# data[].attributes.headline
Жоба тақырыбы

# data[].attributes.subject
Жоба тақырыбы

# data[].attributes.body
Мифос пен логос арасындағы шекара: әлеуметтік желілер дәуіріндегі жалған білім феномені

# data[].attributes.attachment_link.title
Көпшілік кеңістігіндегі философия, біз оны қалай түсінеміз?

# data[].attributes.headline
Жобаның тезисі

# data[].attributes.subject
Жобаның тезисі

# data[].attributes.body
Мифтік ойлау әлеуметтік желілерде эмоция мен визуалға сүйеніп күшейген сайын, рационалды таным әлсіреп, ақиқат пен жалғанның арасы көмескіленеді. Осындай ортада қоғам шынайы білім мен фейкті ажыратып, рационалды ойлауды қалай сақтай алады?

# data[].attributes.attachment_link.title
ПРОЕКТ СОҢҒЫ НҰСҚА Жарық іздеушілер философия docx

# data[].attributes.headline
Жобаның басты тезисі:

# data[].attributes.subject
Жобаның басты тезисі:

# data[].attributes.body
Мифтік ойлау әлеуметтік желілерде жаңа цифрлық формада қайта жанданып, эмоция мен визуалды символдарға негізделген қабылдау рационалды танымды әлсіретеді; осының салдарынан жалған білім екпін алып, ақпараттық ортада ақиқат пен иллюзияның шекарасы бұлыңғырлана түседі. Мұндай жағдайда қоғам шынайы білім мен жалған ақпаратты ажыратып, рационалды ойлауды қалай сақтап қала алады?

# data[].attributes.headline
9 апта топтық жұмыс

# data[].attributes.subject
9 апта топтық жұмыс

# data[].attributes.attachment_link.title
9 апта топтық жұмыс

# data[].attributes.headline
Толық топтық жұмыс

# data[].attributes.subject
Толық топтық жұмыс

# data[].attributes.attachment_link.title
 3 тапсырма. Мифос пен логос арасындағы шекара

# data[].attributes.headline
МӨЖ 1 топтық жұмыс ПДФ форматы

# data[].attributes.subject
МӨЖ 1 топтық жұмыс ПДФ форматы

# data[].attributes.attachment_link.title
Жарық іздеушілер МӨЖ1 тапсырмасы 

# data[].attributes.headline
Мифос пен логос арасындағы шекара: әлеуметтік желілер дәуіріндегі жалған білім феномені

# data[].attributes.subject
Мифос пен логос арасындағы шекара: әлеуметтік желілер дәуіріндегі жалған білім феномені

# data[].attributes.headline
"Мен философияны қалай түсінемін?" Мераба Мамардашвили

# data[].attributes.subject
"Мен философияны қалай түсінемін?" Мераба Мамардашвили

# data[].attributes.body
Мамардашвилидің «Мен философияны қалай түсінемін» атты еңбегін оқи отырып, философияны тек академиялық пән немесе абстрактілі теория емес, адамның өмірлік тәжірибесінің, рухани ізденісінің өзегі ретінде түсінуге болатынын ұқтым. Автор философияны «шекаралық ойлау» ретінде сипаттайды: ол тек дайын ақиқаттарды бермейді, қайта адамның санасын үнемі қайта құрып, еркіндікті сақтауға бағыттайды.

Мәтінде ерекше назар аудартқан тұс – «антропологиялық апат» ұғымы. Мамардашвили үшін нағыз апат – ядролық соғыс немесе экологиялық дағдарыс емес, адамның өзінің ойлау қабілетін жоғалтуы, сананың күйреуі. Бұл ой қазіргі қоғам үшін аса өзекті. Ақпарат тасқынында адам көбіне белгілер мен сыртқы көріністерге алданып, терең ойлаудан алыстайды. Мұндайда философия – адамды «айналық әлемге» түсіп кетуден сақтайтын жалғыз рухани күш.

Сонымен қатар, автордың «Үш К қағидасы» (Декарт, Кант, Кафка) философияның адам болмысына ықпалын айқын көрсетеді.

1) Декарт арқылы біз адамның өзін жауапты субъект ретінде танимыз; 2)Канттың қағидасы – адам тәжірибесін мағыналы ететін моральдық және танымдық өлшемдердің қажеттігін көрсетеді; 3) ал Кафка болса, бұл өлшемдер жойылған жағдайда адамдық болмыстың абсурдқа, мағынасыздыққа айналатынын суреттейді. Осы үш қағидадан түйгенім: философия – адамның еркіндігі мен жауапкершілігін қолдайтын ішкі негіз.

Мәтінді оқи отырып, философияның мәнін қайта пайымдадым. Философия – тек «ақиқат іздеу» емес, ол адамның өзін-өзі жоғалтып алмауы үшін күнделікті ойлау жаттығуы. Сондықтан да философияны оқу мен түсіну – өзін адам ретінде сақтау әрекеті.

Қорытындылай келе, Мамардашвили еңбегі маған философияны өмірлік тәжірибемнің маңызды құрамдасы ретінде қабылдауға ықпал етті.

# data[].attributes.headline
Философия истории науки 
(Мартин Шаттлворт)

# data[].attributes.subject
Философия истории науки 
(Мартин Шаттлворт)

# data[].attributes.body
Философия истории науки

(Мартин Шаттлворт)

https://explorable.com/history-of-the-philosophy-of-science

Ғылым философиясының тарихы ежелгі дәуірден бастау алады. Оның алғашқы негіздері Ежелгі Грекия ойшылдарының еңбектерінде қалыптасты. Мәселен, Аристотель табиғат құбылыстарын жүйелеуге, білімді тәжірибе мен пайымдауға сүйеніп түсіндіруге тырысты. Бұл кезеңде ғылымның логикалық негіздері қаланып, таным әдістері айқындала бастады.

Орта ғасырларда ғылым дінмен тығыз байланыста дамып, оның өрісін шіркеу қағидалары шектеді. Дегенмен Фома Аквинский сияқты ойшылдар сенім мен ақыл-ойды үйлестіруге ұмтылып, ғылымға философиялық сипат берді. Осы кезеңде ғылым діни догмаларға тәуелді болғанымен, рационалды ойлау дәстүрі жойылып кеткен жоқ.

Қайта өрлеу дәуірінде ғылымның жаңа бетбұрысы басталды. Бұл кезеңде Коперник, Галилей және Кеплер сынды ғалымдар астрономия мен физиканың дамуына зор үлес қосты. Ғылымда бақылау, эксперимент және математикалық талдау негізгі зерттеу әдістері ретінде орнықты. Осы дәуір ғылыми ойдың теологиялық шектеулерден босанып, дербестене түсуімен ерекшеленді.

Жаңа дәуірде, XVII–XVIII ғасырларда, ғылым философиясының әдіснамалық негіздері айқындала түсті. Фрэнсис Бэкон эмпиризмді дамыта отырып, тәжірибенің маңызын дәлелдеді. Ал Рене Декарт рационализмді ұсынды, яғни ақыл-ой мен логикаға сүйенуді бірінші орынға қойды. Бұл екі бағыт ғылым философиясының дамуында шешуші рөл атқарып, ғылыми әдістің қалыптасуына ықпал етті.

XIX ғасырда ғылым қарқынды дамып, әр салада мамандану үрдісі күшейді. Огюст Конт позитивизм философиясын дамытып, ғылым тек бақылау мен фактілерге сүйенуі керек деген қағидатты ұсынды. Осы кезеңде ғылым қоғамды дамытудың басты тетігі ретінде қарастырыла бастады.

XX ғасырда ғылым философиясында жаңа ағымдар пайда болды. Логикалық позитивизм өкілдері (Карнап, Нейрат және т.б.) ғылымды математикалық және логикалық тіл арқылы ғана түсіндіру қажет деп есептеді. Карл Поппер ғылымның дамуын «жалғанданушылық» қағидасымен түсіндірді: теориялар дәлелденбейді, тек теріске шығарылуы мүмкін. Томас Кун ғылым эволюциясын «парадигмалардың ауысуы» арқылы сипаттады, яғни ғылым біртіндеп емес, түбегейлі төңкерістер арқылы дамиды деп көрсетті. Ал Имре Лакатос пен Пол Фейерабенд ғылыми әдіснаманың әртүрлілігіне назар аударып, ғылым дамуының көпқырлы сипатын дәлелдеді.

Қорыта айтқанда, ғылым философиясының тарихы — адамзаттың білімді түсіну мен таным әдістерін жетілдіру жолындағы үздіксіз ізденісінің нәтижесі. Ежелгі грек ойшылдарынан бастап қазіргі заманғы философтар мен ғалымдарға дейінгі даму барысында бұл сала ғылымның әдіснамасын, қоғамдағы орнын және әлеуметтік ықпалын түсіндіруге бағытталды. Бүгінде ғылым философиясы ғылымды бағалаудың маңызды құралы болып, жаңа технологиялардың әлеуметтік салдарын зерделеуге де мүмкіндік береді.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Until the 18th and 19th centuries, there was no real distinction between scientist and philosopher, and many of the great scientist-philosophers of antiquity were also theologians.

Science gave philosophy a way of empirically testing theories and concepts, whilst philosophy has helped to develop the scientific method used today.

Philosophy also dictates what areas science can and cannot test, delineating the boundary between physical and metaphysical questions. These boundaries and the rules governing research have developed over the centuries, and philosophy and science are intertwined.

The history of the philosophy of science shows the development of the underlying methodology and foundations of the scientific process, and shaped science, as we know it today.

Science could not exist without philosophy, and even the experiments underway in the Large Hadron Collider owe homage to Aristotle, Bacon and Kuhn.

Beginnings - Aristotle's Empiricism vs Plato's Forms

The history of the philosophy of science, certainly in the Western world, begins with the philosophers of Ancient Greece.

Whilst many other philosophers contributed to the very beginning of the scientific process, the genesis of science began with the contrast between Platonism and Aristotleism.

Plato (428/427 BC[ a] - 348/347 BC) had the archetypal Greek belief, that humanity was born with an innate knowledge of everything, and that learning was a process of unlocking the memories.

His argument was that everything had a perfect potential abstract form, and that any knowledge gained through observation and experiment was filtered by the senses. Empirical knowledge, according to Plato, was mere opinion. Therefore, he reasoned, that pure knowledge could be advanced by deduction alone.

Aristotle (384 - 322 BCE), by contrast, believed that Plato had everything the wrong way around, and that knowledge could only be gained by comparing it with what was already known and perceived.

For example, Plato's famous idealized Republic required a perfect Philosopher King to rule it, with wisdom and benevolence. He argued that because such a perfect human being could exist, therefore such a king would be possible to find.

Aristotle countered this concept by stating that because he had never seen or heard of such a human in recorded history, then it was an impossible concept. He believed that inductive reasoning was required to establish some basic premises before scientific demonstrations.

Between the two schools of thought, the idea of deductive reasoning emerged, which has remained a cornerstone of the scientific method. This idea remained a common theme throughout the history of the philosophy of science.

Aristotle used the term 'first principles' to illustrate his belief that gathering knowledge was a process of gaining experience, building upon what is already known to be true.

Even in the modern world, each scientific field has its own unique first principles upon which research is built, postulates that cannot be deduced and act as a foundation. Aristotle still used deduction for building up his view of the universe, believing that every phenomenon could be explained through reason, as long as the first principles were sound.

The split is why Aristotle is referred to as the Father of Science and Plato as the Father of Philosophy, with Aristotle credited as the initiator of the scientific method.

Throughout the history of the philosophy of science has, science has built slowly knowledge upon what is already known, measuring phenomena and trying to uncover the rules governing them. In this way, humanity undergoes a gradual accumulation of knowledge.

Aristotle believed in observational science, and performed many measurements and observations, including describing the hydrological cycle and undertaking taxonomic work, separating many animals into families according to shared characteristics.

This is not to say that Plato has no place in science; for example, physicists generating beautiful and elegant mathematical theories to explain the cosmos are far closer to Plato than Aristotle. They generate theories and empirical scientists follow behind, attempting to prove or disprove them.

Beyond the Greeks

The Romans were the next to take the burgeoning science, developing the scientific method of the Greeks.

The Romans, as their architecture and engineering shows, were far more interested in the empirical applied side of science, using mathematics and practical knowledge to create some great technological advances. They did not, however, have too much of a contribution to the philosophical side, simply building upon the methods used by Aristotle and Ptolemy.

Their contribution to practical science was immense, but they had a minimal effect upon the history of the philosophy of science, leaving the field largely devoid of momentum for hundreds of years.

The Islamic Contribution to the History of the Philosophy of Science

The Islamic world took up the baton and preserved the philosophical knowledge of the Ancient Greek philosophers, adding to it techniques and philosophies learned from the Vedics in India.

Whilst there were many Islamic scholars generating and developing ideas, there were a few whose names became enshrined within the history of the philosophy of science.

The great scientist and polymath, Ibn-Sina (980 - 1037), also known as Avicenna, built upon the scientific processes postulated by Aristotle, but was one of the first philosophers to bring the metaphysical issue of God into the picture. He believed that general and universal questions were the first stage, and experiments uncovered the truth.

Ibn al-Haytham is commonly regarded as the first scholar to define the modern scientific method, laying down the steps of the scientific process and attempting to unite the induction of predictions and generalizations with the deduction of experiments.

He also pointed out that scientists should not regard themselves as infallible, and that they should be open to criticism.

The other great contributor to the history of the philosophy of science during the Islamic Golden Age was Al-Biruni, who was the first philosopher to understand the importance of errors within scientific experimentation. He understood that any experiment would contain small and random fluctuations, and that repeated experimentation was the only way to neutralize these inaccuracies.

The Renaissance

As the Islamic 'Houses of Learning' became less influential, and the Muslim stronghold of Al-Andalus, in Spain, declined, much of this knowledge was taken to Europe, where it formed the basis of the first Renaissance.

Here, during a time of great philosophical and theological discovery, the collaboration of science and religion continued, in an attempt to understand the nature of reality.

Roger Grosseteste and Roger Bacon, in the 13th century, further refined the scientific method, but the history of the philosophy of science began to take shape with the meticulous and innovative work of Francis Bacon.

Francis Bacon

In 1620, the great philosopher Francis Bacon (1561 - 1626) made great leaps in determining the course of modern science by making a great leap in the process of scientific reasoning and method.

He believed that Aristotle's work, whilst broadly true, needed to be adapted to fit the reality of science, and he set out a new philosophy and scientific method to address the issues.

His main criticism of Aristotle was that deduction from first principles was impossible in reality - the Greeks had a belief in the perfection of the cosmos, and so deduction could find answers to fit their view of the universe.

In the many centuries since, the view of the world had changed, and Bacon believed that the universe was much too complicated to explain by deduction alone. He redesigned the scientific method to utilize a largely induction based philosophy, where a series of observations could be applied to the universe as a whole.

