтыларының ұлы мұраларын кеңінен зерделеуге, терең де жан-жақты насихаттауға бет бұрсақ, ұтарымыз көп болар еді. Бұл алдымызда тарихына отыз жыл толатын тәуелсіздігімізді тұғырлы етуімізге де мүмкіндіктерді байыта түсер едік.
Әбдіжәлел Бәкір, саяси ғылымдар докторы, профессор

# data[].attributes.attachment_link.title
Абай адам болмысы туралы

# data[].attributes.attachment_link.description
"Мұның біріншісі - қазақ халқының, есте жоқ ескі заманнан жиып, өсіріп келген өз даналығы, ауызша әдебиет қоры.... Екінші бір қол артқан қазынасы араб, парсы, түрік тіліндегі Шығыстың көркем классик поэзиясы. Үшінші үлкен өнер, мол азық алған зор саласы - орыс халқының мәдениеті және сол арқылы Еуропа мәдениеті".

# data[].attributes.headline
Жыраулар дүниетанымындағы еркіндік мәселесі.

# data[].attributes.subject
Жыраулар дүниетанымындағы еркіндік мәселесі.

# data[].attributes.body
Экзистенциализм бағыты жеке тұлғаның өзін, өз мәнін таңдаудағы еркіндікке ие болуын құптайды. Бұл бағыттың негізгі ойшылы Жан Поль Сартр адам ішкі әлемінде ешкімге де, ештеңеге де бағынбайды деген. Сонда еркіндік- сана еркіндігі, тұлғаның рухани-адамгершілік көзқарасының еркіндігі. Адам бұл дүниеге еркін болып келген жоқ. Ол еркіндікті өзі жеңіп алу керек.
Қоғам еркіндігі туралы мәселеде «еркіндік» тәуелсіздік, егемендік, азаттық, бостандық ұғымдармен астасып кетеді. Сондықтан, еркіндік категориясының қазақ қоғамындағы хандардың ролі зор екендігін, ел мүддесі мен азаттығы соған тікелей байланысты болатындығын ескеріліп, оның осы мәселедегі ақыл-парасаттылық деңгейі мен әрекеттері маңызды рөл атқарды. Сол үшін де қазақ хандары қастарына ақылшы, кеңесші жыраулар, ақындарды алып жүрген. Себебі, қазақ тарихында ақын-жыраулар, шешендердің сөздері еркіндіктің көрінісі. Себебі, ешқашан оларға сөзге тиым салынбаған. Қазақ халқы үшін сөздің құдіреті күшті болған. Өлең, тауып айтылған сөз арқылы көптеген саяси, әлеуметтік мәселелерді шешіп отырған. Жыраулар кезінде жерге қауіп төнген жаулар көп болған. Қазақ халқы әрқашан да еркін болуды, еркіндікті сақтауды қалаған.
"Еркіндік - адамды өзіне бағындыруға тырысатын сыртқы құбылыстарды жеңу".

# data[].attributes.headline
Тәуелсіз Қазақстан тарихы. 5 том

# data[].attributes.subject
Тәуелсіз Қазақстан тарихы. 5 том

# data[].attributes.body
«Мәңгілік Ел» идеясы қазақ халқы тарихының қай кезеңдегі болмасын басты мәселесі болып отырған. Осы мәселеге қазақ халқы тарихында «Мәңгілік Ел» құруға тырыспаған, жауап іздемеген батырлар, шешендер мен көсемдер, хандар мен билер, халық арасынан шыққан даналардың тарихта үнемі болып тұрғаны белгілі. Бүгінде осы сұраққа жауап іздеу үрдісі әлі жалғасуда. Заман өзгерді, соған сәйкес жауаптың бағыты мен мазмұны да өзгерді. Еліміздің тұңғыш президенті бұл мәселені қойып, оны идея, тұжырым ретінде халыққа ұсынды. Ендігі мақсат осы мәселені дұрыс шешу, оның әлеуметтік-философиялық, тарихи-мәдени, саяси-экономикалық негіздерін жасау. Ең басты философиялық ұстаным - ол қазақ халқының осы идеяны ұғынып, оны сана мен ой арқылы сезініп, соның жолында бірге қадамдар жасау, патриотизммен ат салысу, еліміздің азаматы, қазақ ретіндегі өміріндегі басты бағыты ретінде қабылдап, оны үнемі білім және рухани құндылықтармен тең іске асыруында. «Мәңгілік Ел» - ұлттық дүниетанымның басты бағыты және қайнар көзі. Оның ішкі мазмұны үнемі даму, өзгеру, жаңғыру арқылы жүріп отырады.
«Мәңгілік Ел» идеясын ұлттың тарихынан бөліп қарау мүмкін емес. Себебі, бұл мәселе қазақ қоғамы үшін қашанда өзекті.

# data[].attributes.headline
34-қара сөз. Өмір жайлы

# data[].attributes.subject
34-қара сөз. Өмір жайлы

# data[].attributes.body
Абай Құнанбаевтың қай қара сөзін алып қарасақ та бүгінгі заман көрінісіне саятын құбылысқа тап боласың, қай жағдай болмасын Абайды толғандырмай қоймағанын байқаймыз. Осы тұста сондай тақырыптың бірін "Өмір жайлы" деп алғым келді. 34-қара сөзде адамның өмңрге келуіндегі, оны саналы не санасыз сүруіндегі, ақырғы миссиясы мен барар жері жайлы терең мағыналы ой түюге болады. Біз, адамдар, өлімнің түбі келетінін және мезгілін айтып келмейтінін де білеміз, біле тұра жайбарақат, өмірге 2 келетіндей сүре береміз. Сол санаулы ғұмырымызда да өз-өзімізді алдап, қандай сеніммен өмір кешіп жүргенімізге мән де бермейміз, ол сенімді толық та ұстанбай, өзімізді "мұсылманбыз" деп, ақіреттен дүниені артық көріп, өлер шағымызда бәрі кеш екенін ұғынумен көз жұмамыз. Қара сөзді оқи отырып, мына сөздер есіме түсті: "Қазақтар белгісіз жағдайда тезірек жазым болып кетуді тілейді, себебі өлім жеткен шағында ойланып үлгермесем екен дейді. Ал егер, солай болып қалған жағдайда одан асқан қайғы жоқ. Осы ғұмырымда не істедім? деген сұрақ артынан қуалап келе береді, ал біз одан қашуға тырысамыз. Қашып үлгермей, көз жұмардағы ең ауыр қасіретті кешеміз." Өмірге келгендегі миссияңды түсінсең сенен асқан бақытты адам жоқ шығар, себебі сен өз өміріңе мән бере алдың, ал егер олай болмаса сұрақтан қашып, көз жұмар сәтіңнен қорқып бос өмір кеше бермекпіз.

# data[].attributes.attachment_link.title
Абайдың қара сөздері/Абайдың отыз төртінші қара сөзі — Уикикітап

# data[].attributes.attachment_link.description
Жұрттың бәрі біледі өлетұғынын және өлім үнемі қартайтып келмейтұғынын, бір алғанды қата жібермейтұғынын. Қазақ осыған да, амал жоқ, нанады, анық өз ойына, ақылына тексертіп нанбайды. Және һәмманы жаратқан құдай бар, ахиретте сұрау алады, жамандыққа жазғырады, жақсылыққа жарылғайды, жазғыруы да, жар…

# data[].attributes.headline
Мақала - "Мышление как высшая форма познавательной деятельности человека". Автор-Саидова З.Х.

# data[].attributes.subject
Мақала - "Мышление как высшая форма познавательной деятельности человека". Автор-Саидова З.Х.

# data[].attributes.body
Адамды саналы жануар дейміз,
және дәстүрлі интеллигенция өкілдері
екенін әрқашан ерекше атап өтеміз. Дегенмен
ақылдың не екенін анықтау оңай емес,
және ойлау деген ерекше психикалық процестің айырмашылығы мүмкін болатын ойлар тізбегінен
ойлау сияқты нәтижелерге әкеледі. Адамдарда қарапайым психикалық процестердің арасындағы үлкен айырмашылық өткен тәжірибенің бір бейнесін екіншісінің көмегімен шақыру, яғни адам өмірге келген сәтінен бастап барлық болған сәттер түпсанада қалып, әрі қарайғы өмірінде болып отырған жағдайларда бейсаналы түрде   бір бірімен байланысып отырады.
Ал егер  бұрын-соңды көрмеген, ешнәрсе болмаған нақты деректермен байланысқа түседі. Ойлау бізді күтпеген тосын жағдайлардан құтқарады,
біздің барлық қарапайым «ассоциативті даналығымыз» мен «біліміміз» ортақ болатын жағдайлар
бізді жануарлардан айырмашылық етеді . Ойлау - танымдық қабілетінің ең жоғарғы
процессі. Адамның ойлауы (ең төменгі формаларда ол жануарларда да бар) шығармашылық деп те түсінуге болады. Ойлаудың басқа психологиялық процестерден айырмашылығы да сол, ол әрқашан проблемалық жағдайдың болуымен және осы міндет қойылған жағдайлардың белсенді өзгеруімен байланысты. Ақпаратқа негізделген ойлауда белгілі бір теориялық және практикалық қорытындылар жасалады.

# data[].attributes.attachment_caption
Абайдың ұлттық сана туралы ұғымы

# data[].attributes.headline
Қоғамның жалпы ұлтты

# data[].attributes.body
Қоғамның жалпы ұлттық санасының қалыптасуы, оның тарихы мен халқының білімі, ой санасы мен өнер және дәстүрді дәріптеуімен байданысты. Әрбір ұлттың саналы екенімен, қоғам деңгейін халқының осы бір ұлттық сапаларымен байланыстырып білуге болады. Абайдың  "енеңді ұрайын, кең қолтық, шүлдіреген тәжік, Арқадан үй төбесіне саламын деп, қамыс артқан, бұтадан қорыққан, көз көргенде "әке-үке" десіп, шығып кетсе, қызын боқтасқан, "сарт-сұрт деген осы" деп. Ноғайды көрсе, оны да боқтап күлуші еді: "түйеден қорыққан ноғай, атқа мінсе – шаршап, жаяу жүрсе – демін алады, ноғай дегенше, ноқай десеңші, түкке ыңғайы келмейді, солдат ноғай, қашқын ноғай, башалшік ноғай" деп. Орысқа да күлуші еді: "ауылды көрсе шапқан, жаман сасыр бас орыс" деп айта отыра қоғамымыздың ең осал, ең өзекті проблемасын көрсеткен. Шыныменде бұл 1 ғасыр бұрын айтылса да әлі күнге дейін өзекті, кемшілікті өзімізден емес басқадан іздеп ,шет  елге еліктеу халқымыздың рухани санасымен мәдениетінен айыратын күш сияқты. Сондықтан да әрбір адам  санасымен істеп жатқан істеріне мұқияттылықпен мән берсе есті болса, сонда ғана жақсармақ. Осы сәтте  "Қазаққа ес кіргенде Абайдың қара сөздері ескіреді" деген халық сөзі еске түсіреді. Абайдың  қара сөздері әлі де өзекті сондықтан да халқымыздың әлі де үйренері көп.

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Үмбетқан Сәрсембин

# data[].attributes.attachment_link.title
Абайдың ұлттық сана туралы ұғымы

# data[].attributes.attachment_link.description
Қашанда ойшыл адамдардың көңіл бөлетін мәселесі адам мен қоғамның болмысына бағытталып отырған. Қоғам мен адам болмысының негізінде ел мүддесі, мемлекет құрушы ұлттың болашағына қатысты мәселелер тұр. Ұлттың ішінен шыққан тұлғалар тарихта бұны ескермей өткен емес. Ұлттық тәрбие, рухани өмір, ортаның…

# data[].attributes.headline
Ф.Вольтер. Дерексіз философ

# data[].attributes.subject
Ф.Вольтер. Дерексіз философ

# data[].attributes.body
Берілген материалдан маған ой салған және ұнаған ой - адам еркіндігі туралы болды. Автор: "өзіңнің құмарлықтарыңды басу үшін менің ақылым ондағы қателерді сездірсе, сонымен бірге осы істің алдында сезілетін қауіптілік күшпен менің ындынымды жеңсе, сол еркіндік" деп жазған. Мен үшін де нағыз еркіндік осы деп санаймын. Нәпсіден еркін болу, оған бағынбау, адамдық болмысыңды еркін сақтап қалу. Дәл осы еркіндікті қазіргі заман мүлде басқаша түсінуде. Сол үшін де табиғат заңына симайтын іс-әрекеттерге барып, ойына келгеннің бәрін істеуде.
Келесі мәселе интеллект ұғымы болып табылады. Автор интеллекттің мәңгілік және шексіздігін айтады. Қазіргі заман қарқынымен адамның интеллектігін, ақылын мәңгі сақтай алуымыз екіталай сияқты. Себебі, қазір ақпарат көздерінің орасан зор көптігінен адамдар өздігінен ойланудан қалған секілді. Ал болашақта адамның ақылы мен ойлауы хайуаннан ерекшелігі болмай қалуы да мүмкін.

# data[].attributes.attachment_link.title
Ф.Вольтер. Дерексіз философ

# data[].attributes.headline
Хосе Ортега-и-Гассет. Адам болу дегеніміз....

# data[].attributes.subject
Хосе Ортега-и-Гассет. Адам болу дегеніміз....

# data[].attributes.body
Адамның жануардан айырмашылығы бұл оның ойлау қабілеті. Жануарлар үнемі белгілі бір қорқыныш сезімімен, соны ойлаумен өмір сүреді. Ал адамдар сыртқы ортасында не болып жатқанына қарамастан өз ойын басқара алады. Адам баласы өзінің ішкі жан дүниесіне үңілуіне мүмкіндігі бар. Сыртқы факторлардан болып жатқан оқиғалардан ойын тәуелсіз қыла алуы - адамның ғажайып қасиеттерінің бірі деп ойлаймын.
Идеялар материалды зат емес. Адамның идеялары оның ішкі жан дүниесін көрсетеді. Адам өзінінің өмір сүру сапасын, жағдайын өзгерту үшін жоспар құрады. Сол арқылы көбірек бостандыққа қол жеткізеді.
Іс-әрекет алдын ала ойланғаннан кейін жүзеге асады.  Ал өз-өзінді тану әрқашан болашақ іс-әрекеттің бастамасы болып табылады. Біз ойлау үшін өмір сүрмейміз, керісінше өмір сүру үшін ойлаймыз.  Хосе Ортега-и-Гассеттің ойы бойынша адам ойлау арқылы өмір сүреді. Мен оның адамның ойлау қабілеті туа біткен қасиет емес екені туралы тұжырымдамасымен келісемін. Өйткені алғашқы адамдардың қалай өмір  сүргенін еске түсіретін болсақ, олар аса қиыншылықпен, тәуелділікпен өмір сүрді. Уақыт өткен сайын адамзат өмір сүру сапасын жақсартудың жолын іздеуде. Әр заманда жаңадан дүниеге келген сәбилер қоршаған ортасынынан ақпарат алып, өмір сүруге дағдыланады. Ойлау қабілетін балалар ересектерден үйренеді. Әртүрлі өмірлік жағдайларда шешім қабылдап, таңдауға иеленеді. Заманауи уақытта әр адам ойлану қабілетін қолдануына тура келеді. Ол үнемі өзінің психикалық жағынан дамуын басқарып, өз өмір жолын құрастырады. Бұл - жақсы өмір сүрудің жалғыз жолы.

# data[].attributes.headline
К.Ясперс. Әлем

# data[].attributes.subject
К.Ясперс. Әлем

# data[].attributes.body
К. Ясперс адам өмірге дайындығы екі түрлі тәжірибеден тұратынын пайымдады. Біріншісі - ол Құдайдың бізге қолжетімсіздігі. Егер Құдай туралы барлығын білетін болсақ, ол бізден алыстайды. Екіншісі – дүниедегі Құдайдың тілімен байланысты тәжірибе: болмыс дүние өз алдына болмыс емес. Осы дүниенің болмысы ол Құдайдың болмысы туралы сан түрлі тілдердің болуына байланысты, осы болмыстың тек бір жақты болмауында. Мен бұл пікірмен келісемін. Өйткені біздің осы әлемге келуіміздің себебі Құдайдың кім екенін өзіміз іздеп табуымыз болып табылады. Бұл - Құдайдың адамға берген белгілі бір сынағы. Себебі әлемде неше түрлі діндер, бағыттар бар. Олардың қайсысы шындық екенін табу-біздің болмысымыздың міндеті деп ойлаймын. Егер бәрі дайын және шындық дәлелденген болса, біздің болмыстың мәні болмас еді. Адам өмір сүру болмысында Құдайға сену арқылы үміт іздеп, бұл құбылысқа бір мағына береді. Дүние жоғалып кететін нәрсе болса, Құдай мен болмыс мағынасы мәңгілік.

# data[].attributes.attachment_caption
М. Хайдеггер онтологиясының негізгі ұғымдары

# data[].attributes.attachment_link.title
М. Хайдеггер онтологиясының негізгі ұғымдары

# data[].attributes.attachment_link.description
Ол Құрлықтық философия (Continental philosophy) дәстүріне мұрагерлік етіп, өз ғұмырында таңдаулы, әрі таласқа толы еңбектер жазды. Әсіресе оның «Болмыс және уақыт»

# data[].attributes.headline
Адам болмысы және адам санасындағы  қазіргі қоғам мәселелері.

# data[].attributes.subject
Адам болмысы және адам санасындағы  қазіргі қоғам мәселелері.

# data[].attributes.body
Адам болмысы жайлы сөз қозғағанда оның санасынан бөліп қарастыра алмаймыз. Менің осы тақырыптарды зерттеу барысындағы қазіргі қоғамдағы болып жатқан өзекті мәселерін қозғамақпын. Бірінші мәселе адам болмысы  жайлы мені ғана емес бүкіл қазақ қоғамынының болмысы мен дәстүріне сай келмейтін адамилық болмысқа қарсы шығу немесе бас тарту. Мысалы, жыныс ауыстыру, ер адамның өз қасиеттері мен міндеттерінен және әйел адамның қоғамдағы рөлі ер адаммен ауысуы. Бұның барлығы неден болып жатыр қоғамымыздың өз болмысынан айырылуына не себеп? кім кінәлі? түп тамыры қайда? қай жерден қателік жібердік?  Осы сұрақтардың барлығы мені қоғамымыздың санасымен еріксіз байланыстырды.

Қоғам санасының деңгейі  оның рухани дәстүрлері мен тілімен, және тарихымен көрініс табады. Осы тұста Қытай немесе Жапон елдерін алып қарайтын болсақ, олар дамумен қатар, өзінің салт-дәстүрлерімен, мәдениетінің сақталуымен, құрметімен ерекше көзге түседі. Бұл олардың санасының , сыни ойлай алуының  көрінісі. Ал бізідің қоғам ше? Сыни ойлай ала ма? Біздің қоғамның деңгейі қандай?
осы ретте әрбір бұл сұрақтың жауабын іздеген адам "мен сыни ойлай аламын ба?" деген сұраққа жауап беруі керек секілді?

# data[].attributes.headline
Ф.Вольтер. Дерексіз философ

# data[].attributes.subject
Ф.Вольтер. Дерексіз философ

# data[].attributes.body
Болмыс - менің түсінігімде осы дүниеде болу, өмір сүру. Ал әрі қарай адамдық ойлау қажеттіліктен туындайды. Яғни, болмысты қалыптастыру табиғи қажеттілік, тек әркімде әр түрлі деңгейде орын алады. Алайда, қажет деп таптым екен деп адам ойына келген заттың барлығы жүзеге асыра алмайтыны  да белгілі. Яғни, біз-адамдар шектеуліміз, еркін емеспіз. Жоқ, ол қазіргі қоғамдағы адамдардың айтып жүрген еркіндігі емес, табиғаттың заңындағы еркіндік, біз ойлай алу қабілеті арқылы табиғатта түсінілетін нағыз еркіндіктен келетін қауіп-қатерден сақтана аламыз, яғни өмір сүруге ұмтыламыз. Ойдың келуі, іске асуы, дамуы барлығын бақылайтын, барлық ойлар бір ғана Құдайдың қолында дегенге сенсек, ойлар жақсы не жаман деп бөлінсе, екі үлкен қарсылық бір арнаға тоғысуы ол мүмкін емес зат қой, осы құбылыс түсыныіксіз болып қала берді мен үшін.
Келесі Декарт теориясына мен де қарсы бағытты ұстанамын, егер расымен біз ойларымызбен бірге туылсақ онда ойларымызды толықтай басқара аламыз, ертең, 1 сағаттан кейін не болатынын, не ойлайтынымызды біліп отырамыз, ол заңдылық реалисттік өмірде олай жүзеге аспайды ғой

# data[].attributes.headline
Гнесеологиядағы тәжірибенің рөлі

# data[].attributes.subject
Гнесеологиядағы тәжірибенің рөлі

# data[].attributes.body
Сенсуализм танымдағы сезімнің шешуші рөлін мойындаса, рационализм сананың шешуші рөлін мойындады. Сенсуалисттер санада алдымен сезім арқылы өтпеген ештеңе жоқ деп сендірді. Негізінде бұл дұрыс, өйткені ақыл сыртқы дүниемен тікелей байланыспайды және дүние туралы барлық білімді сезім мүшелері арқылы алады, бірақ бұл жерде танудың тек бір бөлігін ғана қарастырған деп ойлаймын. Локк философиясында дуалистік сәттер болды, одан сенсуализмнің дамуы екі бағытта жүрді. Бір жағынан, оның ілімі 18 ғасырдағы Локк материалдарына қарағанда дәйекті түрде қабылданды, ал екінші жағынан ақыл өз білімін сезімдерден алады деп есептеді. Бірақ егер біріншісі сезімдердің артында осы сезімдерді тудыратын объектілер бар деп есептесе, екіншісі тек сезім арқылы түсіндірді. Жеке тәжірибеге қатысты Локк формуласын да сөзбе-сөз қабылдауға болмайды деп ойлаймын. Адамдар алғаш жасаған машиналар мен құрылғылар туралы сенсорлық тәжірибе алдын ала ақпарат бере алмады. Мысалы, өнертабыс құрылымы алдымен ойластырылып, содан кейін жасалынады. Демек, адамдар мұндай өнертабыстардан сенсорлық қабылдауды олар жасалғаннан кейін алады. Осылайша, біз сенсуализмнің шектеуінен өттік десек болады. Талқыланған дәлелдерді ескере отырып, адамның әлемді толық тануы үшін тәжірибенің маңыздылығын көре аламыз.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Философия Нового времени

Разработка методологии научного познания неизбежно привела к общим вопросам теории познания. Первый из философов Нового времени, кто стал систематически разрабатывать теорию познания как специфическую область философии, был английский философ Джон Локк (1632 - 1704).

Основную задачу своей философии Локк усматривает в том, чтобы доказать формулу сенсуализма "В разуме нет ничего того, чего бы раньше не было в чувствах". Он отвергает теорию врожденных идей Декарта и Лейбница и вместе с нею и формулу рационализма "В разуме нет ничего кроме самого разума".

Сознание ребенка, по его мнению, - это чистая доска (tabula rasa), и только благодаря опыту оно приобретает конкретное содержание. Опыт, по Локку, делиться на внешний и внутренний. Внешний состоит из осмысленных восприятий предметов, воздействующих на наши органы чувств. Он дает знание единичных свойств вещей и явлений, единичных связей и отношений, а также состояний нашей души.

Внутренний опыт или рефлексия - это самонаблюдение, "которому ум подвергает свою деятельность и способы ее проявления". Локк Дж. Опыты о человеческом разуме. Избранные философские произведения, т.1. - М.: 1960, с. 127 Посредством суммирования , сравнения и отвлечения впечатлений и идей разум устраняет из вещей и явлений то, в чем они различаются и, удерживая в памяти то, в чем они сходны, и образует общие понятия. Так, наблюдая красный цвет у многих предметов, разум образует понятие "красное", а удерживая в понятиях "человек", "животное", "растение" то, в чем они сходны - понятие "живое существо".

Локковская теория образование абстракций (общих понятий) соответствовала практике научного исследования XVII - XVIII в., ориентированного на собирание, регистрацию и упорядочение фактов. Не случайно ее поддержали Ньютон и многие другие естествоиспытатели и философы. Но в ней имелась существенная проблема: она могла считаться истинной, если признать, что все показания наших органов чувств - это точные копии, образы предметов и вещей.

Локк, исследуя эту проблему, вынужден был констатировать, что далеко не всегда нашему чувственному восприятию отвечают качества предметов (дальтоник не различает цветов, простудившись, мы теряем осязание и т.п.). Ища выход из этой трудности, Локк разделил все качества вещей на первичные и вторичные. К первым он отнес те, представления о которых не зависят от наших органов чувств (тяжесть, фигуру и др.). Ко вторым - те, представления, которые зависят (цвет, запах и др.). Но тогда получается, что представления о вторичных качествах создаются нашим разумом, и в нем есть что-то такое, чего нет в чувствах. Это непоследовательность сенсуализма явилась исходной предпосылкой с одной стороны субъективного идеализма Дж. Беркли, а с другой - скептицизма Юма.

Делись добром ;)

Похожие главы из других работ:

Локк оказал огромное влияние на европейских мыслителей последующего поколения. В. И Ленин отмечал, что Беркли, Дидро и многие другие "вышли из Локка" 18. На его работы опирались идеологи Северных Штатов Америки...

Джон Локк и его философские взгляды

Джон Локк родился 29 августа 1632 года в Рингтоне, что в графстве Сомерсет на юго-западе Англии. Рос он в левопуританской семье мелкого судейского чиновника, вставшего на сторону парламента против короля карла I...

Джон Локк и его философские взгляды

Джон Локк - английский философ Нового времени, работы которого относятся к эпохе реставрации в Англии, вошедший в историю в первую очередь как основоположник эмпирико-материалистической теории познания...

Понимающий метод философии как метод познания другого

При всем признании великой значимости сделанного И.Кантом нужно признать, что честь совершения антропологического поворота все же принадлежит Джону Локку...

Просветительские концепции воспитания

Учение французских материалистов о внутренней активности материи, о всеобщем характере движения было прогрессивным завоеванием философской мысли XVIII в. Однако, на этих воззрениях лежит печать механицизма. В XVIII в. химия...

Просветительские концепции воспитания

Д. Локк - известный философ и педагог XVII в. "И в политике, как и в религии, является сыном классового компромисса 1688 г.", - говорил о нем Ф.Энгельс...

Система философских взглядов Д. Локка, Д. Беркли, Д. Юма

Система философских взглядов Локка строится, как теоретико-познавательная концепция. Его онтологические воззрения обнаруживаются при решении им различных, но взаимосвязанных вопросов теории познания...

Система философских взглядов Д. Локка, Д. Беркли, Д. Юма

Проблему происхождения человеческих знаний Локк формулирует как проблему происхождения идей. Там где нет идей, нет и знаний. "Если спросят, - пишет Локк, - когда же человек начинает иметь идеи то верный ответ, на мой взгляд...

Собственность и её формы в философии

Джон Локк - британский педагог и философ, представитель эмпиризма и либерализма. Его идеи оказали огромное влияние на развитие эпистемологии и политической философии...

Становление рационалистической картины мира в западной Европе

Взгляды Томаса Гоббса на общество и культуру не были забыты. Свое дальнейшее развитие они получили в работах другого представителя английской философской мысли, принадлежащего к той же исторической эпохе, Джона Локка (1632--1704)...

Философские взгляды Джона Локка

Свой жизненный путь Джон Локк начал 29 августа 1632 г. В Рингтоне, небольшом городке графства Сомерсетшир, близ Бристоля. Будущий философ рос в пуританской семье, оппозиционно настроенной к королю...

Философские взгляды Джона Локка

В IV книге "Опыта" Локк рассматривает вопрос об отношении между простыми идеями и внешним их источником. Этот вопрос выступает здесь в качестве проблемы истины...

Філософія Нового часу: Ф. Бекон, Р. Декарт, Т. Лейбніц, Дж. Локк, Т. Гоббс (основні ідеї та їх вплив на розвиток науки)

Систематичності й цілісності емпіризм набув у працях видатного англійського мислителя Дж. Локка. На відміну від попередніх мислителів емпіриків, які ставили своїм завданням пізнання світу, він зосередився на дослідженні можливостей розуму...

Характеристика познания в работах Локка

локк воззрение опыт трактат Локк дает системное изложение своих гносеологических и онтологических воззрений в своем главном трактате по теоретической философии - "Опыт о человеческом разумении" (был закончена в 1687, опубликован в 1690 году)...

Характеристика познания в работах Локка

В соответствии с одним из своих основных тезисов о необходимости изучения способностей и границ человеческого познания Локк обращает внимание и на исследование собственно процесса познания, на деятельность мысли (души). Опыт...

^

# data[].attributes.attachment_link.title
Сенсуализм Дж. Локка

# data[].attributes.attachment_link.description
Разработка методологии научного познания неизбежно привела к общим вопросам теории познания. Первый из философов Нового времени, кто стал систематически разрабатывать теорию познания как специфическую область философии, был английский философ Джон Локк (1632 - 1704). Основную задачу своей философии Локк усматривает в том, чтобы доказать формулу сенсуализма "В разуме нет ничего того, чего бы раньше не было в чувствах".

# data[].attributes.headline
Таным түсінігі

# data[].attributes.subject
Таным түсінігі

# data[].attributes.body
Таным — білім алу және дамыту үдерісі үнемі тереңдетіліп және кеңейтіліп отыратын, нәтижесінде, жаңа білім алынатын адамзат пен қоршаған ортаның әрекеттесуі.

Осыған қарағанда таным  әр түрлі заманда әр түрлі пайымдалып, философиядағы оның ролі үнемі өзгеріп  отырған. Адамзаттың мыңдаған жылдарға созылған тарихы танымның өте күрделі көпдеңгейлі құбылыс екенін мойындайды. Миллиондаған адамдардың дүниетану әрекетінің негізінде әртүрлі жырақтар мен бұлақтардан қосылған өзен арнасы сияқты, қоғамдық мағынасы зор таным үрдісі қалыптасады.

Қазіргі таңда таным тек философиямен ғана зерттелмейді. Қазір оны түрлі арнаулы ғылымдар: когнитивті психология, әлеуметтану және т.б. зерттейді. Барлық осы ғылымдар танымның жеке аспектілерін зерттей келе ғылымға үлкен үлес қосады. Алайда, әлемге деген танымдық қатынастың мағынасы нақтылы философиялық ойлау болып табылады, себебі ол адамның ақиқатқа деген көзқарасымен байланысты.

# data[].attributes.headline
ЭПИСТЕМОЛОГИЧЕСКИЕ ПРОБЛЕМЫ ПОНЯТИЯ "ЗНАНИЕ"

# data[].attributes.subject
ЭПИСТЕМОЛОГИЧЕСКИЕ ПРОБЛЕМЫ ПОНЯТИЯ "ЗНАНИЕ"

# data[].attributes.body
Біздің өмір сүріп жатқан заманымыз ақпараттар мен білімге толы. Сол білімдерді алғанда біз білімді адам бола алатындығымызға сенеміз. Бірақ шындық және ақиқат деген ұғымдар бар. Сол алып жатқан біліміміз ақиқат па?

# data[].attributes.headline
Экзистенция мен эссенцияның адам болмысындағы байланысы(Серік Мырза әлінің "Философия" кітабынан түйін)

# data[].attributes.subject
Экзистенция мен эссенцияның адам болмысындағы байланысы(Серік Мырза әлінің "Философия" кітабынан түйін)

# data[].attributes.body
Экзистенция -өмір сүру, эссенция - мән мағына.
Осы кітаптың "Экзистенциализм философиясы" бөлімін оқып ой түйгенім адам өмір сүруінің мән мағынасы болды. Біз өмір сүру  барысында өз өміріміздің мән мағынасын туылғаннан кейін бірнеше жылдан кейін, кейбір адамдар өмір бойы іздеп жатады.  Егер бүкіл жануарлар әлемдегі тіршілік өзінің мән-мағынасымен келер болса, адам ең алдымен бұл дүниеге келіп, неше түрлі қиындықтар мен сынақтардан өтіп барып,  ұзақ уақыттан кейін ғана өз өмірінің мән- мағынасына ие болады. Мысалы, жыландар немесе қолтырауындар олар уақыты келген кезде жұмытқалап, оларды  құмының астына көмеді. Уақыты келген кезде жұ ырқадан жарып шығып шөлге қарай емес, суға немесе анасына және тамағына қарай жүгіреді. Олар дәл осылай еш өзгеріссіз миллиондаған жылар өмір сүріп жатыр. Олар өз мән-мағынасымен өмір сүреді. Ал адамдардың өмір сүруі яғни экзистенциясы эссенциядан анағұрлым алдыда жүреді.

# data[].attributes.headline
Скептикалық көзқарас

# data[].attributes.subject
Скептикалық көзқарас

# data[].attributes.body
Скептицизм өкілдері танымның барлығына күмәнмен қарайды. Яғни, ешқандай абсолюттік дүние жоқ, әлемнәі барлығы, бізді қоршаған ортаның барлығы иллюзия деп санайды. Скептицизм бағытын  б.з.д. 3-ші ғасырда Пиррон енгізген, кейде пирронизм бағыты деп те аталып жататыны сондықтан. Ол өз тұжырымын айтқан кезде, көпшілік оған тек шындықтан қашу мақсатында, бірнәрсені білуге талпынғысы келмейтіндіктен осындай сылтау ойлап шы,арып отыр деп сенгісі келмейді. Алайда,Пиррон 10 түрлі тропты дәлелге келтірген:
1.Барлық жан бар тіршілік иесінде, адам болсын, жануар болсын  сезім мүшелері бірдей, бірақ оны сезінуі түрліше.
2.Әр адамның өзінің талғамы мен қалауы бар.
3.Адамның ір мүшесі бір зат үшін түрліше  көзқарас береді: алманы көзіміз-қызыл, дәм сезу-дәмді, сезу-формасы бар зат ретінде береді.
4.Сезімдеріміз бен қабылдауымыз ішкі күйімізге байланысты өзгеріп отырады.
5.Ұлтымыз, тәрбиеміз, дәстүрлеріміз, менталитетімізге байланысты әрқайсысымызда жақсылық пен жамандық, ақиқат пен жалған, Құдай  жайлы көзқарас та түрліше.
6.Барлық бар заттардың иеленетін қасиеттері барлық жерде бірдей болмайды.
7.Және біздің көзқарастарымыз қай тұрғыдан қарайтынымызда.
8.Заттар сапасы мен санына қарай бізге  түрліше  әсер етеді.
9.Бір жағдайлар жиі қайталанады, енді біреуі сирек, сондықтан оларға деген көзқарас та әртүрлі, біреу үшін әдеттегі зат болса, енді біреу үшін олай  емес.
10. Күнделікті құбылыстар біздің ойларымыздан жасалған.

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Бубнеж философа

# data[].attributes.attachment_link.title
Античный скептицизм: от Пиррона до Секста Эмпирика | Бубнеж философа

# data[].attributes.headline
Еркіндік. И. Кант

# data[].attributes.subject
Еркіндік. И. Кант

# data[].attributes.body
Бостандық түсінігінің бұл теориялық анықтамасына еркіндікті практикалық түсіну қарсы тұрады: теріс мағынада «сезіну арқылы озбырлықтың мәжбүрлеуден тәуелсіздігі», ал оң мағынада таза ақылдың «болу» қабілеті ретінде өзі үшін орынды». Практикалық еркіндік моральдық заңдардың бар екендігінің фактісін «біртүрлі түрде» көрсетеді.  Моральдық құбылыстарсыз біздің ар-ұжданымыз немесе өкініш сезімі таза иллюзия болар еді. Тәжірибелік парасат өз заңының аясында «біз бостандық санасына ие бола алатын» шарт болып табылады. Практикалық парасаттылық заңы сонымен қатар заңды орнату мүмкіндігінің және практикалық парасаттың өмір сүруінің негізі болып табылады. Канттың саяси еркіндік туралы түсінігі оның моральдық өзін-өзі анықтау туралы идеяларымен тығыз байланысты. Құқықтық бостандық – «өзім келісе алатын заңдардан басқа ешбір сыртқы заңдарды ұстанбау құқығы». Канттың бұл ойымен келісемін, өйткені менің ойымша ыңғайлы шарттарда өмір сүру нағыз бостандық деп ойлаймын. Өйткені біріншіден индивидтің бостандығы басқа адамдар өміріне зиянын әкелмеуі керек. Екіншіден табиғат ережелері әлемінде адам баласы тәуелді болып табылады, сондықтан тәуелсіздікті орнымен пайдалану қажет деп ойлаймын. Қорытындыласақ, табиғат және еркіндік әлемінде адам екі түрлі бостандыққа ие.

# data[].attributes.headline
Шерлок Холмс

# data[].attributes.subject
Шерлок Холмс

# data[].attributes.body
Шерлок Холмс - қарап қана қоймай, көре алатын, көргеніне анализ жасай алатын кейіпкер.
Мен сериалды көрген кезде Шерлок Холмс индукцияны да, дедукцияны да қолданатынын білдім.
Дедукция - жалпыдан жекеге. Ой жүйесін нақтылайды, логикалық тізбекті  жалғайды.
Индукция - жекеден жалпыға. Психологиялық фактор мен ықтималдық категориясына негізделеді. Нақтылық дәлелдікті қажет етеді.
Ақпарат қаншалықты ақиқат болса, тұжырым да ақиқат болу ықтималдығы жоғары.
Традукция - жалпыдан жалпыға немесе жекеден жекеге.
Абдукция - факттерге сәйкес келетін гипотеза іздеу, осы факторды түсіндіретін.

# data[].attributes.attachment_link.title
АҚЫЛ САРАЙЫ, ДЕДУКЦИЯ ЖӘНЕ ИНДУКЦИЯ.ШЕРЛОК ХОЛМС

# data[].attributes.headline
Шәкәрім Құдайбердіұлы "Үш анық"

# data[].attributes.subject
Шәкәрім Құдайбердіұлы "Үш анық"

# data[].attributes.body
Шәкәрім Құдайбердіұлының «Үш анық» атты трактаты-жалпы білім жүйесінде ерекше орын алатын шығарма. Шығарма жазуға ұзақ уақыт дайындықпен, ізденіспен келген еді. Шәкәрім Құдайбердіұлы үшін ғалымның атағы, оның кең танымалдығы басты мәселе емес, оның шындыққа жақындығы ғана қызықтырған. Ол «Үш анық» еңбегінде бірде-бір автордың ығына жығылып, оның насихатшысына айналмаған. Ол ежелгі дәуір жазушылары, ойшылдарының айтқандарынығ барлығына ақиқат деп қарамай, сыни көзбен қараған: "Біздің атақты деп жүргендеріміздің дені адасушылар. Біразы адасып жүріп жол табушылар, ал бір парасы адамзатты одан әрі адастырушылар. Білемін деп білмей сөйлеушілер, түсінемін деп түсініксіз кітап жазушылар. Жаратушының алғашқы білімін қиратушылар. Ақылдымын дегендер менмендікке салынып, адамзаттың алдағы замандарда ашар есіктерін жаптырушылар". Жалпы неге Шәкәрім еңбегін «Үш анық» деп атаған. Сонда «анық» дегеніміз не?  ХІХ жүз жылдықтың аяқ шенінде дүние өздігінен, жаратушы ие жоқ деген жол тұйыққа тірелді. Сол кезде позитивизм деген ағым пайда болды. Оның қалыптасуы негізінен француз Огюст Контқа қатысты айтылады, ол метафизиканы сынға алған. Ол кезде метафизика деп философияны айтатын. Конт позитивистік түйіндерді алты ғылымнан: математика, астрономия, физика, химия, биология және социологиядан тапты. Позитивизм кейінірек тарам-тарам болып бүгінге дейін жеткен. Шәкәрім осы позитивизм ағымымен таныс.Шәкәрім: «Огюст Конт позитивизм (шын анық) деген бір жол шығарды. Оның қорытындысы: көзіміз көріп, өзге сезімімізбен әбден анықталмаған һәм жаралыс жолы физика ғылымымен тексеріліп, шындығына көзіміз жетпеген нәрсеге әуре болмайық деген».Шәкәрім позитивизмді қазақшаға «анық» деп аударған. Бірінші анық-Жаратушы білімі. Егер себепсіз бар болған Атом немесе Нұр десек, олар қозғалыста. Ал қозғалыстың өлшеулері бар. Осы ойды нақтылап: «Өлшеулі нәрсе өзі бар болған емес», дейді.Екінші анық - жан туралы.Ол жанды былайша түсіндірген. Әуелі бар болған жан ешқайда жоғалып кетпек емес, ол барлықтың ішінде жүре бермек. Жан әр түрге түсуі мүмкін, бірақ жоғалмайды. Мысалы: «Инстинкт – сезімді жан, сознание – аңғарлық жан. Мысль – ойлайтын жан, ум – ақылды жан дегендей әртүрлі қасиеттері болады».Үшінші анық-жанның екі дүниеге азығы болатын ар білімі.Шәкәрім «Мен сол ұждан, совесть қайдан шығып тұр десем, оған жауап жоқ сияқты».

# data[].attributes.attachment_caption
Мать пыталась силой забрать детей у бывшего мужа: чем закончилась история?

# data[].attributes.headline
Гносеология, Антропология, Бұлбұлнама негізінде қазіргі қоғам мәселелері

# data[].attributes.subject
Гносеология, Антропология, Бұлбұлнама негізінде қазіргі қоғам мәселелері

# data[].attributes.body
Поактика сабағында ауызша талдау.

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Телеканал Астана / Astana TV

# data[].attributes.attachment_link.title
Мать пыталась силой забрать детей у бывшего мужа: чем закончилась история?

# data[].attributes.headline
Диалектика және синергетика

# data[].attributes.subject
Диалектика және синергетика

# data[].attributes.body
Бұл видеода диалектика, оның заңдары туралы айтылады. Диалектика - ақиқатпен жұмыс істеу. Ол 3 заңнан тұрады:
1)Қарама-қайшылықтың бірлігі мен күресінің заңы. Мысалы, 3 агрегаттық күй бар. Мұз, су, газ. Мұзды ерітсек, суға айналады. Бір мезетте су мұзды жоққа шығарып тұр, бірақ олардың молекулалары бірдей.
2)Сандық, сапалық өзгерістер. Жаңағы суды алсақ белгілі бір градуста ол басқа күйге ауысады, яғни, сапалық өзгеріс орын алады.
3)Терістеуді терістеу. Тезис-антитезис-синтез.
Диалектика логиканы толықтырады. Логика арқылы бірнәрсе туралы тәжірибесіз білсек, ал диалектика арқылы процесске үңілу жүзеге асады.

# data[].attributes.attachment_link.title
ВСЯ ДИАЛЕКТИКА ЗА 12 МИНУТ! Диалектическая и формальная логика l Гегель и научный метод познания

# data[].attributes.headline
Гегель диалектикасы (Серік Мырзаәлінің "Философия " кітабынан

# data[].attributes.subject
Гегель диалектикасы (Серік Мырзаәлінің "Философия " кітабынан

# data[].attributes.body
Гегель «ақиқат – алдын ала құйылып,
қалтаға салуға дайын тұрған күмiс ақша емес», оған жету үшiн жеке
адам жалпы рухтың өткен тарихи жолымен танысып, оны егжей-тегжей
бiлiп, игеру керек екенiн айтты.
Осындай диалектикалық көзқарастың негiзiнде Гегель өзiнiң ора-
сан зор философиялық жүйесiн тудырды. Ол Абсолюттiк идеядан
басталады. Басқаша сөзбен айтқанда, ол – абсолюттiк бiлiм, таза
ұғым – шынайы болмыстың өзi.
Гегель өз зерттеулерінде рухты басты назарға алған.  Менің ойымша оның рух сөзінің негізгі мағынасы өзін танып білуі, саналы ойлай қабілеті бар адам. Ал абсольютті рухпен білімге жету барсын 3-ке бөледі. Гегельдiң ойынша, рух даму барысында өзiнiң үш сатысынан өтедi:
1. Субъективтi рух, яғни жеке адамның санасы. Бұл жерде адам өз санасымен өзін танып біледі.
2. Объективтi рух, оған ол құқық, мораль, адамгершiлiк, отбасы,
азаматтық, мемлекеттiктi жатқызады. Ол өскен ортаңды тани білу. Онда, негiзiнен, адамның санасы сезiмдiк сатысы-
нан ақыл-ойға, одан ары зердеге қарай көтерiледi. Қоғамда адамдар өзін көп нәрседен шектеп заңдарды ұстап, тәртіппен жүруге тырысады.
3. Абсолюттiк рух – ол өнер, дiн және философия. абсолюттiк рух сатысына
көтерiлген кезiнде, өзiн-өзi түбегейлi танып-бiлiп, қанағаттанады. Өнер
саласында ол өзiнiң толық ерiктiгiн сезiнедi, дiнде өзiн мархабатты
түрде қабылдайды, ал философияда өзiнiң мәнiн санаттық (ұғымдық)
дәрежеде түсiнiп, таниды.

# data[].attributes.headline
И.Кант "Прагматикалық тұрғыдағы антропология" Аударған Ж.Ілиясов "Әлемдік философиялық мұра"

# data[].attributes.subject
И.Кант "Прагматикалық тұрғыдағы антропология" Аударған Ж.Ілиясов "Әлемдік философиялық мұра"

# data[].attributes.body
И.Кант "Прагматикалық тұрғыдағы антропология" еңбегі 2 бөлімнен тұрады. Бірінші бөлім антропологиялық дидактика, адамдағы ішкіні де, сыртқыны да тану деп аталады. Канттың айтуы бойынша адам өзінің "Мені" туралы түсінігі, ұғымы болса, онда ол жер бетіндегі басқа тіршілік етушілерден жоғары тұрады. Сонымен қатар, эгоизм туралы айтылады. Логикалық эгоист - өз пікірін басқаларға айтып, тексертуді жөн санамайды. Парадоксалды эгоизм - көптің пікіріне қарсы келетін нәрсені ел алдында ашық айтпау. Эстетикалық эгоист - өзінің жұмысы өзін қанағаттандыратын, басқалар пікірін қажет етпейтін эгоист. Моральдық эгоист - өзіне пайдалыны ғана пайдалы санайтын адам. Түсініктерін өз еркімен ұғыну туралы да жазылады. Көңіл бөлу мен алшақтау туралы.
Адам өзін білу, бақылау керек. Бірақ өзінен бірдемені байқап қалу ол бақылау боп саналмайды. Ол өзің үшін өзің туралы алдамшы түсінік беруі мүмкін.
Көмескі және айқын түсініктер. Адам туралы оның киімі тек бізде көмескі түсініктер қалыптастыруы мүмкін. Кейін адаммен араласа келе, айқын түсінік қалыптаса алады.
Екінші бөлімде адамның ішкі күйін сыртқыдан тану жолы. Кант тұлға мінезі, жыныс мінезі, халық мінезі, тек мінезі деп бөледі. Сонымен қатар мінезді тума қабілеттер, темперамент, ойлау жүйесіне деп бөледі.
Адам өз-өзін жасайды. "Саналы болу қабілетіне ие хайуан саналы хайуан жасай алады".
Прагматикалық антропологияның қорытындысы, адам санасымен басқалармен қарым-қатынаста болып, өнер мен ғылымның көмегімен өзінің мәдениетін, адамгершілігін арттырып, өзінің табиғи тұрпайылығмен күрсе жүргізіп, адам затына лайық болу керек.

# data[].attributes.body
Философия тарихында мыңдаған жылдар шеңберінде адамға деген сан алуан анықтамалар жасалды. Солардың ішіндегі ең кең тарағаны – «Homo Sapіens» – саналы адам, яғни ол – рухани пенде. Адам өз алдына неше түрлі мақсат-мұраттар қойып, соларды іске асыруға ұмтылады. Оларды іске асыру жолында ол басқа адамдармен сан алуан саналы қарым-қатынасқа түседі. Адамның неше түрлі алаңдау мен күту, қайғы мен қасірет, шаттық пен шығармашылыққа толы ішкі рухани өмірі бар. Американ саяси қайраткері, сол елдің «Конституциясын» жасауға атсалысқан Д.Франклин адамға «Homo Faber» – құралданған адам деген анықтама берді. Шынында да, тек қана адам еңбек құралдарын жасап, оларды үнемі пайдаланады. Мысалы, маймыл жерде жатқан бұтақты, я болмаса тасты алып пайдалануы мүмкін. Бірақ содан кейін ол оны лақтырып тастайды да, оған екінші рет қайтып оралмайды. Бірде-бір маймыл өз ойына сәйкес келетін жасанды құрал жасап көрген жоқ. Оны істей алатын – тек қана адам. Уақытында ұлы Аристотель адамды «Zoon Polіtіkon» – қоғами жануар деген болатын. Ол да – адамның тектік қасиеттерінің бірі. Өйткені ол басқа адамдармен бірігіп қана өзінің сан алуан қажеттіліктерін өтей алады, яғни қоғамның шеңберінде ғана өмір сүре алады. Алғашқы қауымдық қоғамдағы жазалаудың ең қатаң түрі – адамды остракизмдеу, яғни рудың шеңберінен шығарып тастау болатын-ды. Жалғыз қалған адам ары қарай өмір сүре алмай, жыртқыштарға жем болады. И.Кант адамның ішкі ар-ұжданына таңғалып, оған «Homo Morales» деген анықтама берген болатын. Уақытында ұлы Абай оны «нұрлы жүрек» десе, Шәкарым «үш анықтың» біреуіне жатқызды. Егерде адамның ар-ұжданы болмаса, ол жануарлардан қулық-сұмдығы жүздеген есе асатын нағыз жантүршігерлік сайтанға айналар еді. Бүкіл көркем әдебиеттің дәріптейтін аса құнды адамның қасиеті – оның ар-ұжданы. Қиын-қыстау жағдайда нағыз адам өз ар-ұжданын, абыройын сақтап қалу жолында өзінің тәнін құрбан етуге дейін барады. Австрия ғалымы В.Франкл Құдайды ғарыштан, тіпті оның ар жағынан іздеу керек емес, ол адамның ішіндегі оның ар-ұжданы деген ғажап ой айтады. «Homo Aestetіcus» – сұлулыққа ұмтылған адам деген анықтама да бізге адамның ғажап жағын көрсетеді. Адам – дүниедегі кез келген нәрсенің әсем жағын байқап, одан ләззат алатын пенде. Ыстық жаз күндерінің бірінде Күннің орасан зор қан-қызыл түсте батуы ешкімді де немқұрайды қалдырмайды. Керісінше, ол бізге шабыт беріп, шығармашылыққа, табиғаттың кереметтігін мойындауға, оған бас июге итермелейді. «Әсемдік дүниені сақтап қалады», – деген Ф.Достоевскийдің нақыл сөзі жоғарыдағы ойлардан шықса керек. Біз болсақ тек қана ар-ұжданға, моральдық құндылықтарға сенер едік, өйткені, өкінішке қарай, бүгінгі өмірде салқын лебізді, ар-ұжданның талабына сәйкес келмейтін сұлулық жиі кездеседі.

# data[].attributes.headline
Дарвиннің эволюциялық теориясы. Басты сұрақ; Адам маймылдан жаралса, қазіргі маймылдар неге адам бола алмайды?

# data[].attributes.subject
Дарвиннің эволюциялық теориясы. Басты сұрақ; Адам маймылдан жаралса, қазіргі маймылдар неге адам бола алмайды?

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Тау үстіне тау болып үйліп, жылдан жылға көбейген эволюциялық даму туралы ақпаратқа қарамастан, көпшілігімізге эволюция жайлы мардымды ақпаратты ешкім әдейілеп оқытпайды. Ал кейбірімізге эволюция жайлы ақпарат бір-екі сөйлемнен тұратын, көбіне бұлыңғыр және бір қарағанда қисынсыз көрінетін қауесет түрінде ғана мәлім. Соңғы сауалнамалар бойынша, Дарвиннің туған жері Ұлыбританияның үнемі сауаттанып отыратын зайырлы қоғамының өзінде халықтың жартысынан азы ғана эволюцияны қабылдайды екен. Бұндайда, басқа халықтар арасында эволюция жайлы жаңсақ пікірлердің көптігіне таңырқау да әбестік секілді.

Әрине, өмірінде биология не жалпы жаратылыстану жайлы терең ақпарат алып көрмеген адамға табиғаттан тыс күштерге сенушілердің эволюция теориясына қарсы айтлған пәтуалары мен уәждері біршама қисынды көрінуі мүмкін. Дей тұрғанмен, тіпті эволюцияны қабылдайтындардың арасында да қалыптасып үлгерген жаңсақ пікірлер мен қате пайымдаулар жетерлік.
Сондықтан, бұл мақаланы бірнеше бөлімге бөліп, алдымен эволюция жайлы ең танымал, оғаш та орынсыз пікірлерден бастаудың ретін көріп отырмын.
"Егер біз маймылдан жаралсақ, неге маймылдар адамға айналмайды? Ақымақтар!"
Талай жерде шай үстінде естіген немесе өзіміз айтып жүрген бұл пікір орынсыздық тұрғысынан шүбәсіз бірінші орынға лайық деуге болады.

Біріншіден, түрдің тармақталуы - эволюцияның ажырамас бөлігі. Мысалы, адамдар жабайы жылқыдан нешетүрлі жылқы тұқымын будандастырып шығарған. Тап солай, жабайы есек, зебра мен жылқының да атасы бір. Түрдің әрі қарай тармақталуынан белгілі бір кезеңде, өзара шағылыспайтын тұқымдар пайда болғанда, жаңа түр пайда болады. Жаңа түрдің пайда болуы және оған тұпнұсқа болған жануардың жойылуын білдірмейді. Оған жарқын мысал - ит тұқымдарының (алабай, тазы, пудель) "атасы" - қасқыр әлі кеңінен кездеседі.

Екіншіден, біз тараған маймылтектес жануардың түрлері баяғыда жойылып біткен, ал шимпанзе мен горилла біздің "атамыз" емес - жетпі жеті мың атадан әрі қосылған "руласымыз" ғана, сондықтан, оларды, әрі кетсе, адамзаттың "жат жұрағаты" ғана деп тану қисындырақ.
"Эволюция деген жай ғана теория. Сондықтан, оған сенуге болмайды".
Теория, аксиома, гипотеза және догманың айырмасын шатастырудан туатын жаңсақ пікір.
Теория деген дәлелсіз жорамал емес, дәлелдеумен бірге жүруі тиіс түсініктер жүйесі. Эволюцияның екі жағы бар. Эволюция - әрі факт (яғни қазып алынған ежелгі жануар қалдықтары, ғылыми тәжірибелер мен бақылаулар, генетикалық зерттеулер), әрі cол фактке сүйенетін теория (тіршіліктің сұрыпталу һәм мутациясы нәтижесінде тармақталып, дамитыны туралы жалпылама қорытынды).
Сол себепті, егер көбіміздің айтқымыз келетіні - "Эволюция деген қу пайымға негізделген жорамал" деген ой болса, бұл ойымыз қай жағынан қарасақ та қате болады.
"Дарвин өлерінде өз теориясынан бас тартқан. Сондықтан, оған сенуге болмайды".
Біріншіден, біз Галилейдің "жер күнді айналады" деп айтып алып, кейін соттағы азаптан қорқып, ол ойынан бас тартқанын білеміз. Бірақ, одан ғаламзаттың заңдары өзгеріп кетті ме?! Ғылыми жорамалдардың дамуы не құлдырауы, авторларының қалауы мен тілегіне емес, оны терістейтін/дәлелдейтін айғақтарға тәуелді.

Екіншіден, Дарвин өз теориясынан ешқашан бас тартпаған, бұл кезекті қауесет еш деректі айғағы жоқ, кең тараған қауесет ғана.
"Эволюция - алғашқы тіршіліктің пайда болуын түсіндіре алмайды. Сондықтан, оған сенуге болмайды".
Эволюция теориясы ең алдымен, тіршіліктің пайда болғанынан КЕЙІН қалай өзгергенін түсіндіретін теория. Жалпы ғылымда тіршіліктің пайда болуы туралы сұрақ әлі де ашық. Мысалы, ең алғашқы тіршілік иесінің пайда болуына негіз болған химиялық қоспаны анықтау мәселесі немесе ең алдымен қарапайым гендік жинақ пайда болды ма, жоқ бірінші зат алмасу пайда болды ма? Бірақ бұл сұрақтар эволюцияның қарастыратын мәселелеріне жатпайды. Сондықтан, ғылымның алғашқы жасушаның қалай пайда болғанын әлі анықтамағанын эволюция теориясының бетіне салық қылу орынсыз. Анығы, тіршілік қалай басталса да, белгілі бір заманда, ол тармақтала бастаған. Эволюция, бұл орайда, сол уақыттан бері қарайғы тіршіліктің шежіресіне үңілетін ілім.
"Эволюцияны дәлелдейтін аралық түрлердің қалдықтары табылмаған. Сондықтан бұған сенуге болмайды..."
Бұл уәжге жауап берудің сыпайы әдісі жоқ-ау сірә. Бұндайды кім айтса да, ол адам мейілінше надан не барып тұрған өтірікші. Шындығында, аралық сипаты бар жануарлардың қазба қалдықтарының көптігі соншалық - микро қазба қалдықтарын қоссаңыз, триллиондап есептеледі. Бұл қалдықтар бір негізгі жануар тобынан екіншісіне өту барысын, мысалы, балықтан қосмекендіге не бір түрден екіншісіне өткен кезеңін айқын бейнелейді. Жаңа қазба қалдықтар, жартылай балық, жартылай қосмекенді - Тиктааликтан бастап, ежелгі қысқа мойынды жирафқа дейін үздіксіз табылып жатыр. Табиғат мұражайы Қазақстан табиғатының өзгерістерін көне заманнан қазіргі кезге дейін көрсететін палеонтологиялық және зоологиялық топтамаларының өзі не тұрады.

Қысқасы, бұл эволюция туралы жаңсақ пікірлердің азы және ең көп тарағаны ғана. Өкініштісі, эволюцияны айғақтайтын дәлел дәйектер мен ғылыми жаңалықтар есепсіз көп болғанымен, қазақша ресурстарда бұл туралы танымдық ақпарат кешірілмес деңгейде аз. Бұл мақала сол вакуумды титтей де болса толтыруға бағытталған әрекетім. Келесі мақалаларда бұл тақырыпты әрі қарай жалғастырып, тіпті эволюция теориясын қабылдайтындар арасында да кеңінен тараған қауесеттерге тоқталатын боламыз.

http://evolution.berkeley.edu

http://culturemap.kz/kk/object/muzeiy-prirody3315

Қысқа да нұсқа. Жазылыңыз telegram - ға

# data[].attributes.attachment_link.title
Эволюция туралы 5 жаңсақ пікір - el.kz

# data[].attributes.attachment_link.description
Тау үстіне тау болып үйліп, жылдан жылға көбейген эволюциялық даму туралы ақпаратқа қарамастан, көпшілігімізге эволюция жайлы мардымды ақпаратты ешкім әдейілеп оқытпайды. Ал кейбірімізге эволюция жайлы ақпарат бір-екі сөйлемнен тұратын, көбіне бұлыңғыр және бір қарағанда қисынсыз көрінетін қауесет түрінде ғана мәлім. Соңғы сауалнамалар бойынша, Дарвиннің туған жері Ұлыбританияның үнемі сауаттанып отыратын зайырлы қоғамының өзінде халықтың жартысынан азы ғана эволюцияны қабылдайды екен.

# data[].attributes.headline
Мен және басқа. 

# data[].attributes.subject
Мен және басқа. 

# data[].attributes.body
Қарым-қатынас – түсінуге бағытталған тікелей тұлғааралық қарым-қатынас процесі. Қарым-қатынас феноменінде ақпаратқа емес, экзистенциалды-тұлғалық аспектілерге баса назар аударылады. Бұл жерде әңгімелесушіні пайдалы ақпарат алудың «құралы» тұрғысынан емес, оны түсінуге және түсінуге қабілетті адам ретінде қызықтырады. Коммуникативті процестердің басым көпшілігінің монологынан айырмашылығы, қарым-қатынас әрқашан диалогтық, екі тең құқылы серіктестің бірге өмір сүруі, өзара түсіністікке түбегейлі ашық.
Менің ойымша, басқа адамның ойы бізге қатты әсерін тигізбеу керек. Біз оның ойын есепке алып, саралай алуымыз қажет. Егер біреудің идеясына санасыз түрде еріп кетсек,  өзіміздің не істеп жатқанымызды бақыламағандықтан, өмірімізге  қайғылы салдарын әкелуі мүмкін. Басқа адамның жаны сіздің жаныңызды жұтып қойған секілді, өзіңіздің кім және қандай екеніңізді, сізге не керек екенін ұмытып қаласыз. Бұндай жағдайға түспес үшін сіз өзіңіз туралы, принциптеріңізді нақты білуіңіз қажет.  Бұл жерде адамның болмысы қаншалықты қызық және күрделі екенін көре аламыз.
Сонымен бірге диалог жеке тұлғаның өзін-өзі түсінуі мен өзін-өзі дамытуының шарты болып табылады, мұнда Басқа арқылы біз өзіміздің өмірлік көзқарастарымыз бен құндылықтарымызды нақтылаймыз. Мен бұны былай түсіндірер едім. Мысалы, сіз бір қиын шешім қабылдауыңыз керек, бұл уақытта сізде сана мен жанның арасында диалог пайда болады. Дұрыс шешім қабылдау үшін сананың нені дұрыс деп ойлатынын, сосын жанның не қалайтынын талдап, екеуінің ортақ нүктелерін тауып, ұқсастықтарын пайдаланып, соны шешім ретінде қабылдаған дұрыс.
Көпшілікке біріктіру мақсаттар мен мүдделердің бірлігі, дерлік отбасылық туыстық сезімін тудырады, мұнда «меннің» жалғыздығы еңсеріліп, оның толық анонимділігіне байланысты бір мезгілде сақталады. А.Шопенгауэр массадағы адамдарды қалайтын, бірақ ешқашан толық жылый алмайтын «тоңған кірпілермен» өте орынды салыстырды. Анонимдік топтан бөлек адамның жеке идеясының болуына қандай да көмегі бар деп ойлаймын. Бірақ ерекше мықты идеямыз пайда болса,  онда өзіміз туралы жария етуіміз керек. Бұның әлем дамуына жақсы септігін тигізетініне кәміл сенімдімін. Өйткені ғылым мен білім адамзатқа қажет нәрсе және жаңа нәрсені басқа адамдар қарастырып, кеңейтуге ықпал жасайды.

# data[].attributes.attachment_caption
Бауыржан Бекахметов - Ажал (2017)

# data[].attributes.headline
Бауыржан Бекахметов "Ажал" термесі

# data[].attributes.subject
Бауыржан Бекахметов "Ажал" термесі

# data[].attributes.body
Өлім - ешкім дауласа алмайтын жалғыз ақиқат!

# data[].attributes.attachment_link.title
Бауыржан Бекахметов - Ажал (2017)

# data[].attributes.headline
Өлім философиясы

# data[].attributes.subject
Өлім философиясы

# data[].attributes.body
Бұл презентацияда әр замандағы философтардың өлім туралы идеялары берілген. Ерте кезеңде өлім трагедия емес, бостандық ретінде қаралған. Стоицизм бойынша біз туылған кезге дейін ештеңе сезбедік, туылғаннан кейін де солай болады. Демек өлімнен қорықпау керек. Орта ғасырда адам тәні мен жан мәселесі, сонымен қатар биологиялық өлім, әлеуметтік өлім және жақсы өлім ұғымдарын қарастырған. Фрейд- бір нәрсенің мәңгілік емес екенін ғана түсінгенде оны бағалаймыз. Бүгінгі өлім мәселесі де қарастырылған.

# data[].attributes.attachment_caption
Если Бог уже решил мою судьбу, то почему мои поступки имеют значения? - Доктор Закир Найк

# data[].attributes.headline
Исламдағы өлім философиясы

# data[].attributes.subject
Исламдағы өлім философиясы

# data[].attributes.body
Бәрімізді өмірдің соңы қалай болады және оның нәтижесі неге апарады деген сұрақтар мазалайды.  Өлім бізге қорқынышты, зиянды көрінеді. Бұл өлім бізді болашақтан айыратын қарапайым себеппен болады. Бірақ бұл жерде айта кететін жайт, біздің болашағымыз тек соған бағытталған. Әйтсе де, өлімнің бізге тигізетін зияны оның бізден алатын құндылығымен – басқаша айтқанда, өмірдің құндылығымен анықталады деп есептеу орынды болар еді. Өлім бізді болашақтан айырады, бірақ бұл бәріміз болашаққа бағытталғандықтан ғана мүмкін. Біз бір нәрседен айырылып қалуға қорықпауымыз қажет. Біздің міндетіміз тек қолдан келген амал жасау болып табылады. Бізде бар нәрсенің барлығы, денсаулық, отбасы, махаббат, дүние Құдайдың берген сыйы. Бұл нәрселерге адамдар толық ие бола алмайды. Кез келген уақытта ол жоқ болып кетуі мүмкін. Сондықтан өмірден айырылуға, соңын қабылдауға дайын болуымыз қажет.
Өмір адамға не үшін беріледі деген сұраққа исламда дүние өмірінде адам жақсы іс-әрекеттер жасап, қиыншылық қалай шыдайтынын көру үшін беріледі деген түсінік бар. Осы жасаған әрекеттер арқылы адам екінші өмірдегі жұмақ немесе тұзаққа түсетіні белгілі болады.
Кейбір адамдар исламда осы екінші өмір туралы түсінік адамдардың еркіндігін шектеу үшін қалыптасқан деп ойлайды. Керісінше, бұл біздің игілігіміз үшін қажет.  Адам үнемі өлім келетіні туралы оймауы керек, бірақ еске алып тұрғаны жөн деп ойлаймын. Себебі кінә сезімі пайда болуы және гармониядан айырылу, бақытсыз күйге түсуі мүмкін. Сіздің іс-әрекеттеріңіз, сеніміңіз болашағаңызға жаман әсер тигізбеуі-сізді бақытты ете алады. Сонымен сізде сенім пайда болып, өмірдің мәнін  түсіне бастайсыз.

# data[].attributes.attachment_link.title
Если Бог уже решил мою судьбу, то почему мои поступки имеют значения? - Доктор Закир Найк

# data[].attributes.headline
Еркіндік философиясы П.Сатртр теориясы

# data[].attributes.subject
Еркіндік философиясы П.Сатртр теориясы

# data[].attributes.body
-П.Сартр айтқандай, «еркіндік дегеніміз – адамның арқалайтын жауапкершілік жүгі». Яғни сен еріктісің, бірақ өз ісіңе толығынан басқалардың алдында жауап бер. Адам, бір жағынан, өзі үшін (эгоизм), я болмаса басқалар үшін ғана (альтруизм) емес, өз мүддесін басқалармен бірге ұштастырып өмір сүруі керек. Сөйтіп, еркіндік пен жауапкершілік – күміс ақшаның екі жағындай, бір-бірінсіз өмір сүре алмайды. Еркіндік бар, жауапкершілік жоқ жерде әділетті дұрыс қоғам орнату мүмкін емес. Сондықтан жаңа ғана қалыптасып жатқан демократиялық қоғамның берген еркіндіктерін тек өз құлқынына жаратып, жауапкершілікті мойындағысы келмейтіндердің алдына тосқауыл қойылуы қажет. Бұқаралық ақпарат құралдарында еркіндікпен қатар, ал біздің жағдайда, мүмкін, көбірек, – адамның қоғам алдындағы жауапкершілігі егжей-тегжейлі талдануы қажет деп есептейміз. «Арнасы жоқ» еркіндіктің уақыты өтті, халық алдындағы жауапкершіліктің уақыты келген сияқты.

# data[].attributes.headline
Н.Бердяев "Еркіндік философиясы"

# data[].attributes.subject
Н.Бердяев "Еркіндік философиясы"

# data[].attributes.body
Бердяевтың ойы христиандық экзистенциализмнің биігіне жатады. Ол дүниенің негізгі қағидасын болмыс емес, еркіндік деп санайды. Міне, осы бостандықтан Құдай адамды, еркін тіршілік иесін жаратты. Бостандық табиғаты бойынша иррационалды болғандықтан, жақсылыққа да, жамандыққа да әкелуі мүмкін. Бердяевтің ойынша, зұлымдық – өзіне қарсы шығатын еркіндік, ол адамның өнер, ғылым, дін пұттарының құлына айналуы. Олар адамзат тарихы пайда болған құлдық пен мойынсұнушылық қатынастарын тудырады.Рух – бұл ғаламның табиғи және тарихи формаларына енуге ұмтылатын еркіндік пен еркін энергия. Адамның рухани күші, Бердяевтің пікірінше, бастапқыда тек адамдық емес, сонымен бірге құдайлық-адамдық сипаттағы қасиеттерді де қамтиды, өйткені оның негізі ең жоғары рухани болмыс – Құдай.
Бердяев өзін «бостандық философтарының» қатарына жатқызды.
Оның басым идеяларының бірі болып табылатын осы идеяны дамыта отырып, ол адам бостандығының құдайдан тыс көздерінің бар екенін мойындады. Бостандық, Бердяевтің пікірінше, құдайдың жаратылысы емес, бостандық Құдайдың алдында тұрған категория, сондықтан оған жат болудың кез келген түрлерімен, соның ішінде Құдаймен де шектелуі немесе тежелуі мүмкін емес деп түсіндірді.
Құдай бұл еркіндікте тек жарқын жағы ретінде әрекет етеді және ол жаратқан әлем де жақсы және жарқын болуы мүмкін, бірақ жаратушы ретінде әрекет ететін Құдай зұлымдықты тудырған еркіндік үшін жауап бермейді. Құдай өзі жаратқан әлем үшін құдіретті, бірақ ол еркіндіктің билеушісі бола алмайды, өйткені ол оның жаратушысы емес. Философ бұл ойды ең кереғар түрде «Құдайдың күші полициядан аз» деген тұжырыммен аяқтады.