Bacon was the first philosopher in the history of the philosophy of science to realize that pure Aristotelian methods taught scientists nothing about the universe, finding answers for observed phenomena, but lacking the great leaps made by Platonist thought.

He realized that whilst deduction allowed the application of a general rule to a particular and specific circumstance, induction was needed to allow observations of small or specific circumstances to a larger population, or the wider universe.

Cleverly, he also stated that induction did need to be used with caution, and that to try to explain the universe by inductive reasoning alone was inherently dangerous.

Francis Bacon believed that pure empiricists gathered important information, but had little idea how to use their knowledge or advance science. There was no goal or ultimate aim to the patient gathering of data.

Rationalists, on the other hand, made great leaps and generated ideas but, without careful measurement, there was no method for determining which were correct, or how accurate any theory was. This process is still apparent in modern science.

Theoretical physicists like Einstein, Hawking and Feynman generate beautiful mathematical formulas and models to explain the unknown areas of quantum physics and cosmology. However, they understand that actual experimental and empirical evidence always takes precedence, potentially leading to the adjustment or abandonment of one of these theories, if proved incorrect.

The other major addition to the scientific method made by Bacon, possibly his biggest contribution to the history of the philosophy of science, was the idea of experimental science, the basis of induction. He believed research could be used to test the validity of real world observations, with inductive postulations made to generalize the findings to the population as a whole.

He also developed the practice that he called the Instance of the Fingerpost,' where he proposed that an experiment should be designed around two discrete hypotheses; the researcher should aim to find in favor of one and refute the other.

Whilst there was no split between science and philosophy during this Early Modern period, Bacon laid the foundation stone for the divergence of the two disciplines. As a side effect, his work also planted the seed of the first divisions between science and theology, a shift in the focus of the history of the philosophy of science.

Previously, science was very much seen as attempting to explain the perfection of creation, with God as the initial first principle, but science began to shift towards different principles.

Descartes (1596 - 1650) famously attempted to explain the cosmos and epistemology by deduction from Aristotelian first principles, based around the divine, but, at the end of his life, even he realized that the cosmos was simply too complex to be derived from first principles alone.

The Galilean Contribution to the History of the Philosophy of Science

Galileo (1564 - 1642), whilst most famous as a scientist, was also a highly respected philosopher. He took the Baconian views of science to another level, further emphasizing the need for both empiricism and rationalist thinking.

Whilst he was a great proponent of carefully designed experiments, he believed that, in physics especially, mathematics and geometry were essential to idealize concepts. This was the first example of using modeling as a foundation of the scientific method.

Deduction, as shown by Bacon and later admitted by Descartes, could not explain the complexities of the universe, and so a simplified and idealized model would give the scientist another tool of discovery.

Empiricists argued that his idealized concepts could not be adapted to the real universe, but the idea of mixing mathematical theory with empirical 'proof' was set.

The Definition of Science

The 18th century history of the philosophy of science began to see the first real development in a specific scientific method that would distinguish it from non-sciences.

It is difficult, even now, to give a definition of science, and it is perhaps more fruitful to define what it is not, a process started by the philosopher Christian Huygens (1629 - 1695). He argued that science and mathematics were actually different fields, and could not be treated the same way.

The distinction he made between the two was the idea of proof. He stated that mathematics and geometry could prove something beyond doubt, whereas science can never prove something emphatically; merely give a probability that a certain finding is true.

Huygens was the first proponent of the hypothetico-deductive method, where a scientist proposes a hypothesis and then tries to deduce the probability that it is correct, through observational and empirical observation.

This built upon the work of Bacon, but also developed the idea that scientists could approach the truth by constantly refining experiments and increasing the probability of their hypothesis being correct. This period saw the first divergence of the history of the philosophy of science from metaphysical philosophy.

At this time, Newton also entered the fray, initially possessing a divergent view from Huygens, possibly because of his differing viewpoint as a mathematician. He did not advocate hypotheses, believing that any research using a hypothesis could not be scientific.

Newton argued that any scientific undertaking should begin with analysis, where a scholar performed observations and experiments and then made conclusions depending upon he results.

His viewpoint was christened synthesis, where these inductive conclusions should be applied to the universe as a whole, to build up a model of the universe.

Newton was also an example of a scientist/philosopher who believed that the almighty was behind every process in the universe, and that it was too complex to be explained by physics alone. He saw his works as uncovering the laws of the universe behind creation.

Huygens and Newton did both agree that science could not give definite answers, only a probability that something was correct, because humanity could not possibly understand or comprehend the complexities lying behind the universe.

The other main contributor of this period, to the history of the philosophy of science, was David Hume (1711-1776), who first highlighted the problem of induction, in that any inductively derived 'proof' could be undone by a single contrary observation.

This idea was elaborated upon by the Twentieth century philosopher Hempel, in his Raven Paradox.

The History of the Philosophy of Science in the Nineteenth Century

During the nineteenth century, the history of the philosophy of science took on a form recognizable to modern science, and the debate took a new turn.

Philosophers were now satisfied that science needed to be largely empirical, albeit with a deductive aspect for generating new ideas and theories.

The debate now addressed the link between science and theology, with the growing schism started during the Galileo debate beginning to widen.

The Catholic Church felt that science was undermining the teachings of religious scripture, and philosophers began to address this issue.

John Herschel (1792 - 1871) published a groundbreaking book, A Preliminary Discourse on the Study of Natural Philosophy, in 1830, which addressed this very issue, and attempted to breach the growing divide, possibly realizing the damage that this widening rift could cause.

Herschel argued that science was not questioning religious beliefs, such as the existence of God or the immortality of the soul. He stated that rather than attempting to doubt the existence of God, science should be used as a tool to undermine the burgeoning trend of atheism.

Herschel's other contribution to the history of the philosophy of science was his refinement of the structure of the scientific process, building upon the earlier work of Bacon and Huygens. Herschel believed that science should use inductive processes to arrive at laws, in tandem with forming a hypothesis and attempting to test it through rigorous and repeated experimentation.

Comparing the results with known facts strengthened the foundations of the hypothetico deductive method. He also made the first attempt to address the fact that it was becoming increasingly difficult to speak of science as a united body, with science starting to separate into many different fields and disciplines.

For some areas, such as physics, it was possible to combine induction and the hypothetico-deductive methods, but for many types of experimentation, this was not always possible.

The next great contributor of this period to the history of the philosophy of science is Whewell (1794 - 1866), a philosopher who attempted to update the philosophy of Bacon.

Importantly, he believed that scientific philosophers needed to not only try to develop philosophical ideas, but that they should look back at how science had developed.

He postulated that philosophers needed to take a historical view, looking at the processes that scientists already used rather than merely attempting to tell them what they should do. With the increasing preponderance of scientists who were not necessarily philosophers, this became an increasingly important development in modern science.

Whewell believed that the inductive processes could lead to absolute proof and that science could generate unbreakable truth. Whilst this view is not used by modern scientists, who understand that scientists can only work with probabilities, it is important to remember that most of these philosophers and scientists believed firmly in God. The history of the philosophy of science shows that most philosophers also believed in God, and that the laws of the universe had some perfection that empiricism and rationalism could uncover.

The British philosopher, John Stuart Mill (1806 - 1873), vehemently disagreed with Whewell, believing that science could not use induction to arrive at absolute truth. He stipulated that however many times a hypothesis was found to be proved by the empirical evidence, this could not guarantee that this would always be the case and so science could only ever be possibility, as believed by Herschel and Newton.

The other great contribution to the history of the philosophy of science made by Mill is the Laws of Agreement, also known as Mill's Methods, used to determine a causal effect in any relationship, by a process of elimination.

The Victorian Age and the Twentieth Century

This period of the history of the philosophy of science is where the subject became almost completely disentangled from theology.

Napoleon's secular ideals caused a separation and, instead of trying to reconcile science with religion, philosophers concentrated upon refining the basic underlying tenets of science.

Victorian philosophers attempted to discern what constitutes science, and set down the protocols of the scientific method.

Science, inspired by Darwin and J.J. Thomson began to unveil new discoveries at a breakneck pace, burgeoned by the second industrial revolution. This period also saw the first real division between the philosophies governing the various fields of science.

For example, physicists required a completely different approach to naturalists.

Pierre Duhem, 1861-1916, was the first philosopher to divide physics from the other fields, arguing that it was a very different beast from the other sciences. Physics, more than any other field, relies heavily upon theory and maths, and so needs different structures than the previously accepted Baconian and Newtonian view of things.

He advocated holism, believing that the universe cannot be divided into discrete and individual hypotheses, because it is interlinked and intertwined, needing this united view. His contribution to the history of the philosophy of science was mainly in the field of physics, but his ideas had some wider appeal.

Duhem was a devout Catholic, and attempted to make a distinction between science and religion, arguing that the two fields could not answer the same questions. He strongly believed that physics was only able to systematically uncover structures and processes, without questioning the very nature of reality.

Metaphysical questions were only answerable by metaphysics and theology. He did stipulate, however, that a good theologian should understand the physical aspects to be able to enquire into the metaphysical structure of the universe.

This statement was a clear attempt to show the church that science was essential and did not harm Christianity. He also produced histories documenting his firm belief that the Church had been the driving force behind science.

The great scientist, philosopher and mathematician, Poincare (1854-1912), began the twentieth century history of the philosophy of science. He questioned the very nature of scientific hypotheses, arguing that there were many different types.

Poincare also brought the idea of 'convention' to the history of the philosophy of science, believing that scientists often used the most convenient methods to describe the universe. He used the example of geometry, where Euclidian geometry was used to describe space, even though it was not the only correct method.

Poincare also argued that there were many types of hypothesis, some fulfilling the scientific ideal of empiricism, testing and generalization, whereas others were incorporated into the building blocks of scientific theory and were always the last to be abandoned. His famous 'indifferent hypotheses' possessed an auxiliary role in building theories, but were not vastly important. He used the example of the hypothesis that unseen atoms exist.

Whilst each discipline had its own burgeoning underlying philosophy, there was still a consensus upon the basic structures and forms defining the entire nature of science, whilst laying out protocols for the scientific method.

Karl Popper

One of the biggest names in the history of the philosophy of science, Karl Popper (1902 - 1994) tried to delineate the boundary between science and non-science, arguing that metaphysics was non-observational, and therefore could not be science.

He championed the idea of falsification, where a hypothesis must be potentially disprovable for it to be regarded as scientific. He believed that theological, epistemological and metaphysical questions were not falsifiable, and therefore not scientific. Popper firmly believed that such concepts should not be given credence by science.

One of the major problems with Popper's analysis is that he tries to impose a strict boundary upon a grey and fuzzy delineation.

Many fields, such as social science, anthropology and even psychology are not sciences according to his strict definition. These fields rely upon case studies, which, by definition, are non-falsifiable.

Popper believed that how the hypothesis was derived was an unimportant part of the scientific method. He believed that the only important issue was that the hypothesis was testable and falsifiable. He felt that instead of attempting to prove theories, scientists should instead try to falsify them, a belief still held by many scientists and fields.

The idea of falsifiability earned Popper a place amongst the great philosophers apparent throughout the history of the philosophy of science.

The main criticism of Popper's idea was that he did not actually look at the reality of how scientists worked, and that the actual scientific processes did concentrate upon obtaining proof rather than rejection.

Scientists rarely abandon their theory if it is falsified, usually clinging to it and modifying it. One of Popper's students, Lakatos, attempted to resurrect the idea by stratifying the idea. He postulated that there was a 'hardcore' scientific theory that was taken as given, and needed no falsification.

A hierarchy of strata provided a layer of protection to the central theory - these hypotheses could fail and be rejected, but not the hardcore itself.

Only when the entire research program shuddered to a halt and it failed to corroborate predictions would the hardcore be abandoned, in a similar way to Kuhn's idea of paradigms and paradigm shifts.

Hempel

Hempel (1905 - 1997) was one of the most influential philosophers of the twentieth century history of the philosophy of science, known especially for his criticism of the inductive method, known as the Raven Paradox.

He built upon the work of Hume, and realized that any scientific finding relying upon induction could only give a probability of an answer being correct, not a black or white yes or no. He reaffirmed the belief that science required a strong hypothesis predicting certain results, derived at through observation, and testing measured results against the predictions.

Thomas Kuhn

The 1960's saw a complete change in view, with the publication of Thomas Kuhn's work, The Structure of Scientific Revolutions, in 1962. This work is commonly regarded as the most influential text in the history of the philosophy of science.

This blew away the logical positivism and concerns about the scientific method, with Kuhn feeling that the philosophy of science had become bogged down in the minutiae.

Once again, he brought up the idea that the philosophy of science had to look at the history and evolution of science. He did not subscribe to the Aristotelian notion of science as cumulative; instead, Kuhn's greatest contribution to the philosophy of science was the idea of paradigms and paradigm shifts.

Feyerabend

Feyerabend (1924 - 1994) believed that the scientific method was an artificial construct, and restricted the free thought of ideas.

He suggested that very few scientists actually followed any such method, and took a very open view of science, implying that there can never be a strict definition of what constitutes science.

This definition may have some credibility, because it is not always apparent what disciplines constitute science. For example, fields such as social science, economics, archaeology and even psychology fall somewhere in-between science and non - science.

Feyerabend was a student of Popper, but believed in 'Scientific anarchy,' a principle of anything goes, and that scientists would develop a good method that would work for their particular research field.

His landmark book, Against Method, in 1978, coined the phrase epistemological anarchy. Despite sharing completely different philosophies, Feyerabend and Lakatos were great friends, and both had an effect upon the history of the philosophy of science.

Lakatos' idea is often regarded as an ideal, whereas Feyerabend's theory is possibly closer to how scientists actually work, in a type of organized chaos.

The Future of the History of the Philosophy of Science

The modern scientific method is built upon the work of all of these great philosophers. Whilst a scientist may believe that they are following the methods of Kuhn or Popper, there is also a tribute to Aristotle, Avicenna or Bacon in their work.

Ironically, many scientists have not heard of any of these philosophers and blindly use the scientific method, without realizing how it grew and developed.

In terms of the direction of the philosophy of science, the most recent philosophers concentrate upon trying to define the very nature of science, as boundaries between the various fields blur and the amount of poorly constructed pseudoscience and junk science grows exponentially.

The history of the philosophy of science is added to daily, and the next revolution in scientific thought may be just around the corner.

# data[].attributes.attachment_link.description
Until the 18th and 19th centuries, there was no real distinction between scientist and philosopher, and many of the great scientist-philosophers of antiquity were also theologians. Science gave philosophy a way of empirically testing theories and concepts, whilst philosophy has helped to develop the scientific method used today.