# data[].attributes.headline
Өнер философиясы

# data[].attributes.subject
Өнер философиясы

# data[].attributes.body
Өнер – өнер туындысын жасаған адам бастан кешкен сезімді сезінуге қабілетті адамның эмоционалдық қабылдауына бағытталған.
Өнердің маңызды элементі – эстетикалық көрініс. Өнер белгілі бір эстетикалық заңдар бойынша жасалған және танымдық, эстетикалық және адамгершілік құндылықтарға ие авторлық шығармалар түрінде өзін көрсетеді. Өнер дін, мораль, саясат, техника, бұқаралық ақпарат құралдары сияқты басқа көріністерімен тығыз байланысты. Антикалық әлемде ол мейірімділік пен сұлулық бірлескен идеал ретінде түсінілді. Орта ғасырларда ол тек діни сезімдерді қозғап, тәрбиелеуге және сенімнің көзі мен құралы болуға шақырды. Қайта өрлеу дәуірінде өнер ләззат ретінде, ал ағарту дәуірінде ақыл – ой өрнегі ретінде түсінілді. 19-20 ғасырларда, табиғи және нақты ғылымдардың дамуымен бірнеше өнер теориялары пайда болды: суретшінің тұлғасымен байланысты субъективті, және сыртқы, оған қатысты мән-жайларды көрсететін объективті. Ал эстетика дегеніміз – көркем шығармашылықта, табиғатта және өмірде әдемі көріністердің дүниетанымдық мәні мен формаларын қарастыруға бағытталған ерекше әлеуметтік-мәдени феномен және қоғамдық сананың түрі ретінде өнер туралы философиялық ілім. Қазіргі ол эстетикалық және оның функциялары, эстетикалық іс-әрекет және қабылдау заңдары, табиғатты және қоғамдық өмірді эстетикалық игеру (тану және қайта құру) туралы философиялық білім болып табылады.

# data[].attributes.headline
Жапон философиясы

# data[].attributes.subject
Жапон философиясы

# data[].attributes.body
Сатори принципі де (17 ғ.) дзен-буддизмнен шыққан. Сатори өз алдына шоғырлану, өзін-өзі тереңдету, медитациялық тәжірибе нәтижесінде пайда болатын кенеттен оянуды білдіреді. Дзен-буддизмде сатори «Будда ақыл-ойы» күйіне батыру деп аталады, ол күнделікті мәселелерден, айналадағы күнделікті және бөгде ойлардан алшақтауды қамтиды. Саториде біз заттардың шынайы табиғатын көре аламыз. Көркемдік тәжірибеде бұл қағида түйсікке немесе танымның ең жоғарғы сәтіне жақын болып шығады.
Бұл эстетикалық принципті хайку (үш жол) поэзиясына 17 ғасырда әлемге әйгілі жапон ақыны Мацуо Башё енгізген. Ол саториге жету үшін табиғатпен қосылып, «заттардың жалғыздығын» сезіну керек деп есептеді. «Жалғыздық» айналада ешкім болмаған кездегі адамның жалғыздығы емес; бұл – табиғаттың нұрлы жалғыздығы, өмір сүріп, айналасында атмосфера жасау, оны өлеңдегі нұрлы ақылдың күйінде ұстап алуға және бейнелеуге болады.
Жалпы осы принциптер жапондарға өз сезімдері мен ойларын үйлестіруге, табиғатты сезінуге, тыныштықты сақтауға көмектесетіні анық. Бір жағынан мен олардың тыныштық сезімі қалыптасқан экономикалық жағдайларына, ұлттарының ерекше өзіндік сипатына байланысты деп ойлаймын.  Жапония шығармалары сезімді білдіру қиын соққаннан кейін, қарама-қайшылықтармен, кейде түсініксіз бейнелеу сөздерімен, өзіндік ерекше атмосфера құрастырады. Оны әсіресе жапон киноларынан көруге болады. Бірақ сонысымен Жапонияның өнер туындылары танымал, әрі адамдардың қызығушылығын тудырады.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
(Опубликовано в журнале "Филология" № 4, 2011)

До встречи и основательного знакомства с западной культурой японская эстетика существовала и развивалась в полном слиянии с практикой и теорией конкретных искусств. Эстетические положения, содержавшиеся в литературных памятниках буддизма, даосизма и конфуцианства, никогда не рассматривались специально как вычлененные из текста и абстрагированные теоретические концепты. Для эстетической традиции японцев был характерен эмоциональный подход к освоению красоты мира, "проникновение вовнутрь" её. Эта традиция не подразумевала рационально-умозрительного, внешне-холодного отношения к окружающей действительности.

Знакомство японцев с западной культурой

Как область научного знания, как философская дисциплина японская эстетика начала складываться в эпоху Мэйдзи (1868-1911) . Это было время бурных социально-политических преобразований, время перехода феодальной Японии на капиталистический путь развития. Именно в это время произошло первое основательное знакомство японцев - которые в течение предшествующих двух веков пребывали практически в полной изоляции от внешнего мира - с достижениями западной культуры. По образному выражению современного исследователя японской эстетики Микеле Марра, "перед Японией встала проблема: либо суметь переварить двухтысячелетнюю западную мысль, либо столкнуться с непреодолимыми трудностями несварения" 1. В духовной жизни страны получили распространение новые тенденции, связанные с возникшей потребностью осмыслить место и роль Японии в мировом сообществе, выяснить значение японской культуры в контексте достижений всей человеческой цивилизации.

Акцент в области идей был сделан на "объективном постижении действительности" - на научном и философском знании. По словам философа Тосаки Дзюн, "цивилизация, просвещение - таков был пароль, который символизировал новые идеи начального периода эпохи Мэйдзи" 2. Поначалу чужеземная духовная культура воспринималась японцами как некое единое целое. Ведь идеи европейской философии, постепенно вызревавшие и формировавшиеся и затем сходившие со сцены, проникли в общественное сознание Японии сразу, за очень короткий срок. Не искушённые в философском теоретизировании жители Японских островов, держались традиционных религиозно-этических и художественно- эстетических учений и лишь со временем обнаружили в богатейшем философском наследии Запада обилие концепций и теорий, часто взаимоисключающих друг друга 3.

В периоды Мэйдзи и Тайсё (1912-1925) появилось множество философских обществ и кружков, в которых изучались труды того или иного западного мыслителя. Страну наводнили переводы произведений Канта и Гегеля, Шопенгауэра и Ницше, Бергсона и Гартмана...Западные эстетические учения проникли в Страну Восходящего солнца как часть западных философских концепций. В периоде Мэйдзи берет начало традиция переложения на японский язык фундаментальных работ по западной философии и эстетике. В первую очередь переводились сочинения таких классиков, как Платон, Аристотель, Плотин, Августин и др. Попала в поле зрения японцев и русская эстетическая мысль: известным писателем Фтабатэем Симэй (1864-1909) были переведены "Идея искусства" и "Разделение поэзии на роды и виды" В.Г.Белинского. По наблюдению Т.П.Григорьевой, Фтабатэй столкнулся "с большими трудностями при переводе философских терминов: абстрактных понятий в японском языке не было, а европейскую терминологию ещё не освоили. Больших трудов стоило ему подобрать эквиваленты к таким, например, понятиям, как эстетика, истина, сущность, эмпирическое познание, идеальный, диалектический, субъективный, объективный" 4.

С подобными трудностями сталкивались тогда и другие японские исследователи, стремившиеся подобрать соответствующие языковые аналоги терминам западной философии. Благодаря их усилиям в отечественной гуманитарной науке постепенно накапливался материал по философской проблематике, в том числе и эстетической.

О философской эстетике можно говорить как о мировоззренческой концепции второго порядка, если подразумевать, что на первой ступени стоят теории конкретных видов художественной деятельности - теория искусства, искусствоведение, литературоведение - более непосредственно, чем философская эстетика отражающие художественную практику. Для возникновения же собственно философской эстетики необходим длительный период разработки эстетических воззрений в рамках данных теорий.

Японская эстетика вплоть до начала ХХ в. развивалась преимущественно в области искусствоведения и литературоведения, и отечественные писатели и художники зачастую сами выступали в роли теоретиков искусства и эстетиков. Подобно японской, "эстетическая мысль Китая и сопредельных государств, входивших в круг дальневосточной цивилизации, изъяснялась почти исключительно посредством афористических высказываний, часто многозначительно-смутных, лирически окрашенных, откровенно субъективных, но вместе с тем имевших характер практических рекомендаций" 5.

Для формирования эстетической науки в Японии необходимо было разработать такой философско-эстетический категориальный аппарат, который был бы органично присущ национальной мыслительной традиции. Выше уже отмечалось, что японская эстетика была неотделима от непосредственного художественного творчества. Трактаты по теории того или иного вида искусства имели такое же значение, как и практика обучения методом "микики" (букв. "видеть и слышать") в рамках устной традиции, передаваемой из поколения в поколение путем непосредственного контакта мастера-учителя с учеником.

Благодаря этому в японской художественной традиции складывалась оригинальная, по-своему необыкновенно развитая эстетическая "система", уходящая корнями во времена создания первых поэтических антологий "Манъёсю" (758 г.) и "Кокинсю" (910 г.). Но это не была "система" в европейском понимании, поскольку в ней отсутствовали логическая чёткость и определенность и на протяжении веков она зиждилась скорее на метафорах и аллюзиях, нежели на дефинициях и рассуждениях, апеллировала скорее к интуиции и чувству, нежели к логике и рассудку. Однако в эпоху Мэйдзи, когда рационализм и логика стали требованием времени, эстетические теории должны были стать над практикой конкретных искусств. Для осуществления этой задачи японским теоретикам необходимо было обратиться к достижениям систематизированной философской эстетики Запада.

Основной "движущей силой" эпохи просвещения 1878-1888гг. были самураи. Именно они, верные и преданные родине и императору люди с крепкими моральными устоями и привычкой к упорному, в том числе интеллектуальному, труду, стояли у истоков академической науки. Первые эстетики Японии принадлежали именно к этому классу военной интеллигенции.

Одним из отцов-основателей философской эстетики Японии принято считать Ниси Аманэ (1829-1897). Он первым предложил несколько переводов западного термина "эстетика": "дзэмбигаку" (наука о добре и красоте), "касюрон" (теория о сущности прекрасного), "бимёгаку" (наука о таинственно-прекрасном). В это же время широко использовалось и ещё одно название эстетики - "симбигаку" (наука, исследующая красоту). Все эти термины остались достоянием истории эстетики, а в обиход вошёл предложенный журналистом-просветителем Накаэ Тёмином (1847-1901) вариант "бигаку" (наука о красоте). Что же касается Ниси Аманэ, то нельзя переоценить его вклад в конструирование современной японской научной терминологии: он составил более 700 слов-переводов, без которых усвоение западной философской мысли было бы невозможным. "Философия", "субъект", "объект", "реальность", "феномен", "история", "сознание", "мысль", "идея", "впечатление" - без этих слов, извлечённых Ниси Аманэ из хранилищ прошлого или заново составленных им самим, трудно представить современный японский язык. А ведь каких-нибудь 150 лет назад их просто не существовало.

В 1877г. в присутствии императора Мэйдзи, придворных особ и кабинета министров Ниси прочитал четыре лекции о важности науки эстетики для создания просвещённого независимого государства. Следствием его выступлений, изданных впоследствии под общим заглавием "Теория эстетики" (яп. бимёгаку сэцу) было выделение государственных средств на организационное оформление и обучение студентов Токийского императорского университета по этой специальности. Большой вклад в утверждении эстетики как университетской дисциплины внесли Мори Огай (1862-1922), Такаяма Тёгю (1871-1902) и Ониси Хадзимэ (1864-1900).

Последняя четверть Х1Х в. ознаменовалась целым рядом попыток активного освоения европейского философско-эстетического наследия и его методологии деятелями японской культуры. Примером может служить трактат "Сокровенная суть cёсэцу", с которым в 1885 г. выступил писатель Цубоути Сёё (1859-1935), объявивший искусство самостоятельным эстетическим феноменом, выделив его в особую область духовного опыта. Но тем самым Цубоути нарушил традиционный взгляд на искусство как неискусство, нарушил связь вещей по принципу интердиффузии всего во всем. Трактат писателя свидетельствовал о переоценке "в западном духе" роли и предназначения искусства.

Аналогичные процессы происходили и в сфере живописи, где противостояние художественных принципов Японии и Запада обнаруживается весьма отчётливо. Техника европейской живописи, позволявшая создавать иллюзию реального пространства, поразила японцев ещё во времена "христианского века" (1542-1639) 6. В тот период по стране распространились многочисленные копии картин, привезенных из Италии. Авторы копий со всей тщательностью воспроизводили оригиналы, но это было воспроизведение внешнего - японцы проникались "буквой", а не духом западной живописи. Неслучайно, притом что целью являлось точное воспроизведение техники письма, качество большинства репродукций оставляло желать лучшего. Тем не менее художники "христианского века", а потом и их преемники, через более-менее удачные копии образцов европейской живописи познакомились с западным видением мира, что позволило им взглянуть со стороны на традиционную отечественную манеру письма и по-новому оценить её.

По мнению крупного японского художника Сибы Кокана (1738-1818), принципиальное отличие европейской живописной традиции от японской заключалось в отношении к предмету изображения. Если западные художники стремятся к реалистическому - "как оно есть" - изображению действительности, то для восточных художников важно отображение внутренней сути людей и вещей, и потому их картины условны. Сравнивая восточную условность и европейский реализм, Сиба отдавал предпочтение последнему. В своём трактате "Рассуждение о западной живописи" он писал: "Главная цель западного искусства - воссоздание реальности. Японская же и китайская живопись, неспособные к этому, становятся лишь никчёмной игрушкой... Применяя светотень, западные художники могут представить выпуклое и вогнутое, светлые и темные стороны, глубину и плоскостность. Их картины - модели реальности и посему могут выполнять те же функции, что и письменное слово, а часто и более эффективно... Слова, употребляемые в тексте, могут, конечно, описывать, но одна реалистически написанная картина равноценна мириадам слов" 7.

Из этого высказывания видно, что японского художника восхищает прежде всего западная техника реалистического воспроизведения действительности, т. е. то, что отсутствовало в национальной живописной традиции. При этом цель западного искусства понимается им несколько однобоко - лишь как подражание природе и упускается из виду его смысловая составляющая и одухотворённость. Кроме того, Сиба несправедливо принижает собственную живописную традицию, в которой картина всегда имела духовный "подтекст". Совершенно очевидно, что японцы восприняли первоначально лишь внешние атрибуты художественной традиции Запада. Внутреннее её содержание, связанное с эстетическими установками западных художников, некоторое время оставалось непонятым.

Из японских деятелей искусства, стремившихся к более глубокому проникновению в суть западной эстетической традиции, следует назвать прославленного мастера цветной гравюры Кацусику Хокусая (1760-1849). Используя в своем творчестве некоторые элементы европейской техники письма, Хокусай в то же время, в отличие от Сибы, считал, что японская живопись нисколько не уступает европейской и представляет собой просто иной путь образного постижения мироздания и смысла человеческого бытия. "Каждый подход имеет свои недостатки и достоинства, - писал Хокусай. - Надо понять оба метода. Главное, жизнь и смерть должны присутствовать во всём, что пишешь" 8.

Заметим, что определённые предпосылки для усвоения эстетической традиции Запада существовали в Японии и на протяжении всего периода "закрытия страны" (1639-1852) при военном правительстве бакуфу в рамках так называемого "голландоведения". Голландоведение - широкое понятие, обозначающее процесс изучения западных наук японцами в тот период. Поскольку приток знаний из Европы шел через голландскую колонию на острове Дэсима близ порта Нагасаки, западные науки получили название рангогаку (науки на голландском языке), а люди, изучавшие их - рангакуся (голландоведы). "Голландоведы" передали эстафету в деле распространения европейских знаний слушателям и служителям основанного в 1857 г. государственного научно-исследовательского и педагогического центра по изучению западных наук - Бансё сирабэсё (букв. Департамент изучения книг). Науки там в действительности изучались лишь постольку, поскольку могли служить укреплению оборонного могущества государственного режима. С другой стороны, выпускниками этого заведения были многие культурные деятели эпохи Мэйдзи.. Один из них, художник Каваками Тогай (1827-1881) стал директором отделения живописи при этом Департаменте, где изучение западной живописной манеры, "на первый взгляд не имеющее отношения к военному делу, ставило перед собой задачу обучить технике составления топографических карт как одной из основ военной науки" 9. Как отмечает современный искусствовед Кавакита Митиаки, Каваками и его сподвижников вдохновляли отнюдь не эстетические потребности. Более того, по мнению Кавакиты, "во времена Каваками западная живопись не расценивалась японцами как искусство" 10. Лишь в последние годы правления бакуфу у японцев стали раскрываться глаза на положение дел в области западной философии и общественной мысли, включая эстетическую традицию.

В 1896 г. возникло общество художников "Хакубакай" ("Общество белой лошади"), члены которого стремились использовать западную технику как средство выявления внутреннего духа японца. Основатель общества, художник Курода Сэйки (1860-1924), получил образование во Франции, где был покорён мастерством импрессионистов. По возвращении он стал пропагандировать подобную живопись в Японии, считая что местные художники должны открыть для себя принципы европейской живописной техники и творчески их переработать.

Одновременно наметилась сильная тенденция к возрождению самобытных японских традиций в искусстве, в связи с чем художники обратились к изобразительным средствам из арсенала художественного наследия дотокугавского периода. У истоков этого движения стоял искусствовед Окакура Какудзо (1862-1913) - первый ректор Токийской Школы искусств и основатель японской Академии художеств. Его работы, посвящённые восточной мысли, не утратили актуальности и по сей день. В своем главном труде "Идеалы Востока" (1896 г.) Окакура наметил для Японии главные направления эстетического развития. С одной стороны, это поиск истоков самобытности, с другой - поиск путей взаимодействия с эстетической мыслью Запада. При этом учёный рекомендовал никогда не забывать, что все лучшее в Японии создано на основе собственной художественной традиции 11. Окакура являлся также одним из активистов восточного отдела Бостонского Музея изящных искусств и многое сделал для ознакомления европейцев и американцев с искусством Японии и его традиционными эстетическими установками, внеся таким образом заметный вклад в процесс налаживания взаимопонимания Востока и Запада.

По словам Т.П.Григорьевой, в эпоху Мэйдзи "Япония прошла путь европейской истории за несколько десятилетий, что привело к сосуществованию того, что в европейской литературе развивалось в последовательном порядке" 12. Иными словами, в мэйдзийской Японии параллельно развивались традиционная - искусствоведческая, "слитая" с практикой конкретных искусств - и вновь возникшая философская эстетика.

Одну из красивейших концепций философской эстетики на Западе создал, как известно, Гегель. Автор не скрывал главный недостаток своей теории - её отвлеченный характер: "Наука об искусстве... предаётся самостоятельным размышлениям о прекрасном и создаёт лишь общее учение, абстрактную философию прекрасного, вовсе не затрагивающую художественного произведения в его своеобразии" 13.

В противоположность этому "конкретная" эстетика искусствоведческого толка - а именно такой была японская эстетика домэйдзийского времени - стоит в непосредственной близости к художественному творчеству, однако ей недостаёт систематичности. Когда последняя, в эпоху Мэйдзи, стала лозунгом эпохи, эстетика Японии принуждена была выйти на стезю строгого рассуждения. Более того, она должна была научиться говорить "на философском языке" в одной системе координат с Западом.

История Института эстетики и философские взгляды Нисиды Китаро.

Рождение японской эстетической науки к периоду Мэйдзи ознаменовалось также оформлением эстетики как самостоятельной области научного знания: на базе филологических факультетов императорских университетов Токио и Киото - крупнейших учебных и научных учреждений страны - были сформированы специальные центры для эстетических исследований. 7 сентября 1893 г. был основан Институт эстетики при Токийском университете "Тодай", а несколькими годами позже начал работу аналогичный институт в Киото. Сам факт создания полноценных научно-эстетических центров без преувеличения можно считать событием историческим. Это были не только учреждения совершенно нового типа для Японии, но и единственные в мире научные заведения такого рода. Лишь в 1919 г. в Париже на базе университета Сорбонна открылся первый в Европе Институт эстетических проблем.

Институт эстетики при Токийском университете до сих пор сохраняет лидерство среди японских вузов в преподавании и изучении эстетики, издании соответствующей литературы, в деле перевода основных эстетических работ западных авторов, а также в подготовке научных и преподавательских кадров для всей страны.

Институт получил широкую известность и за пределами Японии. Здесь читают лекции ученые-эстетики с мировыми именами. Крупнейшие деятели мировой эстетической науки принимают участие в проводимых Институтом конференциях, публикуют свои работы в его периодических изданиях (в частности, в ежегоднике Института, выходящем с 1976 г. на западноевропейских языках - "Journal of the faculty of Letters, the Univ. of Tokyo, Aesthetics''). История Института эстетики при Токийском университете заслуживает специального, хотя бы сжатого, обзора.

Созданию Института непосредственно предшествовала подготовительная деятельность многих учёных. Курс эстетики в Токийском университете "Тодай" начал вестись еще в 1878 г. в рамках филологического факультета. Эстетика тогда именовалась "наукой, исследующей прекрасное" (яп. симбигаку). Первым преподавателем по симбигаку стал Тояма Сёити (1848-1900), впоследствии декан филологического факультета. Он начал с преподавания художественной критики.

Фундамент курса собственно философской эстетики был заложен годом позже, когда в Японию приехал американец Эрнст Фенолосса (1853-1908), выпускник философского факультета Гарвардского университета. Фенолосса читал целый ряд философских дисциплин: историю западной философии, логику, эстетику (главным образом, кантианскую). Среди его слушателей были такие выдающиеся мыслители Японии, как Иноуэ Тэцудзиро (1855-1944) и упоминавшийся выше Окакура Какудзо (Тэнсин). После Фенолоссы курс эстетики и истории искусств вел англичанин Чарльз Лоттон, и хотя его лекции носили скорее искусствоведческий характер, они сыграли немаловажную роль в ознакомлении и первичной систематизации знаний японцев о западноевропейском изобразительном искусстве, музыке и литературе. В 1882 г. эстетика получила новое японское название - бигаку (наука о прекрасном), под которым выступает и сегодня.

Период 1895-1901 гг. составил целую эпоху в истории преподавания эстетики в Токийском университете "Тодай". Именно в это время были заложены основы практической методологии учебных курсов русским учёным (немцем по происхождению) Рафаэлем фон Кёбелем (1848-1923), читавшим лекции по эстетике античности (Платон, Аристотель, Плотин), по средневековым эстетическим учениям Запада, а также по эстетике немецкой классической философии и несциентистских направлений новой философии.

Энциклопедически образованный ученый и талантливый педагог, Кёбель сыграл значительную роль в процессе становления Института, поскольку именно с его лекций началось преподавание сквозного систематического курса истории основных направлений философско-эстетической мысли Запада. Имя Кёбеля - первого систематизатора западного историко-философского и эстетического материала для Института эстетики университета "Тодай" - до сих пор хранится в благодарной памяти его сотрудников. Таким образом, у истоков японской философско-эстетической науки стояли три человека: Тояма Сёити, Эрнст Фенолосса и Рафаэль фон Кёбель.

Представители последующих поколений профессуры Института так же, как и его основоположники, зарекомендовали себя незаурядными учёными. Помимо интенсивной исследовательско-преподавательской деятельности, они занимались переводами наиболее выдающихся произведений мировой философской мысли и образцов западной классики. Одним из них был профессор Оцука Ясудзи (1868-1931), читавший в течение 1901-1922 гг. курс по эстетике художественной литературы.

В Институте преподавал также известный писатель, Мори Огай (1862-1922), автор многочисленных романов и перевода на японский язык "Фауста" Гёте. Вместе с популярным писателем Нацумэ Сосэки он выступил против Цубоути Сёё, автора трактата "Сокровенная суть сёсэцу", объявив его "сторонником голого факта". Своим же художественным методом Мори Огай провозгласил "антинатурализм" (яп. хансидзэнсюги). Получивший образование в Германии, Мори Огай испытал достаточно сильное воздействие западноевропейской философской мысли, особенно феноменологической "философии бессознательного" Э.Гартмана (1842-1906), эстетические труды которого перевел на японский язык. Вместе с тем исследования Мори Огая, проникнутые духом восточных учений, велись в русле японской художественной (нерационалистической, не отвлеченной, посвященной конкретным искусствам) традиции и носили скорее искусствоведческий, нежели философский характер.

Одновременно с Оцукой Ясудзи в качестве профессора Института на протяжении десяти лет работал Такаяма Риндзиро (псевдоним -Тёгю, 1871-1902), переводивший сочинения Ницше. В 1911г. в его переводе вышла книга "Так говорил Заратустра". Такаяма испытал влияние ницшеанских идей, в частности идеи "истинктивизма", и являлся адептом философии японизма (яп. нихонсюги). В эстетике Такаяма выдвинул концепцию рукэйгаку (букв. "типология"), основной смысл которой сводился к отказу от философско-логических построений и возврату к традиционному пониманию эстетической проблематики, когда она рассматривалась в русле

теории и практики конкретных искусств. Эстетические исследования Такаямы, таким образом, были по сути дела искусствоведческими.

К сторонникам искусствоведческих методов в эстетике принадлежал и Окакура Какудзо, читавший лекции в Институте во времена Оцуки и Такаямы.

С 1925 по 1944 гг. Институт возглавлял сторонник системного подхода в области эстетики доктор Ониси Ёсинори. В определённой степени его принципы преподавания были отрицанием искусствоведческой методологии Оцуки и попыткой сочетания философского и нефилософского подходов к эстетике. Активно используя достижения западной эстетико-философской мысли, Ониси параллельно продолжил исследование традиционной японской эстетики. В своих трудах "Югэн то аварэ" (Югэн и аварэ, 1939) и "Фугарон" (Теория эстетического вкуса, 1940) он выдвинул идею о том, что стержнем эстетического сознания и всех эстетических представлений японцев, начиная с древнейших времен, являлся принцип "естественности" - сидзэнсюги (букв.: "натурализм"), в отличие от принципа "культурализма" в понимании прекрасного на Западе. Вместе с тем Ониси стремился найти соотношение объёмов понятий японской и западной эстетики. Например, считал "демоническое" в европейской эстетике и "югэн" в японской - двумя сторонами "возвышенного" (яп. суко). Ониси осуществил перевод нескольких сочинений европейских философов на японский язык. Заметным событием в духовной жизни Японии стал выход в свет в его переводе "Критики чистого разума" И.Канта в 1930 году.

Преемником Ониси Ёсинори на посту главы Института эстетики при университете "Тодай" с 1944 по 1972 гг. являлся профессор Такэути Тосио, чьи работы "Теория ценностей у Аристотеля" и "Современное искусство" получили признание, как в Японии, так и за её пределами. Выводя общеэстетические закономерности из сферы конкретно-искусствоведческой, Такэути продолжил искусствоведческое направление в японской научной эстетике. Он предложил несколько понятий-образов для использования их при анализе содержания категорий традиционной эстетики.

Такэути придавал огромное значение так называемым "отрицательным категориям" (яп. "хитэйтэкина моно") японской эстетики, в которых, по его мнению, воплотилась идея отрицания, присущая всей японской художественной традиции. Согласно Такэути, идея отрицания наглядно проявилась в таких характерных видах национального искусства Японии, как живопись тушью сумиэ, аранжировка сухих садов при буддийских храмах в

Рёандзи и Дайсэнъин и др. Учёный подчёркивал зависимость характера всей деятельности человека от содержания усвоенных им эстетических ценностей. В качестве ведущего эстетика Японии Такэути принял участие в работе Ш Международного конгресса эстетиков в Венеции в 1956 г., был членом оргкомитета. Благодаря его деятельности, достижения современной японской эстетической науки впервые получили мировое признание. Переведённая профессором Такэути "Эстетика" Гегеля стала доступной широкому японскому читателю.

"Звездой первой величины" на философско-эстетическом небосклоне Японии называют профессора Имамити Томонобу (род. в 1922 г.), возглавлявшего после Такэути Институт эстетики на протяжении 1972-1982 гг. Труды Имамити известны мировому философскому сообществу в первую очередь благодаря его деятельности как организатора и руководителя международного движения "эко-этика", объединяющего в своих рядах крупнейших философов и эстетиков современности. Широкий резонанс вызвали в научных кругах и выступления Имамити на многочисленных эстетических конгрессах.

На примере Института эстетики Токийского университета "Тодай" видно, что научные исследования и преподавательская деятельность в области эстетического знания велись на основе либо философского (Фенолосса, Кёбель, Ониси, Имамити), либо искусствоведческого (Оцука, Такаяма, Окакура, Такэути) подходов.

Если на Западе эстетика как наука сформировалась в результате постепенного синтеза достижений параллельно существовавших "искусствоведческой эстетики" (теорий конкретных искусств) и "философской эстетики" (учении о чувственном восприятии), то в Японии сложилась иная картина. Философская мысль, философская наука как таковая не получила развития в рамках японской духовной традиции, поэтому там отсутствовала и философская эстетика. Поскольку же японцы стали рассматривать эстетику как самостоятельную область научного знания лишь после знакомства с европейской философской эстетикой, то речь пошла не о сосуществовании искусствоведческих и философских путей исследования в эстетике, а о предпочтении какого-либо одного из них в качестве определяющего для японской эстетической науки. В результате периоды увлечения философской эстетикой сменялись периодами увлечения искусствоведческой эстетикой. Сторонники одного подхода категорически отрицали другой, неудивительно, что методологические проблемы принимали порой довольно острую форму противостояния.Помимо представителей Токийского Института эстетики научно-эстетическими изысканиями в Стране Восходящего солнца занимались и другие профессиональные ученые. Ученик Рафаэля фон Кёбеля и выпускник Токийского университета Фукада Ясукадзу (1878-1928) основал кафедру

эстетики на филологическом факультете Киотосского университета. После Фукады до 1947 г. кафедрой заведовал Уэда Дзюндзо (1886-1973), написавший важные и содержательные работы: "Предмет истории искусства" (Гэйдзюцуси-но кадай, 1936г.), "Структура визуального восприятия" (Сикаку кодзо, 1941г.), "Дух японской красоты" (Нихон-но би-но сэйсин, 1944 г.).

Особо следует отметить деятельность известного теоретика Нисиды Китаро (1870-1945), родоначальника так называемой "академической философии" Киотосского университета. Отмеченная сильным влиянием неокантианства, эта философия получила распространение в 20-е годы прошлого века. Современник Нисиды историк Цутида Кёсон называет его "первым, кто показал японцам, что философия составляет наиболее фундаментальную форму мысли" 14.

В творчестве Нисиды, ознаменованном попытками совместить установки национальной духовной традиции с элементами европейской философской мысли, эстетические взгляды явились самостоятельной частью оригинальной мировоззренческой концепции. По сути дела Нисида Китаро - основоположник современной философской эстетики Японии. Его идеи и по сей день развиваются в работах видных японских ученых-эстетиков философского направления. Предваряя рассмотрение собственно эстетических воззрений Нисиды, остановимся коротко на его биографии и общефилософской эволюции.

Нисида Китаро родился в 1870 г. в маленькой деревушке на побережье Японского моря недалеко от г. Канадзава (префектуры Исикава) в семье школьного учителя. После окончания высшей ступени средней школы способный юноша поступил на филологический факультет Токийского университета и, получив диплом, вернулся на родину, в Канадзаву, где преподавал сначала в школе, а затем в колледже. В это время (1899 г.) он серьезно увлекся дзэн-буддизмом и провел немало часов в занятиях медитацией.

Традиционное воспитание и образование (отец его был знатоком конфуцианских классиков и умелым каллиграфом, мать - ревностной буддисткой, поклонницей известного мылителя Синрана, чьи труды она вслух зачитывала сыну) сыграло важную роль в становлении личности Нисиды. Позднее, испытав сильное влияние европейской философии, он, тем не менее, посвятил жизнь объяснению глубинной сути именно восточной духовной традиции. Трудно сказать, думал ли он, что наступит время, и его труды будут переводиться на западные языки. Но как минимум ему хотелось при помощи "обкатанной" к началу ХХ в. в Японии западной переводной терминологии дать философское обоснование главным идеям буддизма, и прежде всего - идее иллюзорности личности. С 1910 г. и до конца своей служебной карьеры Нисида преподавал философию и этику в Киотосском императорском университете. Уйдя в отставку в 1928 г., он продолжал активную исследовательскую деятельность, отразившуюся в многочисленных трудах по целому ряду философских дисциплин.

К сожалению, в российской философской литературе жизнь и труды Нисиды получили однобокое и часто несправедливое освещение. В частности, читатель, ознакомившийся с его идеями по работе Б.В.Поспелова, приходит к выводу о реакционной сущности нисидианства и о полной несостоятельности попыток киотосского философа создать оригинальную концепцию 15.

На мой взгляд, как жизнь Нисиды Китаро, так и его творчество заслуживают большого интереса. Более того, жизнь и поступки того или иного философа часто помогают глубже понять истинный смысл его концепции. (Тот факт, например, что немецкий философ Фихте умер, заразившись тифом во время ухода за больными в госпитале, по-новому представляет нам его ригористический идеал в этике.) Это относится и к Нисиде Китаро, всегда остававшегося честным и глубоко порядочным человеком. В годы всеобщего шовинистического угара, когда даже дети писали доносы на своих недостаточно преданных императору родителей, Нисида, судя по его дневникам и высказываниям учеников, отверг службу в императорском университете. Хотя и не участвуя в подпольном сопротивлении престарелый философ имел мужество молчать, что фактически означало неприятие политики японского милитаризма. Искренне желая поражения Японии, Нисида вёл замкнутый образ жизни в маленьком провинциальном городке Камакура, внимательно следя за театром военных действий. Он отмечал по карте, висевшей у него над столом, все наступления и победы Красной Армии, радуясь перелому в ходе войны в пользу антигитлеровской коалиции и близкому разгрому фашизма.

Ненавистью к войне и правительству были проникнуты беседы Нисиды с приезжавшими в Камакуру учениками. И не его в том вина, что некотрые из них, включая талантливых Танабэ Хадзимэ и Кояма Ивао, всё же стали ярыми националистами. Зато настроения другого ученика, Имамити Томонобу, оказались созвучными антимилитаристским взглядам учителя. Умер Нисида незадолго до окончания Второй мировой войны - 28 июля 1945 г.

Друг и однокурсник Нисиды - известный исследователь буддизма Судзуки Дайсэцу Тэйтаро (1870-1966) в некрологе на смерть выдающегося ученого написал, в частности, следующеее: "Это факт - Восток не знает Запада, Запад не знает Востока. Вот почему и происходят конфликты" 16. Эти слова прозвучали как раз накануне атомных бомбардировок Хиросимы и Нагасаки, поставивших чёрный крест на взаимоотношениях Востока и Запада.

Судзуки, проживший 10 лет в США, был "глазами и ушами" Нисиды, никогда не покидавшего Японских островов. Оба учёных видели свою задачу в том, чтобы не только сохранить классическое культурное наследие Японии, не только соотнести его с наследием Запада, переведя его на общепринятый язык западной философии, но и положить начало национальной школе философствования, выявить "мыслительную подоплёку" японской духовной традиции и ознакомить западного читателя с замечательной культурой своей страны.

Философские взгляды Нисиды Китаро менялись на протяжении всей его жизни, главные этапы творческой эволюции мыслителя ознаменованы четырьмя крупными работами. Первым "краеугольным камнем" в творчестве Нисиды явилось "Изучение блага" (яп. Дзэн-но кэнкю, 1911 г.). Эта работа и все примыкающие к ней произведения основываются на введенном Нисидой понятии "чистого опыта". Явно заимствованный у Э.Маха и У.Джемса, "чистый опыт" киотосского философа претендовал на роль базиса, существующего до всяких противоположностей (в том числе и до противоположности чувства и разума), из которого произрастали все ограничения и дефиниции, определялось различие между "эго" и предметом, субъектом и объектом. В "недифференцированной реальности" чистого опыта были слиты сознание, ощущение и воля.

Введение Нисидой понятия "чистого опыта" свидетельствовало об умалении интеллекта, а, следовательно, и научного познания и рационалистических направлений в философии в пользу так называемой "творческой активности" индивида, объединяющей в первозданном, "рафинированном" виде объективные качества предмета и его "субъективное переживание" человеком. При этом чистый опыт выступал не только как гносеологическая, но и как онтологическая категория, обозначающая конечную, "истинную" реальность, близкую буддийскому "универсуму".

Следующей этапной работой Нисиды стала "Интуиция и рефлексия в самосознании" (яп. Дзикаку-ни окэру тёккан то хансэй, 1917 г.). В ней Нисида задался целью вывести онтологию из единства самосознания, "дополняя и расширяя" И.Канта, для которого абсолютная реальность всегда оставалась непостижимой "вещью в себе". Отдавая должное гению кёнигсбергского мыслителя, Нисида все же в данном случае предпочел ему Фихте и пошел по пути фихтеанского определения реальности через первичное тождество самосознания "Я есмь Я". В этой работе Нисида рассматривает "Я" как "противоречивое тождество", как, выражаясь словами современного эстетика В.Бычкова, "равное встречное стремление субъекта и

объекта" 17.

Третьим важным звеном в цепи работ Нисиды явилась "Самосознающая система общего" (яп. Иппанся-но дзикакутэки тайкэй, 1929 г.). Здесь впервые сформулировано понятие "поля-ничто", несущее на себе следы влияния и буддизма, и платоновского "Тимея". Большинство исследователей творчества Нисиды указывают на генетическое родство "поля-ничто" прежде всего с понятиями буддийского учения, где "ничто" обладает статусом конечного онтологического принципа. Из-за того что Нисида, подобно буддистам, определял реальность как "ничто", в нём видят продолжателя восточной мыслительной традиции. Не оспаривая этого в целом, я, однако, считаю, что не стоит приписывать факт введения "поля-ничто" исключительно влиянию буддизма. Ведь именно в ту пору Нисида пережил период увлечения Платоном, у которого небытие, ничто также рассматривалось онтологически, как потенция, актуализируемая при взаимодействии с эйдосами.

На завершающем этапе своей деятельности Нисида в "Философских эссе" (1935-1945гг.) конкретизирует концепцию "поля-ничто". "Поле-ничто" получает положительные характеристики, противоположные полюса, "тип напряжённости" и взаимодействия между которыми и определяют принадлежность того или иного явления к одному из трех миров: к физическому, или "миру механической причинности", к биологическому, или "миру жизни" и к историческому - "миру человека". В последнем, высшем из миров, в результате взаимодействия всех полюсов "поля" раскрывается идентичность всех противоположностей.

Искусство, мораль, наука выступают в качестве идеальных форм в историческом мире, а деятельность учёного или художника - в качестве проявления его формообразующей активности. Исторический мир как "сфера абсолютного ничто" есть конечный пункт самосозерцания "ничто", где реальность осознаёт тождество своих противоположностей посредством человеческой деятельности.

Об особенностях японской художественной традиции

и их отражении в творчестве Нисиды Китаро.

Теперь отвлечёмся от изложения взглядов Нисиды Китаро и вновь обратимся к особенностям художественных традиций Запада и Дальнего Востока. C древнейших времен человек пришел к выводу, что основания бытия неочевидны и не даны в непосредственном повседневном опыте. Запад развивал культуру рассудочного синтеза. Постижение основ мира шло через разделение и соединение понятий. Понятия и законы их сочетаний были

объявлены органоном истинного знания. Искусства (artes liberales) вначале приравнивались к знанию: музыка, например, включалась в список искусств потому, что звуковысотные интервалы имеют математическое основание. То же можно сказать о живописи, скульптуре, театре, архитектуре, садово-парковом искусстве, которые были включены в список искусств значительно позднее - в эпоху Возрождения.

На Дальнем же Востоке традиционное искусство гэйдо основано в первую очередь на телесном синтезе, своего рода интеллектуализированной синестезии. Именно развитие чувственного синтеза, телесного синтетического опыта, внимание к различным нюансам телесных ощущений, т.е. их рассудочное отслеживание - лежало в основе дальневосточных искусств. Разумеется, центром этих искусств становится сам человек с его нервно-костно-мышечной организацией, внимание которого направлено на мельчайшие изменения как окружающего мира, так и своих собственных состояний. Поэтому понимание искусства на Дальнем Востоке исходило из максимального развития и рафинирования телесных ощущений, их проникновения за грань самих себя к тончайшим, практически интуитивным взаимоотношениям человека и человека, человека и мира.

Телесный синтез достигается путем неослабевающих на протяжении всей жизни (или ее значительной части) специально подобранных упражнений, в ходе которых этот самый "отделенный, отстраненный" интеллектуальный глаз фиксирует малейшие изменения, происходящие как в физическом теле, так и в сознании действующего лица. (Так, теоретик театра Но Дзэами Мотокиё (1363-1443) призывал актеров ни в коем случае не забывать своих изначальных состояний, запоминать их на чувственном, эмоциональном уровне.)

Поскольку главным объектом творения здесь является сам человек, искусством становятся те сферы его деятельности, которые в ходе длительного освоения способствуют чувственному преображению изначального человека. Поэтому на Дальнем Востоке, помимо традиционно принятых на Западе видов искусств - живопись (плюс каллиграфия), поэзия, музыка, театральное, садово-парковое искусство, скульптура и архитектура - таковыми являются искусство составления ароматов, чайный ритуал, а также группа воинских искусств (таких, к примеру, как искусство стрельбы из лука или искусство владения мечом).

Как уже говорилось, объектом творчества выступает здесь сам человек, который в ходе интенсивных телесных упражнений претерпевает опыт преображения. Поэтому искусство его жизни неизбежно должно включать и ритуал смерти, когда самоубийство есть завершающий "мазок" на холсте жизни. "До эпохи Токугава (1600-1867) дети самураев обоего пола обучались способам самоубийства. Мальчики должны были знать, как делать харакири, девочки - как закалываться кинжалом" 18. "Подобно тому, как существует этикет для принятия пищи или питья чая (чайная церемония), так имеется свой этикет и у смерти. Японцы воспитались в этом этикете, выработали с его помощью особые вкусы и душевную настроенность. К людям, не знакомым с "этикетом смерти" они относятся пренебрежительно как к людям невоспитанным. Японцы ещё до настоящего времени (первая половина ХХ в. - Е.С.) обучаются "этикету смерти": родители обучают ему детей, наставники - учеников. Он проник в подсознание японца и молчаливо руководит его действиями" 19.

Рационалистически-ориентированная мысль Запада стремилась к полному избавлению от "психологизма" (т.е. от элементов телесно-чувственных) и достижению таким образом истинности, общезначимости своих концептов. "Чувствующая мысль" Дальнего востока, рождённая "разумом тела", тоже стремилась к общезначимости, называя ее "ничто" и полагая "ничто" истинной основой всего сущего. Каким же образом достигался выход к этому "ничто"? Здесь главным учителем является буддизм дзэн (чань), который собственно стал концентрированным выражением дальневосточного пути к истине. В дзэнских монастырях точно так же, как и в "домах" традиционного искусства осуществляется телесно-практическое воспитание послушников-учеников. На первых порах оно имеет вид муштры, совершенно одинаковой для всех учеников, независимо от их умственных и прочих способностей. Муштра - сокровищница опыта и первая ступень духовного роста человека, при условии его внутренней сосредоточенности на своем состоянии.

Если сравнить воспитание дзэнского индивида с формированием карликового дерева - бонсая, то муштра будет, так сказать, "первичной обрезкой", когда безжалостно удаляются самые выступающие ветки и растению придается некая первичная форма, которая должна определить облик выросшего дерева.

Несколько отступая в сторону, вспомним, что любое общество подвергает подобной "обработке" - путем службы в армии, либо послушанием в монастырях - молодых мужчин (самую агрессивную и эгоистичную социальную группу). Такая практика очень важна для формирования каркаса личности, её упорядочения и организации. Кроме того, такое изобретение, как униформа, также способствует определенному стиранию "я" и обретению чувства единства, единообразия и общности в микро- и макроколлективах. К примеру, "униформа" дзэнского монаха - бесформенная хламида унылого мышино-серого цвета - в сочетании с обритой наголо "головой-тыквой" как нельзя лучше способствует освобождению от избыточности личных чувств и мыслей.

Хоровое исполнение сутр особым "горловым" пением также ведет к состоянию полузабытья и самозабвения, к погружению в общее действие, обретению чувства невыделенности из общего потока, когда "сотворцы"-исполнители без слов понимают друг друга, предугадывают малейшие душевные движения и, создавая реальность красоты, искусно синхронизируют творческие воли а едином ритмопотоке" 20.

Огромное значение ритуала - одна из главных характеристик дальвосточной культуры. Действительно, если вдуматься, нормальная стабильная жизнь социума возможна лишь в том случае, если каждый человек будет исполнять предназначенные ему роли, то есть поступать единообразно и в соответствии со сложившейся системой распределения ролей. Общее в человеке, живущем в коллективе, гораздо важнее его личных характеристик, которые могут стать нежелательными в сложившемся социуме.

Конфуцианская традиция твёрдо стояла на неизменности пяти главных отношений в коллективе: 1) отношения вышестоящего к нижестоящему, подчиненному; 2) отношения отца к сыну; 3) отношения мужа к жене; 4) отношения старшего брата к младшему и 5) отношения между товарищами. Это означало, что каждый человек должен был правильно играть строго определенные его положением роли. Таким образом, стабильность общества фиксировалась и "по вертикали" (начальник - подчиненный, отец - сын, муж - жена, старший брат - младший брат) и по "горизонтали" (начальник - начальник, подчиненный - подчиненный, друг - друг). При этом, отметим, чисто личностные характеристики при выполнении данных ролей были абсолютно второстепенны.

Даосско-буддийская традиция закрепила подобное предпочтение общего перед личным в человеке. Практика дзэнских монастырей первоначально направлена на "обрезку" слишком выдающихся личностных качеств и амбиций. Жесткая дисциплина, физические наказания, послушания, тяжкий физический труд, скудная пища, ежедневные многочасовые медитации - всё это средства для умаления телесного и психического "Я" и достижения состояния "бесстрастности - не-Я" (яп. мусин-муга). К этому добавляется и особая ментальная практика коанов, нацеленная не только на сведение на нет генерализирующих, логически упорядочивающих возможностей языка, но и на унижение самооценки человека.

Впоследствии монахи достигают состояния сатори, полного отрешённости от "Я", состояния "не-Я" - предельно прозрачной открытости для проникновения потоков Дао, которые пронизывают всё сущее, подобно некой бесформенной сетеобразной связи. Тогда монахи обретают большую свободу, не утрачивая при этом возможности совершенствования такого состояния. Для этого монахи часто отправлялись в скитания, "вбрасывая себя" в Природный Универсум, претерпевая огромные трудности и лишения ради преображения своего сознания до космического уровня, до ощущения космоса как самого себя.

"Больной опустился гусь

На поле холодной ночью

Сон одинокий в пути" 21.

(пер. В.Марковой)

- в этом пронзительном трёхстишии больной поэт Мацуо Басё (1644-1694) отождествляет себя и с гусем, и с заброшенным полем, воссоздавая атмосферу космического одиночества, в которую погружено всё живое. Басё не был монахом, однако разделял монашеский стиль жизни; облачаясь в монашеские одежды он несколько раз уходил в длительные скитания 22. Скитания художника - это один из способов достичь высот мастерства путем самоизменения-преображения. Японская художественная традиция подразумевала длительный - часто длиной в целую жизнь, от детства и до старости - путь совершенствования мастера в избранном виде искусства. Такой путь очень напоминал монашескую практику и так же, хотя и в несколько ослабленном виде, выступал в качестве аскетического опыта самоотречения и растворения в профессии, и далее - в природном Универсуме.

Бесформенное, подвижное Дао является источником образов - бесплотных "матриц", образующихся при взаимодействии с мельчайшими, почти бесплотными частицами "ци" (яп. "ки"). Они пронизывают всё и вся, наподобие невидимой сети. В пересечениях этой сети находятся и люди, и животные, и растения, и неодушевленные предметы.

Основоположники даосизма характеризовали никак не ощутимое, бесформенное первоначало как "ничто", "форму бесформенного", "звук беззвучного". Буддисты отождествили Дао-ничто с "Дхармакайей" - космическим телом Будды, которое также называлось "Ничто".

"Ничто" в даосско-буддийской интерпретации напоминает "единое" Платона. "Единое" также является крайним пределом форм - т.е. "бесформенным", но, тем не менее, содержащим зародыш формы-идеи. (Правда, есть и существенное различие между "Единым" и "Ничто". В дальневосточной традиции Дао - подвижная субстанция, в то время как для Платона движение означало утрату целостности "единого", так как для движения необходимы части.) И, тем не менее, дальневосточное "Ничто" - это не абстракция, не противоположность "бытию" и не торричеллиева пустота, а, наоборот, вместилище, полнота всех возможных образов и форм, их неиссякаемый источник, откуда они возникают и куда всегда возвращаются.

"Ничто" или "Пустота" в дальневосточной традиции имело ещё одно измерение - это не ощутимые грубыми человеческими чувствами и не постигаемые не менее грубым рассудком отношения между людьми и отношения между человеком и космосом, Природой. Действительно, каковы "наощупь" любовь, верность, взаимовыручка, доблесть, долг, восхищение? Хотя эти формы отношений телесно неощутимы и неоформлены ("пусты"), они, однако, не являются менее значимыми, чем сам человеческий и природный мир, вполне осязаемый и обладающий весьма определенными формами.

Такие отношения и есть неотъемлемое измерение Дао - пустоты, пронизывающей всё и вся. Это некое "силовое поле", удерживающее мироздание в порядке. Действия отдельного человека никак не должны разрушать это поле, нарушать изначальную гармонию Дао.

Я потому так долго остановилась на этом вопросе, чтобы было понятно, почему основоположник японской философской эстетики, Нисида Китаро, уделял столь большое внимание проблеме "поля-ничто", почему отдавал приоритет изучению не собственно человека, а именно тонкому, неощутимому полю отношений между людьми. "Поле-ничто", способ существования и взаимодействия в нем подтолкнули Нисиду к формулированию понятия интуиции практического действия.

Прежде чем дать подробный анализ интуиции практического действия, рассмотрим ряд предварительных тезисов. Как уже говорилось, путь художника и путь монаха - это, прежде всего, путь самостановления. Смысл такого пути состоит в личностном умалении посредством духовных и физических практик, которые упомянуты выше и благодаря которым человек совершенствуется в его телесно-духовном единстве. Только тот, кто достиг определенной степени совершенства (т. е. личностного умаления наряду с высоким уровнем технического мастерства), может считаться подлинным мастером на избранном пути (додо-но дзёдзу). Иными словами, духовный и физический тренаж мог привести человека к преображению, при котором достигается такая ступень мастерства, когда Дао - форма бесформенного - начинает определять все движения художника, когда он становится "медиумом", наблюдающим за собой "отстранённым глазом" (яп. "рикэн-но кэн").

Такое состояние называется в буддизме интуитивным (яп. тёккан) и, по сути, является неким "тонким чувством", шестым по счету, протягивающим свои невидимые "щупальца" ко всему: к партнеру по сцене, к партнеру по созданию рэнга - стихотворной "цепочки", к мишени - в случае искусства стрельбы из лука кюдо и т.д. Нисида Китаро назвал это интуицией практического действия (яп. коитэки тёккан). практическог

Формулируя понятия "интуиции практического действия", Нисида столкнулся с проблемой передачи их сути в принятой на Западе теоретической форме. Ведь телесное, практическое действие, переживаемое "здесь и теперь", может быть отображено лишь в языке искусства, и то лишь отчасти. "Мысль изречённая есть ложь", "немыслие" - тем более. Как только Нисида начинает сопоставлять "интуицию практического действия" с "чистым опытом" Маха, являющимся сугубо абстрактным понятием, она неизбежно интеллектуализируется.

Специально эстетическим проблемам у Нисиды посвящена довольно обширная работа "Искусство и мораль" (яп. Гэйдзюцу то дотоку, 1925 г.). В ней рассматриваются две главные категории этики и эстетики - добро (благо) и красота (прекрасное), а также их связь с категорией истины. Показательно, что всё содержание категорий эстетики японский философ выводил из индивидуального сознания, причем трансцендентальный пафос его работы противоречил рационалистической форме философствования и попыткам системного подхода к эстетической проблематике.

Эстетику Нисида ставил выше всех других философских дисциплин, поскольку считал, что эстетический опыт является "чистым опытом", не подразумевающим разделения на субъект и объект, высшее и низшее,

простое и сложное. Он - вне всяких различий и представляет собой

мгновенный переход к трансценденции (в японской традиции - к Дао, изначальной природе Будды) 23. С эстетическим опытом по значимости может сравниться лишь опыт религиозного мистицизма. "Чувство прекрасного, - писал Нисида, - это чувство "не-Я" (яп. муга). Прекрасное, пробуждающее "не-Я" - это истина интуиции, которая выше истины разума. Вот почему красота так грандиозна, она может быть понята как единение с Великим Дао ("не-Я") в результате отказа от мира различений; вот почему эстетика - явление того же порядка, что и религия. Они отличаются лишь в области глубины ощущений: "не-Я" прекрасного - это моментальное, скоротечное "не-Я", а "не-Я" религиозное - это вечное "не-Я" 24.

Признавая, что интуиция не только лежит в основании истинного познания, но и составляет стержень творческой активности художника, Нисида Китаро склоняется к кантианскому пониманию эстетики как философской науки, изучающей внеопытные формы чувства. Он пытается провести параллель между априорным пониманием красоты и априорными формами внутреннего и внешнего чувства (каковыми у Канта являются пространство и время). Вообще следует отметить обилие у Нисиды кантианских реминисценций. Кант - наиболее цитируемый автор в упомянутой работе киотосского философа.

Хотя Нисида испытал сильное влияние немецкой классической философии, он остался сугубо национальным мыслителем восточного толка. По словам Миякавы Хидэки, современного японского учёного, "позиция Нисиды, хотя и ориентированного на логический стиль и чистоту, оказывается позицией именно восточной онтологии" 24. Правда, оценка Миякавы слишком категорична и требует уточнения. К примеру, нисидианская "философия тождества" субъекта и объекта в искусстве несомненно продолжала японскую художественную традицию. Но если в традиции, как мы уже упоминали выше, искусство рассматривалось как "не- искусство" и постулировалась связь вещей по принципу "интердиффузии всего во всём", то у Нисиды вследствие принятой им формы философствования, оно трактуетсякак нечто трансцендентальное, субъективно-всеобщее..

Для придания своим рассуждениям общезначимости, "философичности" в западном понимании этого слова Нисида старался облекать их в рационалистическую, систематическую форму. Однако содержание его основной категории - буддийского по характеру "поля-ничто" противоречило его логико-системному, рациональному подходу. Философская систематичность, возникшая в Европе и достигшая вершины в рамках немецкой классической философии, употреблялась-таки Нисидой. Но употреблялась в качестве, так сказать, формы. По содержанию его концепция была трансцендентальной, причем проникнутой буддийскими реминисценциями.

Дальнейшее развитие философской эстетики.

Самыми известными учениками Нисиды стали крупный философ Танабэ Хадзимэ (1885-1962), автор идеи "абсолютной диалектики", который попытался приблизить нисидианскую систему к конкретной общественной деятельности, и Ниситани Кэйдзи (1900-1990), посвятивший памяти учителя монографию "Нисида Китаро. Человек и мыслитель" (яп. "Нисида Китаро. Соно хито то сисо"). Учениками Нисиды были также Хатано Сэйти (1877-1950), труды которого посвящены философии религии как специфичного личного опыта и Вацудзи Тэцуро (1889-1960), исследовавшего вопросы философии истории и социальной психологии.

Под сильным влиянием философии Нисиды Китаро находился работавший на кафедре эстетики Киотосского университета видный учёный Куки Сюдзо (1888-1941). Главным его сочинением стало "Структура ики" (яп. Ики-но кодзо), где он предлагает в качестве основного эстетического понятия красоты в эпоху Эдо (1603-1868) понятие ики как сочетание эротики и резкой прямоты 25. Действительно, эстетический идеал эпохи Эдо отражал вкусы купечества (эротика) и среднего самурайства (резкая прямота).

В первые десятилетия ХХ в. в Японии была популярна немецкая классическая философия. Это объясняется прежде всего позицией властей, принявших за образец устройство германского государства и поощрявших интерес к немецкой идеологии. Во-вторых, это было связано с общим умонастроением эпохи: японцы, воодушевленные примером Запада и

своими первыми успехами в экономике, которые приписывались распространению духа рационализма и предпринимательства, выдвинули лозунг: "Рационализм!". Разумеется, они не могли не обратиться и к сочинениям корифеев мировой рационалистической мысли - произведениям немецких философов-классиков. Тон задавал гегелевский идеал рационального, упорядоченного человека, выступающего как часть целого (государства) и подчинённого интересам и задачам этого целого 26. Однако наиболее прозорливые мыслители Японии предвещали неизбежное разочарование в образцах западной духовной традиции, слепо взятых на вооружение.

Одним из таких мыслителей был Окакура Какудзо. Он, в частности, писал: "Задача Азии - в защите и восстановлении азиатских путей. Но чтобы сделать это, она должна сама осознать и развить эти пути. Ведь тени прошлого - это обещание будущего" 27. В этом смысле огромное значение для становления самосознания японцев эпох Мэйдзи и Тайсё имело сформировавшееся к тому времени движение "Возвращение к Японии". "Если мы обратимся к Окакуре Какудзо и Нисиде Китаро как к мыслителям и просто как к людям, то станет ясно, - пишет Миякава Хидэки, - что каждый из них внёс свою лепту в укрепление движения "Возвращение к Японии", возникшего в период Мэйдзи. Первый - своей эстетикой чайной церемонии, второй - эстетикой самоотречения. Мы видим, как в рамках этого движения выяснялась сущность психической структуры японцев, их самосознания, особенности и уникальность японской культуры и японской системы ценностей" 28.

В начале 30-х годов Япония вступила в период, впоследствии названный "периодом мрака" (яп. анкоку дзидай), когда во всех областях знаний стали насаждаться национал-шовинистические установки. Эта тенденция достигла апогея во времена Второй мировой войны. В печати муссировалась идея "великой Японии", превозносилась верноподданническая мораль самурая. Искусство также было призвано

служить целям разжигания гегемонистских, имперских настроений. Работы тех лет, касающиеся эстетической проблематики, "доказывали" духовное

превосходство Азии, азиатского искусства над любым другим. В духовной же жизни Азии доминирующая роль отводилась Стране Восходящего солнца 29.

В послевоенные годы националистическая тенденция нашла отражение в творчестве писателя Мисима Юкио (1925-1970). Своё эстетическое кредо Мисима выразил в сочинении "Золотой павильон" (яп. Кинкакудзи, 1956г.), написанном под сильным влиянием философии А.Шопенгауэра. Мисиме оказалась эстетически близка шопенгауэровская концепция элитарности творчества и культуры вооще, его иррационализм, акцент на интуиции, выступающей в качестве основы постижения красоты и творческой деятельности. "Люди полагают, - писал Мисима, - что искусство шаг за шагом начинает развиваться лишь после того, как возникнет человеческая жизнь. Мне же, напротив, представляется, что человеческая жизнь началась лишь после того, как образовалось опередившее её искусство" 30.

Будучи горячим сторонником японского национализма, Мисима всячески подчёркивал избранность и японского искусства как проявления некоей надчеловеческой, божественной сущности. Он призывал использовать искусство в целях воспитания "истинных самураев" из числа молодежи Японии. Для неё он предлагал следующую максиму: "Двойной путь - просвещение и военное дело в практике, и философия смерти в теории" (яп. бумбу рёдо то си-но тэцугаку) 31. Впрочем, идеи Мисимы не получили особой популярности среди современных японских мыслителей, плодотворно развивающих теоретическое наследие эпохи Мэйдзи.

1. Marra M. A History of Modern Japanese Aesthetics. Honolulu, University of Hawai'i Press, 2001, p. 18.

2. Тосака Дзюн. Японская идеология. М., 1982, с.213.

3. См.: Скворцова Е.Л., Луцкий А.Л. К проблеме восприятия западной философии в Японии. // Вопросы философии, № 10, 1985, с. 132-139.

4. Григорьева Т.П. Японская художественная традиция. М., 1979, с. 315-316.

5. Малявин В.В. Традиционная эстетика в странах Дальнего Востока.М., 1987, с. 6-7.

6. См.: Скворцова Е.Л. "Христианский век" в Японии. К проблеме взаимодействия национальных культур. // Человек и мир в японской культуре. М., 1985, с. 118-134.

7. Цит. по: Кавакита Митиаки. Гэндай-но гэйдзюцу (Современное искусство). Токио, 1967.

8. Цит. по: Кавакита Митиаки. Гэндай-но гэйдзюцу (современное искусство). Токио, 1967, с. 35.

9. Иэнага Сабуро. История японской культуры. М., 1972, с. 174.

10.

11. См.: Okakura Kakuzo. The Awakening of Japan. N.Y., 1904; Ibidem, The Ideals of East. N.Y., 1905.

12. Т.П. Григорьева. Японская художественная традиция, с. 320.

13. Гегель Г.-В.-Ф. Эстетика в 4-х тт.Т. 1, М., 1972, с. 20.

15. См.: Поспелов Б.В. Очерки философии и социологии современной Японии. М., 1974, с. 24-25.

16. Цит. по: Yusa M. Zen & Philosophy: an Intellectual Biography of Nishida Kitaro. Honolulu, 2002, p.1.

17. Бычков В.В. Эстетический лик бытия (умозрение Павла Флоренского). М., 190, с. 4.

18. Томомацу Энтай. Воззрения японцев на смерть. // Григорьев М.П. Лик Японии. М., 1997, с. 267.

19. Там же, с. 269.

20. Герасимова И.А. Совместное мышление как искусство: опыт философско-синергетического исследования. // Синергетическая парадигма. Нелинейное мышление в науке и искусстве. М., 2002, с. 140.

21. Классическая поэзия Индии, Китая, Кореи, Вьетнама, Японии. (БВЛ). М.,1977, с. 757.

22. См.: Скворцова Е.Л. Странствия как путь художника в традиционной Японии. // Человек, № 4, 2010, с.32-47.

23. См.: Noda Matao. East - West Synthesis in Kitaro Nishida. // Philosophy East and West. Honolulu, 1959, vol. 4, № 4, р. 345-360.

24. Marra M. A History of Modern Japanese Aesthetics, p. 19.

24. Миякава Хидэки. Мэйдзи исин то нихон кэймосюги (Реставрация Мэйдзи и движение просветительства в Японии). Токио, 1971, с. 194.

25. См.: Kuki Shuzo. Reflection on Japanese Taste: the Structure of Iki (tr. J. Clark). Sydney, 1997, p. 39.

26. См.: Саигуса Хирото. Нихон-ни окэру тэцугаку каннэнрон-но хаттэн (Распространение философского идеализма в Японии). Токио, 1969, с. 264-287.

27. Okakura Kakuzo. The Ideals of East, p. 218.

28. Миякава Хидэки. Нихон сэйсин-но кадай (Проблемы истории духовной культуры Японии). Токио, 1980, с.67.

29. См.: Куроита Кацуми. Тоё сисо-ни окэру нихон-но токусицу (Специфика Японии в истории восточной мысли). Токио, 1936; Сэнке Т. Хикари ва Нихон кара (Свет - из Японии). Токио, 1933.

30. Мисима Юкио. Вакаки самураи-но тамэ-ни (Молодому самураю). Токио, 1969, с. 6.

31. Там же, с. 165.

# data[].attributes.attachment_link.description
(Опубликовано в журнале "Филология" № 4, 2011) До встречи и основательного знакомства с западной культурой японская эстетика существовала и развивалась в полном слиянии с практикой и теорией конкретных искусств. Эстетические положения, содержавшиеся в литературных памятниках буддизма, даосизма и конфуцианства, никогда не рассматривались специально как вычлененные из текста и абстрагированные теоретические концепты.

# data[].attributes.headline
Өнер философиясы

# data[].attributes.subject
Өнер философиясы

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Ерболат Кошкарбаев

# data[].attributes.attachment_link.title
Өнер философиясы Философия искусства

# data[].attributes.headline
Жұлдызды түн картинасы

# data[].attributes.subject
Жұлдызды түн картинасы

# data[].attributes.body
Белгілі қылқалам шебері Винсент ван Гогтың 1889 жылы салынған «Жұлдызды түн» картинасы барша әлемге әйгілі. Бұл туынды 1941 жылдан бері Нью-Йорк заманауи өнер мұражайында сақтаулы тұр. Аталған картинада автордың түнгі пейзажға деген өзіндік шығармашылық көзқарасы айқын байқалады. Суреттің негізгі объектілері – ай мен жұлдыздар. Олардың айрықша әсерлі бейнеленгені сонша, көздің жауын алады.Оның үстіне, Ван Гог пайдаланған арнайы техниканың арқасында ай мен жұлдыздар түнгі аспанда шуағын шашып жүзіп жүргендей көрінеді. «Жұлдызды түн» картинасының (сол жақ) алдыңғы бөлігінде биік ағаштар (кипаристер) аспанмен таласа мойындарын созып тұр. Жердегі тіршіліктен  алшақтап, ай мен жұлдыздардың әдемі биіне қосылғысы келетіндей.  Ал, оң жақта қарапайым ауыл бейнеленген. Тау бөктеріндегі шағын елді-мекеннің аспан әлеміндегі көркем құбылыста шаруасы жоқтай бей-жай. Қалың ұйқыға батқан.

Автор аталған картинаны Сен-Реми ауруханасында ем қабылдап жатқан кезінде салған. Ван Гогтың денсаулығы жақсара бастаған уақытта інісінің өтініші бойынша дәрігерлер қылқылым шеберіне сурет салуға рұқсат берген. «Жұлдызды түн» - автордың ең ерекше туындысы. Олай болатын себебі, Ван Гог картиналары ішіндегі ең экспрессивті және динамикалық шығарма.

# data[].attributes.headline
Н.Бердяев "Өнер философиясы"

# data[].attributes.subject
Н.Бердяев "Өнер философиясы"

# data[].attributes.body
Шығармашылық мәселесі Николай Бердяев үшін маңызды мәселелердің бірі болды. Ол өзінің кітаптарында және әртүрлі мақалаларында оған бірнеше рет жүгінді. Шығармашылық-жаратылыс әрекетінің жалғасы. Николай Бердяевтің Шығармашылық туралы ойларына енетін негізгі идея-адамның шығармашылығы Құдай бастаған бітімгершіліктің жалғасы және аяқталуы: "Әлидің шығармашылығы басқа әлемді жасайды, жаратылыс ісін жалғастырады" . Сонымен қатар, философ Шығармашылық - бұл оған берілген адамның қабілеті ғана емес, сонымен бірге оның міндеті, мақсаты. "Құдай адамның шығармашылық әрекетін адамның Құдайдың шығармашылық әрекетіне жауабы ретінде күтеді". Құдайдың ұқсастығы Николай Бердяев үшін тағы бір маңызды сәтте жатыр. Адам Құдайдың бейнесі мен ұқсастығы бойынша жаратылғандықтан және жасай алатындықтан, Шығармашылық, ең алдымен, іс-әрекеттің шексіздігін, қиялдың ұшуын, яғни бостандықты білдіреді, демек, Бостандық адамның негізгі қасиеттерінің бірі болып табылады. Мұндай ұстанымын дәлелдей отырып, Николай Бердяев Мәсіхтің бейнесіне жүгінеді. Николай Бердяев шығармашылық Әкеде де, ұлда да емес, еркін рухта екенін айтады. "Рух қалаған жерінде дем алады. Рухтағы өмір-еркін және шығармашылық өмір. Ұлында дүниеге келген антропологиялық аян рухта, рухта өмір сүретін адамның еркін шығармашылығында аяқталады "

Шығармашылықты болмыспен, адам өмір сүретін әлеммен анықтау мүмкін емес, өйткені әлем детерминистік және инертті. Керісінше, бұл болмыстың шегінен шығу: "мен үшін шығармашылық... шексіздіктің ашылуы, шексіздікке ұшу, Шығармашылық экстаз... шексіздікке серпіліс бар". Шығармашылық адамның сенімділіктен және болмыс қажеттілігінен бостандығы жағдайында ғана мүмкін болады. Николай Бердяевтің болмысы мен шығармашылық еркіндігі туралы ұғымдарды біріктіруге болмайды, өйткені шығармашылықтың, еркіндіктің және оған қарсы болмыстың табиғаты мүлдем өзгеше. Жаратылыс нақты заңдарға бағынады және себеп-салдарлық қатынастармен анықталады, бұл шығармашылық үшін қолайсыз. Бірақ, әрине, жаратылыс, қоршаған әлем шығармашылық үшін материал ретінде қажет, бірақ артық емес. "Бұл шығармашылықтың құпиясы. Бұл тұрғыда шығармашылық-бұл ешнәрседен шыққан шығармашылық... ол бүкіл әлемнен анықталмайды, сонымен қатар сырттан ешнәрсемен анықталмаған бостандықтың эманациясы " [11]. Әйтпесе, шығармашылық жаңа нәрсенің пайда болуын білдірмейді. Жаратушы адам әлемде бұрыннан бар құбылыстарды ешнәрсе қоспай-ақ өзгерте алар еді. Ал Николай Бердяевтің анықтамасы бойынша, шығармашылық-бұл жаңа нәрсе жасау және әлемді Құдай бастаған жаратылыс актісінің жалғасына айналдыру:" еркін және батыл шығармашылықта адам жаңа және бұрын-соңды болмаған әлемді құруға шақырады " . Осылайша, шығармашылық әрекет арқылы адам болмыстың шегінен, шексіздікке енеді және болмаудың көмегімен ондағы материалдық құбылыстарға сүйене отырып, бар әлемді өзгертуге мүмкіндік алады. Николай Бердяев былай дейді: "шығармашылық еркіндікте жаратылыстың түсініксіз және жұмбақ күші бар, ол анықталмаған, әлемдік энергия айналымына энергия қосады" Сонымен қатар, әртүрлі жұмыстарда Николай Бердяев тек еркін адам ғана жасай алатындығын бірнеше рет атап өтті.