# data[].attributes.headline
Интернализм мен экстернализм: ғылым дамуының екі қыры.

# data[].attributes.subject
Интернализм мен экстернализм: ғылым дамуының екі қыры.

# data[].attributes.body
Сілтемедегі берілген мәліметтерден түсінгенім. http://geum.ru/kurs/internalizm_eksternalizm.php

Ғылым дамуы туралы ой қозғағанда, екі негізгі ұстанымға жиі тоқталамыз. Олар — интернализм мен экстернализм. Бұл екеуі ғылымның қай күштің ықпалымен дамитынын әртүрлі түсіндіреді.

Интернализм ғылым өз ішінде дамиды дейді. Яғни жаңа идеялар бұрынғы теориялардың орнына келіп, ғылым алға жылжиды. Мысалы, Ньютон механикасы ұзақ уақыт ғылымға негіз болды, бірақ ХХ ғасырда Эйнштейннің салыстырмалылық теориясы оны жаңа деңгейге көтерді. Бұл ғылымның ішкі логикасының күші. Дегенмен, интернализм ғылымға қоғамның әсерін төмен бағалайды.

Экстернализм керісінше, ғылымды қоғамнан бөліп қарамайды. Ғылым адамдардың күнделікті сұраныстары мен өмірлік қажеттіліктеріне тәуелді. Мысалы, екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жаңа қару жасауға сұраныс туып, ғалымдар осы бағытта еңбек етті. ХХ ғасырдың соңында адамдарға тез байланыс қажет болып, интернет пайда болды. Бұл ғылымның қоғамнан ажырамайтынын көрсетеді. Бірақ тек сыртқы факторға сүйену ғылымның ішкі логикасын назардан тыс қалдыруы мүмкін.

Шын мәнінде, ғылым дамуы екі бағыттың да әсерімен жүреді. Бір жағынан, ғалымдар өз ойынан жаңа теория жасайды, екінші жағынан, ол қоғам үшін маңызды болмаса, қолдау таппайды. Мысалы, жаңа дәрі ойлап табылуы мүмкін, бірақ ол ауруға қарсы қоғамға қажет болмаса, оны ешкім қолданбайды. Ал егер қоғам дәл сондай дәріге мұқтаж болса, ол ғылыми жаңалық үлкен жетістікке айналады.

Менің ойымша, ғылымды бір жақты түсіндіру дұрыс емес. Ол әрі ішкі заңдылықтарға, әрі сыртқы жағдайларға сүйеніп дамиды. Ғылымды ағашқа ұқсатуға болады: оның тұқымында өсу мүмкіндігі бар, бірақ ол жақсы топырақ пен қолайлы климатсыз өспейді. Сол сияқты ғылым да идеялар мен қоғамның сұраныстары үйлескенде ғана шынымен дамиды.

# data[].attributes.headline
Х.Л. Борхестің «Вавилон кітапханасы» шығармасы

# data[].attributes.subject
Х.Л. Борхестің «Вавилон кітапханасы» шығармасы

# data[].attributes.body
Мен Хорхе Луис Борхестің «Вавилон кітапханасы» шығармасын оқығанда, ең алдымен, жазушының бүкіл әлемді шексіз кітапхана бейнесінде суреттегеніне назар аудардым. Бұл кітапхана алты қырлы бөлмелерден тұрады, әр қабырғасында сөрелерге толы кітаптар қойылған. Барлық кітаптар бірдей көлемде, бірақ олардың мазмұны әртүрлі: кейбірі мағыналы, ал көбі тек әріптердің ретсіз тізбегінен құралған. Соған қарамастан, Борхес бұл кітапхананың ішінде барлық мүмкін мәтін бар деп айтады: шынайы тарих та, жалған нұсқалар да, діни кітаптар да, ғылым мен адамның жеке өмірбаяндары да.

Шығарманың философиялық мәні – адамзаттың ақиқатқа ұмтылысы. Бастапқыда адамдар кітапханадан барлық сұрақтың жауабын табуға болады деп сеніп, қуанышқа бөленеді. Бірақ кейін олар хаос арасынан нағыз шындықты табу мүмкін еместігін түсінеді. Осыдан үмітсіздік туады. Бұл идея мен үшін қазіргі ақпарат заманымен үндес: бізде білім мен дерек шексіз көп, бірақ ең маңыздысы мен ақиқатын табу өте қиын.

Әңгімеде айтылатын «Кітап Адамы» немесе «құпия кітап» бейнесі – адамзаттың абсолютті ақиқатқа деген аңсарының көрінісі. Дегенмен Борхес мұндай ақиқатқа жету мүмкін еместігін меңзейді. Бұл ой маған ғылым мен философияда дайын, соңғы ақиқат жоқ екенін еске салды. Ақиқат үнемі ізденістің ішінде ғана бар.

Менің түсінуімше, «Вавилон кітапханасы» шығармасы – білім мен хаос арасындағы нәзік байланысты бейнелейтін метафора. Ол бізге ақиқатты табудан гөрі, оны үздіксіз іздеудің маңызын көрсетеді. Борхес әңгімесі маған философияның міндеті дайын жауап беру емес, адамды ойлануға, сұрақ қоюға үйрету екенін тағы да дәлелдеді.

# data[].attributes.headline
Ғылым және құндылық: Макс Вебер көзқарасы және бейнеролик байланысы

# data[].attributes.subject
Ғылым және құндылық: Макс Вебер көзқарасы және бейнеролик байланысы

# data[].attributes.body
The Fact/Value Distinction

Қазіргі заман философиясында ғылым мен оның қоғамдағы рөлі туралы мәселе өте өзекті. YouTubeтағы “The Fact/Value Distinction” атты қысқа бейнеролик осы сұраққа нақты жауап іздейді. Онда ғылым тек фактілермен айналысатыны, ал өмірдің мәні мен адамгершілік сияқты құндылықтар – ғылымның құзырынан тыс екені айтылады. Бұл ой тікелей неміс философы Макс Вебердің «Ғылым — кәсіп және мамандық ретінде» еңбегінде айтылған идеялармен үндес.

Вебердің пайымдауынша, ғылым – адамзаттың ақыл-ой дамуының шыңы, бірақ ол өмірдің мәнін түсіндіре алмайды. Ғылым бізге «қалай?» істеуді үйретеді, бірақ «не үшін?» істеу керегін айта алмайды. Бұл бейнероликте де нақты көрсетіледі: факт пен құндылық бір әлемнің екі бөлігі, бірақ олардың табиғаты бөлек.

Факт – объективті, яғни бәріне ортақ шындық, ал құндылық – субъективті, әр адамның ішкі ұстанымына байланысты. Демек, ғылым адамгершілік немесе рухани шешімдерді бере алмайды, тек сол шешімдерді саналы қабылдауға мүмкіндік жасайды.

Осы тұрғыда Вебер ғылымның мақсатын ақиқат іздеу емес, интеллектуалдық айқындық пен жауапкершілікдеп түсіндіреді. Ғалым өз пікірін дәлелдегенде құндылықтарды насихаттамай, оларды түсінуге, талдауға тырысуы керек. Бұл бейнероликтің негізгі ойымен толық сәйкес келеді: ғылым – құрал, ал құндылық – бағыт беретін шам. Ғылым адамға ақпарат береді, бірақ қай жолды таңдау керегін адам өзі шешеді.

Бүгінгі қоғамда бұл айырмашылық жиі ұмытылып барады. Технология мен жасанды интеллекттің дамуы ғылымды «құндылықсыз күшке» айналдырып, адамды рухани бағдарынан айыруда. Фактіні бәрінен жоғары қою – құндылықтың әлсіреуіне әкеледі. Мысалы, жасанды интеллектті пайдалану немесе биоинженериядағы тәжірибелерде моральдық шектеулердің болмауы – Вебердің өткен ғасырда ескерткен мәселелерінің бүгінгі көрінісі. Сондықтан ғалым тек мәлімет жинап қана қоймай, сол мәліметтің адамзатқа әсерін түсінуі керек.

Бейнеролик пен Вебер идеяларының түйісер жері – екеуі де ғылымның шекарасын көрсетеді. Бірақ Вебер бұл шекті шектеу емес, адамның еркін таңдау мүмкіндігі деп түсіндіреді. Ғылым адамның орнына шешім қабылдамайды, бірақ ол адамды саналы, жауапты таңдау жасауға жетелейді. Бұл – ғылымның ең маңызды адамгершілік қызметі.

Қорытындылай келе, “The Fact/Value Distinction” бейнеролигі Вебердің ойларын қарапайым түрде жеткізіп, қазіргі қоғам үшін маңызды сұрақ қояды: ғылым бізге бәрін үйретсе де, өмірдің мәнін бере ала ма? Вебердің жауабы айқын – шынайы ғалым тек фактілерді білетін емес, рухани жауапкершілікті сезінетін тұлға болуы тиіс. Сондықтан бүгінгі ғылымның басты міндеті – ақпарат өндіру емес, адамға өз болмысын және өмірінің мәнін ұғынуға көмектесу.

# data[].attributes.headline
соңғы вариант

# data[].attributes.subject
соңғы вариант

# data[].attributes.attachment_link.title
Мифос пен логос арасындағы шекара

# data[].attributes.body
Қуанышқызы Динара.

1курс магистранты. Мамандығы: әлеуметтанушы

# data[].attributes.body
Философия истории науки

(Мартин Шаттлворт)

https://explorable.com/history-of-the-philosophy-of-science

Ғылым философиясының тарихы ежелгі дәуірден бастау алады. Оның алғашқы негіздері Ежелгі Грекия ойшылдарының еңбектерінде қалыптасты. Мәселен, Аристотель табиғат құбылыстарын жүйелеуге, білімді тәжірибе мен пайымдауға сүйеніп түсіндіруге тырысты. Бұл кезеңде ғылымның логикалық негіздері қаланып, таным әдістері айқындала бастады.

Орта ғасырларда ғылым дінмен тығыз байланыста дамып, оның өрісін шіркеу қағидалары шектеді. Дегенмен Фома Аквинский сияқты ойшылдар сенім мен ақыл-ойды үйлестіруге ұмтылып, ғылымға философиялық сипат берді. Осы кезеңде ғылым діни догмаларға тәуелді болғанымен, рационалды ойлау дәстүрі жойылып кеткен жоқ.

Қайта өрлеу дәуірінде ғылымның жаңа бетбұрысы басталды. Бұл кезеңде Коперник, Галилей және Кеплер сынды ғалымдар астрономия мен физиканың дамуына зор үлес қосты. Ғылымда бақылау, эксперимент және математикалық талдау негізгі зерттеу әдістері ретінде орнықты. Осы дәуір ғылыми ойдың теологиялық шектеулерден босанып, дербестене түсуімен ерекшеленді.

Жаңа дәуірде, XVII–XVIII ғасырларда, ғылым философиясының әдіснамалық негіздері айқындала түсті. Фрэнсис Бэкон эмпиризмді дамыта отырып, тәжірибенің маңызын дәлелдеді. Ал Рене Декарт рационализмді ұсынды, яғни ақыл-ой мен логикаға сүйенуді бірінші орынға қойды. Бұл екі бағыт ғылым философиясының дамуында шешуші рөл атқарып, ғылыми әдістің қалыптасуына ықпал етті.

XIX ғасырда ғылым қарқынды дамып, әр салада мамандану үрдісі күшейді. Огюст Конт позитивизм философиясын дамытып, ғылым тек бақылау мен фактілерге сүйенуі керек деген қағидатты ұсынды. Осы кезеңде ғылым қоғамды дамытудың басты тетігі ретінде қарастырыла бастады.

XX ғасырда ғылым философиясында жаңа ағымдар пайда болды. Логикалық позитивизм өкілдері (Карнап, Нейрат және т.б.) ғылымды математикалық және логикалық тіл арқылы ғана түсіндіру қажет деп есептеді. Карл Поппер ғылымның дамуын «жалғанданушылық» қағидасымен түсіндірді: теориялар дәлелденбейді, тек теріске шығарылуы мүмкін. Томас Кун ғылым эволюциясын «парадигмалардың ауысуы» арқылы сипаттады, яғни ғылым біртіндеп емес, түбегейлі төңкерістер арқылы дамиды деп көрсетті. Ал Имре Лакатос пен Пол Фейерабенд ғылыми әдіснаманың әртүрлілігіне назар аударып, ғылым дамуының көпқырлы сипатын дәлелдеді.

Қорыта айтқанда, ғылым философиясының тарихы — адамзаттың білімді түсіну мен таным әдістерін жетілдіру жолындағы үздіксіз ізденісінің нәтижесі. Ежелгі грек ойшылдарынан бастап қазіргі заманғы философтар мен ғалымдарға дейінгі даму барысында бұл сала ғылымның әдіснамасын, қоғамдағы орнын және әлеуметтік ықпалын түсіндіруге бағытталды. Бүгінде ғылым философиясы ғылымды бағалаудың маңызды құралы болып, жаңа технологиялардың әлеуметтік салдарын зерделеуге де мүмкіндік береді.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Until the 18th and 19th centuries, there was no real distinction between scientist and philosopher, and many of the great scientist-philosophers of antiquity were also theologians.

Science gave philosophy a way of empirically testing theories and concepts, whilst philosophy has helped to develop the scientific method used today.

Philosophy also dictates what areas science can and cannot test, delineating the boundary between physical and metaphysical questions. These boundaries and the rules governing research have developed over the centuries, and philosophy and science are intertwined.

The history of the philosophy of science shows the development of the underlying methodology and foundations of the scientific process, and shaped science, as we know it today.

Science could not exist without philosophy, and even the experiments underway in the Large Hadron Collider owe homage to Aristotle, Bacon and Kuhn.

Beginnings - Aristotle's Empiricism vs Plato's Forms

The history of the philosophy of science, certainly in the Western world, begins with the philosophers of Ancient Greece.

Whilst many other philosophers contributed to the very beginning of the scientific process, the genesis of science began with the contrast between Platonism and Aristotleism.

Plato (428/427 BC[ a] - 348/347 BC) had the archetypal Greek belief, that humanity was born with an innate knowledge of everything, and that learning was a process of unlocking the memories.

His argument was that everything had a perfect potential abstract form, and that any knowledge gained through observation and experiment was filtered by the senses. Empirical knowledge, according to Plato, was mere opinion. Therefore, he reasoned, that pure knowledge could be advanced by deduction alone.

Aristotle (384 - 322 BCE), by contrast, believed that Plato had everything the wrong way around, and that knowledge could only be gained by comparing it with what was already known and perceived.

For example, Plato's famous idealized Republic required a perfect Philosopher King to rule it, with wisdom and benevolence. He argued that because such a perfect human being could exist, therefore such a king would be possible to find.

Aristotle countered this concept by stating that because he had never seen or heard of such a human in recorded history, then it was an impossible concept. He believed that inductive reasoning was required to establish some basic premises before scientific demonstrations.

Between the two schools of thought, the idea of deductive reasoning emerged, which has remained a cornerstone of the scientific method. This idea remained a common theme throughout the history of the philosophy of science.

Aristotle used the term 'first principles' to illustrate his belief that gathering knowledge was a process of gaining experience, building upon what is already known to be true.

Even in the modern world, each scientific field has its own unique first principles upon which research is built, postulates that cannot be deduced and act as a foundation. Aristotle still used deduction for building up his view of the universe, believing that every phenomenon could be explained through reason, as long as the first principles were sound.

The split is why Aristotle is referred to as the Father of Science and Plato as the Father of Philosophy, with Aristotle credited as the initiator of the scientific method.

Throughout the history of the philosophy of science has, science has built slowly knowledge upon what is already known, measuring phenomena and trying to uncover the rules governing them. In this way, humanity undergoes a gradual accumulation of knowledge.

Aristotle believed in observational science, and performed many measurements and observations, including describing the hydrological cycle and undertaking taxonomic work, separating many animals into families according to shared characteristics.

This is not to say that Plato has no place in science; for example, physicists generating beautiful and elegant mathematical theories to explain the cosmos are far closer to Plato than Aristotle. They generate theories and empirical scientists follow behind, attempting to prove or disprove them.

Beyond the Greeks

The Romans were the next to take the burgeoning science, developing the scientific method of the Greeks.

The Romans, as their architecture and engineering shows, were far more interested in the empirical applied side of science, using mathematics and practical knowledge to create some great technological advances. They did not, however, have too much of a contribution to the philosophical side, simply building upon the methods used by Aristotle and Ptolemy.

Their contribution to practical science was immense, but they had a minimal effect upon the history of the philosophy of science, leaving the field largely devoid of momentum for hundreds of years.

The Islamic Contribution to the History of the Philosophy of Science

The Islamic world took up the baton and preserved the philosophical knowledge of the Ancient Greek philosophers, adding to it techniques and philosophies learned from the Vedics in India.

Whilst there were many Islamic scholars generating and developing ideas, there were a few whose names became enshrined within the history of the philosophy of science.

The great scientist and polymath, Ibn-Sina (980 - 1037), also known as Avicenna, built upon the scientific processes postulated by Aristotle, but was one of the first philosophers to bring the metaphysical issue of God into the picture. He believed that general and universal questions were the first stage, and experiments uncovered the truth.

Ibn al-Haytham is commonly regarded as the first scholar to define the modern scientific method, laying down the steps of the scientific process and attempting to unite the induction of predictions and generalizations with the deduction of experiments.

He also pointed out that scientists should not regard themselves as infallible, and that they should be open to criticism.

The other great contributor to the history of the philosophy of science during the Islamic Golden Age was Al-Biruni, who was the first philosopher to understand the importance of errors within scientific experimentation. He understood that any experiment would contain small and random fluctuations, and that repeated experimentation was the only way to neutralize these inaccuracies.

The Renaissance

As the Islamic 'Houses of Learning' became less influential, and the Muslim stronghold of Al-Andalus, in Spain, declined, much of this knowledge was taken to Europe, where it formed the basis of the first Renaissance.

Here, during a time of great philosophical and theological discovery, the collaboration of science and religion continued, in an attempt to understand the nature of reality.

Roger Grosseteste and Roger Bacon, in the 13th century, further refined the scientific method, but the history of the philosophy of science began to take shape with the meticulous and innovative work of Francis Bacon.

Francis Bacon

In 1620, the great philosopher Francis Bacon (1561 - 1626) made great leaps in determining the course of modern science by making a great leap in the process of scientific reasoning and method.

He believed that Aristotle's work, whilst broadly true, needed to be adapted to fit the reality of science, and he set out a new philosophy and scientific method to address the issues.

His main criticism of Aristotle was that deduction from first principles was impossible in reality - the Greeks had a belief in the perfection of the cosmos, and so deduction could find answers to fit their view of the universe.

In the many centuries since, the view of the world had changed, and Bacon believed that the universe was much too complicated to explain by deduction alone. He redesigned the scientific method to utilize a largely induction based philosophy, where a series of observations could be applied to the universe as a whole.

Bacon was the first philosopher in the history of the philosophy of science to realize that pure Aristotelian methods taught scientists nothing about the universe, finding answers for observed phenomena, but lacking the great leaps made by Platonist thought.

He realized that whilst deduction allowed the application of a general rule to a particular and specific circumstance, induction was needed to allow observations of small or specific circumstances to a larger population, or the wider universe.

Cleverly, he also stated that induction did need to be used with caution, and that to try to explain the universe by inductive reasoning alone was inherently dangerous.

Francis Bacon believed that pure empiricists gathered important information, but had little idea how to use their knowledge or advance science. There was no goal or ultimate aim to the patient gathering of data.

Rationalists, on the other hand, made great leaps and generated ideas but, without careful measurement, there was no method for determining which were correct, or how accurate any theory was. This process is still apparent in modern science.

Theoretical physicists like Einstein, Hawking and Feynman generate beautiful mathematical formulas and models to explain the unknown areas of quantum physics and cosmology. However, they understand that actual experimental and empirical evidence always takes precedence, potentially leading to the adjustment or abandonment of one of these theories, if proved incorrect.

The other major addition to the scientific method made by Bacon, possibly his biggest contribution to the history of the philosophy of science, was the idea of experimental science, the basis of induction. He believed research could be used to test the validity of real world observations, with inductive postulations made to generalize the findings to the population as a whole.

He also developed the practice that he called the Instance of the Fingerpost,' where he proposed that an experiment should be designed around two discrete hypotheses; the researcher should aim to find in favor of one and refute the other.

Whilst there was no split between science and philosophy during this Early Modern period, Bacon laid the foundation stone for the divergence of the two disciplines. As a side effect, his work also planted the seed of the first divisions between science and theology, a shift in the focus of the history of the philosophy of science.

Previously, science was very much seen as attempting to explain the perfection of creation, with God as the initial first principle, but science began to shift towards different principles.

Descartes (1596 - 1650) famously attempted to explain the cosmos and epistemology by deduction from Aristotelian first principles, based around the divine, but, at the end of his life, even he realized that the cosmos was simply too complex to be derived from first principles alone.

The Galilean Contribution to the History of the Philosophy of Science

Galileo (1564 - 1642), whilst most famous as a scientist, was also a highly respected philosopher. He took the Baconian views of science to another level, further emphasizing the need for both empiricism and rationalist thinking.

Whilst he was a great proponent of carefully designed experiments, he believed that, in physics especially, mathematics and geometry were essential to idealize concepts. This was the first example of using modeling as a foundation of the scientific method.

Deduction, as shown by Bacon and later admitted by Descartes, could not explain the complexities of the universe, and so a simplified and idealized model would give the scientist another tool of discovery.

Empiricists argued that his idealized concepts could not be adapted to the real universe, but the idea of mixing mathematical theory with empirical 'proof' was set.

The Definition of Science

The 18th century history of the philosophy of science began to see the first real development in a specific scientific method that would distinguish it from non-sciences.

It is difficult, even now, to give a definition of science, and it is perhaps more fruitful to define what it is not, a process started by the philosopher Christian Huygens (1629 - 1695). He argued that science and mathematics were actually different fields, and could not be treated the same way.

The distinction he made between the two was the idea of proof. He stated that mathematics and geometry could prove something beyond doubt, whereas science can never prove something emphatically; merely give a probability that a certain finding is true.

Huygens was the first proponent of the hypothetico-deductive method, where a scientist proposes a hypothesis and then tries to deduce the probability that it is correct, through observational and empirical observation.

This built upon the work of Bacon, but also developed the idea that scientists could approach the truth by constantly refining experiments and increasing the probability of their hypothesis being correct. This period saw the first divergence of the history of the philosophy of science from metaphysical philosophy.

At this time, Newton also entered the fray, initially possessing a divergent view from Huygens, possibly because of his differing viewpoint as a mathematician. He did not advocate hypotheses, believing that any research using a hypothesis could not be scientific.

Newton argued that any scientific undertaking should begin with analysis, where a scholar performed observations and experiments and then made conclusions depending upon he results.

His viewpoint was christened synthesis, where these inductive conclusions should be applied to the universe as a whole, to build up a model of the universe.

Newton was also an example of a scientist/philosopher who believed that the almighty was behind every process in the universe, and that it was too complex to be explained by physics alone. He saw his works as uncovering the laws of the universe behind creation.

Huygens and Newton did both agree that science could not give definite answers, only a probability that something was correct, because humanity could not possibly understand or comprehend the complexities lying behind the universe.

The other main contributor of this period, to the history of the philosophy of science, was David Hume (1711-1776), who first highlighted the problem of induction, in that any inductively derived 'proof' could be undone by a single contrary observation.

This idea was elaborated upon by the Twentieth century philosopher Hempel, in his Raven Paradox.

The History of the Philosophy of Science in the Nineteenth Century

During the nineteenth century, the history of the philosophy of science took on a form recognizable to modern science, and the debate took a new turn.

Philosophers were now satisfied that science needed to be largely empirical, albeit with a deductive aspect for generating new ideas and theories.

The debate now addressed the link between science and theology, with the growing schism started during the Galileo debate beginning to widen.

The Catholic Church felt that science was undermining the teachings of religious scripture, and philosophers began to address this issue.

John Herschel (1792 - 1871) published a groundbreaking book, A Preliminary Discourse on the Study of Natural Philosophy, in 1830, which addressed this very issue, and attempted to breach the growing divide, possibly realizing the damage that this widening rift could cause.

Herschel argued that science was not questioning religious beliefs, such as the existence of God or the immortality of the soul. He stated that rather than attempting to doubt the existence of God, science should be used as a tool to undermine the burgeoning trend of atheism.

Herschel's other contribution to the history of the philosophy of science was his refinement of the structure of the scientific process, building upon the earlier work of Bacon and Huygens. Herschel believed that science should use inductive processes to arrive at laws, in tandem with forming a hypothesis and attempting to test it through rigorous and repeated experimentation.

Comparing the results with known facts strengthened the foundations of the hypothetico deductive method. He also made the first attempt to address the fact that it was becoming increasingly difficult to speak of science as a united body, with science starting to separate into many different fields and disciplines.

For some areas, such as physics, it was possible to combine induction and the hypothetico-deductive methods, but for many types of experimentation, this was not always possible.

The next great contributor of this period to the history of the philosophy of science is Whewell (1794 - 1866), a philosopher who attempted to update the philosophy of Bacon.

Importantly, he believed that scientific philosophers needed to not only try to develop philosophical ideas, but that they should look back at how science had developed.

He postulated that philosophers needed to take a historical view, looking at the processes that scientists already used rather than merely attempting to tell them what they should do. With the increasing preponderance of scientists who were not necessarily philosophers, this became an increasingly important development in modern science.

Whewell believed that the inductive processes could lead to absolute proof and that science could generate unbreakable truth. Whilst this view is not used by modern scientists, who understand that scientists can only work with probabilities, it is important to remember that most of these philosophers and scientists believed firmly in God. The history of the philosophy of science shows that most philosophers also believed in God, and that the laws of the universe had some perfection that empiricism and rationalism could uncover.

The British philosopher, John Stuart Mill (1806 - 1873), vehemently disagreed with Whewell, believing that science could not use induction to arrive at absolute truth. He stipulated that however many times a hypothesis was found to be proved by the empirical evidence, this could not guarantee that this would always be the case and so science could only ever be possibility, as believed by Herschel and Newton.

The other great contribution to the history of the philosophy of science made by Mill is the Laws of Agreement, also known as Mill's Methods, used to determine a causal effect in any relationship, by a process of elimination.

The Victorian Age and the Twentieth Century

This period of the history of the philosophy of science is where the subject became almost completely disentangled from theology.

Napoleon's secular ideals caused a separation and, instead of trying to reconcile science with religion, philosophers concentrated upon refining the basic underlying tenets of science.

Victorian philosophers attempted to discern what constitutes science, and set down the protocols of the scientific method.

Science, inspired by Darwin and J.J. Thomson began to unveil new discoveries at a breakneck pace, burgeoned by the second industrial revolution. This period also saw the first real division between the philosophies governing the various fields of science.

For example, physicists required a completely different approach to naturalists.

Pierre Duhem, 1861-1916, was the first philosopher to divide physics from the other fields, arguing that it was a very different beast from the other sciences. Physics, more than any other field, relies heavily upon theory and maths, and so needs different structures than the previously accepted Baconian and Newtonian view of things.

He advocated holism, believing that the universe cannot be divided into discrete and individual hypotheses, because it is interlinked and intertwined, needing this united view. His contribution to the history of the philosophy of science was mainly in the field of physics, but his ideas had some wider appeal.

Duhem was a devout Catholic, and attempted to make a distinction between science and religion, arguing that the two fields could not answer the same questions. He strongly believed that physics was only able to systematically uncover structures and processes, without questioning the very nature of reality.

Metaphysical questions were only answerable by metaphysics and theology. He did stipulate, however, that a good theologian should understand the physical aspects to be able to enquire into the metaphysical structure of the universe.

This statement was a clear attempt to show the church that science was essential and did not harm Christianity. He also produced histories documenting his firm belief that the Church had been the driving force behind science.

The great scientist, philosopher and mathematician, Poincare (1854-1912), began the twentieth century history of the philosophy of science. He questioned the very nature of scientific hypotheses, arguing that there were many different types.

Poincare also brought the idea of 'convention' to the history of the philosophy of science, believing that scientists often used the most convenient methods to describe the universe. He used the example of geometry, where Euclidian geometry was used to describe space, even though it was not the only correct method.

Poincare also argued that there were many types of hypothesis, some fulfilling the scientific ideal of empiricism, testing and generalization, whereas others were incorporated into the building blocks of scientific theory and were always the last to be abandoned. His famous 'indifferent hypotheses' possessed an auxiliary role in building theories, but were not vastly important. He used the example of the hypothesis that unseen atoms exist.

Whilst each discipline had its own burgeoning underlying philosophy, there was still a consensus upon the basic structures and forms defining the entire nature of science, whilst laying out protocols for the scientific method.

Karl Popper

One of the biggest names in the history of the philosophy of science, Karl Popper (1902 - 1994) tried to delineate the boundary between science and non-science, arguing that metaphysics was non-observational, and therefore could not be science.

He championed the idea of falsification, where a hypothesis must be potentially disprovable for it to be regarded as scientific. He believed that theological, epistemological and metaphysical questions were not falsifiable, and therefore not scientific. Popper firmly believed that such concepts should not be given credence by science.

One of the major problems with Popper's analysis is that he tries to impose a strict boundary upon a grey and fuzzy delineation.

Many fields, such as social science, anthropology and even psychology are not sciences according to his strict definition. These fields rely upon case studies, which, by definition, are non-falsifiable.