# data[].attributes.headline
К.Маркс теориясы

# data[].attributes.subject
К.Маркс теориясы

# data[].attributes.body
К.Маркстің бірінші ашқан жаңалығына келер болсақ, капиталдың өндіріс айналымында өсуі оның ерекше бір ғажап қасиетінен туындамайды. Бұл үдеріс тарих сахнасында ерекше тауардың пайда болуымен байланысты. Ол – жұмысшы және оның еңбекке деген күш-қабілеті. Оның тек өзіне ғана тән қасиеті өз бағасынан да жоғары қосымша құн тудыруында жатыр. Мысалы, капиталист жұмысқа қабылдаған адамға 500 доллар жалақы төлейді. Ол оның отбасын асырауға, өзінің күнбе-күнгі жұмысқа деген күш-қуаты мен қабілетін толықтырып отыруға жетеді. Бірақ ол шынында 1000, я болмаса 1500 долларға жуық материалдық игіліктерді жасауы мүмкін. Ол – капиталистің байлығын өсіретін қосымша құн. Оны, халықтың жалпақ тілімен айтсақ, қанау дейміз. Әрине, К.Маркстің ашқан бұл теориясының уақытында қоғамның саяси саласы мен жұмысшы қозғалысына тигізген үлкен әсерін айтпай кетуге болмайды. Өйткені ол бұл құбылысты жеке меншікке негізделген шаруашылыққа ғана тән деген тұжырымға келеді. Алайда адамды адамның қанауы мемлекеттік (яғни қоғамдық) меншікке негізделген қоғамда да болуы мүмкіндігін өткен Кеңес қоғамының тарихы айқын көрсетті. Бұл қоғамда әсіресе ауылдағы механизаторлар, сауыншылар, кен өндірісіндегі шахтерлер, металлургтар т.с.с. топтардың қаналғаны қазір баршаға мәлім. Екінші жағынан, бүгінгі дамыған капиталистік елдерде капитал дың өсуі, негізінен, жұмысшыларды қанаудан емес, ғылыми-техникалық революцияның жетістіктерін ұтымды пайдалану арқылы іске асып жатқанын айтып өту керек.Ал К.Маркстің ашқан екінші – тарихты материалистік тұрғыдан түсіну қағидасына келсек, қоғамтану саласында оған парапар тұжырымдама әлі жасалған жоқ деп айтуға болатын сияқты.
Қоғам өміріндегі сан алуан байланыстар мен құбылыстардың ішінен К.Маркс материалдық қарым-қатынастарды басымдық түрінде бөліп алып, олардың іргелілігін көрсетеді. Оның себебі адамдардың қарапайым да табиғи күнбе-күнгі өмір сүру қажеттіліктерін өтеу керектігінде жатыр. Расында да, адамдарға күнбе-күн тамақ ішу, киім кию, баспана, т.с.с. материалдық мұқтаждықтарын өтеу керек. Олар- сыз өмір жоқ. Ол үшін материалдық игіліктерді өндіру қажет. Оны өндіру барысында адамдардың санасы мен еркіне тәуелсіз өндірістік қатынастар пайда болады. Соңғы – қоғамның іргетасын құрайтын шынайы базис болып есептеледі. Ол адамдардың санасы мен еріктеріне тәуелсіз қалыптасады да, оның үстінде қондырма ретінде оған тәуелді
мемлекет, саяси, құқықтық, моральдық, эстетикалық, діни т.с.с. құбылыстар орналасады. К.Маркстің ашқан бұл ұлы жаңалығын жете түсінудегі негізгі қиындық – өндірістік қатынастардың адамның сана-сезіміне тәуелсіз қалыптасуы. Адам әрқашанда саналы пенде ретінде өмір сүреді. Адам өзінің отбасында, күнбе-күнгі жүріс-тұрысында басқа адамдармен саналы қарым-қатынасқа түсіп, өндірістік қатынастарға келген кезде «санасын үйде қалдырып кететінін» көзге елестету тіпті мүмкін емес. Олай болса, К.Маркстің негізгі қағидасын қалайша түсінуге болады? К.Маркстің ойынша, әрбір дүниеге келген жаңа ұрпақ бұрынғы бабалардан қалған қоғамның материалдық өмірімен кез болады. Ол өндіргіш күштерді (машиналар, неше түрлі жабдықтар, байланыс
жүйелері т.с.с.) жаңа ұрпақ өз еркімен ысырып тастап, өмірді «таза беттен» ары қарай жалғастыра алмайды. Ол сол материалдық игіліктерді игеруге және өз өмір шеңберінде оны ілгері дамытуға мәжбүр болады. Сол өндірістік қатынастарды игеруде жаңа ұрпақ өз сана-сезімін соған сәйкес қалыптастырады. Яғни қоғамдық болмыс қоғамдық сана- сезімнің қалыптасуына шешуші ықпал жасайды.

# data[].attributes.attachment_caption
Концепция локальных цивилизаций Арнольда Тойнби

# data[].attributes.headline
Арнольд Тойнбидің жергілікті өркениеттер концепциясы

# data[].attributes.subject
Арнольд Тойнбидің жергілікті өркениеттер концепциясы

# data[].attributes.body
Ағылшын тарихшысы А.Тойнби өркениет туралы зерттеулер жүргізді. Тойнби өркениет бір организм ретінде емес, заңдылық бойынша жүретін қоғамдық құрылым ретінде қабылдаған. Тойнбидің пікірінше, өркениет генезисін нәсілдік немесе географиялық ортамен түсіндіруге болмайды. Бұл екі жағдайды біріктіруді талап етеді: белгілі бір қоғамда азшылықтың шығармашылығының болуы және өте қолайлы емес, бірақ өте дұшпандық емес орта болуы.
Өркениеттің туу механизмі шақыру мен жауаптың өзара әрекеті ретінде тұжырымдалған. Шақыру және жауап беру ұғымында екі тарих қабаты бар — қасиетті (қасиетті) және дүниелік. Қасиетті қабатта әрбір сынақ адамдарға Құдай берген Жақсылық пен Жамандықтың арасында абсолютті еркін таңдау жасауға ынталандыру болып табылады. Дүниелік қабатта өркениет тарихи даму жолында кездесетін мәселе: табиғи жағдайлардың нашарлауы, теңізді еңсеру қажеттілігі және адамның қоршаған ортасының өзгеруі. Бұл ойы дұрыс деп ойлаймын. Өйткені алдын-ала сынақтан өтіп кету немесе өтпеу бізге белгісіз, біз тек өркениеттің дамуы үшін сенімді әрекет жасауымыз қажет.
Тойнбидің пікірінше, қиындық адамның қоршаған ортасынан да туындауы мүмкін. Тойнби қысымды ынталандыруды да атайды - қандай да бір фактордың ұзақ үздіксіз әсер етуі. Оның пікірінше, христиандықты қабылдау нәтижесінде пайда болған орыс өркениетінің генезисі көшпелілердің шақыруына жауап берген казактардың көмегімен үнемі кеңейіп отыратын жауап үлгісі бола алады. Сондай-ақ құқық бұзушылықты ынталандыру - келтірілген залалды өтеу үшін шығынға жауап ретінде жаңа мүлікті дамыту. Осылайша жер астына айдалған римдік христиандар Рим-католик шіркеуі мен Батыс өркениетін құрды.
Тойнби өркениет жаңа талаптарға, қиындықтарға үнемі жауап беру арқылы ғана дамып отырады деп пайымдаған. Бірақ менің ойымша, бұнда ұлттың да, географиялық орналасу, заң жүйелерінің бәрібір әсері бар. Себебі шынайы түрде кез келген дамыған елді алып қарайтын болсақ, олар көптеген соғыстар мен нәсілдік қақтығыстардан өткен. Олардың өздерінің өркениетті тоқтатпай, жойылып кетпеуіне осындай көптеген факторлар ықпал еткен.

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Онлайн лекторий Aeterna

# data[].attributes.attachment_link.title
Концепция локальных цивилизаций Арнольда Тойнби

# data[].attributes.headline
Джанбатисто Вико  теориясы 

# data[].attributes.subject
Джанбатисто Вико  теориясы 

# data[].attributes.body
еп айтуға болады. Енді тарихи үдерісті цивилизациялық-мәдени жолмен талдау әдістемелерін алып қарасақ, осы ұғымдардың көпмағыналылығына сай әртүрлі тұжырымдамаларды көруге болады. Алғашқы рет адамзат тарихына көз жіберіп «кезеңдік», яғни белгілі бір шеңберде дамып, соңында бастапқы сатысына қайта оралу идеясын философияға енгізген Джанбатисто Вико болатын. Осы шеңберде белгілі бір мәдени қауымдастық, ұлт үш дәуірден өтеді екен. Бірінші – діни, екінші – батырлық, үшінші – азаматтық, содан кейін бастапқы діни сатыға қайта оралады. Осы тұрғыдан алғанда, біздің халықтың тарихи  батырлық сатысы, шамасы, Алтын Орда мемлекетінің заманында болса керек. Қазір біз азаматтық қоғам орнату үдерісіндеміз.

# data[].attributes.headline
"Тарихтың соңы және соңғы адам" Френсис Фукуяма

# data[].attributes.subject
"Тарихтың соңы және соңғы адам" Френсис Фукуяма

# data[].attributes.body
Френсис Фукуяма дүние жүзінде негізгі басқару жүйесі
ретінде либералды демократияны заңдастыру қажет деп және ол монархия, фашизм, коммунизм секілді өзге де бәсекелес идеялар жеңіліске ұшыраған соң,
одан әрі күшейе түсті деп санады. Ол либералды демократия – «адам баласының идеологиялық эволюциясының соңғы бөлімі», «адамзат қоғамындағы басқарудың соңғы үлгісін» және «тарихтың ақыры» болады деді. Бұл бұған дейінгі басқару түрлері – өздерінің қирауына себеп болған кемшіліктері мен қолайсыздығымен
белгілі болса, либералды демократия мұндай күрделі ішкі қайшылықтары жоқ дегенді
білдіреді.
"Тарихтың соңы және соңғы адам" кітабы 5 бөлімнен тұрады:
Бірінші бөлімде ол 1990 жылдардағы тарихи пессимизмді зерттейді және айналамыздағының бәрі демократиялық емес, заңсыз - соғыстың, экономикалық дағдарыстар, геноцидтің нәтижесі деген қорытындыға келеді. Ол әлемді бейбіт құрылымдауға, яғни, либерализм мен демократияны орнатуға шақырады.
Екінші және үшінші бөлімде тарих пен экономиканың дамуын қатар зерттейді.
Төртінші бөлімде автор тарих еркіндікке ұмтылады және мойындауды қажет етеді деген. Өзін-өзі құрметтеу, бағалау, абырой адамда болу қажет, бұл адамды жеке бостандыққа алып келеді. Осы арқылы адамдар көп нәрсені талап ете бастайды. Адамдар өзін мойындағанын қалайды, бұл либералды экономика мен саясатты біріктіретін күш деген.
Бесінші бөлімде автор либералды демократияның адамның мойындауға деген қажеттілігін өтей алады деген. Оның айтуы бойынша либерализмде өзін іштен құртатын екі қарама-қайшылық бар. Олар еркіндік пен теңдік.
"Соңғы адам" концепциясы- ақиқатқа сенбейді, ештеңені сойындамайды, өзінің комфортын ғана ойлайды.

# data[].attributes.headline
Жак Деррида. Постмодернизм

# data[].attributes.subject
Жак Деррида. Постмодернизм

# data[].attributes.body
Жак Деррида постмодернизм зерттеулерінде тілдің өзі
ең алдымен ойын деп тұжырымдайды. Мифологияның пайда болуына сөздердің екімағыналығы әсер еткен. Демек, тілдің қандай да бір заңдылықтардың шеңберіндегі тұжырымы – көп мағыналылықтың жасанды бағынуы. Ғалым мұрағаттану мәселесі ең алдымен жазу, тіл, қоғам, адам, ойлаудың басталуы мәселесі деп тұжырымдайды . Бұл ұғымда бастау ең қарапайым, ең көп таралған, түсінікті, айқын болып көрінеді. Бәрі басынан басталады, бәрі байланады, басында шатасады. Ол бұл мифологияны былай ашады: бұл әрқашан қажеттілік; кездейсоқ, бір реттік оқиғаның бастамасы абсурд. Бірақ оқиғалар әрқашан жалғыз. Бастапқыда әмбебап ұғымдар жоқ. Оқиғаның осы әмбебап қажеттілік белгілеріне ие болуы үшін, кейінгі оқиғалар мұны біріншіден әмбебап ретінде растауы керек, бірінші, қайталау қатарын қайталайтын және бекітетін оқиғалар тізбегі құрылуы керек. Осы жағдайда ғана бірінші оқиға жалпыға бірдей қажеттілік мәртебесіне ие болады. Бұл бірінші оқиға екінші, үшінші және т.б. қайталауда ғана әмбебап мәртебеге ие болады. Яғни, шынайы бастама бірінші емес, кейінгі оқиғалар.Бірақ бастапқы мифологияның өзі қайталаудың шынайы бастауды ығыстырып, өшіріп, ұмытып кетуінде жатыр. Бұл туралы айтуға тыйым салынған ежелгі қоғам туралы жасырын сырға айналады. Бұл кейінгі өркениетті қоғамдарда қайталанады және ұмытудың абсолютті мифологиясы өз жұмысын жақсы атқарады. Мұнда шынайы бастауға үндеу жай қоғамдарға қарағанда тиімдірек жүзеге асады. Менің ойымша, бұл жерде Деррида посмодернизмнің басты идеясын жеткізіп тұр. Бұл ұғымда адамдар үшін қазіргі шақ ғана маңызды. Қазіргі уақыт болмаса, өткен, болашақ оқиғалардың маңызы жоқ. Бұл теорияда бұрынғы оқиғалар болашақта қайталанады. Постмодернизм үнемі өзгеріп отыратын жағдайда өмір сүру мүмкіндігін қамтамасыз етуге ұмтылады. Бір адамның болмысы оқиғаларға әсер етпейді. Қорытындыласақ, постмодернизм бір ақиқатқа сүйенбей, әр түрлі ақыл-ой жиынын қолдайды деп түсінуге болады.

# data[].attributes.headline
К. Армстронг. Әуелгіде

# data[].attributes.subject
К. Армстронг. Әуелгіде

# data[].attributes.body
Автордың айтуынша, бүгінде дін қалай пайда болды деген сұраққа жауап беру мүмкін емес және адамдар Құдайды үнемі туғызады. Өйткені шумер мен вавилон дәуіріне жататын ең алғашқы діни құжаттар адамзаттың алдыңғы мыңжылдық ойлауының нәтижесі болды. Армстронг көрсеткендей, үш дінде де ортақ көптеген ғасырлар бойы өмір сүрген ежелгі еврейлердің ерте политеизмінің іздері бар. Дін - жалған өткенді жоққа шығара алмайды, өйткені онда дәстүр үлкен рөл атқарады. Діни сенімдер «пайдасын жоғалтқаннан кейін бірден өзгереді, кейде адам танымастай өзгереді» делінген.
Бір тайпаның Құдайы немесе барлық халықтардың Құдайы, бір-бірімен қарым-қатынасы әлі күнге дейін көптеген адамдар үшін шешілмеген сұрақ болып табылады. Құдай жамандық немесе жақсылық ретінде келді ме, екеуі де Құдайдан келді ме? Құдай әлемнен тыс немесе әлемде - осы және басқа да көптеген сұрақтар талқыланды.

# data[].attributes.headline
Иммануил Кант. Дін философияcы

# data[].attributes.subject
Иммануил Кант. Дін философияcы

# data[].attributes.body
Құбылыстар әлемінде, Канттың пікірінше, Құдайға орын жоқ; мұнда табиғат заңдары қолданылады. Оның орны тек өзіндегі заттар әлемінде . Бірақ Кант атеист емес еді, яғни ол Құдайдың болмысын жоққа шығармады. Құдайдан кейін ол адамгершілік саласын қалдырды. Құдай, Канттың пікірінше, табиғи құбылыстарды түсіндіру үшін мүлдем қажет емес, бірақ адамгершілік әлемін негіздеу үшін Құдай идеясы қажет."Рационалды теологияның" мазмұнын қарастыра отырып, философ Құдайдың идеясы "болмыстың идеалы", "таза ақыл идеалы"екенін баса айтты. Канттың пікірінше, идеал-бұл алдау, көріну, ақыл-ойдың елесі. Бұл ойды негіздеу үшін философ Құдайдың бар екендігінің дәлелдерін сынға алды-онтологиялық, космологиялық және физика-теологиялық, бірақ ол моральдық дәлелді енгізді: әлемдегі ең жоғарғы игілік табиғаттың ең жоғарғы себебін мойындағандықтан ғана мүмкін, ал табиғаттың ең жоғарғы себебі-Құдай. Біз әлемнің моральдық себебін мойындауымыз керек (әлемді жасаушы), яғни. Құдай бар деп есептеңіз. Алайда, Кант атап өткендей, бұл моральдық дәлел Құдайдың бар екендігінің объективті мағыналы дәлелін беруді білдірмейді; бұл моральдық жаратылыстар үшін субъективті түрде жеткілікті дәлел.
Канттың идеясы адамзат ақыры "кәмелетке толған жасқа" енеді, оның басты белгісі-оның ақыл-ойын пайдалану қабілеті. Бұған дейін билікке негізделген қоғамдық өмірдің қолданыстағы формалары (философия, дін) ақылға негізделген жаңа формалармен ауыстырылуы керек.Адамгершілік-бұл еркіндік және оған сәйкес адам Құдайдың еркімен байланысты. Алайда, адам үшін Құдайдың теориялық білімі алынып тасталады, бұл ол үшін үлкен игілік. Ғылыми ақыл шексіз болсын, адамдар қуыршақ қойылымындағыдай қозғалыстары шынайы болып көрінгенімен, "бірақ фигураларда өмір жоқ"қуыршақтарға айналады.Осылайша, Кант діннің мазмұны жағынан моральдан еш айырмашылығы жоқ екенін дәлелдеуге тырысты, өйткені ол жалпы міндетке қатысты. Дін моральдан тек формада ерекшеленеді, моральдық заңнамаға адамның еркіне тікелей емес, Құдай идеясы арқылы әсер етеді. Айта кету керек, Кант бұл "жоғары болмыс" идеясын "ақылдың өзі"жасағанын айтты.
Шынайы дін, Канттың пікірінше, жаратылыстану ғылымдары сияқты, рухани жағынан барлық жағынан аулақ болу керек, көбінесе өнерде рұқсат етілген, бірақ нақты өмірде емес, керемет және табиғаттан тыс нәрсеге ауысады. Кант Құдайға Жақсы өмір салтынан басқа ештеңе ұнамайды деп сенді. Дегенмен, ғибадаттың басқа түрлері тек діни иллюзия болып табылады.
Канттың айтуынша, табиғаттан тыс күштердің көмегіне үміттену мүмкін емес. Тәжірибеден тыс ғажайыптар жоқ. Құдайға сену-бұл өзінің адамгершілік күшіне деген үміт.
Алайда Кант ішкі діндар адам болған. Жеке адамнан ол өлімнен кейінгі жазадан үміт үзбеді. Ол бізді басқа әлемде марапат күтіп тұрғандай әрекет етуге шақырды. Ол Канттың айтуы бойынша болмауы мүмкін, бірақ бәрібір моральдық тұрғыдан әрекет ету керек.
Мораль дінге мұқтаж емес, таза практикалық ақыл-ойдың арқасында ол өзіне жүктеледі. Бірақ моральдан барлық нәрселердің түпкі мақсаты туралы түсінік пайда болады және бұл бостандықтың орындылығын табиғаттың орындылығымен үйлестіру үшін объективті практикалық шындықты жасайды. Адамгершілік сөзсіз дінге әкеледі.
Кант үшін Құдай туралы барлық ұтымды пікірталастарға қарамастан, оған сенетін адам үшін Құдай бар екендігі өте маңызды. Бұған сенушілер, нанымдар, әртүрлі діндер, институттар қызығушылық танытатындықтан, Құдайға шын жүректен сенетіндер де бар, өйткені сенім әлемі өзінің ерекше орнын алады.

# data[].attributes.headline
И.Кант  көзқарасы

# data[].attributes.subject
И.Кант  көзқарасы

# data[].attributes.body
Неміс философы И. Кант (1724-1804)көптеген философиялық мәселелерді, соның ішінде дінді зерттеу саласындағы мәселелерді шешуге және шешуге жаңашылдықпен қарады. Ол философия шеңберінде алғашқылардың бірі болып дінді қарастыруға арналған арнайы бөлімді бөліп көрсетті және осылайша дінтану бөлігі ретінде дін философиясының қалыптасуына, қалыптасуына және дамуына серпін берді.И.Кант өзінің «Кіршіксіз таза парасат
шеңберіндегі дін» деген еңбегінде
танымның трансцендентті нәрсенің
(о дүниеліктің) қарама-қайшылығын
сезімінен басталуға тиіс екенін
көрсете келіп, жалпы алғанда,
философияның қарама-қайшылығын
ашып берді, ал трансцендентті
нәрселерге ол құдайлар және
адамның трансцендентальды (осы
дүниенің) ерекшелігі туралы
түсініктерді жатқызды.
Кант философиясы болмыс, әдептілік және дін туралы мәселелерді қарастырмастан бұрын, танып-білу мүмкіндігінің шегiн белгілеп алуды ұсынады.

«Таза ақыл-ойды сынау» деген еңбегінде таным мәселесін талдайды. Канттың пікірінше, таным процесі үш сатыдан өтеді: 1. Сезім-түйсік сатысы. 2. Сараптаушы ақыл-ой. 3. Таза ақыл-ой. И. Кант дүниені өздігінен, біздің санамыздан тыс өмір сүретін «өзіндік зат» (вещь-в-себе) – заттар мен құбылыстардың мәнi, біздің санамызда берiлген «біздік зат» (вещь-для-нас) - заттар мен құыбылыстардың сыртқы көрiнiсi немесе табиғат, деп екіге бөледі.

# data[].attributes.headline
Идирис Шах. Аралдықтар аңызы

# data[].attributes.subject
Идирис Шах. Аралдықтар аңызы

# data[].attributes.body
Алыс елде бір кездері кемел қоғам өмір сүрді. Бұл қоғамның мүшелері бүгінде бізді қинайтын қорқынышты білмеді.Олар жарты өмір емес, шынайы өмір сүрді. Біз оларды Эль-Ар адамдары деп атауға болады. Олардың елінде, айталық, 20 000 жыл өмір сүру мүмкін емес екенін түсінген көшбасшы болды. Ұрпақтары көптеген сынақтардан кейін ғана елге сәтті оралатынын түсініп, құтқару жоспарын жасады. Содан кейін белгілі бір адам қажетті қасиеттерге ие болмағандықтан, бұл жағдайға қарсы шығып, тамаша идеяны дамыта алды. Ол қашуға дайындалу күш-жігерінің адамдарға ауыр және қажетсіз жүк түсіретінін байқады. Сонымен бірге олар қашу жұмысы туралы айтылғандарға сенуге бейім болды. Ол осы екі факторды пайдалана отырып, билікті басып алып, оның пікірінше, өзін төмен бағалағандардан кек алуға болатынын түсінді. Және ол мынаны айтты: «Ақылыңды жетілдіріп, оны саған сипатталған жолмен жаттықтырудың қажеті жоқ. Адамның санасы қазірдің өзінде тұрақты және тұрақты. Саған кеме жасау үшін шебер шебер болу керектігі айтылды. Менің айтарым, сізге шебер болу ғана емес, сізге кемелер мүлдем қажет емес! Өмір сүру және қоғамның мүшесі болып қалу үшін арал тұрғыны бірнеше қарапайым ережелерді сақтауы керек. Барлығына тән туа біткен сезімді тәрбиелеу арқылы ол біздің үйіміз, ортақ меншігіміз және мұрамыз болып табылатын осы аралда бәріне қол жеткізе алады!». Ұстаздар мұндай шақыруды қабылдай алмады. Соқыр қалың жұрттың өтірік көрмейтініне есептелген. Шындығында, кемелер ешқашан қайтып оралмады, ал қайтып келген жүзушілер  басқаларға көрінбейтін болды.
Халықтың қызығушылығын оята білген спикер өз сөзін мынадай дәлелдермен «дәлелдеді»: «Егер кемелер мен навигация шынымен де шынайы болса, бізге бұрыннан жүріп өткен кемелер мен қайтып оралған жүзушілерді көрсетіңіздер!». Ұстаздар мұндай шақыруды қабылдай алмады. Соқыр қалың жұрттың өтірік көрмейтініне есептелген. Шындығында, кемелер ешқашан қайтып оралмады, ал қайтып келген жүзушілер осындай өзгерістерге ұшырады, олар басқаларға көрінбейтін болды.
Менің ойымша, кеме деп бұл аңызда адам өз-өзін танудың жолын айтып тұр. Ал қарсы шығып тұрған адам ол іздеудің қажеті жоқ, керек қабілеттің бәрі адамда туылғаннан бері бар дейді. Кеме жасаудың қажеті жоқ деуі тек осы өмірді ғана сүреміз деген пайымдаудан шыққан. Ол адамнан жауапкершілік алып тастап, жеңіл өмір сүрудің бір жолы ретінде қабылдады.  Аралдықтар өз сұрағына нақты жауап таппады. Осы уақытта бұрыннан қалыптасқан ойларды күмән келтіріп, өз ойын өзгертті. Кейбіреулер болса жан-жақты болып, әртүрлі нәрселерге қызықты. Яғни әрбір адам өз сене алған идеяны қолдады. Меніңше, осылайша біздің жер бетінде әртүрлі діндер пайда болды. Әлемнің әр тұстарында араб, үнді, қытай салт-дәстүрге байланысты олар дамып келе жатыр . Бірақ олардың қоғамға жеткізгісі келген ойы ұқсас деп ойлаймын.

# data[].attributes.headline
Абай – кәміл, жан-жақты үйлесімді жетілген толық мұсылман. .Абайдың қарасөздеріндегі дін туралы пікірлері оның діни білімі мен танымын аңғартады. Пайғамбар хадистерінен келтірген мысалдары Абайдың діни дүниетанымының тереңдігін дәлелдей түседі. Ақынның қырық бес қарасөзінің он бірі дін тақырыбына арналған. Олардың ішінде кейбір қарасөздері тек діни мәселелерді қозғайды. Мысалы, «Он үшінші қарасөзінде» иман мен ғибадат, «Жиырма жетінші қарасөзінде» құлшылық, хикмет, ақыл жайында, «Жиырма сегізінші қарасөзінде» тағдыр, иман, ақыл, ғибадат7Білімге шақыру – Абайдың және Абай поэзиясынан кейінгі дүниетанымының ерекшелігінен туындайтын жарқын ойлардың бірі.  Құран кәрімде абсолютті білімнің Аллаға тән екені белгілі, бірақ білімге сараңдықпен ұмтылып, оны меңгерген адам қасиетті - осылайша Алла Тағалаға жақындап, іргесінен үзіліп, қорқынышты әдеттерден жоғары көтеріледі.Абайдың асқан ойшылдығы діни талғам-танымынан  айқын көрсетеді. «Алланың өзі де рас, сөзі де рас, Рас сөз ешуақытта жалған болмас», – дейді ол. Бұл ой-тұжырымға ол Шығыс пен Батыс философтарының еңбектерін терең біліп, зерттеп, зерделеп барып жеткені анық. Ол отыз сегізінші қара сөзінде Аллаға деген көзқарасын толық білдіреді. Абайдың рухани өресіне баға берген дінтанушы философ ғалымдар оның «кәміл мұсылман» ұғымына ерекше назар аударады.Абайдың қарасөздеріндегі дін туралы пікірлері оның діни білімі мен танымын аңғартады. Пайғамбар хадистерінен келтірген мысалдары Абайдың діни дүниетанымының тереңдігін дәлелдей түседі. Ақынның қырық бес қарасөзінің он бірі дін тақырыбына арналған. Олардың ішінде кейбір қарасөздері тек діни мәселелерді қозғайды. Мысалы, «Он үшінші қарасөзінде» иман мен ғибадат, «Жиырма жетінші қарасөзінде» құлшылық, хикмет, ақыл жайында, «Жиырма сегізінші қарасөзінде» тағдыр, иман, ақыл, ғибадат, «Отыз төртінші қарасөзінде» ақырет, иман, дүниелік өмір, «Қырық үшінші қарасөзінде» жан мен тән, ақыл, талап, қуат, «Қырық бесінші қарасөзінде» Алла Тағаланың барлығына дәлел келтіріп, әділет, махаббат туралы баяндайды. Абай қарасөздерінің ішіндегі ең көлемдісі – «Отыз сегінші қарасөзі».Абайдың ойынша, Алланың махаббатымен жаратылған біз, яғни адамдар, жаратушы бір Алланы шын жүрегімізбен, бар болмысымызбен, жанымыздан артық сүюіміз керек. Тек махаббатпен! Еш қорқынышсыз! Өйткені, қорқыныш бар жерде махаббатқа орын жоқ. Сондықтан да бір Аллаға сеніп, иман келтіріп, біз оны тек қана махаббатымызбен шын сүюіміз қажет. Бұл – әрбір пенденің өмірлік ұстанымы, иманы болуы шарт.

# data[].attributes.subject
Абай – кәміл, жан-жақты үйлесімді жетілген толық мұсылман. .Абайдың қарасөздеріндегі дін туралы пікірлері оның діни білімі мен танымын аңғартады. Пайғамбар хадистерінен келтірген мысалдары Абайдың діни дүниетанымының тереңдігін дәлелдей түседі. Ақынның қырық бес қарасөзінің он бірі дін тақырыбына арналған. Олардың ішінде кейбір қарасөздері тек діни мәселелерді қозғайды. Мысалы, «Он үшінші қарасөзінде» иман мен ғибадат, «Жиырма жетінші қарасөзінде» құлшылық, хикмет, ақыл жайында, «Жиырма сегізінші қарасөзінде» тағдыр, иман, ақыл, ғибадат7Білімге шақыру – Абайдың және Абай поэзиясынан кейінгі дүниетанымының ерекшелігінен туындайтын жарқын ойлардың бірі.  Құран кәрімде абсолютті білімнің Аллаға тән екені белгілі, бірақ білімге сараңдықпен ұмтылып, оны меңгерген адам қасиетті - осылайша Алла Тағалаға жақындап, іргесінен үзіліп, қорқынышты әдеттерден жоғары көтеріледі.Абайдың асқан ойшылдығы діни талғам-танымынан  айқын көрсетеді. «Алланың өзі де рас, сөзі де рас, Рас сөз ешуақытта жалған болмас», – дейді ол. Бұл ой-тұжырымға ол Шығыс пен Батыс философтарының еңбектерін терең біліп, зерттеп, зерделеп барып жеткені анық. Ол отыз сегізінші қара сөзінде Аллаға деген көзқарасын толық білдіреді. Абайдың рухани өресіне баға берген дінтанушы философ ғалымдар оның «кәміл мұсылман» ұғымына ерекше назар аударады.Абайдың қарасөздеріндегі дін туралы пікірлері оның діни білімі мен танымын аңғартады. Пайғамбар хадистерінен келтірген мысалдары Абайдың діни дүниетанымының тереңдігін дәлелдей түседі. Ақынның қырық бес қарасөзінің он бірі дін тақырыбына арналған. Олардың ішінде кейбір қарасөздері тек діни мәселелерді қозғайды. Мысалы, «Он үшінші қарасөзінде» иман мен ғибадат, «Жиырма жетінші қарасөзінде» құлшылық, хикмет, ақыл жайында, «Жиырма сегізінші қарасөзінде» тағдыр, иман, ақыл, ғибадат, «Отыз төртінші қарасөзінде» ақырет, иман, дүниелік өмір, «Қырық үшінші қарасөзінде» жан мен тән, ақыл, талап, қуат, «Қырық бесінші қарасөзінде» Алла Тағаланың барлығына дәлел келтіріп, әділет, махаббат туралы баяндайды. Абай қарасөздерінің ішіндегі ең көлемдісі – «Отыз сегінші қарасөзі».Абайдың ойынша, Алланың махаббатымен жаратылған біз, яғни адамдар, жаратушы бір Алланы шын жүрегімізбен, бар болмысымызбен, жанымыздан артық сүюіміз керек. Тек махаббатпен! Еш қорқынышсыз! Өйткені, қорқыныш бар жерде махаббатқа орын жоқ. Сондықтан да бір Аллаға сеніп, иман келтіріп, біз оны тек қана махаббатымызбен шын сүюіміз қажет. Бұл – әрбір пенденің өмірлік ұстанымы, иманы болуы шарт.