Popper believed that how the hypothesis was derived was an unimportant part of the scientific method. He believed that the only important issue was that the hypothesis was testable and falsifiable. He felt that instead of attempting to prove theories, scientists should instead try to falsify them, a belief still held by many scientists and fields.

The idea of falsifiability earned Popper a place amongst the great philosophers apparent throughout the history of the philosophy of science.

The main criticism of Popper's idea was that he did not actually look at the reality of how scientists worked, and that the actual scientific processes did concentrate upon obtaining proof rather than rejection.

Scientists rarely abandon their theory if it is falsified, usually clinging to it and modifying it. One of Popper's students, Lakatos, attempted to resurrect the idea by stratifying the idea. He postulated that there was a 'hardcore' scientific theory that was taken as given, and needed no falsification.

A hierarchy of strata provided a layer of protection to the central theory - these hypotheses could fail and be rejected, but not the hardcore itself.

Only when the entire research program shuddered to a halt and it failed to corroborate predictions would the hardcore be abandoned, in a similar way to Kuhn's idea of paradigms and paradigm shifts.

Hempel

Hempel (1905 - 1997) was one of the most influential philosophers of the twentieth century history of the philosophy of science, known especially for his criticism of the inductive method, known as the Raven Paradox.

He built upon the work of Hume, and realized that any scientific finding relying upon induction could only give a probability of an answer being correct, not a black or white yes or no. He reaffirmed the belief that science required a strong hypothesis predicting certain results, derived at through observation, and testing measured results against the predictions.

Thomas Kuhn

The 1960's saw a complete change in view, with the publication of Thomas Kuhn's work, The Structure of Scientific Revolutions, in 1962. This work is commonly regarded as the most influential text in the history of the philosophy of science.

This blew away the logical positivism and concerns about the scientific method, with Kuhn feeling that the philosophy of science had become bogged down in the minutiae.

Once again, he brought up the idea that the philosophy of science had to look at the history and evolution of science. He did not subscribe to the Aristotelian notion of science as cumulative; instead, Kuhn's greatest contribution to the philosophy of science was the idea of paradigms and paradigm shifts.

Feyerabend

Feyerabend (1924 - 1994) believed that the scientific method was an artificial construct, and restricted the free thought of ideas.

He suggested that very few scientists actually followed any such method, and took a very open view of science, implying that there can never be a strict definition of what constitutes science.

This definition may have some credibility, because it is not always apparent what disciplines constitute science. For example, fields such as social science, economics, archaeology and even psychology fall somewhere in-between science and non - science.

Feyerabend was a student of Popper, but believed in 'Scientific anarchy,' a principle of anything goes, and that scientists would develop a good method that would work for their particular research field.

His landmark book, Against Method, in 1978, coined the phrase epistemological anarchy. Despite sharing completely different philosophies, Feyerabend and Lakatos were great friends, and both had an effect upon the history of the philosophy of science.

Lakatos' idea is often regarded as an ideal, whereas Feyerabend's theory is possibly closer to how scientists actually work, in a type of organized chaos.

The Future of the History of the Philosophy of Science

The modern scientific method is built upon the work of all of these great philosophers. Whilst a scientist may believe that they are following the methods of Kuhn or Popper, there is also a tribute to Aristotle, Avicenna or Bacon in their work.

Ironically, many scientists have not heard of any of these philosophers and blindly use the scientific method, without realizing how it grew and developed.

In terms of the direction of the philosophy of science, the most recent philosophers concentrate upon trying to define the very nature of science, as boundaries between the various fields blur and the amount of poorly constructed pseudoscience and junk science grows exponentially.

The history of the philosophy of science is added to daily, and the next revolution in scientific thought may be just around the corner.

# data[].attributes.attachment_link.description
Until the 18th and 19th centuries, there was no real distinction between scientist and philosopher, and many of the great scientist-philosophers of antiquity were also theologians. Science gave philosophy a way of empirically testing theories and concepts, whilst philosophy has helped to develop the scientific method used today.

# data[].attributes.headline
2 апта. Ғылым дүниетану процесінің нәтижесі

# data[].attributes.subject
2 апта. Ғылым дүниетану процесінің нәтижесі

# data[].attributes.body
С.И. Бажов «Философия, наука, мировоззрение» мақаласының қысқаша мазмұны

Бұл мақалада автор дүниетаным, философия және ғылым ұғымдарының өзара байланысын талдайды.

·         Дүниетаным – адамның әлемді және ондағы өзінің орнын түсіну тәсілі. Ол өмірлік көзқарастардың, құндылықтар мен сенімдердің жиынтығы ретінде қарастырылады.

·         Философия – дүниетанымның теориялық деңгейдегі жүйелі формасы. Философия жалпы заңдылықтарды ашып, адам мен әлемнің өзара қатынасын түсіндіреді.

·         Ғылым – дүниені нақты, дәлелді түрде зерттейтін жүйе. Ол объективті білім беріп, адамның таным көкжиегін кеңейтеді.

Автордың ойынша, ғылым – тек қана тәжірибе мен деректер жиынтығы емес, ол адам дүниетанымының маңызды бөлігі. Ғылым философиялық ойлармен сабақтасқанда ғана өзінің терең мәнін ашады.

Негізгі идея: ғылым – дүниетанудың нәтижесі және ол философиямен байланыста болғанда адамзат өркениетінің дамуына толық ықпал етеді.

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Все статьи автора «Бажов Сергей Иванович»

# data[].attributes.attachment_link.title
Философия, наука, мировоззрение

# data[].attributes.attachment_link.description
В статье обосновывается трактовка соотношения понятий мировоззрения, философии, науки. Основное внимание уделяется характеристике философии, поскольку из указанного ряда понятий именно философия чаще всего ставится под вопрос, в связи с чем её положение в совокупности указанных форм общественного со…

# data[].attributes.headline
Бертран Рассел және ислам

# data[].attributes.subject
Бертран Рассел және ислам

# data[].attributes.body
Бертран Рассел өз мақаласында Құдайға және діни догмаларға сенбейтінін, ал өмірдің мәнін махаббаттан, ақиқаттан және азапты азайтудан табатынын айтады. Мұсылман ретінде мен оның әділеттілікке, мейірімділікке және ақиқатты іздеуге деген ұмтылысын құптай аламын – себебі исламда да адамның ең басты мақсаты – ізгілік жасау, өзгелерге көмектесу және білімге ұмтылу болып саналады.

Алайда айырмашылық мынада: исламда бұл құндылықтар Аллаға иманмен тығыз байланысты. Махаббат, мейірімділік пен әділеттілік өздігінен өмір сүрмейді, олар Жаратушының белгілеген тәртібінің көрінісі. Пайғамбарымыз Мұхаммед (с.ғ.с.): «Араларыңда ең жақсысы – адамдарға ең көп пайдасы тигені» деген. Осы тұрғыдан алғанда, ислам мен Расселдің ойлары тоғысады, бірақ ислам бұл құндылықтарға рухани өлшем қосады – Алла алдындағы жауапкершілік пен ақыретке деген үміт.

Рассел ғылым мен ақыл-ойдың дамуына үміт артады, ал ислам да білімді қолдайды, бірақ әрқашан ғылымды Алланың жаратылысын тереңірек түсінуге апаратын жол деп қарастырады. Имансыз ғылым адамға күш береді, бірақ әрқашан даналық бере бермейді.

Сондықтан исламдық көзқарас бойынша, Рассел айтқан құндылықтар – махаббат, ақиқат, қайырымдылық, өзгелерге көмек – расында да маңызды. Бірақ олар Аллаға сеніммен, құлшылықпен және Ахиретке ұмтылумен байланыстырылғанда ғана толық әрі терең мағынаға ие болады.

# data[].attributes.attachment_link.title
Бертран Рассел - Во что я верю

# data[].attributes.headline
Аманкулова Балжа

# data[].attributes.body
Аманкулова Балжан.

2 курс магистранты. Мамандығы: Әлеуметтік жұмыс

# data[].attributes.body
Жетпісәлі Гүлсая Ізбасарқызы

2 курс магистранты. Мамандығы: Әлеуметтік жұмыс

# data[].attributes.headline
М. Мамардашвилидің "Мен философияны қалай түсінемін?"

# data[].attributes.subject
М. Мамардашвилидің "Мен философияны қалай түсінемін?"

# data[].attributes.body
Мераб Мамардашвилидің «Мен философияны қалай түсінемін?» еңбегінде философия – адамның өзін және әлемді тануға бағытталған ерекше ойлау түрі ретінде сипатталады. Ол философияны тек білім емес, адамның саналы түрде өмір сүруге ұмтылысы деп түсіндіреді.

Автор ХХ ғасырдағы ең үлкен қауіптердің бірі – антропологиялық апат екенін айтады. Бұл апат табиғи немесе экологиялық апат емес, адамның санасының күйреуі мен рухани дағдарысы. Егер адам өз ойына, сезіміне, әрекетіне мән бермесе, ол өз болмысынан алыстап, бос өмір сүре бастайды.

Мамардашвили философияны түсіну үшін үш маңызды қағиданы ұсынады:

1. Декарт қағидасы – «Мен ойлаймын, демек, өмір сүремін». Бұл қағида адамның өзіндік санасын, жеке ойлау қабілетін көрсетеді.

2. Кант қағидасы – адамның моральдық әрекеттері ақылға, әділдікке, ішкі заңдарға сүйенуі керек.

3. Кафка қағидасы – егер адам ойланбай, мағынасыз өмір сүрсе, ол бос кеңістікке түсіп, адамдық қасиетін жоғалтады.

Философтың айтуынша, өркениет – өте нәзік құрылым. Ол тек адамның саналы ойлауымен, мәдениет пен моральға деген құрметімен сақталады. Егер адам өз ойлау қабілетін жоғалтса, өркениет те құлайды.

Мамардашвили үшін философия – дайын жауаптар емес, керісінше, сұрақ қою, ойлану, өз өміріңе жауапкершілік алу. Әр адам өз ішкі әлемін түсініп, өмірінің мәнін іздеуі керек.

# data[].attributes.headline
Ғылым дамуының логикасы мен заңдылығы, атқаратын қызметі

# data[].attributes.subject
Ғылым дамуының логикасы мен заңдылығы, атқаратын қызметі

# data[].attributes.body
JE Brenner “Philosophy in Reality: Scientific Discovery and Logical Structure” (MDPI, 2018)

Ғылым дамуы – тек логикалық дәлелдерге сүйенетін процесс емес, ол өмірдің өз логикасымен тығыз байланысты. Ғылым шынайы өмірдегі мәселелер мен қайшылықтардан туындайды және сол қайшылықтар арқылы дамиды. Әрбір жаңа теория бұрынғы білімді жоққа шығармай, қайта жаңғыртады, толықтырады.

Автор JE Brenner ғылымның дамуын түсіндіруде диалектикалық логиканың рөлін ерекше атап өтеді. Ол ғылымды үздіксіз қозғалыс пен өзгеріс ретінде қарастырады. Бұл процесте философия маңызды рөл атқарады, өйткені ол ғылымның бағыт-бағдарын анықтайды. Сондықтан философия – ғылымның компасы.

Осы мақаланы оқи отырып, мен үшін қызық болған бірнеше ойларды және менің пікірлерім:

1. “Ғылым тек логикалық дәлел емес, өмірдің өз логикасы.”
Пікір: Бұл ой ғылымды тек теориялық сала емес, өмірдің шынайы тәжірибесімен байланысты үдеріс ретінде көруге шақырады. Ғылыми ашулар адамдардың қажеттіліктері мен өмірлік сұрақтарына жауап іздеуінен туындайды

2. “Әрбір жаңа теория – ескі теорияның өлімі емес, оның қайта тууы.”
Пікір: Бұл ой ғылымның үздіксіздігін көрсетеді. Жаңа білім ескісін жоққа шығармай, оны кеңейтеді. Мысалы, Ньютон физикасы Эйнштейн теориясымен толықтырылды, бірақ жойылған жоқ.

3. “Философия – ғылымның компасы.”
Пікір: Философия ғылымның бағытын анықтап, оның мәнін түсіндіреді. Ғалым тек деректермен жұмыс істемей, не үшін және неге ізденіп жатқанын білуі керек. Бұл – философиялық ойлаудың рөлі деп ойлаймын.

4. “Қайшылық – дамудың анасы.”
Пікір: Қайшылықтар – жаңа идеялардың тууына себеп. Егер ғылымда сұрақтар мен түсіндірілмеген құбылыстар болмаса, даму да болмайды. Дағдарыс пен күмән – дамуға жол ашады.

# data[].attributes.attachment_link.title
Philosophy in Reality: Scientific Discovery and Logical Recovery

# data[].attributes.attachment_link.description
Three disciplines address the codified forms and rules of human thought and reasoning: logic, available since antiquity; dialectics as a process of logical reasoning; and semiotics which focuses on the epistemological properties of the extant domain. However, both the paradigmatic-historical model of knowledge and the logical-semiotic model of thought tend to incorrectly emphasize the separation and differences between the respective domains vs. their overlap and interactions. We propose a sublation of linguistic logics of objects and static forms by a dynamic logic of real physical-mental processes designated as the Logic in Reality (LIR). In our generalized logical theory, dialectics and semiotics are recovered from reductionist interpretations and reunited in a new synthetic paradigm centered on meaning and its communication. Our theory constitutes a meta-thesis composed of elements from science, logic and philosophy. We apply the theory to gain new insights into the structure and role of semiosis, information and communication and propose the concept of ‘ontolon’ to define the element of reasoning as a real dynamic process. It is part of a project within natural philosophy, which will address broader aspects of the dynamics of the growth of civilizations and their potential implications for the information society.

# data[].attributes.headline
"Адам болу дегеніміз не?" Хосе Ортега-и-Гассет шығармасы негізінде менің пайымдауым

# data[].attributes.subject
"Адам болу дегеніміз не?" Хосе Ортега-и-Гассет шығармасы негізінде менің пайымдауым

# data[].attributes.body
Адам болу – дайын нәрсе емес. Бұл өмір бойы жалғасатын ізденіс, өзін тану және жақсы адам болуға ұмтылу жолы. Испан философы Хосе Ортега-и-Гассет осы туралы терең ой айтады. Оның ойынша, адам мен жануардың айырмашылығы – адамның ойлай алуы және өз ішкі әлеміне үңіле білуінде. Жануар тек қорқып, инстинктпен өмір сүрсе, адам не істеп жүргенін түсініп, өз өміріне мән бере алады.