# data[].attributes.headline
Жаһандану үдерісі шеңберіндегі өзекті мәселелер

# data[].attributes.subject
Жаһандану үдерісі шеңберіндегі өзекті мәселелер

# data[].attributes.body
Технопессимизм (Г.Маркузе, К.Лоренц, Д.Гудмен т.б.) қазіргі қоғам адамдарды ғылым мен техниканың құлына айналдырады деген пікір айтты. К.Лоренц ҒТР адамдарды мыңдаған жылдар бойы бейімделген табиғи қоршаған ортадан жұлып алып, «тастан жасалған джунглиге» қамады. Кейбір адамдар жылдар бойы табиғатқа шыға алмайды. Автоматтар адамдарды ауыр қара жұмыстан босатқанмен, оның жүйкесін анағұрлым тез тоздырады. Қиындығы жоқ жеңіл өмір адамның күшті сезімдерін, өмірге деген жігерін әлсіретіп, зерігуге әкеледі. Іші пысқан адам не істерін білмей, өз өміріне қанағаттанбай, есірткімен әуестене бастайды… Технопессимистер тәндік-сезімдік өмір бағдарламасынан бас тарту, тойымсыздық пиғылды жою, қанағатқа келу мәселелерін көтерді.
Орыстың ұлы ғалымы Н.Моисеев: «ХХ ғ. адамзатқа ескерту жасады. Егер ХХI ғ. ол оған мойын бұрмаса, құрып кетуі мүмкін», – деген ой тастайды. Әрине, бүгінгі таңдағы ұлы ғалымдар алаңдаушылығының терең себептері бар. Уақытында ағылшын ойшылы лорд Честертон айтқандай, байлық адамды аздырады. Өкінішке қарай, материалдық байлықтың өсуі көп жағдайда соншалықты рухани өрлеуге әкелмейді. Керісінше, рухани құлдырау байқалады. Оны бүгінгі таңдағы өз өмірімізден-ақ көріп жатырмыз. Бұл қайшылықты жою адамзаттың қолынан келер ме екен? Болашақ өмір оны көрсетер деген ойдамын

# data[].attributes.headline
«Мәңгілік Ел» ұлттық идеясы

# data[].attributes.subject
«Мәңгілік Ел» ұлттық идеясы

# data[].attributes.body
Ел болу мәселесі, ұлтты сақтау, жерді, қорғау мәселесі қай халық болмасын қашанда маңызды болып келе жатқаны белгілі. Олар әр түрлі тарихи кезеңдерге байланысты көкейкестіленіп, қоғамдық ой-сананың өзегіне айналып отырған. Тұңғыш президент өзінің Қазақстан халқына арнаған 2017 жылғы жолдауында «Мәңгілік Ел» идеясына тоқталды. Біріншіден, қандай да болмасын идея, оның ішінде Қазақстан жағдайындағы ұлттық идея халықты біріктіретін, бір мақсатқа жұмылдыратын, тұтастыққа негізделген, қоғам дамуында шешуші рөлге ие қозғаушы күш болуы керек. Онда тек өткенмен қатар қоғам дамуының бүгіні, ертеңгі болашағы көрініс табуы тиіс. Сонымен, мәселе қойылды, идея, тұжырымдама ретінде халыққа ұсынылды. Ендігі мақсат осы мәселені дұрыс шешу, оның әлеуметтік-философиялық, тарихи-мәдени, саяси-экономикалық негіздерін жасау. Меніңше, ең басты философиялық ұстаным - ол қазақ халқының осы идеямен бірге өмір сүріп келе жатқандығында, оған үнемі оралып, оны санасымен сезінуінде.Екіншіден, «Мәңгілік Ел» идеясын кейбіреулер «утопия» немесе ойдан шыққан адам қиялы жетпейтін ұғымдар жиынтығы ретінде көреді. Негізінен ол - ұлттық идеологияға пара-пар нәрсе болуы керек. Кешегі тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында «идеологиясыздандыру» үдерісі және тәуелсіз ел идеологиясын қалыптастыру мен дамыту қатар жүргені белгілі. Идеология туралы нақты айтылмаса да тәуелсіз мемлекет құрудағы идеологиялық ұстанымдарды мемлекеттік деңгейде жүзеге асыру іс-әрекеті жасалынды. Және «Мәңгілік Ел» ұлттық идеясының басты негізі бірлік деп ойлаймын. Бірлік - ол елдің рухани бірлігі, халықтың мәдени, тілдік, ділдік, ақпараттық кеңістікке деген бірлігі.«Мәңгілік Ел» идеясын жүзеге асыру белгілі бір құндылықтар жүйесіне негізделетіні белгілі. Сол құндылықтардың ішіндегі ең бастысы - қазақ тілінің мәртебесі. Мемлекет қай тілде сөйлесе, сол тілдің құдіреті қашанда үстем болады. Міне, осындай бірнеше тақырыптар жалпы жолдаудың көтеретін мәселелерінің негізін  береді, және ұлттық болып қабылдануы - жеке болмыстың идентификациясынан басталатыны белгілі. Сондықтан, әр азамат патриоттық сезімін өз еркімен, жүрекпен сезінгенде ғана, жеке "мен" -ін түсініп қабылдау арқылы келсе кез келген идеология, жолдау өз маңызын жоғалтпай, бастапқы мақсатын орындайды деп ойлаймын.

# data[].attributes.headline
Еуразияшылдық идеясы

# data[].attributes.subject
Еуразияшылдық идеясы

# data[].attributes.body
Саяси жоспарда еуразияшылдық идеялары халықтар мен мемлекеттердің өзара түсіністікке, ынтымақтастық пен интеграцияға ұмтылысын қамтиды. Сонымен, Н.Назарбаев: «Бірде-бір мемлекет интеграциялық процестерсіз өркендеу мен дамуға сене алмайды. Тіпті бірінші орындағы АҚШ та халықаралық саудасыз өмір сүре алмайды. Қытай мүмкін емес, Үндістан мүмкін емес, ал біз, Қазақстан, интеграциясыз, байланыссыз, қандай да бір қоғамдастықта, біз сауда жасайтын мемлекеттердің сенімді шеңберінде болмай жасай алмаймыз.
Қазіргі уақытта еуразияшылдық әртүрлі көзқарастар жүйесі деп түсініледі. Бұл идеяны әртүрлі саяси күштер пайдаланады: КСРО-ны қалпына келтіруді немесе Ресей империясын қалпына келтіруді жақтаушылардан бастап ұлтшыл, тіпті фашистік топтарға дейін. Көбінесе күмәнді геосаяси жобалар біреудің саяси мүдделерін қанағаттандыру үшін контекстен алынған еуразияшылдықтың кейбір аспектілері негізінде құрылады. Мұндай көзқарас интеграция идеяларының шынайы мағынасын ғана дискредитациялауы мүмкін, сондықтан өткен ғасырдың басында тұжырымдалған идеяларға олардың шынайы мағынасында қызығушылықтың қайта жандануы туралы айтуға болады.Еуразиялық идея әлемді өзгертуді және адамды бір-бірінен оқшаулауды емес, бір-бірін толықтыратын процестер ретінде жетілдіруді білдіреді. Материалдық және практикалық қызмет рухани-адамгершілік принципке негізделуі керек; адамның рухани-адамгершілік дамуы дүниеден оқшаулануды емес, адамзаттың болмысты өзгертудегі бірлескен іс-әрекетін қажет етеді.
Менің ойымша, еуразияшылдықтың идеясы хандық кезең, ағартушылық кезеңдегі бізге жеткізген идея ұқсас. Қазақстан қазіргі уақытта көпұлтты ел. Соған қарағанда бір жағынан бұл идея жүзеге асып жатыр. Бірақ біз әлі де КСРО кезеңінде қалыптасқан отаршылдық идеяны санамыздан толығымен алып тастауымыз қиынға соғып жатыр. Отаршыл кезеңдегі сана еркіндікке қарама-қарсы. Сол еркіндік бізге жетіспейтін көрінеді. Біздің экономиканы өзгерту үшін белгілі бір қатты, жігерлі бастау керек деп ойлаймын. Ол үшін билік басында білімді, саналы, адал тұлғалардың болуы маңызды. Қазақ жастарының патриоттық рухты өшірмейтін саясаттың болуы, демократияның дамуы, басқару саясатын өзгерту керек. Сонда ғана еуразияшылдық идеясы толығымен жүзеге асады.

# data[].attributes.attachment_caption
Шәкәрім Құдайбердіұлы. Үш анық | Әдебиет порталы

# data[].attributes.body
Шәкәрімнің үш анығы: Алла Тағала, жан, ар-ұждан. Бірінші аныққа тоқталсақ, қазіргі кезде Құдайға сенбеушілердің  қатары көбеюде, жастар арасында. Менің ойымша, бұл Шәкәрім айтқандай ұйықтап жүріп, түс көргендер, түс пен өңін ажырата алмайтындар болар бәлкім. Себебі, себепсіз нәрселердің, бір күштің бары Жаратушы дәлелдеп тұр емес пе?! Ал екінші анық жан туралы. Бұған ешкімнің таласы болмас. Үшінші аныққа, яғни, ар-ұждан мәселесіне келсек, дәл осы үшінші анық қазіргі заманның өзекті мәселесі деп ойлаймын, әсіресе, қазақ қоғамының. Себебі, ар-ұжданнан безген ұл мен қыз көбеюде. Шәкәрім ұжданды нысап, яғни, қанағат, әділет, мейірім деп түсіндіреді. Ал осы қазіргі заман адамдарында қанағаттың болмауынан арынан аттап өтеді немесе ар, намыстың жоқтығынан қанағатсыз болады. Шәкәрім айтады: "Нәпсі қиянатты жастанып жатыр. Жан қиянатқа ұшыраса, оның арашасы – Ар". Қазіргі кезде жастар жанын қиянатқа ұшыратып жатыр. Ұждан ұғымын анықтап алдық Ал ар дегенде ең бірінші ойыма келетіні басқа адамға қиянат жасамау, елдің, жақын адамдардың бетін жерге қаратпау. Қазіргі кезде ар дегенде қыз баласына қиянат жасайтын арсыз жігіттер, ата-ана, ел-жұрттың намысын ойламай, қыз-елдің айнасы екендігін түсінбейтін қыз балаларының көбейгендігі айтпаса да анық. Қазіргі заманның анығы осы болып тұр. Келешек ұрпаққа басқа-басқа ар білімін үйрету қажет. Шәкәрім ең дұрысы мұсылмандық жол екендігін айтқан.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Адам ақиқатты бас көзімен көрмейді, ақыл көзімен көреді... өлімнен соң бір түрлі тіршілік бар. Екі өмірге де керекті іс - ұждан. Ұждан дегеніміз - ынсап, әділет, мейірім.
Кетті, келді, Толды, семді, Өзгеленді бұл ғалам. Жанды, сөнді, Өршіп өнді қайтадан. Дөңгеленткен, Өңгеленткен, Түк білімсіз күш пе екен? Тіпті мінсіз, Кемшіліксіз, Есті қылған іс пе екен? Жан деген не, Мүлде еле ме, Шын жоғалып сөне ме? Дене жөн деп, Жоғары өрлеп, Жаның мен деп келе ме?
Осы дүниеде көзге ілінбейтін кішкентай жандылардан бастап адамдарға шейін бәрі өзі һәм нәсілдерінің жақсылықта болып өсіп-өнуіне қам қылады. Мұны - "барлық таласы" дейді. Бұл - жаратылыстың берік жолы. Сондықтан барша адам шамасына қарай қайбірі өзі үшін, қайбірі барша адам үшін жақсылық, бақ іздейді. Ақыл қарауында адам толығы барша адамға бақ іздеген болады.

Тіршілік туралы адам арасында көптен бері айтылып келе жатқан екі түрлі жол бар. Бірі, дене өлсе де, жан жоғалмайды, өлгеннен соң да бұл тіршілікке, тіпті, ұқсамайтын бір түрлі өмір бар. Сондықтан жалғыз ғана дүние тіршілігінің қамын ойламай, сол соңғы өмірде жақсы болудың қамын қылу керек дейді. Мұны ақирет - өлгеннен соңғы өмір жолы дейді. Енді бірі, бұл әлемдегі барлық нәрсенің бәрі өздігінен жаралып жатыр, оны былай қылайын деп жаратқан иесі жоқ, һәм өлген соң тірілетін жан жоқ дейді. Менің ойымша, осы екі жолдың қайсысы анық екенін табу аңылы сау адамға к,атты міндет. Неге десең, адамды түпкілікті бақытқа жеткізбек болсаң, біліп жаратушы ие бар, өлген соң да бір түрлі өмір бар деген жолдың шын, өтірігін білуіміз керек. Егер шын болса, соның да қамын ойлап, адамдарды түпкілікті бақытқа жеткізу үшін, егер өтірік болса, оған әуреленбей, жалғыз ғана осы дүние қамын қылу үшін, олай болса, бұл екеуін қалай тексереміз? Оны тексерушінің әр түрлі діндер жайынан, әр түрлі ғылым жайынан, әрбір білімділердің сол туралы айтқан сөздерінен хабары болуы керек. Және қатты керек бір шарты - өзінің тұтқан діні, оқыған - ұғынғаны, қалыптанған әдеті, құмар ісі бәлендей жақсы кісі айтты деп нанып қалған сөзіне біржола байланып қал май, ақылын әбден шын босатып, сол екі жолдағылардың жазған кітап, айтқан сөз, қылған істері һәм оларға қарсы айтқан сөздердің бәрін ноқтасыз, науқассыз сау ақылмен сынау керек. Әйтпесе, адам әдет, құмар нанымынан шыға алмай, арқандаулы ат сияқты болады. Және өзінің мынау жөн дегенін халық алдына салғаны жөн. Неге десең, қайсысы болса да әбден сыналып, тазарған соң шын болмақ.
ЕКІ ЖОЛДЫҢ ТҮБІ ҚАЙДАН ШЫҚҚАН
Бұл екі жолдың түбі қайдан шыққанын тексерсе, адамдардың біз һәм әлемдегі барша нәрселер қайдан бар болған, мұны кім жаратқан деген ойынан шыққан. Неге десең, адамның ақылы оны ойламай тұра алмайды және адам жаңа бір нәрсені көрсе, мұны кім жасаған, бұл неге керек демей қоймайды? Сондықтан жаратушыны іздеп әркім әр түрлі ой жүргізген. Тіпті, ескі замандағылар жаратушы осы деп немесе осында жаратушының қасиеті бар деп күн, от, ағаш, тас сияқтыларға табынған. Немесе әр нәрсенің бір тәңірісі бар деп сурет жасап табынған. Онымен де тұрмай, адам қолынан келмейтін істерді істеген алдамшы жәдігөй, бақсы, дуана сияқтыларды да тәңірінің, орнын басады деп, сондайларға да табынған. Сөйтіп, соқыр кісіше сандалып жүргенде пайғамбар дегендер шығып, барлықтың бәрін жаратқан ие бар, өлген соң бір түрлі тіршілік бар, осы өмірде қылған ісіңе қарай ол өмірде де өлшеусіз бақ қиын азап бар, мұны бізге сол жаратушы ие білдіреді дейді. Сіздерге ұқтыруға бұйырды деген. Ол кездегі адамның бірқатары бұған нанып ерсе де, бірқатары нана алмай, бұрынғы қалып алып қалған әдетінен шыға алмаған.

Енді біліп жаратқан ие де жоқ өлген соң өмір де жоқ деген ойдың түбінде осы барлық әлем неден бар болды деген ойдан шыққаны төменгі сөзден мәлім болды.
ОТ. СУ. ТОПЫРАҚ. АУА
Ескі заманның білімділері әр нәрсенің түпкі негізі неден жаралғанын тексеріп, тамам нәрсенің негізі төрт нәрсе деп (имен. Онысы - от, су, топырақ, ауа. Олардан кейінгі білімділер төрт нәрсенің әрбіреуі әлденеше негізден жаралғанын таба-таба, жақынырақ кезде түп негізі сексен шамалы екенін тапты. Әр дененің, көзге ілінбейтін кішкентай тараулардан қосылып жаралғанын тауып, ол кішкентайды қанша ұсақтаса да, ақырында, тіпті, бөлуге келмейтін болады.
ATOM
Сол бөлінуге келмейтін түп негіздердің атын европаша атом деп атап, арабша мадда немесе әсер деп атады. Қазақша аты жоқ болған соң бұл кітапта біз оны атом, мадда деп атаймыз. Сөйтіп, барша нәрсе сол сексен шамалы атомдардың бір-біріне қосылғанынан дене жасап, әлденеше түрге түсіп, бір-бірінен өршіп, жаралып жатқанын тапқан.

Мұны алғашқы тапқан ион-грек жұртының Пифагор деген білімдісі. Кейбіреулердің сөзіне қарағанда, Пифагор оны Финикия жұртынан үйренді дейді. Олай болса, алғашқы тапқан Финкияның Садда деген қаласынан шыққан Моско деген адамы болады. Кім бұрын тапса да, бұл атомды басында не нәрседен жаралғанын, оның не іске жарайтынын білу үшін іздеп тапса да, гректің Эпикур және Демокрит деген білімділері сол атомды дәлел қылып, барлық, әлем атомнан өршіп жаралып жатыр, оны былай қылайыншы деп біліп жаратқан ие жоқ деген бір жолға негіз салды.

Араб жұртының патшалығы зорайып, әр елдерді қол астына қаратқан Аббас тұқымы патша болған кезде, ион-гректің білімділерінің жазған кітаптарын араб тіліне көшіргенде, осы атом туралы сөздерді араб тіліне көшіріп, мұсылман молдаларының ортасына: барлық әлем басынан бар ма еді, соңынан жаралды ма деген дау кіруіне осы атом себеп болды. Соңғы кезде Еуропаның Гасенди, Декарт, Ньютон, Линней сияқты ойшылдары бұрынғы Эпикур, Демокриттерден қалған жаратушы ие жоқ дегенді қайта жаңғыртып, Еуропа арасына сол ойдың жайылуына себеп болды. Және атомдар бір-бірін тартып қосылуына бір күшті дәлел табылды. Ол - әр нәрседе бірін-бірі тартатын қуат барлығы. Оны орысша притяжение деп, арабша тажазиб дейді. Мұны алғашқы тапқан Англияның Исаак Ньютон деген ойшылы.

XVII ғасырда Ньютон алманың үзіліп жерге түскенінен көріп қалған. Бұл біліп жаратқан ие жоқ, дегенді ұғымдырақ айтсақ, әлемдегі бар нәрсенің негізі сексен түрлі атом, солар бірін-бірі тартатын притяжение заңымен қосылып, дене жасап, бірінен-бірі өсіп, өзгеріп жатыр, оны былай қылайын деп әрқайсысын әр бөлек жаратып жатқан ие жоқ және жан деген өз алдына бір нәрсе емес, сол атомдардан жаралған дененің бір қозғалысы өзгерістерінен шыққан сипат.

Адам өлген соң дененің барша құраулары шіріп, шашылып, бытырап, әрқайсысы өз атомдарына қосылып кетеді де, жан дегенің біржола жоғалады. Сондықтан өлген соң тірілу жоқ дейді. Жақын кезде шыққан бір кітапта Еуропаның осы кездегі білімділері атомды электрия қуатымен әлденеше бөліп, ол ұсақтың атын электрон қойды дейді. Мұның арабша аты жоқ болса керек еді. Жақында бір оқыған кітапта "Хихату хахараба аиие" депті. Мағынасы электрия талқаны деген-ау деймін. Бұлай болғанда, атомдар да бөлінгені ғой. Осы кезде білімділер жоғарыда айтқан сексен шамалы негіздің бәрінің негізі бір нұр екен деп жүр дейді. Олай болса, барлың әлемнің түп негізі нұр болғаны дейді.
HҰP
Нұр - жарық. Нұр күннен не оттан шықса да, жан-жағының бәріне күлтеленіп шығады. Нұр бір секундта үш жүз мың шақырым жүреді. Күннің нұры жерге 8 минут, 17 секундта келіп жетеді. Күннен де алыс кейбір планета, жұлдыздың нұры жерге үш жүз жылда жететіні бар. Тіпті, алыстарының нұры жерге мың жылда азар жететіні бар. Нұрдың жүрісін білімділер орысша Юпитер, мұсылманша Муштари деген.

планетаның Пик деген төрт жолдасы Юпитерді айналғанда, көлеңке жағынан шыққаннан өлшеп тапқан. Ол Юпитер Күнді он екі жылға жақын мезгілде бір айналып шығады. Бұл нұрдың жайын жазғандағы мақсұтым мынау: нұр да өздігінен бар болмай, бір нәрседен шығатыны, о да қозғалып жүретіні ойда болсын. Және барлық әлемнің ұшы-қиыры жоқ зор екені белгілі. Осы үлкен білінген әлемге қарағанда, білінбегендердің есебін өлшеуге келмейтіндігі оқушының ойында болсын дедім.

Жоғарғы айтылған барлықтың бәрі өздігінен жаралып жатыр, оны былай қылайын деп біліп жаратқан ие жоқ деген болжам әлдеқашаннан айтылып келе жатса да, әсіресе 17-18-19 ғасырларда Еуропа ішіне көбірек жайылды. Олардың дәлелдерінің күштірек дегендерін айталық.
ҚАЙТА АЙНАЛЫС ЖОЛЫ
(1-дәлел)

Барлық нәрсенің түп себебі бұрыннан бар қуатты дене (сила вещества) - атом. Әр нәрсені өсіп - өндіретін сол, дүниеде еш нәрсе жоғалмайды, бірақ өзгереді. Әр планета, Жер, Күн, Ай болсын басында газ, түтін, жалын сияқты болып, көп заманнан соң салқындап қатты дене болып, осы бір қалыбында қалмайды. Бірталайдан соң біріне-бірі соқтығу сияқты бір себептермен қайта газ болып, онан сұйық, онан тағы қатты дене болып, сол үш түрге түседі де жүреді. Қайта қатты дене болған кезде бұрынғысынан Жер де, басқалар да не үлкен, не кіші дегендей басқа түрде болуы мүмкін. Және ол қайта жаратылыста жер де, адам, хайуан, өсімдіктер де болады. Бірақ өлген соң бізден сезім кетіп, ол өзгерістен еш нәрсе сезбейміз. Ол қайта жаратылыста біздің білім, шаруа, байлық, дене сияқтыларымыз мұнан, тіпті, басқа түрде болады. Және барлық әлем біржола газ болмай, бір жағы газ болып жатқанда, бір жақтағылары қатайып, қайта жаралып жатса керек.

Мұның бәрін өзгертіп, өзінен не шығып, не болып жатқанын сезбейді дейді.
ЖАРАТЫЛЫС ЖОЛЫ
(2-дәлел)

Мұқым барлықтың бәрін бар қылып тұрған - жаратылыс жолы. Сондықтан біліп жаратушы ие деген бекер сөз, жаратылыс жолы осы жаралғандардың өзінен бөлек нәрсе емес, осыдан бөлінбейтін заң. Барлықтың бәрі сол заңнан еріксіз жаралып жатыр. Ол заң өсіп-өнуге, жоғарылауға ұмтылып, ең жақсыны сайлап алады. Сондықтан бүтін әлемдегі планета, жұлдыздардың жаралысы, жүрісі, адам, хайуан, өсімдіктердегі һәм басқа нәрселердің дене бітімі, жаралысы, реттері толың жарасымды мақсұтты жолмен жаратылған дейді. Бұл - философ Литерие сөзі.
ТҰҚЫМДАСТЫҚ ЖОЛЫ
(3-дәлел)

Жоғарыда айтылғандай, бар нәрсе өздігінен жаралып жатқан соң, жаратушы деген жоқ. Құрғақтағы хайуандар, адамдар, өсімдіктер, құстар - бәрі теңізден туған. Теңіз жерді орап алғандықтан, су хайуандары, өсімдіктері, құрғаққа шыққан. Жер жүзінде өсетіндердің жандылардың бәрі басында су хайуаны болған. Неге десең, қырда не түрлі жандылар болса, теңізде де соған ұқсастар бар. Теңізде жылан, ит сияқтылар болғанымен тұрмай, құс сияқтылар да болған. Сондықтан бұларды бөлек - бөлек жаратқан ие жоқ дейді. Бұл - Маиеннің сөзі.
ДЕНЕ СЕЗІМІ
(4-дәлел)

Біз әр нәрсені денедегі сезімімізбен білеміз. Мұқым барлықтың бәрі жаралыс жолымен еріксіз бар болып жатқанын көріп-біліп тұрмыз. Егер біліп жаратушы ие бар болса, бұл жаратылыс себептерінің түк керегі жоқ болар еді. Неге десең, бір жаратушы білімді құдірет бар болғаннан соң бұл себептердің керегі не? Сондықтан біліп жаратушы жоқ дейді. Бұл - Бюхнер сөзі.
ӘР ТҮРЛІЛІК
(5-дәлел)

Барлық дүниеге қарасаң, тасы, ағашы, басқа өсімдіктер, хайуандар, адамдар, су, от сияқты, тіпті, біріне-бірі ұқсамайды. Бұл нені көрсетеді? Бұл әр нәрсе қалай болса солай кезі келгендіктен себебіне қарай жаралып жатыр. Оны былай болсын деп жаратушы жоқ екені осыдан мәлім дейді. Бұл - Ғайсадан үш жүз жыл бұрынғы Демокрит сөзі.
МЕТАФИЗИКА
Жоғарыда айтып едік, бұл біліп жаратушы ие жоқ деген жол XIX ғасырдың аяқ шеніне шейін Еуропа ішінде көбірек жайылды. Онан кейін бұл жол нашарлаңқырады. Оның себебі магнитизм, спиритизм, телепатия дегендер шыққандығы болды. Оның мәнісі мынау: магнитизм бір адамның жанына жанның қуатымен әсер беріп, еріксіз ұйықтатып, сонан өткен бір істі немесе келесіде болатын бір істі сұрап, ғайыптан хабар айтқызады, һәм басқа істерді істетеді. Спиритизм өлгендердің жанын шақырып келтіріп, ғайыптан хабар айтқызады. Кейде қағазға да жазғызады.

Телепатия, тіпті, алыстағы тірі адамның жанымен өз жанын хабарластырып, соған ұнағанын істете алады. Осындай адам таңқаларлық бұрын сыры білінбеген метафизика жаралысы жолымен жоғары қуат барлығы анықталған соң, бұрынғы дене сезіміне ғана нанып, онымен білінбеген нәрсені ғана жоқ деп жүргендердің ойын шатастырып, басқа ойға түсіреді.
ЖАН ЖӘНЕ РУХ
Жан жоқ деушілердің сөзі жоғарыда айтылып еді. Сөйтсе де біраз ұғымдырақ қылып айтарлық сөзі мынау: дененің арасы - сезімнің орта тұрағы, центрі мида, ол тоқтаса, бәрі де тоқтайды. Сол мидағы орта тұрақпен мұқым денелер арасындағы сезетін, қимылдататын тамыр - сіңірлерге тұтастыратын бір жалғастың (проволкі) бар. Сондықтан жан деген бөлек нәрсе жоқ. Егер жан болса, ми жан болар еді. Оның жан емес екендігін көріп-біліп тұрмыз.

Дене әрқашан өзгеріп тұратын болғандықтан, жылдар, уақыттар өту себепті біржола өзге дене болып ауысады. Адамның әр түрлі сезімі, әр істі істеуі - сол мидың өзіне ғана біткен сезу, ескерулер. Ол денеше әрқашан өзгеріп тұрмайды. Адам өлген соң дененің құраулары шашылып - бытырап, басқа бір өсімдік, хайуандарға кіріп араласады. Сөйтіп, әркім өзіне арнаулы жаны болмай, біреуден біреуге көшіп жүретін болған соң, не дене, не жан қайта тірілу жоқ. Адамның сезімім, өмірім деп жүргені сол миға біткен сезу, әсерленудің жаңаруы, әрбір жаңаны сезуі ғана. Өзге бөлек еш нәрсе емес. Ол өзгеріп тұрған дене бұрынғы дененің өзі емес, құры ұқсаған болады. Сондықтан адам оны өзім деп біледі дейді.

Енді жан туралы ой жүргізген білімділердің сөзін айталық. Герман Шефлер деген білімді айтады: жан атом қуатынан құралған бір қуат дейді. Уиршо: тіршілік механика дене машиналарының 10 түрінен бір түр дейді. Доиуареман: әр тамырда электрия бар; ой денедегі атомдардың қозғалысының әсері дейді. Стуармель: адамның тіршілігі бізге сондай киын бір сырлармен байқалады. Дүние тіршілігі жаратылыстың өзге көп қиын сырларына қарағанда түпсіз, өлшеусіз; бостықтағы кішкентай арал сияқты дейді. Ж. Дольн: жан - атом, дене емес, жаннан шыққан әсерлерде дене қасиеті, жөні, ой, оймен суреттеу, ойға түсіру сияқты жан қасиеттерінің түбі де жоқ және жан қасиеттері заман, уақыт санатына кірмейді. Бұл - ақылдың өзінен шығатын қасиеттерді дене жаралысының еш сипатымен сипаттауға, өлшеп ұйқастыруға келмейді.

Бұлайша болып жан жаралысынан денеден шыққан соң, денедегісінің қуатты болып, тіпті, жоғалмайтындығы білінеді. Шын анықтап қарағанда, жан дене сияқты емес. Дене өледі, өзгереді. Жан олай емес, екеуі бірігіп тұрған кезде бірі - біріне қатты әсер береді. Ашу, жек көру, сүю сияқтыларда әсері бетке шығады. Жан қатты әсерленсе, денені қиыншылыққа түсіреді. Кейде қапиядағы қатты қуаныш, қорқыныш, қайғы адамды өлтіріп те жібереді. Жан мен дене біріне-бірі жат, бөлек жаралған болса да, бірігіп тұрғанда үстіп біріне-бірі әсер береді. Докторлардың айтуынша, бір нәрсені ойлап сүрендеген ой денеге эсер береді дейді (Дольн, Декарт). Жан мен дене бір-біріне, тіпті, басқа түрмен болса да, жаратушы ол екеуін бірі - біріне әсер беретін қозғалыстан болғызған жанға денесімен әсер беріп, денені жан әсерімен қозғалыс қылғызған дейді Олер.

Жан мен дененің бір-бірімен эсер беруі қайтарыс жолымен дейді, мәселен, тасқа соққан дауыс қайта естілген сияқты (Коддрс). Жан мен дене арасында орта себеп болатын бір нәрсе бар, екеуінің де қасиетіне ортақ болатындықтан екеуін қосып жарастырып тұрған сол дейді (Ж. Дольн). Бұл туралы былай айтады: жан бөлінуді қабыл алмайды. Және денемен біржола бірігіп те қалмайды. Ол екі араға тағы бір нәрсе қосып, оның міндетін анықтауға ақылымыз жетпейді. Бірақ ондай нәрсе бар болса, өлшеу, сипаттауға келмейтін бір мысал, яки қиял, сәуле сияқты болып, сол тамыр - сіңірлер арқылы әсер беретін шығар дейді (Ж. Дольн).

Ж. Дольн және айтады: бұл ортақ дене дегенді айтатын себептері Францияның военный академиясының (соғыс мектебінің) үстінен қарайтын Доруцатстың магнетизм жолымен бір адамды ұйықтатып, соның денесі өлімге ұқсар бір халге түскенде, жаны бұрынғы денеден шығып, сол адам қасында бір түрде болып отырғанын көргендіктен анықтап білдік дейді. Сондықтан, жанның түпкі негізі білінбегенмен, сол сәуле сияқты дене өлген соң да, сол жанның өз алдына біреу болып жүруіне жәрдемші екенін білдік дейді.

Және бір дәлелдері: 19 жүз жылдар (XIX ғасыр) ішінде болған Франция адамы Аланкардың айтуы солай дейді. Бұл жан шақырып алатын спирит еді. Оның айтуынша, жандар өз дүниелерінде біз сияқты барлар, әрқайсымыз тірі күнімізде адам атанып, өлген соң жан боламыз. Бұл дене - ортақ дене, екеуі де жансыз еш нәрсе бөлінбейді. Ортақ дене тірі күнде денеде болса, өлгенде жанмен бірігіп кетіп, біржола бар болады дейді.

Жаратылыс жолы физика жолымен табылмайтын, сыры білінбеген (метафизика) нәрселер туралы Еуропа білімділерінің сөздері мынау: атақты философ Жостшбатия шын білгіш білімдар жаралыс ғылымының әр тарауында білімінің, тіпті, аз ғана екенін, білінбеген, сыры шешілмегендерге қарағанда, білгендері ноль есебінде жоққа есеп боп қалатынын еріксіз мойындайды деген. Био деген білімді айтқан: барлық жаралыстың миларын ойласам, ұғындыруға шамам келмей таңғаламын. Кейбір жазушылар бізді қанағаттандырмақ боп, терең ойларды білгізбек боп көп кемшілікті, дәлелдерді жазады. Менің ойымша, олардың атаған себептері, мейлі қойған атаулары ұғымсыз жаратылыс жұмбағына қарағанда, бос сөз болып қалатынын шын батылдықпен айтамын дейді.

Герберт Спенсер күн сайын білінуі қиындаған сырлар туралы қанша дау айтысып, ой жүргізсең, соншалық анық (форма) нұсқада адамнан үстін бір нәрсені барлыққа келтіруші, бұрыннан бар, тіпті, жоғалмайтын бір қуаттың барлығы аңғарылады дейді. Проф. Фонтель "Білім айналасында" деген кітабында айтады: жаралыс физика бізге ең керектігі біздің тоймаған ақылымызды тойғызатындай емес, ең зор керегі барлықтың бәрін жаратушы иені тануға қарай жетелеуінде һәм соның құдіретінің өлшеусіз зорлығымен біздің ақыл сезімімізді таң қалдыруда деген. Руссо деген атақты ақын айтқан: басында адам тәңірінің барлығына нанбаса да, толықтыққа жетеді деп ойлаушы едім. Аяғында онымның бекер ой екендігін білдім. Тәңірінің барлығына ақылымен әбден нанбай тұрып, адам толықтыққа жете алмайды деген. Зор философ Биренжие: дін мәселесі шешілу үміті таялды деген. Жан Жак Руссо, Ламетри, Лемке, Мишель, Кеттле сияқты неше жүз білімділер адамның ішкі ындынын тексеріп, дүниені жаңа бір дін қаптаса керек деген.