Ортега-и-Гассет адам дайын түрде дана болып тумайды дейді. Адам бәрін өз еңбегімен, тәжірибесімен, ойымен қалыптастырады. Яғни ойлау – бізге табиғаттан берілген дайын қабілет емес, ол өмірдің өзінен үйренілетін қасиеті. Егер адам ойланбаса, өзін дамытпаса, ол рухани тұрғыдан «жануар күйінде» қалады. Сол себепті адам болу – бұл ең алдымен өзіңе жауапкершілік алу және үнемі алға ұмтылу.

Философ адамның өмірін үш кезеңмен түсіндіреді: біріншісі – өзін жоғалту, яғни сыртқы дүниенің жетегінде кету; екіншісі – өзін табу, яғни өз ойың мен сезіміңе үңілу; үшіншісі – сол ойды іске асыру. Осы үш саты әр адамның өмірінде қайталанып отырады. Мысалы, кейде адам көпшілікке еліктейді, кейде өзін іздейді, ал кейін өз ойын өмірде қолдануға тырысады.

Ортега-и-Гассет: «Адам ойлау үшін өмір сүрмейді, өмір сүру үшін ойлайды» дейді. Бұл сөздің мағынасы – адам бос ойлану үшін емес, өз өмірін жақсарту үшін ойланады дегенді білдіреді. Ойлау – өмірдің құралы іспеттес. Адам өз өмірінің авторы болуы керек, өйткені ешкім оған дайын мән бермейді, ол мағынаны өзі табады.

Осы философиялық ойды Хорхе Луис Борхестің «Вавилон кітапханасы» шығармасымен де байланыстыруға болады. Борхестің әңгімесінде адамдар шексіз кітапханадан ақиқатты іздейді, бірақ оны таба алмай, адасып жүреді. Бұл – адамның шексіз таным мен білімге ұмтылуының белгісі. Дәл сол сияқты, Ортега-и-Гассет те адам өмір бойы өзін іздеп, толық адам болуға ұмтылатынын айтады. Екеуінде де басты ой – адам дайын күйде болмайды, ол өзін іздейді, қалыптастырады.

Қорытындылай айтқанда, адам болу дегеніміз – өз өміріңді түсініп, оған мән беру. Адам үнемі ізденісте болуы керек, себебі адам болу – тоқтаусыз ойлау, өсу және әрекет ету. Хосе Ортега-и-Гассет айтқандай, адам әр сәт сайын өзін жоғалтып алу мен қайта табу арасында өмір сүреді. Ал Борхесше айтқанда, бұл – шексіз кітапхана ішінен өз жолыңды іздеу. Ең бастысы – сол ізденісті тоқтатпау.

# data[].attributes.headline
Хосе Ортега-и-Гассет "Адам болу дегеніміз не?"

# data[].attributes.subject
Хосе Ортега-и-Гассет "Адам болу дегеніміз не?"

# data[].attributes.body
Хосе Ортега-и-Гассет бұл еңбегінде «адам болу» — дайын берілген нәрсе емес, керісінше өмір бойы еңбектеніп, ойлану арқылы қалыптасатын рухани процесс екенін айтады. Адамның басты ерекшелігі — оның өз-өзіне үңіле алуы, ойлануы және өз өмірін саналы түрде басқаруы.

Жануарлар тек инстинктке бағынса, адам өз өмірінің мәнін өзі құрады, сондықтан ол әрдайым таңдаудың, ізденістің және жауапкершіліктің алдында тұрады.

Фукуяма «Тарихтың соңы және соңғы адам» (1992) атты кітабында, адам табиғаты өзгермейді, бірақ адам қоғамының формалары мен рухани дамуы үнемі қозғалыста болады дейді. Ол адамның басты қозғаушы күші – «танылуға деген ұмтылыс» (thymos) деп түсіндіреді.

Яғни адам тек материалдық қажеттіліктермен өмір сүрмейді, оған өзін адам ретінде мойындату, ішкі құндылығын дәлелдеу маңызды.

Менің ойымша, бұл идея бүгінгі өмірде өте маңызды. Қазір көптеген адамдар өмірдің мәнін сыртқы нәрселерден — байлықтан, беделден, материалдық игіліктерден іздейді. Ал шын мәнінде адам болу — өзіңмен жұмыс істеу, өз ойыңды дамыту, өзіңді және басқаларды түсінуге тырысу. Адам болу — бұл тұрақты қозғалыс, өзін жетілдіру, өмірдің әр сәтін мәнмен өткізу.

Қорытындыласақ адам болу — бұл дайын күй емес, күн сайын жасалатын таңдау. Біз өз әрекетімізбен, ойымызбен және ниетімізбен адамдықты қалыптастырамыз. Адам болу — өзіңе және әлемге жауапкершілікпен қарау.

# data[].attributes.attachment_link.title
Хосе Ортега-и-Гассет. Адам болу дегеніміз... (1)

# data[].attributes.headline
Адам – сезім м

# data[].attributes.body
Адам – сезім мен ақылдың арасындағы тепе-теңдікті іздеуші жан. Ол инстинкт пен сана, эмоция мен логика шегінде өмір сүреді, ал олардың арасындағы үйлесімділік оны нағыз адам етеді

Адам – нәтиже емес, жол. Оның мәні – мағынаны іздеуінде, тепе-теңдікті сақтауға ұмтылуында және шектен шығудың тұңғиығына түспей өмір сүруінде.

# data[].attributes.headline
Адам болу — жауапкершілік алу.

# data[].attributes.subject
Адам болу — жауапкершілік алу.

# data[].attributes.body
Адам бұл дүниеге келгенде дайын қалыпта болмайды. Біз өз өмірімізді өзіміз жасаймыз, өзіміз таңдаймыз, және сол таңдаулар үшін жауап береміз. Яғни, “адам болу” — өз өміріңе бейжай қарамай, саналы түрде әрекет ету деген сөз.

Адам өз өмірін қалай өткізетінін өзі шешеді. Біреу ғылыммен айналысуды таңдайды, біреу отбасына арнайды, енді біреу қоғамға қызмет етуді мақсат етеді.
Осы таңдаулардың бәрі — адам болмысының бөлігі. Бірақ философ Хосе Ортега-и-Гассет айтқандай, ең бастысы — жауапкершілікті сезіну. Себебі нағыз адам — өз өмірінің авторы.

Адамды жануардан ерек ететін нәрсе — мәдениет пен рухани өмір. Адам тек өмір сүру үшін емес, мәнді өмір сүру үшін жаралған.
Ол өнер жасап, білім іздеп, әділет пен сұлулықты түсінуге тырысады. Осы арқылы адам өз өмірін жай тіршілік емес, жобаға, шығармашылық іске айналдырады.

Қарапайым тілмен айтқанда, адам болу — өз өміріңді мәнді ету.
Адам дайын күйінде болмайды — ол өмір бойы өзін қалыптастырады. Өз ортасын, қоғамын, заманын ескере отырып, соның ішінде өз жолын табады.

# data[].attributes.headline
Орта ғасырлар – адамза

# data[].attributes.body
Орта ғасырлар – адамзат тарихындағы ең қызық әрі қайшылыққа толы кезеңдердің бірі. Бұл дәуірде ғылым мен дін қатар өмір сүрді: бір жағынан сенім үстем болса, екінші жағынан білімге, ақиқатқа ұмтылыс тоқтаған жоқ. Сол кезде өмір сүрген ұлы ойшыл Әбу Насыр әл-Фараби ғылымның нағыз мәнін түсіндіріп берген тұлға болды. Ол тек философ қана емес, математик, музыка зерттеушісі, астроном, тілші, логик сияқты көптеген ғылым салаларын меңгерген. Мысалы, ол музыканың математикалық негізін зерттеп, дыбыстың тербеліс заңдылығын алғаш түсіндіргендердің бірі.

Фарабидің ойынша, адам шынайы бақытқа тек ақыл мен білім арқылы жете алады. Ғылым адамды жақсылыққа, әділетке, ізгілікке тәрбиелейді. Ол қоғамның дамуы үшін әр адам өз ісін жақсы көруі, еңбегіне адал болуы қажет дейді. Мысалы, ғалымның «Қайырымды қала тұрғындары» трактатында адам мен қоғамның үйлесімді өмір сүру жолы айтылады – бұл идея қазіргі заманда да өзекті.

Фарабидің рационалды ойлары кейін Еуропадағы Қайта өрлеу дәуіріне ықпал етті. Галилей, Коперник, Декарт сияқты ғалымдар да табиғатты түсінудің кілті – адамның ақыл-ойында екенін дәлелдеді.

Сондықтан әл-Фараби – Орта ғасыр мен Қайта өрлеу арасындағы рухани көпір. Ол ғылымды тек дерек емес, адамды жетілдіретін күш деп білді. Бүгін де оның ойлары – ақиқатқа ұмтылған әрбір адамның жолсерігі.

# data[].attributes.headline
ДАРВИН — ОРГАНИКАЛЫҚ ӘЛЕМНІҢ ДАМУЫ ТУРАЛЫ МАТЕРИАЛИСТІК ІЛІМНІҢ НЕГІЗІН САЛУШЫ

# data[].attributes.subject
ДАРВИН — ОРГАНИКАЛЫҚ ӘЛЕМНІҢ ДАМУЫ ТУРАЛЫ МАТЕРИАЛИСТІК ІЛІМНІҢ НЕГІЗІН САЛУШЫ

# data[].attributes.body
💡Эволюция идеясы ғылым тарихында адам мен табиғаттың өзара байланысын түсіндіруде жаңа бетбұрыс жасаған бағыттардың бірі болды. Дарвин іліміне дейін тіршілік әлемі туралы көзқарастар көбінесе діни түсініктерге сүйенді: тірі организмдерді құдай жаратты, олардың түрлері өзгермейді деген ұғым үстем болды. Алайда XVIII–XIX ғасырларда Ламарк, Бюффон, Радищев, Рулье сынды ғалымдар тірі табиғаттың біртіндеп даму заңдылығын атап көрсетті. Бұл идеялар кейін Дарвин ілімінің ғылыми негізін қалады.

Дарвиннің эволюциялық теориясының басты мәні — тірі организмдердің дамуында кездейсоқтық емес, табиғи заңдылық бар екендігін дәлелдеу. Ол табиғаттағы барлық тіршілік иелерінің өмір сүру үшін күрес жағдайында болатынын, сол күресте бейімделе алған түрлердің сақталып, бейімделе алмағандарының жойылатынын көрсетті. Бұл үрдіс табиғи сұрыпталу заңы деп аталды.

Дарвин ілімінде тіршілік иелерінің орта жағдайларына бейімделуі мен тұқым қуалаушылық қасиеттері ерекше рөл атқарады. Ол эволюцияның негізгі қозғаушы күші — тіршілік үшін күрес және соның нәтижесіндегі табиғи сұрыпталу екенін дәлелдеді. Мұндай процестердің нәтижесінде табиғаттағы түрлер біртіндеп күрделеніп, жаңа қасиеттерге ие болады.

Дарвиннің теориясы діни-идеалистік көзқарастарға қарсы шыққандықтан, өз дәуірінде үлкен пікірталастар туғызды. Алайда оның идеялары ғылымның дамуына орасан әсер етіп, биологияның материалистік негізін қалыптастырды. Маркс пен Энгельс Дарвин еңбегін жоғары бағалап, оны органикалық әлем дамуының заңын ашқан данышпан деп атады.

Дарвиннің табиғи сұрыпталу теориясы қазіргі заманғы биология мен әлеуметтік ғылымдар үшін де өзектілігін жоғалтқан жоқ. Оның ілімі табиғаттағы өзгеріс пен бейімделудің үздіксіз жүріп отыратынын, даму мен жетілу — барлық тіршіліктің басты заңы екенін дәлелдеді.

Қорытынды

Дарвиннің эволюциялық ілімі – дүниетанымдық тұрғыда терең мағынаға ие ғылыми төңкеріс. Ол табиғатты түсінудің діни емес, ғылыми-материалистік бағытын ұсынды. Менің ойымша, бұл ілім тек биология үшін емес, жалпы адамзаттың ойлау жүйесін өзгерткен іргелі жаңалық болды. Дарвиннің идеясы қазіргі ғылымда да өз мәнін жоғалтқан жоқ, өйткені ол даму мен бейімделудің табиғи механизмін дәл көрсетті.

# data[].attributes.headline
О воспитании и

# data[].attributes.body
О воспитании и обществе

«Цель воспитания — сделать человека добродетельным и разумным членом общества»

«Совершенное общество — это то, где люди помогают друг другу в достижении счастья»

«Город добродетельный подобен телу: все его части служат общему благу»

О счастье

«Счастье — это высшее благо, к которому стремится человек посредством познания и добродетели»

«Кто ищет счастья только во внешнем, теряет внутренний покой»

«Истинное счастье — в гармонии души и разума»

О человеке и его природе

«Человек — существо общественное по природе, и вне общества он не может достичь совершенства»

«Разум — свет, который делает душу живой и видящей истину.»

«Совершенство человека — в знании истины и в стремлении к добру»

О мудрости

«Мудрость — это знание причин вещей»

«Мудрый человек говорит, когда слова могут быть полезны; когда нет — он хранит молчание»

«Мудрость требует не только знания, но и умения применять его на благо»

# data[].attributes.headline
Ч. Дарвин "табиғи сұрыпталу"

# data[].attributes.subject
Ч. Дарвин "табиғи сұрыпталу"

# data[].attributes.headline
Зерттеу өзектілігі

# data[].attributes.subject
Зерттеу өзектілігі

# data[].attributes.body
XXI ғасырдың ақпараттық қоғамында адам санасы жаңа парадоксқа тап болды: ақпараттың көлемі артқан сайын ақиқат пен жалғанның арасындағы шекара көмескіленіп барады. Әлеуметтік желілердің кең таралуы білімге қолжетімділікті арттырғанымен, сонымен бірге жалған ақпарат, псевдоғылым және мифтік ойлаудың жаңа формаларының өрістеуіне жағдай жасады. Бұл құбылыс адамзат тарихындағы ежелгі мифос пен логос арасындағы қайшылықты жаңа деңгейде қайта тірілтті.

Антикалық дәуірде «мифос» әлемді символдар мен бейнелер арқылы түсіндіру тәсілін білдірсе, «логос» рационалды, логикалық ойлаудың бастауы ретінде философия мен ғылымның негізін қалады. Мифтік ойлау адамзат мәдениетінің алғашқы когнитивтік формасы болса, логос — танымның жүйелі, сындарлы, дәлелге сүйенген формасы. Алайда қазіргі заманда бұл екі тәсілдің арасындағы шекара қайта бұлыңғырлана бастады: ғылыми дәлел мен мифологиялық сенімнің арасына әлеуметтік медианың алгоритмдері мен эмоциялық дискурс араласты.

Соңғы жылдары әлемдік зерттеулерде «ақпараттық артықшылық» пен «пост-шындық» (post-truth) дәуірінің феномені жиі айтылады. Бұл кезеңде адамның ойлау жүйесі рационалды дәлелге емес, сенім, әсер және эмоцияға көбірек тәуелді. TikTok, Instagram, YouTube сияқты платформаларда тарайтын «жалған білім», «астрология», «энергия терапиясы» немесе «космикалық вибрациялар» секілді идеялар — ежелгі мифтің заманауи цифрлық нұсқалары іспеттес. Осылайша, әлеуметтік желілер логос кеңістігінен мифос кеңістігіне кері қозғалыс тудырып отыр.

Бұл мәселенің философиялық өзектілігі — адамның ақиқатқа қатынасы, рационалдылық пен сенімнің шекарасын түсінуде жатыр. Егер мифтік ойлау – дүниені бейсаналық, символдық деңгейде қабылдаудың тәсілі болса, логос – саналы, дәлелді түсіндірудің әдісі. Демек, бүгінгі қоғамдағы жалған білім феноменін зерттеу – ақиқат пен иллюзия, рационалдық пен сенім арасындағы антропологиялық және аксиологиялық тепе-теңдікті түсінудің кілті.

Философиялық тұрғыдан алғанда, бұл зерттеу білімнің онтологиясы мен эпистемологиясын, яғни «ақиқат не?» және «білудің негізі неде?» деген мәңгілік сұрақтарды қайта қарауға итермелейді. Әлеуметтік желілерде қалыптасқан «жалған білім» құбылысы ақиқат ұғымының өзі релятивтеніп, субъективті интерпретацияға айналғанын көрсетеді. Осы тұрғыдан алғанда, бұл зерттеу тек әлеуметтік құбылысты емес, заманауи адамның дүниетанымдық дағдарысын талдайды.

Зерттеудің маңыздылығы — философиялық логос ұғымын әлеуметтік шындық контекстінде қайта пайымдауда. Қазіргі заман адамын ақпарат қоқысынан ажыратып, сыни және логикалық ойлау мәдениетіне бейімдеу — гуманитарлық және философиялық білімнің басты миссиясына айналды. Сондықтан бұл тақырып ғылымның шекараларын, ақиқаттың табиғатын және қоғамдағы рационалдықтың құндылығын түсінуге бағытталған өзекті ізденіс болып табылады.

# data[].attributes.headline
Зерттеу сұрағы

# data[].attributes.body
Зерттеу сұрағы: Әлеуметтік желілерде тарайтын жалған ақпарат пен сенімдер адамдардың ойлауына және ақиқатты түсінуіне қалай әсер етеді?

Қосымша зерттеу сұрақтары:

Неліктен әлеуметтік желілерде жалған ақпарат тез тарайды?

Мифтік және сенімге негізделген ойлау неліктен қайта күшейді?

Адамдар неге дәлелденбеген ақпаратқа көбірек сенеді?

Зерттеу әдісі:

Анкеталық сауалнама (эмпирикалық әдіс) қолданылады.

– Сауалнама студенттер мен магистранттар арасында онлайн түрде жүргізіледі (Google Forms).

– Негізгі сұрақтар ақпаратты қабылдау, сенім мен дәлел арасындағы айырмашылық, фейк жаңалықтарды ажырату қабілеті, әлеуметтік желіде білімге сенім деңгейі сияқты бағыттарды қамтиды.

– Нәтижелер философиялық тұрғыда интерпретацияланып, «ақпараттық рационалдық», «таным мәдениеті» және «пост-ақиқат қоғам» ұғымдары арқылы талданады.

# data[].attributes.headline
Зерттеу мақсаты мен міндеттері

# data[].attributes.subject
Зерттеу мақсаты мен міндеттері

# data[].attributes.body
Мақсаты: әлеуметтік желілерде тарайтын жалған білім құбылысын философиялық тұрғыдан талдау арқылы мифос пен логос арасындағы танымдық шекараны айқындап, қазіргі ақпараттық қоғамдағы рационалдық дағдарыстың мәні мен себептерін анықтау.

Міндеттері:

«Мифос» пен «логос» ұғымдарының мағынасын ашу;

Ақпараттық қоғам мен «постшындық» дәуірінің ерекшеліктерін көрсету;

Әлеуметтік желілердегі жалған білім түрлерін мысалмен сипаттау;

Сенім мен логикалық ойлаудың айырмашылығын анықтау;

Жалған ақпаратпен күресудің жолдарын ұсыну.

# data[].attributes.headline
Қуанышқызы Динара

# data[].attributes.subject
Қуанышқызы Динара

# data[].attributes.body
Жаңа еуропалық ғылым XVII–XVIII ғасырларда пайда болып, адамзат ойының бағытын түбегейлі өзгертті. Бұрын адам дүниені сенім мен діни түсінік арқылы таныса, енді ақыл мен тәжірибеге сүйене бастады. Декарт, Бэкон, Ньютон сияқты ойшылдар табиғатты өлшеуге, бақылауға, дәлелдеуге болатын жүйе деп қарастырды. Осылайша ғылымның классикалық кезеңі қалыптасты. Бірақ бұл кезеңде адам мен рух арасындағы байланыс әлсіреді, себебі ғылым ақиқаттың тек материалдық жағын ғана мойындап, рухани мәнді елемей қойды. Уақыт өте келе адам рухани дағдарысқа тап болды – білім мен техника дамығанымен, адамзаттың ішкі әлемі әлсіреді.

Осындай жағдайда Шәкәрім Құдайбердіұлының «Үш анық» еңбегі жаңа еуропалық ғылымның ақылға табынған бағытына рухани жауап болды. Ол шындықтың тек тәжірибемен емес, жүрек пен сенім арқылы да танылатынын көрсетті. Ғарифолла Есімнің пікірінше, Шәкәрімнің «анық» ұғымы Батыстағы позитивистік философиядағы «дәлелденген шындық» түсінігіне ұқсас болғанымен, одан әлдеқайда терең. Егер Огюст Конттың позитивизмі «көріп, ұстап, тексерген ғана шын» десе, Шәкәрім анық шындықты адамның рухани тәжірибесімен де байланыстырады.

Шәкәрімнің бірінші анығы – Жаратушы білімі. Ол дүниенің бастауы бар, оны бір Түп Ие жаратқан дейді. Бұл ой бүгінгі заманда да өзекті. Қазіргі ғылым мен технология адам мүмкіндігін кеңейтіп, жасанды интеллект, ғарыш және генетика сияқты салаларды дамытты. Бірақ адам сол жетістіктердің мәнін ұмытып барады: техника адамға қызмет етуі керек, бірақ қазір адам техниканың қызметшісіне айналуда. Шәкәрімше айтқанда, бар нәрсенің түп себебі бар, ал сол себепті ұмытқан ғылым шынайы анық бола алмайды. Сондықтан ол Жаратушы заңдылығын мойындамайтын ғылымның жолы – толық ақиқат емес деп есептейді.

Екінші анық – жанның мәңгілігі. Шәкәрім адам жанын өлмейді, бір күйден екіншіге өтеді дейді. Бұл ой қазіргі қоғамда ерекше маңызға ие. Бүгінде адамдардың көбі өмірді тек материалдық тұрғыдан түсінеді: байлық, мансап, сұлулық – бәрі уақытша. Ал рухани тыныштық пен жан тазалығы назардан тыс қалып отыр. Осыдан депрессия, жалғыздық, күйзеліс сияқты заманауи дерттер пайда болуда. Егер адам өз жанының мәңгі екенін түсініп, ішкі әлемін тәрбиелесе, ол өмірге тереңірек мән берер еді. Шәкәрім айтқандай, адам өз жанының мәңгілігін сезінсе, өмірге басқа көзбен қарайды, өткінші дүниелерге байланбайды.

Үшінші анық – ұждан немесе ар білімі. Бұл адамды адам ететін ең басты қасиет. Ұждан үш негізден тұрады: әділет, мейірім және нысап. Осы үш қасиет болмаса, адамда рухани бағыт болмайды. Қазіргі заманда бұл мәселе өте өзекті. Әлеуметтік желілерде бірін-бірі сынап, кибербуллингке бару, қоғамдағы әділетсіздік пен мейірімнің азаюы – ұжданның әлсіреуінен. Ал ғылым мен техника ұжданнан ажырағанда, адам баласы өз күшін жоюға пайдаланады. Мысалы, экологиялық апаттар, соғыстар, ақпараттық манипуляциялар – бәрі ұждансыз дамудың салдары. Сондықтан Шәкәрімнің ойынша, нағыз адамгершілік ғылым мен ардың, ақыл мен сенімнің, білім мен рухтың бірлігінде ғана жүзеге асады.

Менің ойымша, «Үш анық» – тек өткеннің емес, қазіргі заманның да өмірлік жол картасы. Шәкәрім ғылымды жоққа шығармайды, бірақ оны рухани шектеумен толықтырады: ғылым табиғатты түсіндіреді, ал ұждан – адамды түсіндіреді. Ғылымсыз даму болмайды, бірақ ұждансыз ғылым – соқыр күш. Егер әр адам Шәкәрім айтқан үш анықты – Жаратушыға сенуді, жанның мәңгілігін және ұжданды – жүрегімен қабылдаса, қоғам әділетті, ғылым ізгілікті, ал өмір мағыналы болар еді. Ақиқат тек зертханада емес, адамның жүрегінде де өмір сүреді. Шәкәрімнің ілімі – осыны еске салатын мәңгілік бағдар.

# data[].attributes.body
Гипотеза:

Мифтік ойлау әлеуметтік желілерде жаңа формада қайта жанданып, логосқа негізделген сыншыл пайымдауды ығыстырады; бұл жағдай адам санасында ақиқат пен иллюзияның ара жігін ажыратуды қиындатады.

Зерттеу объектісі

Қазіргі ақпараттық қоғамдағы әлеуметтік желілер кеңістігі мен ондағы білім мен ақпарат алмасу процестері. Яғни зерттеу қазіргі қоғамдағы әлеуметтік желілердің адам санасына, ойлау формаларына және ақиқатқа қатынасына әсерін қарастырады.

Зерттеу пәні

Әлеуметтік желілер дәуірінде мифтік (мифос) және рационалды (логос) ойлау тәсілдерінің өзара ықпалы мен осы өзара әрекеттесу нәтижесінде пайда болатын жалған білім феномені.

Зерттеу сұрағы: Әлеуметтік желілер дәуірінде мифтік (мифос) және рационалды (логос) ойлау түрлерінің өзара байланысы жалған білім феноменінің қалыптасуына қалай әсер етеді?

Қосымша зерттеу сұрақтары:

1.      Қазіргі әлеуметтік желілерде мифологиялық ойлау қандай жаңа формаларда көрініс табады?

2.      Логосқа (рационалды танымға) негізделген сыншыл ойлау неге әлеуметтік желілерде әлсіз қабылданады?

3.      Жалған білімнің таралуы адамдардың дүниетанымына, қоғамдық пікірге және құндылық жүйесіне қалай ықпал етеді?

4.      Цифрлық мифтерді тану және сын тұрғысынан ажырату үшін қандай мәдени және философиялық құралдар қажет?

Зерттеу әдістері

Философиялық-герменевтикалық талдау

·         Мифос пен логос ұғымдарының тарихи-философиялық дамуын, олардың мәндік айырмашылығын түсіндіру үшін қолданылады

Социологиялық талдау элементтері

·         Адамдардың ақпаратқа сену деңгейі мен ақпаратты қабылдау ерекшеліктерін сипаттау мақсатында (сауалнама, пікірталдау материалдары, деректер талдауы негізінде).

# data[].attributes.attachment_link.title
Мифос пен логос ИНФО ГРАФИКА КІРІСПЕ

# data[].attributes.headline
Мишель Фуко - ХХ ғасыр

# data[].attributes.body
Мишель Фуко - ХХ ғасырдағы ең ерекше ойшылдардың бірі. Ол адамдардың өздері туралы түсінігіне, яғни «адам деген не?» деген сұраққа өзгеше қырынан қарады. Фуконың ең танымал еңбегі — «Слова и вещи». Бұл кітапта ол күтпеген ой айтады: «Адам — бұл мәңгі ұғым емес, ол бір кезде пайда болған және бір күні жоғалып кетуі мүмкін» дейді.

Бір қарағанда, бұл сөз оғаш естіледі. Бірақ Фуконың айтпағы басқа. Ол адам табиғаттан бөлініп, ерекше жаратылыс емес, керісінше, белгілі бір дәуірдің ойлау тәсілі мен мәдениетінің жемісі дейді. Мысалы, бұрын адамдар әлемді Құдай арқылы түсінді, кейін ғылым мен ақыл-ойдың күші арқылы таныды. Ал осы кезеңде адам өзін зерттеудің нысанына айналды: біз «адам деген кім?» деп өзімізді ғылым тұрғысынан талдай бастадық.

Фуконың ойынша, адам туралы білім — мәңгі ақиқат емес. Ол қоғам, тіл, мәдениет және уақытқа байланысты өзгереді. Егер бұл түсінік өзгерсе, «адам» ұғымының өзі де басқа мағынаға ие болады. Сондықтан ол «адам бір күні жоғалып кетеді» дегенде, физикалық тұрғыда емес, біздің оны түсіну тәсіліміз өзгеруі мүмкін дегенді айтады.

Бұл ой мені ойландырады. Расында да, әр дәуір адамды әртүрлі түсінеді. Бұрын адамды тек діни тұрғыда қараса, қазір ғылым мен технология оны басқа қырынан сипаттайды. Мүмкін, болашақта біз өзімізді мүлде басқа көзқараспен танитын шығармыз.

Фуконың ойы бізге кішіпейіл болуды үйретеді. Біз бәрін білеміз деп ойлаймыз, бірақ шын мәнінде біліміміз шектеулі. Әлем мен адам туралы түсінік уақыт өте өзгереді. Демек, бастысы — өзіңді және қоғамды үнемі қайта түсінуге, сұрақ қоюға үйрену.

# data[].attributes.attachment_link.title
Кассирер, Э.

# data[].attributes.headline
Ғылым туралы ойлағанда

# data[].attributes.body
Ғылым туралы ойлағанда көп адам оны үздіксіз алға жылжитын, әр күн сайын жаңа мәлімет қосылып отыратын сала деп түсінеді. Бірақ Томас Кун бұл көзқарасқа күмәнмен қарайды. Ол ғылым жай ғана білім жинау емес, керісінше ескі түсініктерді бұзып, жаңа бағыт тудыратын революцияларға толы үдеріс дейді.