Жоғарыда аталған Фонтель айтқан: адамдар жаратылыстың негізгі сырын білуге соншалық нашар. Білмегеніне қарағанда, білгені жоққа есеп. Сөйтіп тұрып себебін, мәнісін таба алмай, нәрсені біржола жоқ деп таласады. Мұның себебі: дене сезіміне ғана нанып, басқаға нанбай, терең ойламағандықтан. Жалғыз дене сезіміне ғана нанып тұрса, көп шатақ ойлар, даулар болмас еді деп, жаралыс жолымен қуып, сыры табылмайтын (метафизика) істі ойлауға бөгет болуды да ойласқан. Мәселен, 1797 жылы туып, 1857 жылы өлген Огюст Конт позитивизм (шын анық) деген бір жол шығарды. Оның қорытындысы мынау: көзіміз керіп, өзге сезімімізбен әбден анықталмаған һәм жаралыс жолы физика ғылымымен тексеріліп, шындығына көзіміз жетпеген нәрсеге әуре болмайың деген. Бірақ адамда жаралыс жолынан жоғары бір қуат барлығын сезетіндік бар болғандықтан, күн сайын бұрын сыры білінбеген нәрсе табылып, бұрын тіпті мүмкін емес дегендеріміз әншейін дағдылы нәрсе болып, оны күнде пайдаланып отырғандықтан, ол Конттың сөзіндей сөздер адамды жаралыс жолынан жоғары қуатты ойланудан тоқтата алмайды. Осы кезде Еуропада әлде жүз ғалымдар магнетизм, спиритизм, телепатия сияқты ғылымдарды құрал қылып, күні-түні жан мәселесін тексеруде.

Сыры жасырын нәрселер мен жан туралы, тіпті, қымбатты кітап жазған Камиль Фламмарион айтқандайын, біз жалғыз ғана дене сезіміне тоқтап қалсақ қатты алданамыз. Иондың-гректің Пифагор деген білімдісі былай дейді: тіпті, кішкентай Жердің айналасында өзге зор планеталар айналғаннан гөрі Жер һәм өзге планеталар Күннің айналасында айналғаны ақылға сыйымды. Аспанның механика заңын да жөн дегенде, сол заманның зор ойшылдары Платон, Архимед, аспан ғылымына жүйрік Птоломей, Гиппарх күлкі қылмас еді. Сократ жаратушы не бар деймін деп не көрмеді. Галилей өзге планеталар жерден үлкен дегені үшін не көргенін білесіздер. Ауаның (воздух) кислород -азот деген екі газдардан қосылғанын тапқан Лавузьеге онысын теріс көріп, химия ғылымына жүйрік, академия мүшесі Боуме протес қылғанына көп уақыт өткен де жоқ.

Архимед Ғайсадан 287 жыл бұрын ашып, жол салған Юнанда (гректе) осы күнде сыры табылған физика жаралыс жолынан жоғары қуаттың барлығы мәлім. Сондай жаңа сыры ашылған нәрсенің бәрі басында күлкі болып, аяғында шын болған дейді Фонтель.
МЕСМЕР
1738 жылы туып, 1815 жылы өлген Месмер деген Германияның докторы хайуан магниті деген нәрсені тауып, ауруларды емдеген. Оны бүкіл Еуропа білімділері тексеріп, бір қуаттың барлығын мойындаған. Месмер өзі доктор, көп ғылымды адам, бірақ емдеуді ғылым жолымен емес, бір шелек суды өзінің бір түрлі жолымен магниттейді де, сол суға кейі қолын, кейі аяғын сұғып, кейі құйынып жазылады. Суды магниттеген де сиқыршы жәдігөйлер сияқты ақылға қонымсыз, Алатау жақтағы қарақұрт шаққанды емдейтін тарамшы дейтіндер сияқты-ау деймін.

Францияда оны тексеруші комиссия шығып, хайуан магниті түбі білімсіз болса да, әсер беретіні рас екен деп жар салған. Бұл хайуан магнитінің түбі білімсіз болғаны сияқты, электрияның да түбі білімсіз. Бірақ электрияның не нәрседен шығатыны менен неғылып іске жарайтыны табылғандықтан, ғылым еріксіз қабыл алып отыр. Сымсыз телеграмм шықпай тұрғанда жаралыс жолымен іс қуғандар оны мүмкін дер ме еді? Соған қарағанда, магнетизм, спиритизм, телепатиялар да бүгін түп себебі табылмай тұрған қуат екенін мойындау керек дейді. Білімділер: бұл гипнотизм, спиритизм, телепатиялармен ауыр нәрсе жеңілденеді, жеңіл нәрсе ауырланады, тірі адамды ұйықтатып, жанын әлденеше жүз шақырымдарға жіберіп, ғайыптан хабар алады. Өткенді, келесіні сөйлетеді. Өлген адамның жанын шақырып алып сөйлеседі, жазғызады. Сондықтан олар жанның барлығы, тіпті, жоғалмайтындығы анықталды дейді. Мұның бірқатар шартын тапса, әркім өзі сынап білуге мүмкін. Жоғарыда аталған Месмер мен Калиостро деген адам Еуропа білімділерін таңғалдырған.
КАЛИОСТРО
Калиостроның қылған ісі 18 жүз жылдар Францняның наследнигі (орынбасары) болып, онан кейін король патша болған, аяғында еліне зұлымдық қылғандықтан өлтірілген XVI Людовик дегенмен байланысты болған. Соның наследник күнінде соған тиіп, неке қиғызамын деп Францияның патшасы тұратын Париж деген қалаға бара жатқан Мари Антуанетта деген қыз жолда Францияның бір ақсүйегінің үйіне түскен. Сол үйде Калиостроға кез келген, оның ғайыптан айтатының естіген соң, Мари Антуанетта Калиостроға бал ашып беріңіз, менің осы некемнің арты не болар екен деген. Калиостро бал ашпаймын десе де, қыз болмаған соң, бір шелек судың айналасында әр түрлі істер істеп, ұғылмайтын сөздер сөйлеп, қызға осы судың түбіне қара, өміріңді сонда көресің деген. Қыз суға біраз қарады да, "ойбай" деп талып қалды. Есін жиған соң қыз да, Калиостро да еш нәрсе демей, жөндеріне кете береді. Қыздың талған себебі: сол судың түбінде көп адам жиналған. Ортасында өзі. Өмірінде көрмеген бас кесетін машинаға жазалы адамдарды әкеліп, бастарын кесіп жатқандарын көрген. Аяғында Маридың өзін де сол машинаға әкеліп, бір тесігіне басын сұққанда, машинаның жоғары жағынан бір балта сияқты нәрсе Маридың басын қиып, бір шылапшында домаланғанын көріп, сонан шошып қалған. Мұның бір таңырқарлық жері - ол кезде бас кесетін гильотина деген машина жер жүзінде жасалған жоқ тұғын. Онан соң Мари наследникпен некеленген. Бірталай уақыттан соң король болған. Онан да бірталайдан соң үкімет басты қинамай тез кесетін айла іздеп жүргенде, профессор Гийотек деген бір адам бас кесетін машина тауып, соның суретін салып, қалай жұмыс істейтін жайын жазып, абақты бастығына берген. Ол апарып корольға көрсеткенде, Мари корольдың қасында болғандықтан, әлгі машина суреті баяғы суда көрген машинаның дәл өзі болғандықтан, Мари "ойбай" деп талып түскен. Есін жиған соң король неге талдың дегенде, баяғы көргенін айтқан. Онан бірталайдан соң аяғында Маридың да, корольдің де басы сол гильотинада кесілген.

Калиостроның шын аты - Джузеппа Бальзамо. Жандардың насихатымен атын Калиостро деп өзгерткен, заты - итальян. Жоғарыда жан туралы аты аталған Аланкардың шын аты Рауэль. Ұждан насихатымен өзгертілген, заты - француз. Осы француз спириттерінің жолы - сол Аланкардың жазып қалдырған кітабының жолы. Бірақ оны француздар ғана ұстайды. Англия спириттері оны теріс дейді. Брахман дініне ұқсас, мәселен, өлген соң жаны бір хайуанға кіріп, сонан және біреуге кіре-кіре әбден тазарады. Мұны жандар солай айтты дейді. Англия спириттері жан басқа хайуанға кірмейді, кей жандардың сөзі материализма (жаралыс жолы - дене жолына) ұқсайды. Кейінгі басқа жолға ыңғай болады. Мұндай бір-біріне шатаң жан сөздеріне Аланкар себеп көрсетеді. Мәселен, адамдармен хабарласатын көбінесе төмен дәрежелі жандар болады. Сондықтан олардан шатақ сөз шыға береді. Кейбір сөздер надандар сөзі сияқты болатыны сонан. Бұл Аланкардың "Лажаз" деген кітабында спирит жайын, әсіресе жан жайын әңгіме сияқтандырып мысалдап, әдемі суреттейді. Мұның қылған істері көп. Оның бәрін жазбай-ақ, спириттердің сырын табамыз деп ізіне түскен білімділердің бір сөзін айтайын. Мире Лошатый деген "Білім лұғат" деген кітабында айтады: сперт туралы ойлаған ойлар бұрынғы ойлаған ойды өзгертіп, жоғарырақ ойлағандарды таңғалдырар. Бұл спиритизмнің таман ғылымды жұрттың арасына кіріп кетуі кешікпей-ақ мұны анықтап жарыққа шығарушы Аланкарды 19 жүз (XIX ғасыр) жылдықтың ең зор ғылым, өнер шығарушысы дегізер дейді.

СПИРИТИЗМ
Магнетизмді, спиритизмді жәдігөйлік, мұның сырын ашып Інім масқара қылайын деп Еуропа білімділері ізіне түссе де, көздері жеткен соң, бір қуаттың барлығын еріксіз мойындады. Кейбіреуі өзі істеп көріп анықтайды. Бірақ түп себебін тапқан әзір ешкім жоқ. Сол ізерлеген білімділердің сөзін айтайын. Ожен Ноппер айтады: мен басында спиритизмге күліп едім, енді оным .ынтымақтық екенін білдім дейді. "Равель" газетінің ғылым туралы жазушысы Виктор Моние айтқан: бұл спиритизм физиктердің, (дене) жаралыс жолын қуғандардың қуалаған ойларының үстіне балта көрмеген орман ағашындай өсіп жоғарылауда деген. Сол газеттің бас жазушысы Август Багери айтқан: алғашында Америкада таяқ жеп, аяғында анықтығына он төрт мың адам нанып қол қойған спиритизмге өзім тәжірибе қылып, қынап, еріксіз нандым деген. Оның "Миед Дели Стуар" деген кітабы бар. Сонда белгілі сперт Дожерден деген әйелдің істері туралы сөйлейді. 1896 жылы Нансы дәрігерлік факультетінің профессоры Брангейер магнетизм жолымен ұйықтатып емдеуге бола ма екен деп, бір адамды ұйықтатып сынағанын айтады. С ... ұйықтап оянғанда (оған) артындағы столдағы күміс қасықты қалтаңа тық, мені көрмедім де дейді. Ол оянғанда күміс қасықты алып, жоқ, бұл ұрлық болады, бұл жарамайды деп қайта қойды дейді. Ұғындыруым нашар болғанын біліп, бір күні тағы артындағы күміс қасықты ұрламасқа лажық жоқ, қалтаңа тың, мені көрмедім де дейді. Ол оянғанда артындағы столға қарап, асықты алды да, не болса да лажым жоқ деп, қасықты қалтасына тықты. Мені көрмедім деді.

1843 жылы Парижде шыққан "Клуб" газетінің 14 июньде шыққан номерінде Гарте Догасиен қол қойған "Ұйқыда кезу" деген мақалада айтады: Валери Обал көшесінде 243-нөмірлі үйде доктор Коканның ауру қарайтын бөлмесінде гипнотизм жолымен қатты ұйықтатқанды көрдік дейді. Лапонтин деген гипнотезер 22 жасында бір әйелдің шіріген тісін докторға алдыру үшін ұйықтатып, денең түк нәрсені сезе ме деп сұрағанда, сезбейді деп жауап берген соң, әйелдердің қалпақ шәлі бекітетін инелерін әлгі әйелдің бетіне, білегіне, тіліне сұқса да, түк сезбейді. Доктор әдейі ауыртпақ болып, тісінің етін қандауырмен тіліп, тісін суырғанда қапы бұрқыраса да, әйел түк білмей, оянған соң да түк ауырмағанын айтты. Сонда жиырма шақты кісі көріп тұрдық дейді.

Мұнан отыз жылдай бұрын Үндіқытай теңізіндегі Францияның пароходындағылар спиритизм туралы сынау үшін, жан шақырып сөйлесіп отырғанда, бұрын өлген жолдастарының жаны келіп: "мен өлмей тұрып кеме бастығы капитаннан бес франк жиырма бес цент ақша қарыз алып, соны төлеп алмай өліп едім. Сол маған қиын болып жүр. Сіздер мархабат қылып, капитанға сол ақшаны төлеңіздер" деген. Капитаннан сұраса, ұмытып қалыппын деген. Аналар жалынып, сол жылғы книгасын қараса, дәл болып шыққан.

Марсельде осындай бір сынау жасап отырғанда, бір жан кеп, көршілеріңізді, қант саудагерін шақырыңыз, соған айтатын бір сөзім бар десе, саудагер мұндайға нанбай, жәдігөйлік дейтіндігінен келмейді. Жан: "Келсін. Қызыл теңізге жіберген кемесі жайында айтамын", - деген соң, саудагерді жалынып-жалпайып алып келгенде: "Қане, жәдігөй, маған не айтасың?" - дейді. Жан айтыпты: "Мені қаралағанда не табасың, сорлы, сен сәрсенбі күні Қызыл теңізге бір кеме жібердің, сонша қант, сонша қызметші, сондай жолаушы бар, капитаның пәленше, кеме он екі сағаттан соң толқынға ұшырап, жағаға тоқтап, оны - мұнысын түзетіп және жүрді. Ион жиегіне шейін жақсы барса да, Метабан тұмсығында қатты толқын болып, компасы (қыбыламасы) сынып, жолдан адасты. Таңға жақын бір нәрсеге қатты соқтығып, бір адам тірі қалмай суға кетті. Мен - солардың бірінің жанымын. Саған хабар бергелі келдім. Өкімет есітіп, тексеріп жатыр. Бұрнағы күні пристаньға хабар келеді. Сонда менің жәдігөй еместігімді білерсің", - дейді. Айтқандай хабар келіп, бәрі дәл шықты.

Спиритизм жайын тексеруші Озен Носи жазады: 1759 жылы Англияның әскері Американың тұрғын халқымен соғысқанда коменданты Цицерь Уильяме, Джонсон Сосет Мэрдағы Американ адамдарына елші жіберіп, Нигера қаласына келсін, сол жерде бітім шартын жасайық дейді. Алдындағы соғыста американдықтарға қолға түскен Александр Калмри деген офицері, елші барғанда, Американың қолында екен. Сол айтады: "Елші келген соң, американдықтар "Зор тасбақа" деген жанды шақырып, соған ақылдаспақшы болып, бір үлкен шатыр тігіп, жан шақырушысы шатырдың жанында әлденелер істеп, ұғылмайтын сөздер сөйлеп, шатырдың алдына етпетінен жатты. Сонда шатыр солқылдап, біресе олай, біресе былай қисайып, ішінен әлдене түрлі қорқынышты дауыстар шыққан соң, халқы "Зор тасбақа" не айтты деп анталады. Сонда жан шақырушы: "Барғанымызды ұнатады, комендант бізге беріп қайырады, ішінде сондай - сондай сауыттар, бәлендер бар дейді. Аяғында соның бәрі дәл шықты", - дейді.

Париждегі спиритизм мектебінен оқып шыққан түріктің Хасан Марзух деген спириті спиритизм, магнетизм туралы Стамбулда бастырған кітабында айтады: "Біз Парижде бірталай спирит жан шығарғанымызда көбінесе Жасаза деген жанды шақырушы едік.

Онымыздың себебі - оның айтқаны дұрыс шыға беруші еді. Бір шақырғанымда түрік сұлтаны Ғабдулхамиттің зұлымдығын халқына уақытқа дейін тартады деп сұрағанымда: "Патшалығының отыз үшінші жылының тоғызыншы айында тақтан түседі", - деді. Өлімі қашан дегенімізде, Австрия-Венгриядағы Франс Иосифтың ілімінен кейін болар, алты айдан кейін бе, қалай деді".

Ғабдулхамиттің түсуі айтқанындай шықты. Ғабдулхамит Сламекте өлді деген хабар өтірік болады. Енді өлім туралы айтқаны қалай болар екен? Соны ескеру керек дейді Хасан. Ол кітабын Ғабдулхамит түскен соң, 1909 жылы бастырған.

Сниритизмнің Америка, Еуропада алғаш анықталуы. 1847 жылы Германияның Нос фамилиялы бір үйлі жаны Америкаға келіп, Гизонль қышлағында тұрды. Бұл Гизонль Нью-Иорк қаласында, Аркадие ішіндегі Ден-Котлада болады. Фамилиясы америкаша Фокус болды. Бұл бір үйлі жан: бір әке, бір шеше, екі қыз. Қыздың үлкені Маргарет 15-те. Кішісі Кейт 12-де. Бір қатардан соң тұрған үйлерінің төбесі, едені, қабырғасынан неше түрлі дыбыстар шығатын болып, аулақ қалған үйдегі көрпе - жастық сияқты нәрселері ауысып - шашылып қалатын болады. Басында көпке шейін қорықca да, Кейт үйрене келе: "Aқсақ шайтан, менің істегенімді істеші", - деп, қолын о да шығаратын болды. Сөйте -сөйте жан екенін біліп, Кейт спирит болды. Онан кейін Аери дариясының жағасындағы Ошестр қаласына көшіп келіп, неше түрлі спиритизм ісін көрсете бастаған соң, халық неше рет комиссия шығарып тексерсе де, шығарған комиссияның бәрі алдаусыз, айласыз бір қуаттың барлығын растады. Қара халық оған да болмай, бұл жәдігөй, мұны тірідей кескілейміз деп, Кейтті и өлтірмекші болғанда, өздері қасиеттейтін бір Джорж Обленс деген сопысы: "Мені өлтіріп, денемнің үстінен өтпей, Кейтті өлтіре алмайсыңдар", - деп, Кейтті авар алып қалған. Онан соң Американың Однос Мефс, Руберт Кeep һәм Аондондағы профессор Крокс сияқты данышпандар тексеріп, алдау, айласын бір қуат барлығын анықтадық деп жариялады. Жоғарыда аталған "Ревель" газетінің бас жазушысы Август Багеридің Америкада таяқ жеп, аяғында шындығына он төрт мың кісі қол қойған спиритизм дегені - осы Кейттің ісі. Англияның атақты білімдісі Цормент Крокс айтады: "Ешбір ғылым білмейтін бір сперт жан шақырып келтіргенде, ғылымды философтардың сөздерімен сөйлесіп дұрыс шығады деген соң соны өзім сынап айтқан сөзімнің бәріне де ғылым жолымен жауап берді. Әншейінде ғылым түгіл, жай сөзге жауап бере алмайтын надан", - дейді.

Францияда атақты спирит Жанна д'Арк деген қыз жaнның даусын естіп, соны қағазға жазып отыратын болған. Колбен Штобе деген спирит ақ қағазды столға не сандыққа салып қойca, жан соған жазып кетеді дейді. Громоотвод (жай тартатынды) шығарған Бенжамин Фpaнклиннiң жаны спириттерге келіп, спиритизм жайын үйретеді дейді. Кейбір жандар артымнан дұға қылып, күнәмді кеш деп сұрайтын кісім жоқ, сондықтан жоғарылай алмай жүрмін дейді. Кейбіреуі мойнымда қарыз кетіп, сол бөгет болып жүр деп айтады дейді. Тіпті бір таңырқарлық іс: спириттерге орысша Марс, мұсылманша Марных деген планетадағылардың жаны келіп хабар алысады дейді. Олардың бір түрлі тілі бар. Соның бір-екі ауыз сөзі мынау: "Кеуи қашан бример ем һа еб", ол - тағы қашан келеді деген сөзі.

Атақты бәйіт ақын - жазушылардың бірқатары спиритизм туралы ойларын өлеңдеріне қосқан. Бұл сөзіме Тиопель Коньенің "Спирит" деген кітабы мен Мышланың "Хаққақабат" деген кітабы куә. Францияның атақты ақыны Виктор Гюгоның спиритизм туралы айтқан жырының мағынасы мынау. Сөз сөйлеп қозғалатын столды бірталай жандар ермек қылып, көңіл жұбатады. Ашық ұғысайық мұндайды жeңiл есептеу орынсыз. Ісі ғылыми ең зор ғалымдар енді бірі Германия тілінде "Спенс" газетасы, оны да өңкей білімділер шығарған фахризм деген болады. Ол - Үндістан дуалыларының ісі. Оларды фахр дейтіндіктен, фахризм атанған. Олар оқымай, ешкімнен үйренбей-ақ өзін-өзі жөндеп тазартпай-ақ адам істей алмайтын істер істейді. Мәселен, бір үйде отырған бірқатар кісіге менің рұқсатымсыз ешқайсың қозғала алмайсыңдар десе, ешбірі қозғала алмай қалады. Бұл бақсылардың жолы болса керек. Жас күнімізде бақсылардың асау атты жүгенсіз мініп үйге кіргізгенін, алты қанат үйдің шаңырағынан секіріп шыққанын көріп едік. Әншейінде оның бірін істей алмайтындығы анық. Жоғарыда аты жазылған түрік сперт Хасан Марзух кітабында айтады. Бір адам көз тигізуші деген соң, соған анау қақпадан алғаш кім кірсе, соған көз тигізші дедік. Біраздан coң қашырға мінген бір топ молда кіріп еді. Әлгі адам тұра келіп қадала қарады. Екі жүз адымдай жерде келе жатқан сопының қашыры тайып жығылып, анадай барып құлады дейді. Қасына барсаң, еш жері ауырған да жоқ қашырын мінді де жөнелді. Көшедегілер қашыр таймаушы еді деп аң-таң. Біз көз тигізгенге аң-таң болдық дейді. Кейде тірі адамның жаны дене сезімінсіз-ақ ғайыпты біледі, адам істей алмайтын іс істейді. Орысша лунатизм, европаша сомнамбулизм дегенді ғылым оқығандар біледі. Ол біздің қазақша айтқанда, кейбір адам ұйқысырап жүріп кетіп, әлде не түрлі істерді істеп, шыға келіп жатып қалады да, оянғанда онысын білмейді. Оны біздің тілде ұйқыда кезу дейді. Мұндайлардың кейбіреулері биік үйдің шатырына шығып, таймастан дәл шеткі қырымен айнала жүріп келіп, сатыдан түсіп, төсегіне жатқан. Ол жүргенде дымды мүлде сезбейді, ұйқыдан оянған соң онысынан өзі түк білмейді. Мұндайлар көп болады. Ондайды өзіміз өз көзімізбен де көрдік. Кейбір адамдардың пәлен жерім тартты, онда солай болушы еді дегені де дәл шығады. Кейде көрген түс бұлжымай дәл келеді. Ол да, тінті, көп. Италияда дүние аралап жүрген бір қатын айнаға қарап, киімін түзеп тұрғанда, Парижде қалған 13 жасар жиені айнада көрініп, "көрдің бе, шеше, мен өлдім" деген. Ол баланың, шешесі әлгі қатынның сіңлісі еді. Жақында жазған хатында ондай аманат жоқ еді. Келесі хатта жазбаса да, қатын шыдай алмай Парижге келсе, дәл айнадан көрген күні жиені өлген екен. Сіңлісі апам қайғырар деп хат салмайды.

Америкада бір адам өзінің жақын қарындасын қиянатпен алдап, жақындық қылып, ол буаз болып қалған coң, халықтан жасырып, елеусіз орынға қойса да білінетін болған соң, қызды өлтіріп көмген. Біраздан соң бір диірменшіге түнде әлгі қыздың үрейі аруағы келіп: "Мені ломмен өлтіріп, бәлен жерге киімімді, бәлен жерге денемді тықты. Соны судьяға айтпасақ, өзіңді жазым қыламын", - деген. Сонда қыздың миы бырқырап, қан ағып, миынан дене суреті түгенделген. Жас баланың сәулесі көрініп тұрыпты. Диірменші судьяға айтпаған соң, үш күнге шейін тыныштатпайды. Аяғында айтып тексеріп, айтқанындай шыққан соң, сперттерге сол қыздың жанын шақыртып алып, үйдің төрт қабырғасына сегіз жерден сурет тартатын аппарат қойғанда, соған қыздың жаралы пішіні иығынан көрінген, баланың сәулесі түскен, сол сурет күні бүгін ғылым жиналысы үйінде тұр дейді. Спиритизмді алғаш ашқан Кетти Кипакак деген Америка әйелі де спириттерге келгенде фотография сурет тартатын аппаратпен алған сурет бар дейді.

Бір ғылымды қатын түнде қорасындағы иттер үрген соң, тысқа шықса, еш нәрсе жоқ болған соң, қайта келіп шамын өшіргелі жатқанда, күнде жеміс сатып жүрген бір кедей қатын көрінеді де, мен бұрынғымнан да сорлы болдым дейді де, жоғалады. Қайдан келгенін білмей, есікке қараса, ілулі түр. Ертең ерте әлгі бейшара қатынның үйі өртенеді. Бұған көрінген кезде жемісті қатын үйінде ұйқыда екен.

Адамдар жаралыс жұмбағын шеше алмағандықтан, әлдеқайда сандалып ойлағандарын "идеалист" дегендердің сөздерін оқыса байқар еді. Олар дүниеде нағыз шын нәрсе жоқ дейді. Осы бар деп жүргеніміз құры ғана қиял, айнадағы көлеңке, не сағым сияқты нәрсе. Нағыз шыны бұл емес дейді. Дәлелдері: сезімдеріміздің бәрі бізді алдайды. Мәселен, көз алыстағыны, сағымданғанды әлдене қылып көрсетеді. Құлағымыз да бір дауысты әлдененің дауысы сияқтандыра, ойымыз да бір нәрсені шын деп байлап, онысы қате болып шығады. Тіпті бізде дәлін табарлық сезім жоқ. Және ұйқымыз бен оянуымыз бірдей. Ұйқыда түс көргенде әлденені көрмейміз. Оянуымыз да сондай. Түстің бекер екенін, ояудағымыз анық екенін айыратын қаруымыз жоқ. Бір сенген дене, сезіміміздің бәрін алдайды. Сондықтан ұйқыдағымыз, ояуымыз бірдей.

Баяғы Платон деген білгіш өзінің, "Республика" деген кітабында Троглодит деген адамдар болыпты деп мысалдайды. Олар зындан сияқты бір қараңғы үңгірде өскен, өмірінде жарық көрмеген. Соның бірі әлдеқалай кез болып, үңгірдің аузын бекіткен есікке қақтығып, есік ашылып, тысқа шыққан. Басында көзі шағылысып түк көрмесе де, үйрене келе күнді, ағашты, суды, шөпті, тауды көріп қуанып, тамашалап, жолдастарына келіп айтса, мынау жынданған екен деп күлкі қылыпты. Әлгі байғұс анық көрген табиғат қасиеттерін айтпай тұра алмай, шын дей берген соң, аналар оны ұрып-соғып қойғызбақшы болады. Бірақ оларды сөгуге де болмайды. Себебі өмірінде ондайды көрген жоқ. Не барып олар да тексеріп көрген жоқ. Өйтіп сынап қараса, ана байғұсты сөкпес те еді. Сондықтан біз өмірімізде көргеніміз жоқ, ондайды білмейміз, біз білмеген соң ол айтқаның жоқ нәрсе дейді де қояды. Оған лажық не?

Бұл кітаптағы сөздің түп мақсұты - барлықты басқа Жаратушыда білім бар ма, жан өлген соң жоғала ма деген еді. Бұл екеуін бар, жоқ деушілердің сөзін білгенімше жаздым. Және жан жоқ деушілерге қарсы дәлел қылынып тұрған магнетизм, спиритизм, телепатия, фахризм, лунатизм, түс сияқтыны көбірек жаздым. Оны көп жазғаным - қызықты ертегі айту емес, әр түрінен біреуін көрсетпекпін.

Жоғарғы Тәңірі бар ма деген екі сұрауға баяғыдан бері талай жауап айтылып, талай ой жүргізілген. Сол жауап пен ойлардың кейбірі үстін болып, кейде анасы үстін бола келген. Бұл туралы қайсымыз қандай дәлел айтып, қандай ой жүргізсек те, сол ескі замандағы бір ойшылдың әніне басатынымызға дау жоқ. Менің ойымша, ескі замандарда ойламаған ой, айтылмаған сөз, істелмеген іс қалған жоқ. Бәрінің басын олар бастап кеткен. Бірақ көп заман оқу, қазаға ұшырау сияқты себептермен жоғалған, ұмытылған. Өйтсе де, қаншадан кейін екенін өзі білсін, келген уақытының киімін киіп, жаңарып шыға келеді. 17, 18, 19 жүз жылдарға (17, 18, 19 ғасырлар) Еуропа білімділері баяғы грек-ионның Эпикур, Демокриттерінің ойларын жаңғыртып отырған жоқ па? 19 жүз жылда болған Дарвин әлдеқашан сүйегі қурап қалған Маиеннің таяғына кез келіп, соны үкілеп отырған жоқ па? 16 жүз жылдағы Коперник сүйегінің күлі де қалмаған грек-ионның Пифагорының бөркін тыстап киіп отырған жоқ па? Жақын арада таптық деп жүрген электрия қуатын грек -ионның әлдеқашанғы табысы тапқан жоқ па еді?

"Әнші, күйші кетсе-дағы,

Ән менен күй баяғы.

Олар өзі өтсе-дағы,

Қалды бөркі, таяғы".

Сол сияқты біз де жоғарғы ескі сұрауға өткен білімділердің сөзінен қорытып, оның, үстіне тұңғыш ой деп өз ойымыздан жамау салып, бәрік жасамақпыз. Бірақ тұңғыш дегеніміз әлдеқашанғы кімнің ойы болып шығарын білмеймін.
ҚОРЫТЫНДЫ БАСҚЫ ЖАРАТУШЫДА БІЛІМ БАР МА?
Барлықтың түп есебі Жаратушының білім, құдірет шеберлігінде өлшеу жоқ. Дәлелдерім: ғылым жолында бұл барлықтың еш нәрсесі өздігінен бар бола алмайды да, қозғала алмайды. Ол бар болайыншы, қозғалайыншы дей алмайды. Бұған себеп керек. Егер ол себепке де бір себеп керек болып, себептің түбі жоқ болады делінсе, ең түбі себепсіз, бар себеп болмаса болмайды. Сол себепсіз бар болу себеп жаратушы болады. Егер сол себепсіз бар болған атом, нұр сияқтылар делінсе, олар себепсіз бар болған нәрсе емес, дәлелім - оларда қозғалыс бар, қозғалуда, жүрісінің өлшеуі бар. Өлшеулі нәрсе өзі бар болған емес. Егер қозғалыс притяжение, отрицание - өзіне тарту, әрі итеру заңымен делінсе, ол қозғалысқа да себеп керек. Ол заңды салушы керек. Және атом сияқты түп негізде ерлі-қатындылық сипат бар. Мәселен, сила вещества (қуатты дене), ол екеуі бір-біріне мұқтаж, олай болған соң ондай нәрсе өздігінен бар болды деуге қисынбайды. Сондықтан олардың түп себебі - себепсіз бар себеп, түп Жаратушы. Ол түп себептің білім, құдірет шеберлігінде өлшеу жоқтығы мынадан анықталады. Барлықтың не нәрсесіне қарасаңыз да мақсұтсыз, керексіз жаралған емес. Бәрін айтпай-ақ, өз көзіңізді ойлаңыз: құлақ, мұрын, ауыз сияқты мүшеңіз мақсұтпен жаралғанын көресіз. Ғылым жолымен өсімдік, ағаштардың тамыры, өзегі, қабығы, жапырағы, гүлі сияқтылардың бірде-бірін бұл мақсұтсыз деп айта алмайсыз. Бұлар нені көрсетеді? Түп себептің бүйтіп салған жолына қарағанда, оның білім, құдірет шеберлігінде өлшеу жоқтығын анықтайды. Егер осының бәрін істеп шығарып тұрған түк сезбейтін соқыр табиғат болса, онан мұндай мақсұт, білім, ерік, гармония тартып, жарасым таңдау жоғарылау шыға алмайды. Өйтіп кез келгендіктен еріксіз жаралып жатыр дегендерді жан ғылымына жүйрік психолог, өлермен философ Вольтер ақылдары шатасқан деп сөккен. Себебі толымды нәрсенің, толымды болатын себебі, толымсыздық ісі де толымсыз болатынын ғалымдар түгіл, жабайы кісі де білсе керек.

Біз естінің ақылын, күштінің қуатын, ұстаның шеберлігін ісінен танимыз. Менің ойымша, бүгін барлықтың бәрі - біздің осындай болмақ жолды салған түп Жаратушының білім, құдірет шеберлігінде. Өлшеу жоқ деп бізге секунд сайын саңқылдап тұр:
"Бізге дүние түпкі сырын Көрсетіп те, айтты ғой, Елемеді оны біздің Тіпті өзімшіл мисыз ой".
Әлде түп жаратушы туралы біреу былай да айтар: түпкі жаратушы сіз айтқан себепсіз, бар себеп-aқ болсын, бірақ соның бар қылған атом сияқты негізден шығып жатқан сансыз нәрселердің бәрінде сол түп жаратушы жатыр ма дер? Бұған жауабым мынау: мәселен, мен асқан білімді, өнерлі болып, керек нәрсенің бәрін жасап шығаратын зор машина жасасам, соның істеп шығарған нәрселерін мен жасады дейсіз бе, машина жасады дейсіз бе? Бер жағынан қарағанда, дәл сол кезде жасап шығарған машина ғой. Ал, ол машинаға соншалық қуат, шеберлік берген мен ғой. Маған сондайлық білім, шеберлік һәм машинаға керекті нәрселерді шығарып тұрған Жаратылыстың негізгі табиғаты ғой. Ол негізге соншалық қасиетті берген ең түпкі жаратушы ғой. Енді бәрінің түп иесі кім болады? Әрине, басқы жаратушы. Мінеки, осылар әр нәрсенің бәрін тәңірі жаратады деген сөзді қалай түсіну керек, байқау жөн. Ескі дін молдалары қай дінде болса сол Жаратылыс жолының сырына шорқақтығынан бұл туралы анықтап ұқтыра алмаған.
ЖАН НЕМЕНЕ?
Мен жанды былай түсінемін: біз дененің түп негізін тексергендей жанның да түбін тексерсек, жан да дене сияқты басынан бар болып табылады. Дене негізін тексерушілердің сила вещества (қуатты дене) дегендегі қуат осы жан. Сол жан денеден шито өсіп - өршиді. Ғылым жолында әлденеше түрленіп өзгерсе де . дененің, еш нәрсесі жоғалмаған сияқты, жанның да еш нәрсесі жоғалмайды. Бірақ дененің толықтығы, нашарлығының кезегіне қарай жанның да толық нашар уақыты болады. Мәселен, жаңа біткен баланың, жұмыртқаның, сентябрьде ұрық көміп өлген шегірткенің ұрығының жандарын ойлаңыз. Хайуандардан еркі аздығы болмаса, өсімдіктердің де жаны осылар сияқты. Мәселен, бидай, тары, шөптің тамыры, жемістің ұрығын ойласаңыз, бұл 20 жүз жылдың адамдары, білгіштері адамның ақылы таңданарлық қасиеттерді тауып пайдаланып отыр. Қайдан алып? Осы соқыр, ессіз деп жүрген жаратылыстан шыққан қасиеттерден алып. Әйтпесе сол соқыр, ессіз деген жаратылыстың бір шыбынын, не бір тозаңын адам жарата алмайды. Әрине, соның жаратқан, өршіткен нәрселерінен жұмыртқа да жасар, ет те істер, бірақ соның бірі құс болып ұшып, бірі хайуан болып жүгіріп кете алмас.

Тіпті былай да айталық: мұнан былай ғылым зорайып, әлгі айтқан жұмыртқа мен етке табиғат шығарған жаннан жан да алып салар, бірақ соңында түп жаратушысы сол кісі деп сау ақыл айта алмас. Дене жаннан қалайша әсер алады? Денелердің жаннан тез әсер алатыны да бар, жайырақ әсер алатыны да бар. Мәселен, тас, қу сүйек хайуандар мен түйе, піл сияқтылардың буаздылығын ойлаңыз. Піл 20 ай бойы бала көтереді, қол қояны бір-ақ ай игереді. Және дене жаннан әсер алмастай болып өліп қалғандай Он лады. Мәселен, тас, қу сүйек, құм, күл сияқтылар, олар не жанып, не шіріп қалғандар. Бірақ менің, ойымша, тіпті заманынан тип олар да жанмен қосылып, сезімденуге жараса керек. Дәлелім: тас пен құм сүйектерге біткен қынаны алып қарасаңыз, қынаның астында тас пен сүйектің бетінде топырақ сияқты бір нәрсемен жабыстырылған болады. Сол топырақ сияқты нәрсені табиғат қайдан әкеліп отыр? Мен ойлаймын, су мен топырақ жылылықтан өсімдік шығарғандай, тасқа ауа, су жылылығы сияқты себептер қосылып, қына шығарып отыр. Бұл былай тұрсын, ғылым жолына барлық планета нәрселерінің бәрі қайтадан газ болғанда, тас қалпында қалмайтыны анық. Менің бұл ойым дұрыс болса, қына мен газ отқа жаққанмен, шіріген денелер де көп уақыттан кейін жанмен бірігіп, сезіп өршуге жарайды екен. Сөз кезегі келген соң жану, шіру туралы біраз айталық.

Ғылым жолында жану мен шірудің түбі бір. Екеуі де әр нәрсенің құрауларын шешіп таратуға себеп болады. Бірақ от жылдам шешеді. Бұл екеуінің де жалынынан шыққан угольная кислота деген улы газ ауаға араласып кетіп, аяғында хайуан, өсімдіктерге пайдалы азық болып шығады. Сөйтіп, жанған, шіріген денелерден шыққан иіс, жалындар да біржола жоғалмай, қайта айналып осы барлықтың ішінде бар болып жүреді.

Енді жанға қайта келейік. Жан, менің айтқанымдай, баста бар болса, тұрған денесі орын болуға жарамаған соң, денеден шыққанда біржола жоғалып кетпейді. Құр ғана өзгеретін болса, бұрыннан бар жанның жоғалуына түк дәлел жоқ. Олай болса, бір түрге түсіп, барлығын ішінде бар болып жүреді. Мен бұл араға шейін жанның бірінен-бірі артылатын қасиеттерін анықтап бөліп айтпай, бәрін де жан деп келдім. Жан әр түрге түседі. Мәселен, инстинкт - сезімді жан, сознание - аңғарлық жан, мысль - ойлайтын жан, ум - ақылды жан дегендей әр түрлі қасиеттері болады. Бұлай әр түрлі болуы, менің ойымша, дене бітіміне, себептеріне қарай туындайды. Дене әр түрге түскен сияқты, жан да өсіп, өніп, жоғарылайды. Өсімдіктегі жандар сезімді ғана. Мәселен, жылылықты сезіп - өніп, үсіп, суықтықты сезіп - тамырына қашқаны сияқты. Бірақ оның ішінде бір-бірінен сезімдірегі бар сияқты. Өсімдік жайын жазған кітапта бір шөп бар. Ол ортасындағы балына қонған шыбынды тарауларының ұшындағы ине-тікендерімен шаншып, дәнін сорып, құр қабығын қалдырады дейді. Бұл былай болғанда, бұл өзгерістерінен гөрі аңғарарлық болғаны емес пе? Аңғару, ойлау ерікті хайуанның бәрінде бар. Бірақ олардың да бірінен-бірі есті, бірінен-бірі шебер, оны теріп жазбасаң та әркімге белгілі. Адамның күйі сол хайуандардан есті болмаса да, толық, терең ақыл адамнан шығады. Бірақ сол адам да табиғаттан шебер емес.

Жан туралы тағы бір ой бар. Ол су - суға, топырақ топыраққа қосылып кеткендей, жан -жандарға қосылып, араласып, әбден былжыр сияқтанған соң ол жан өзге жандардан қайтып айырылып шыға алады. Мен мұны саяз ойлағандық деймін. Себебі жанның бар екеніне жаннан шыққан ерік, талап, ой, мақсат, сезім, білім арқылы көзіміз жетсе де, оның денелерге қосылып кетуіне ешбір дәлелім жоқ. Ол денеге қосылмаса керек. Және қосылады десек бөлінуі оңай. Мәселен, жаратушысы соқыр сезімсіз табиғат болсын мейлі біліп жаратушы тәңірі болсын, қайсысы жаратса да, жаралыс жолында денелерді бір-біріне қосып, неше түрге түсіріп, ол құрауларды қайта шешіп, негіздерді бөліп, онан неше түрлі қасиеттерді шығарып отырған жоқ па?

ІІІақпақ темір мен шақпақ тастан шыққан оттан бастап, электрия, радио құралына шейін ойлаңыз. Және су әншейін қарағанда бір-aқ нәрсе. Оның қаншасы водород, қаншасы кислород екенін біліп, соны айырып алып, керегіне жаратып, керек болса қайта қосып, су қылып отырған кім? Соқыр табиғат жаратқан адам. Басында газ қылып, онан coң сұйық, онан coң қатты дене қылып, ол денеден өлшеу, сипаттауға келмейтін нәрселср, қасиеттер шығарып отырған соқыр, саңырау табиғат не біліп жаратушы тәңірі болсын, ол мынаны былай қылмайды деп қандай ақыл айта алады? Менің ойымша, жанның жоғарыда айтылған қасиеттерінің бірде-бірі дене істеріне, дене қасиеттеріне тіпті ұқсамайтынына қарағанда, денеше бір бұзылып, бір түзелмей, бірте-бірте жоғарылауына қарағанда, келесі айналыста мұнан да жоғарылап, зор қасиетке ие болуы байқалады. Жоғарғы Дольн, Камил Фламмарион, Герберт Спенсер, Стуармель, профессор Фонтель сөзіндей сөзді тесе тексермей өте шығу жеңілдік болар.
ҰЖДАН - СОВЕСТЬ
Адамдағы нысап, әділет, мейірім үшеуін қосын айтқанда, мұсылманша ұждан, орысша совесть бар. Бұл не? Бұны істеп тұрған кім? Бұған жауап берушілер "адамшылық ары соны істеуді ұнатады" дейді. Менше, бұл жауап сол ұжданың солай қылғанды ұнатады деген болып шығады. Мен сол ұждан, совесть қайдан шығып тұр десем, оған жауап жоқ сияқты. Меніңше, совесть - жанның тілегі. Неге десеңіз, жан тіпті жоғалмайтын, бұзылмайтын нәрсе, барған шын жоғарылайтын нәрсе. Сондықтан тезірек жоғарылауға себеп керек қылады. Мәселен, таза дене, таза, толық мінез ой істерін керек қылады. Соның қатты бір керегі совесть - ұждан. Оны осы өмір үшін де керек қылады, соңғы өмір үшін де керек қылады. Себебі егер бұл өмір үшін ғана керек болса, ол не пайда, не мақтан үшін болады. Мәселен, атым қалсын, пәленше сондай кісі деп халың мені жақсы көрсін деген болады. Онан басқа жоруы жоқ. Себебі ол совестің иесі жан жоқ, артқы өмір жоқ деп отырса, соқыр табиғаттың жансыз жаратқан бір машинасы совесімен іс қылды не, қылмады не? Тәңір жарылқасын, алайын деудің де қисыны жоқ. Себебі ол тәңірі бар деп отырған жоқ. Соқыр, саңырау табиғат тәңір жарылқасынды естімейді, көрмейді. Менің таңырқайтыным - сол тәңірі жоқ деп отырғандар жасасын пәленше, жасасын пәлендей іс дейді. Бұл бұйрық па? тілек пе? Бұйрық болса кімге? Тілек болса кімнен? Менің ойымша, қанша айтып тәңіріні жоқ қыламын дегенімен, жанның сау ақылы тәңіріні мойнына салмай қоймайды. Бірақ дағдысынан оза алмай оны сезбейді. Жоғарыда жан жоқ деушілер жан миға біткен бір сипат, онан бөлінетін нәрсе емес дейді. Бұл сөз жанды таба алмай, орнын сипалаған сияқты. Себебі ми, жұлын электрия қуаттарын жинайтын лаео бөтелкесі, батарея сауыттары сияқты жанның тұрағы, ол бұзылса, электрия кеткен сияқты жан да кетеді. Жан адам өлген соң бір хайуанға кіріп, ол өлсе, тағы бір хайуанға кіріп жүреді деген сөздің дәлелі не екен?

Олай болғанда шыққан жан тағы бір денеге кіре ме? Жансыз денеге кіре ме? Егер жанды денеге кіреді десе, өз жанының бар-жоғын біле алмай жүргенде, оған тағы бір жанның не керегі бар? Егер жансызға жан болады десе, өлген адамның жаны тіпті жоғалмай, әр түрлі хайуан болып құбылып жүрген жоқ па? Қандай хайуанға жан болса да, ол жан өзін-өзі мен деп біліп жүрмей ме? Аяғында жан әр түрге түсіп, дүние тіршілігіндегі ісіне қарай не рахат, не бейнетте болады деген брахман дінінің сөзі болған жоқ па? Жан жоқ деушілердің және бір дәлелі - қайта айналыс жолы. Онысы бұл әлем қайта газ болып, онан сұйық болып, онан және салқындап, қатайып планета болады. Өйтіп қайта жаралғанда да жерде адам, хайуан, өсімдіктер болады. Ол кездегі әр нәрсеміз бұл өмірдегіге тіпті ұқсамайды. Бірақ ол өзгерістерде бізден сезім жоғалғандықтан, біз түк сезбейміз дейді. Бұл дәл діншілдердің күтіп жүрген қияметі. Және бір дәлелі: жаратылыс жолы, онысы бәрі жаратылыс себебімен жаралып жатқан соң, басқа бір жаратушы не керегі бар дегені ғой. Ол соқыр, білімсіз табиғатты біресе білімсіз ессіз қылып, біресе таңдаушы, жоғарылаушы қылып отырғанын көрдіңіз бе?

Түзелуші мақсұтсыз, талапсыз түзеле ала ма? Сезімсізден ерік, мақсұт шыға ала ма? Олардың және бір дәлелі - тұқымдастық жолы еді. Мұны жаратушы мен жан жоқ деген туралы дәлел қылудан гөрі, жаралыстың сыры туралы айту керек еді. Ондағы барша адам, хайуан, өсімдіктер басында су хайуаны болған. Ол заманда теңіз жерді орап алғандықтан, су хайуаны жерге шығып, сонан өзгерген және бір-біріне ұқсас. Хайуандар, адамдар бірі -бірінен туып, өзгерген дейді. Мұның тәңірі мен жан туралы керегі аз болса да, бұл туралы ойымды айтайын.

Ең түпкі жаратушы туралы болмаса, барша өсіп-өнгендерді түрлентіп шығарып жатқан жаралыс жолы екеніне еш cay ақыл таласпайды. Бірақ біріне-бірі ұқсағандардың бәрі мынау мынадан туып өзгерді дей беруді менің ақылым қабыл алмайды.

Бұл жер, өсімдік, хайуандар шығаруға жарарлық болғанға шейін мұның топырағы, суы барша заттарға әбден былжырақ болып араласқан, сөйткен жерден өскен есімдік, хайуандар себептеріне, топырақ суы, ауасының өлшеуіне қарай біріне-бірі ұқсас, ұқсаңқыраған, тіпті ұқсамаған болып өнген. Менің бұл сөзімді сынау үшін даладағы сортаңдау жердің балаусасын, сайдағы, өзен бойындағы өсімдік, шөп бұтаның бір арадағысының, ғана бірі - біріне ұқсағанын, ұқсаңқырағанын, тіпті, ұқсамағандарын көріп, солардың топырақ, су, ауа сияқты себептерін тексеріп қараңыз. Егер Дарвин мен Маиеннің сөзі дұрыс болса, ол өсімдіктер де бірінен бірі туып, өзгерген болып табылады. Меніңше, жылқы мен есектен қашыр туса да, екі жылқыдан қашыр тумайды. Бұл сөзімнің қорытындысы: тәмам барлықтың ата-анасы бір екені рас. Сонан туып, өзгеріп жатқаны да рас. Бірақ ұқсастық бәрі бірінен-бірі туып, өзгергені жоқ. Жаралған себептерінің ыңғайына қарай біріне - бipi ұқсас не ұқсаңқырап, не тіпті ұқсамай жаралып жатыр. Бұл сөзді маймылдан туғанға арланып айтып отырғаным жоқ, қайтa жаманнан жақсы туғанға қуанатын орным бар. Бұл кезде бүкіл Куропа мойындап отырған сияқты, Дарвин сөзіне қарсы дау айтқаныма орысша ғылым оқыған жастар тексермей, үстірт қарап, мені сөгуі мүмкін. Оларға айтатыным: Дарвиннің нәсіл туралы, сайлап жоғарылау туралы айтқан сөздеріне сын жазған Германия туралы. Дидвар Дортманның дарвинизм туралы жазған кітабын оқып, Дарвин мен Дидварды салыстырып салмақтап, сонан coң мені сөгулерің, қашпас деймін. Осы кітаптың аяқ жағында менің қай қорытындым болса да көбіне Еуропа ғалымдарының таласты сөздсрі болады. Оның, ішіндегі өз ойым қабылдағанын алып отырмын. Өз білімімше, сыңар езу болғаным жоқ деп өзіме өзім сенемін. Және өз ақылым ұнағанын жаңалап, қосқаным да бар. Мен пәленше-екем айтқаны дұрыс, онан асып ойлап не табамыз дегенді терең ойын құмға көміп, өз көзін өзі шұқып шығарғандық деймін. Жоғарыда магнетизм, спиритизм, телепатия, фахризм, лунатизм, түс көру сияқтылардың бәрі бір қуаттан шығады деп әр түрлі жору айтқан Еуропа білімділерінің сөзі туралы менің ойым мынау, мен жан да бар, жын да бар, адамның өз жанының қуаты да бар деймін. Дәлелім:

Шақырмаған жан келіп, кейде өзі пәленшенің, жаны екеніне нанарлық сөз айтатыны.

Шақырмаған кісіге бақсылық-дуаналық, фахризм, жындылық

Ұйқыда кезу, лунатизм, магнетизммен біреудің, еркін билеу, түсі дәл келу - бұл үш түрлісі үш бөлек қуаттың иесі болуға лайық. Оның бәрін бір-ақ қуаттан іздеу қате деймін.

Мен жан жоқ өлген coң өмір жоқ дегенге таңғаламын. Оларға мұндай сөзді қандай ой айтқызып отыр екен? Осы кезде жанның барлығына, өлген coң да жоғалмайтынына күндей жарық дәлелдер табылып тұрса да, нанып қалған, әдет алған шатаң діннен шыға алмаған молдаларша қатып қалу - ақыл ісі ме? Бір адам жанының өлген coң да жоғалмай, мұнан таза, жоғары болатынын ақылымен қабылдап нанса және бір адам жан өлген coң біржолата жоғалады деп таныса, осы екеуі өлерде есі дұрыс болып, өлерін біліп өлсе, екеуі не жаймен өледі? Әрине, жанның өлген coң тазарып, жоғарылайтынына нанған кісі қуанышта болып, жоғалуына нанған кісі өкініште болып, біржола жоғалдым-ау деп өлсе керек. Және ұждан-совесть жанның тілегі екеніне нанған кісі қиянат қылғанына қатты кейіп, жақсылық қылғанына жете қуанса керек. Олай нана алмай, яғни ұждан - совесть құры ғана көрініс үшін адамдыққа лайық деген кісіге жақсылық пен қиянаттың көп айырмасы жоқ болса керек.

Оған (мұндай кісіге) ізін білдірмеудің айласын тапса болғаны. Себебі өлген соңғы жан өміріне нана алмай, өстіп ұждан-совесть, жанның екі өміріне бірдей керек таяныш екеніне нана алмаған кісінің жүрегін ешбір ғылым, өнер, ешбір жол, зaң тазарта алмайды. Егер бір адам жанның өлген соңғы өмірі мен ұждан соның азығы екеніне әбден нанса, оның жүрегін еш нәрсе қарайта алмайды. Адам атаулыны бір бауырдай қылып, екі өмірді де жақсылықпен өмір сүргізетін жалғыз жол осы мұсылман жолы сияқты. Кейбір діншілдерді қорлыққа түсіріп жүрген шатақ дін мен жалғандық. Әйтпесе Жаратушыда білім бар, өлген coң да бір түрлі жан тіршілігі бар! Жанның екі өмірде де азығы: ұждан-совесть деумен ешкім де еш нәрседен кемдік көрмейді. Тіпті, бұл жоғарылаудың eң зор жәрдемі.
Үш анық дегенім міне осы.

Материалды көшіріп жариялау үшін редакцияның немесе автордың жазбаша, ауызша рұқсаты қажет және Adebiportal.kz порталына гиперсілтеме берілуі тиіс. Авторлық құқық сақталмаған жағдайда ҚР Авторлық құқық және сабақтас құқықтар туралы заңымен қорғалады. adebiportal@gmail.com 8(7172) 57 60 14 (ішкі - 1060)

Мақала авторының көзқарасы редакцияның көзқарасын білдірмейді.

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
қазақстан тарихы

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
тест қазақстан тарихы

# data[].attributes.attachment_link.title
Шәкәрім Құдайбердіұлы. Үш анық | Әдебиет порталы

# data[].attributes.attachment_link.description
Адам ақиқатты бас көзімен көрмейді, ақыл көзімен көреді... өлімнен соң бір түрлі тіршілік бар. Екі өмірге де керекті іс - ұждан. Ұждан дегеніміз - ынсап, әділет, мейірім. Кетті, келді, Толды, семді, Өзгеленді бұл ғалам. Жанды, сөнді, Өршіп өнді қайтадан. Дөңгеленткен, Өңгеленткен, Түк білімсіз күш пе екен? Тіпті мінсіз, Кемшіліксіз, Есті қылған іс пе екен?

# data[].attributes.headline
Руханилық тек жаңа н

# data[].attributes.body
Руханилық тек жаңа нәрсені жасаудың генетикалық қабілетін, дәстүрлі басымдықтар мен нормалардан еркіндікті ғана емес, сонымен бірге терең адамгершілікті де қамтиды. Адамгершілік белгілі бір мәдениетпен немесе діни жүйемен анықталмаған белгілі бір жалпы принциптер мен императивтерге имманентті ұстану деп түсініледі. Оларға өмірді құрметтеу, оған табиғат пен қоғамда риясыз қамқорлық, шындықты іздеу, жақсылық жасау жатады. Жеке мүдденің болмауы тек материалдық емес, моральдық қызығушылықты да білдіреді.  Қиыншылық болған кезде адам өз Құдайын іздеп, үміт іздейді немесе атеизм бағытын ұстанады. Сөйтіп, тағдырды түсіндіретін ақиқат пен заңдылықты іздейді. Белгілі бір дінге сенуі, белгілі бір салада білім алуы, философиялық ұстанымының бар болуы адам өмірінде оның ішкі тепе-теңдігін ұстайды.
Руханият негіздеріндегі адамдар белгілі бір бағыт таңдап, топқа жиналады. Жалпы өмірімде менің қызушылығуым мен принциптерімді ұстанатын адамдарды кездейсоқ жерлерде кездестіргенмін.  Осылайша, адамдар үлкен топ құрып, бір-біріне қолдау көрсетіп, сол бағыттарын тереңдетеді. Қорытындылайтын болсақ, рухани құндылықтарды адамдар материалдық әлемнен ажыратып, дамыта білуі қажет деп ойлаймын.

# data[].attributes.headline
Aристотель және  Әл-Фараби филос. этикалық сабақтастығы 

# data[].attributes.subject
Aристотель және  Әл-Фараби филос. этикалық сабақтастығы 

# data[].attributes.body
Әл-Фaрaби Плaтoнның Зaңдaрының мәні aтты трaктaтындa зaңдaр қoғaмдық қaтынacтaрды рeттeй oтырып, олардың адамзат іліміне, тәрбиесіндегі маңыздылығын айтады. Заң адамды тәрбиелеу керек.
Бақыт - адам өмірінің мәні. Бақыт әр адам үшін әр түрлі. Бірақ бақытты болғың келсе қайырымды бол. Aриcтoтeль «aдaм – қoғaмдық жaнуaр» дeгeн. Aриcтoтeль ұғымы бoйыншa бaқыт дeгeн ұғымы қaйырымды жәнe әдeмі өмір бoлып тaбылaды. Әдемі өмір сүргің келсе білімді бол, үнемі ізденісте бол, өмірді таны.

# data[].attributes.headline
Гегель және тарих философиясы

# data[].attributes.subject
Гегель және тарих философиясы

# data[].attributes.body
Гегельдің пікірінше, тарих философиясы тарихты өзінің бар күйінде қарастыруы керек, фактілер мен оқиғаларды зерттеп, ешқандай фантастикаға жол бермеуі керек деп қарастырады. адам баласы ынайы білім алу үшін сана  үнемі ойланып, ұйықтамауы керек деп  Гегель дүниежүзілік тарихтың басты қағидасы ретінде ақыл-ойды жариялайды. Тарих философиясының тағы бір қағидасы-түпкі мақсатты іздеу және еркіндік деп білді. Сондықтан тарих "бұл рухты өзінің бойында не бар екендігі туралы білімді қалай дамытатындығы және эмбрионда ағаштың барлық табиғаты, дәмі, жеміс пішіні және рухтың алғашқы көріністері іс жүзінде бүкіл тарихты қамтиды" деді.Тарих философиясы халықтар мен мемлекеттердің бостандыққа қалай ұмтылғанын, ол үшін ұзақ уақыт бойы барлық құрбандықтар қалай жасалғанын көрсетеді. Сонымен бірге ол бостандыққа жету құралдарын қарастырады. Осы мақсатта ол іс-әрекеттері олардың қажеттіліктерінен, құмарлықтарынан және жеке мүдделерінен туындайтын адамдардың тарихын мұқият зерттейді.Гегель- дүниежүзілік тарихты философиялық талдаудың даму принципін басшылыққа алуды талап етеді. Тарихи процесс үнемі болып жатыр, оны философиялық қозғалыс пен дамуда көрсетуі керек. Гегельдің өзі бұл туралы былай деп жазады: "егер біз қазір дүниежүзілік тарихқа көз жүгіртсек
жалпы, біз өзгерістер мен әрекеттердің, әрине, халықтардың, мемлекеттердің, жеке тұлғалардың әр түрлі формацияларының үлкен көрінісін көреміз, олар бірінен соң бірі үздіксіз пайда болады". Тарихи процесті бақылау белгілі бір кезеңдерді, қадамдар мен түрлерді ажыратуға мүмкіндік береді.Гегель "бүкіләлемдік тарих-бұл идеяның табиғат сияқты кеңістікте қалай көрінетіні сияқты, уақыт өте келе рухтың көрінісі" деп санайды. Бірақ бұл оны географиялық ортамен байланыстырады, дегенмен "халық рухының табиғатпен байланысы сыртқы нәрсе, бірақ біз оны рухтың дамуы жүзеге асырылатын жер ретінде қарастыруымыз керек болғандықтан, ол негізінен және қажет негіз болып табылады". Гегель табиғатты асыра сілтеуге де, төмендетуге де болмайды, табиғи рельефті тек халықтың табиғаты мен түрімен тығыз байланысты деген мағынада ғана қызықтыруға болады деп ескертеді. Философ әлемнің географиялық көрінісіне тоқталып, оны ескі және жаңа әлемге бөледі, содан кейін әр континентті климаттық жағдай тұрғысынан сипаттайды және қорытынды жасайды: "Дүниежүзілік тарих шығыстан батысқа қарай бағытталады, өйткені Еуропа сөзсіз дүниежүзілік тарихтың соңы, ал Азия оның басталуы" .
Гегель адамзат тарихын төрт әлемге бөледі: Қытай, Үндістан, Персия, Сирия, Египет және т.б. кіретін Шығыс әлемі, грек, рим және Герман. Шығыс әлемінде тарихтың балалық шағы бар деді Гегель. Неміс философы Шығысты Батыспен салыстыруға өте қызықты. Шығыста "сыртқы физикалық күн көтеріледі, ал құлағаннан кейін ол батады: бірақ батыста өзін-өзі танудың ішкі күні көтеріледі, ол одан да керемет жарықты таратады". Басқаша айтқанда, шығыста табиғи күн шығады,ал батыста-рухани күн шығады. Шығыста деспотизм билейді және тек деспот өзін еркін сезінеді. Адамдар бір орталықтың айналасында айналады, яғни мемлекет басында патриарх ретінде тұрған билеуші. Ол барлық азаматтардан қолданыстағы ережелерді сақтауды талап етеді. Патриарх-бұл бәріне тиесілі зат. Шығыс әлемінде, Гегельдің ойынша, кеңістіктік және уақыттық сипаттағы қарама-қайшы тарихи сурет бар. Бір жағынан, үлкен кеңістікті алып жатқан, адамдарды бұйрықтармен, жазалармен, ескертулермен және т.б. бағындыратын және тұрақты тәртіпті сақтайтын мемлекетті көруге болады. Бірақ, екінші жағынан, бұл Кеңістіктік беріктік уақыттың формасына қарсы тұрады, яғни кеңістіктік өзгеріссіз мемлекеттер бір-біріне қатысты шексіз өзгерістерге ұшырайды. Олар бір-бірімен соғысады, бұл оларды тез өлімге әкеледі. Бірақ Гегель бұл оқиға нақты оқиға емес деп санайды, өйткені онда жаңа ештеңе жоқ, бірақ сол процестердің қайталануы бар. Ал Грек әлемі-бұл даралық қалыптасатын жастық кезең.Грек әлемінде "моральдық және субъективті ерік-жігердің үйлесімі бар немесе керемет еркіндік патшалығы бар, өйткені идея пластикалық формамен үйлеседі: ол бір жағынан өзі үшін абстрактілі түрде әлі жоқ, бірақ әдемі көркем шығармада сезімдік рухани із қалдырады және оның көрінісі болып табылады".Грек әлемінде адамның нақты бостандығы, шынайы үйлесімділік, бейбітшілік пен келісім билік етеді. Субъектінің жеке ерікті әдет-ғұрыптарды, әдеттерді, жалпы қабылданған нормалар мен заңдарды ұстанады.
Шығыста екі экстремал бар: бір жағынан субстанциялық принцип (билеуші), екінші жағынан даралық. Грек әлемінде олар қайшылықтарға толы болса да, бір-бірімен байланысты.
Рим әлемі-тарихтың қызу кезеңі. Ол " қожайынның озбырлығына бағынбауымен және өзінің керемет озбырлығымен сипатталмайды, бірақ жалпы мақсатқа қызмет етеді, ал жеке адам жоғалып, өзінің жеке мақсатына тек ортақ мақсатта жетеді. Мемлекет абстрактілі түрде оқшаулана бастайды және мақсатқа қол жеткізе бастайды, оған жеке адамдар қатысады, бірақ жалпыға бірдей емес және нақты емес".Жеке адам ортақ мақсатқа жету үшін құрбандыққа шалынады. Бұл арқылы Рим мемлекеті Афинадан ерекшеленеді, онда адамдар билік етті. Римде олар құлдыққа түседі, бірақ соған қарамастан жеке тұлға ретінде заңды тұлғаға айналады және осы мағынада олар өздерін жеке адамдар емес, жеке адамдар сияқты сезінеді. Римде абстрактілі Бостандық басым, ол мемлекет пен саясатты кез-келген даралықтан жоғары қояды, бірақ сонымен бірге даралықтан ерекшеленетін еркін тұлға құрылады.
Грецияда саяси өмірде демократия басым болды, шығыста – деспотизм, Рим әлемінде – ақсүйектер болса, Грецияда демократиялық құрылымдардың ішінде күрес, жанжалдар, даулар болып жатса, Римде күрес принциптерге байланысты болды: ақсүйектер патшалармен, плебейлер демократия үстем жағдайға жеткенше ақсүйектермен күресті.

Неміс әлемі-жетілу кезеңі деп қарастырды. "Германдық рух-бұл абсолютті шындықты бостандықтың шексіз өзін-өзі анықтауы ретінде жүзеге асыруға бағытталған жаңа әлемнің рухы, оның мазмұны оның абсолютті формасы болып табылатын еркіндік".Неміс халқы, оның өкілінің пікірінше, рухани бостандық пен татуласудың христиандық принциптерін сақтауға шақырылады. Неміс әлеміндегі рух толық гүлдену мен жетілуге жетеді. Гегель үшін дүниежүзілік тарихтың дамуының тәжі мен шыңы-Пруссия монархиясы. Бұл таңқаларлық емес, өйткені біріншіден, Гегель неміс болды, екіншіден, ол өз Отанының патриоты болды, үшіншіден, ол монархияның жақтаушысы болды.

# data[].attributes.headline
Г.Маркузе "Бір өлшемді адам"

# data[].attributes.subject
Г.Маркузе "Бір өлшемді адам"

# data[].attributes.body
Бір өлшемді қоғам деғеніміз - бұрынғы адамгершілік құндылықтарының бәрінен айырылған, басты құндылығы индустриалды даму болып табылатын және еркіндікке шек коятын жүйе. Бір өлшемді қоғам ештеңе айта алмайтын және айтқысы келмейтін, мемлекеттік құрылымдарға толық тәуелді адамды тудырады. Қазіргі қоғамда сананы жаулап алған әлеуметтік желілер, ойын-сауық, баспасөз, теледидар, жарнама, сән және т.б. арқылы қалыптастыру әдістері қоғам мүшелерінің пікірлері мен қажеттіліктерін ғана емес, ішкі сезімдерін манипуляциялайды.
Адамдардың бәрінің құндылығы, қажеттілігі бірдей болғандықтан, адамдар да бірдей. Заманауи адамдардың қажеттіліктері жалған. Себебі, олар қоғамда бәрі қалаған нәрсені қалайды.
Қоғамның бұдан өзгеруі үшін қоғам "Ұлы бас тарту" жасау керек. Табиғатпен гармонияда болып, өзінің тілектері мен қажеттіліктерін жоғары руханилыққа бағыттау керек.

# data[].attributes.headline
Мораль негізі. Виктор Крафт

# data[].attributes.subject
Мораль негізі. Виктор Крафт

# data[].attributes.body
Австриялық философ Виктор Крафт «Адамгершіліктің рационалды негізі». Крафт моральдық өсиеттер , адамдар тікелей («догматикалық») немесе қандай да бір негізде қабылдайды. Көне заманнан бүгінгі күнге дейін Құдайдың, қоғамның, әлеуметтік топтың беделі жиі осындай негіз ретінде қызмет етеді. Дегенмен, бедел моральдың сенімді іргетасы емес: оның жалпыға бірдей жарамдылығы мен тұрақтылығы жоқ, оның үстіне қазіргі сана билікке деген соқыр сенімнен арылуға бейім. Бірақ ол кезде адам мінез-құлқы «еркін озбырлыққа» берілмей ме? Жоқ, деп санайды Крафт, берік, жалпы мойындалған моральдық қолдауды қамтамасыз ете алады
«рационалды негіздеу немесе білім арқылы негіздеу». Одан әрі Крафт екі теориялық ұстанымды анықтайды және зерттейді: бірі моральдың рационалды негізделуінің іргелі мүмкіндігін жоққа шығаратын және мұндай мүмкіндікті мойындайтыны. Ол бірінші көзқарасты «фи-дағы ғылыми бағытпен байланыстырады. Крафттың кітабындағы моральдың рационалды негіздемелерінің типологиясы келесідей. Моральдың ұтымды негізін қалаудың «ең маңызды талпынысы», оның пікірінше, «ағылшын утилитаризміне» ) жатады. Бұл қиындыққа қолөнер де тап болды. Бірақ оның дәлелдеу мәселесіне қатысы жоқ ұзақ пайымдауын елемейтін болсақ, онда утилитаризмнің мораль пайдасына басты «рационалды аргументі» екенін көреміз.« Мораль сіз өзіңіздің жеке пайдаңызды қамтамасыз етесіз » нанымды жоққа шығарады: біріншіден, жалпы игілікке бағытталған іс-әрекеттер әрқашан жеке адамға пайда әкелмейді, екіншіден, бұл жағдай болса да, бұл жағдай моральдық борышқа негіз бола алмады. Меніңше мораль түсінігі адамдарға пайда әкелу үшін емес, барлығы жақсы қасиеттерге ұмтылу, әділеттіліктің орнауы үшін пайда болған. Құқық пен мораль өзара әрекеттеседі, моральдық нормалар құқықта көрініс табады . Адам өлтіру, ұрлық заңмен де, моральмен де айыпталады. Көптеген қатынастар заңмен де, моральмен де реттеледі. Отбасы мен мүліктік қатынастардың көптеген аспектілері заңмен де, моральмен де реттеледі. Сапасыз тауарды адамгершілік жағынан да, заң жағынан да сатуға болмайды. Бұл ретте тек имандылықпен реттелетін мәселелердің бар екендігін ерекше атап өтуге болады. Бұл әсіресе достық, махаббат, ата-ана мен бала арасындағы қарым-қатынас сияқты мәселелерге қатысты. Осылайша моральдың негізі адамгершілік құндылықтарынан негізделетінін түсінеміз.

# data[].attributes.attachment_link.description
www.km.ru needs to review the security of your connection before proceeding.