Кунның ойынша, әр дәуірдің ғалымдары әлемді белгілі бір парадигма, яғни ортақ түсінік пен қағида арқылы зерттейді. Бұл – бәрінің ойы бір арнаға тоғысқан кезең. Бірақ уақыт өте келе бұл парадигма жаңа фактілерге сай келмей қалады. Сонда ғылым дағдарысқа түсіп, жаңа түсінік пайда болады. Бұл – ғылыми төңкеріс, яғни Кун айтқан «революция». Мұндай жағдай тарихта көп болған. Мысалы, адамдар мыңдаған жылдар бойы Жер ғаламның ортасында, Күн мен жұлдыздар оны айналып жүреді деп сенген. Бұл – Птолемейдің парадигмасы еді. Кейін Коперник келіп, бәрі керісінше: Жер Күнді айналады деді. Алғашында жұрт оны «қате» деп санады, бірақ кейін дәлелдер көбейіп, жаңа көзқарас қалыптасты. Бұл – нағыз ғылыми революцияның мысалы.

Қазіргі заманда да осындай өзгерістер болып жатыр. Мысалы, бұрын адам денсаулығы тек дәрі-дәрмек пен емханаға байланысты деп ойласақ, бүгін ғалымдар психологиялық күй мен өмір салты денсаулыққа тікелей әсер ететінін дәлелдеп отыр. «Барлық ауру жүйкеден» деген сөз енді жай мақал емес, ғылыми шындыққа айналды. Бұл да ескі көзқарастың жаңаруы – бір парадигманың екіншісіне ауысуы.

Тағы бір мысал – білім беру саласынан. Бұрын «жақсы оқу – көп жаттау» деп ойлайтынбыз. Ал қазір әлемде оқытудың жаңа парадигмасы қалыптасты: бастысы – ақпаратты есте сақтау емес, сын тұрғысынан ойлау мен шығармашылық қабілетті дамыту. Бұл да Кун айтқандай, бұрынғы жүйені бұзып, жаңасын қалыптастырған ғылыми бағыттың көрінісі.

Кунның ойы бізге ғылымның тірі, дамып тұратын құбылыс екенін түсіндіреді. Ғылым қателеспейді деп емес, ол өз қателіктерін мойындай білетіндіктен дамиды. Әрбір жаңа буын алдыңғы буынның көзқарасын қайта қарап, қажет болса, өзгертеді.

Бұдан шығатын қорытынды – ғылымның күші оның дәлелінде емес, өзін қайта ойлап таба алу қабілетінде. Ғалым болу – бәрін білу емес, керісінше, күмәндана білу. Өйткені жаңа идеялар көбіне күмәннан, сұрақ қоюдан туады.

# data[].attributes.attachment_link.title
Кіріспе.Т.Кун

# data[].attributes.headline
Жаңа еуропалық ғылым -

# data[].attributes.body
Жаңа еуропалық ғылым - адамзаттың табиғатты танудағы рационалды және тәжірибелік жолға бет бұрған кезеңі. Бұл дәуір қазіргі ғылыми парадигманың іргетасын қалаған, сондықтан философия мен ғылым тарихын түсіну үшін аса маңызды. Бұл дәуірдің ең ірі өкілдерінің бірі - Исаак Ньютон. Ол өз заманының ғылыми көзқарасын түбегейлі өзгертіп, әлемді түсінудің жаңа негізін қалады. Ньютонның басты жетістігі - табиғат құбылыстарын біртұтас заңдылықтарға бағындырып түсіндіруі болды. Оның “Табиғи философияның математикалық бастамалары” атты еңбегі бүкіл ғылымның бағытын анықтап берді. Ол алғаш рет аспан денелерінің қозғалысын да, жердегі денелердің қозғалысын да бір заңға - әмбебап тартылыс заңына біріктірді. Бұл идея адамзаттың дүниетанымында үлкен төңкеріс жасады.

Ньютон ғылымды тек бақылау мен тәжірибеге емес, сонымен қатар математикалық дәлдікке сүйенген жүйе ретінде қалыптастырды. Ол ғылымның мақсаты - табиғаттағы құбылыстардың себептерін іздеу емес, олардың заңдылықтарын анықтау деп санады. Осы көзқарас ғылымды философиялық пікірталастан бөліп, нақты эмпирикалық бағытқа бұрды.

Ньютонның ойынша, табиғат - Құдай жаратқан, бірақ өз заңдарымен жұмыс істейтін реттелген жүйе. Бұл түсінік ортағасырлық діни догмалардан алшақтап, ғылыми рационализмнің өркендеуіне жол ашты. Ньютоннан кейін ғылым тек білім саласы емес, әдіс пен таным мәдениетінің үлгісі ретінде қарастырыла бастады.

Осылайша, Ньютонның еңбегі жаңа еуропалық ғылымның мәнін айқын көрсетеді: адамзат табиғатты тануда ақыл мен тәжірибені біріктіріп, қазіргі заманғы ғылыми парадигманың негізін қалады.

# data[].attributes.headline
Дарвин ілімі және қазіргі заманғы биологияның дамуы

# data[].attributes.subject
Дарвин ілімі және қазіргі заманғы биологияның дамуы

# data[].attributes.body
Чарльз Дарвиннің эволюциялық идеялары адамзаттың дүниетанымында үлкен төңкеріс жасады. Оның “Түрлердің шығуы” еңбегі тіршіліктің дамуы мен өзгерісін түсіндіруде жаңа ғылыми бағыттың негізін қалады.

В. И. Фурсовтың “Дарвин — органикалық әлемнің дамуы туралы материалистік ілімнің негізін салушы” атты мақаласында Дарвиннің теориясы тарихи және философиялық тұрғыда қарастырылып, оның дінге қарсы ғылыми көзқарасы айқындалады. Автор Дарвинді табиғатты тарихи даму процесі ретінде түсіндіріп, ғылымды діни догмалардан азат еткен ғалым ретінде сипаттайды.

Ал Massaget.kz сайтындағы “Дарвин ілімі және қазіргі заманғы биологияның дамуы” мақаласында Дарвин идеяларының қазіргі генетика, экология және молекулалық биологиямен байланысы көрсетіледі. Онда табиғи сұрыпталу ұғымы бүгінгі ғылыми деректермен, мысалы ДНҚ мутациясы мен тұқым қуалаушылықпен ұштастырылады.

Екі еңбектің де мақсаты — Дарвин ілімінің мәнін ашу. Фурсов еңбегі тарихи-философиялық бағытта жазылса, Massaget.kz материалы қазіргі ғылыммен байланысын айқындайды.

Қорытындылай айтқанда, Дарвиннің эволюциялық теориясы ғылымды діни түсініктерден босатып, қазіргі заманғы биология мен экологияның негізін қалаған іргелі ілім болып қала береді.

(Фурсовтың мақаласы мен Massaget.kz редакциясы. (2022). Дарвин ілімі және қазіргі заманғы биологияның дамуы)

# data[].attributes.headline
Х.Л.Борхес..Вавилон кітапханасы

# data[].attributes.subject
Х.Л.Борхес..Вавилон кітапханасы

# data[].attributes.body
Хорхе Луис Борхестің «Вавилон кітапханасы» әңгімесі - шексіздік, хаос, таным және мағына мәселелерін зерттейтін метафизикалық туынды. Шығармада әлем кітапхана бейнесі арқылы сипатталады. Бұл кітапхана - шексіз кеңістік, онда барлық мүмкін кітаптар бар, бірақ сол кітаптардың мағынасын ұғу мүмкін емес.

Философиялық тұрғыдан алғанда, Борхес адамзаттың ақиқат пен білімге ұмтылысын, сонымен қатар білімнің шексіздігі мен шектеулілігі арасындағы парадоксты көрсетеді. Кітапхана -  Ғаламның, логос пен хаостың, яғни тәртіп пен бей-берекеттің символы.

Шығармадағы басты идеялардың бірі - онтологиялық және эпистемологиялық күмән. Егер барлық мүмкін мәтін бар болса, онда шындық деген ұғымның мәні қандай? Бұл сұрақ Борхестің скептицизмін және постструктуралистік ойлауға жақындығын көрсетеді.

«Вавилон кітапханасы» сондай-ақ адамның мәнін іздеу, құдайлық идея, тілдің шегі мәселелерін қозғайды. Кітапханашылардың «мағынасы бар кітапты» іздеуі - философиялық тұрғыдан ақиқатқа жету жолындағы адамзаттың мәңгі ізденісін бейнелейді.

Борхестің пайымдауынша, шексіздік - тек кеңістік не сан ұғымы емес, ол адам санасының, тілдің және болмыстың шексіз күрделілігі.

# data[].attributes.headline
М..Мамардашвили. Мен философияны қалай түсінемін

# data[].attributes.subject
М..Мамардашвили. Мен философияны қалай түсінемін

# data[].attributes.body
Мераб Мамардашвилидің «Мен философияны қалай түсінемін» атты еңбегінде ол философияны тек ғылым немесе теория ретінде емес, адамның ойлану мен өмір сүру тәсілі деп түсіндіреді. Оның айтуынша, философия дегеніміз - дайын білімді жаттап алу емес, керісінше, адамның өз санасымен жұмыс істеуі, өзін және өмірді түсінуге деген ұмтылысы.

Мамардашвили философияны ояну күйімен салыстырады. Көп адамдар өмірде автоматты түрде, ойланбастан өмір сүреді. Ал философия адамды сол күйден оятып, өзіне және әлемге басқа көзбен қарауға үйретеді. Ол «философ болу» дегенді - ойды бастан кешіру, яғни шын мәнінде ойлануға батыл болу деп түсіндіреді.

Философия - бұл әр адамның ішкі тәжірибесі мен жауапкершілігі. Адам өз санасын өзі қалыптастырып, өз ойының иесі болуы керек. Бұл ойлары арқылы Мамардашвили адам еркіндігі мен өмірдің мәні туралы экзистенциалистік көзқарасқа жақындайды. Ол үшін философия - өмірдің мәнін сырттан іздеу емес, оны өз ішіңнен табу процесі.

Тағы бір маңызды ойы - тіл мен ойдың байланысы. Мамардашвилидің пікірінше, адам неғұрлым терең ойланса, соғұрлым тілді де тереңірек қолданады. Тіл - ойлаудың құралы ғана емес, сол ойдың шегі де. Философия арқылы біз өз тілімізді де, өз ойымызды да кеңейтеміз. Ол философияны аяқталмайтын іс деп сипаттайды. Әр адам үшін философия әрқашан қайта басталады, себебі ойлау – тірі процесс. Философия дайын жауап бермейді, тек адамды сұрақ қоюға, ойлануға және өз өмірінің мәнін түсінуге жетелейді.

# data[].attributes.headline
Шәкәрім Құдайбердіұлы "Үш анық"

# data[].attributes.subject
Шәкәрім Құдайбердіұлы "Үш анық"

# data[].attributes.body
Шәкәрімнің "Үш анық" еңбегі – қазақ философиясындағы Түп Жаратушы (Онтология), Жан (Феноменология) және Ұждан (Этика) ұғымдарын жүйелейтін іргелі дүниетанымдық еңбек.

I. 🌟 Түп Жаратушы және Болмыстың Негізі (Онтология)

Шәкәрім бүкіл болмыстың түп негізі – Түп Жаратушы (Абсолют) екенін дәлелдейді.

• Абсолюттік Принцип: Жаратушы – білім, құдірет және шеберлік сипатына ие, себепсіз бар себеп принципін ұстанатын бастапқы күш.

• Жаралыс Механизмі: Ол дүниені тікелей жаратпаған, керісінше, барлық нәрсеге қажетті қуат пен қасиетті берген бастапқы ие (машина жасаушы мысалы).

• Ғылым мен Дін: Автор жаратушылық идеясын діни сеніммен қатар ғылыми ізденіспен үйлестіру қажеттігін меңзейді.

II. 💫 Жан Феномені және Үздіксіз Даму (Феноменология)

Жан – материямен қатар тұратын, бірақ одан жоғары дамитын бастау.

• Жанның Субстанциясы: Жан – дененің негізіндегі "қуатты дене" (сила вещества) ретінде сипатталады. Ол жойылмайды, тек түрленіп, өседі және өршиді.

• Дене мен Жан: Жан денеден денеге өсіп-өршиді. Жанның даму деңгейі дененің сапасына байланысты.

• Жанның Дифференциациясы: Жанның қасиеттері әр түрлі болып жіктеледі: сезімді жан (инстинкт), аңғарлық жан (сознание), ойлайтын жан (мысль), ақылды жан (ум).

• Эволюцияға Көзқарас: Шәкәрім Дарвиннің ұқсас түрлердің бірінен бірі тууын толық қабылдамайды. Оныңша, түрлер жаралыс себептерінің өлшеуіне қарай ұқсас/ұқсамаған болып тікелей жаралады. Дегенмен, жалпы түрлену жолын мойындайды.

• Өлгеннен Кейінгі Болмыс: Жан бұзылмайтын, үнемі жоғарылайтын субстанция болғандықтан, өлгеннен кейін жойылмай, түрленіп, келесі айналыста одан да жоғары қасиетке ие болады.

III. ✨ Ұждан (Совесть) және Этикалық Құндылық (Этика)

Ұждан – автордың этикалық жүйесінің өзегі, ол жанның мәңгілік әрі жоғарылауға ұмтылуына себепші.

• Ұжданның Құрамы: Ұждан – нысап, әділет, мейірім үшеуінің жиынтығы.

• Психологиялық Аспект: Ол – жанның тілегі, жоғарылауға ұмтылудың қажеттілігі.

• Экзистенциалдық Маңыздылығы: Ұждан бұл дүниелік пайда үшін емес, ең алдымен, соңғы өмір (өлгеннен кейінгі өмір) үшін қажет. Жанның мәңгілік сипатына сену – ұжданның қозғаушы күші.

• Атеистік Сын: Артқы өмірдің жоқтығын мойындау ұжданды тек көрініс үшін қажет етеді, бұл жағдайда жақсылық пен қиянаттың айырмасы азаяды.

Қорытынды

Шәкәрімнің "Үш анық" еңбегі – Жаратушы идеясы, жанның үздіксіз дамуы және осы екеуімен байланысты ұжданның этикалық маңыздылығы туралы синтетикалық философиялық жүйе ұсынады. Бұл жүйе адамды екі өмірде де жақсылықпен өмір сүруге бағыттайтын "мұсылман жолының" этикалық және онтологиялық негізі болып табылады.

# data[].attributes.body
Liubov Drotianko және әріптестерінің мақаласын оқып, мен мынадай ой түйдім: XX ғасырда ғылым тек объективті деректерді жинау мен теория құрудан асып, жаңа сипатқа ие болды. Олар бұл кезеңді «классикалық емес ғылым» немесе post‑non‑classical science деп атайды.

Мақалада негізгі тенденциялар былайша көрсетілген:

Ғылым мен технологияның бірігуі – бұрын бөлек зерттелетін салалар қазір кешенді жобаларда біріктіріледі.

Зерттеу бағдарламаларының күрделенуі – ғылым енді тек табиғатты зерттеу емес, қоғам мен мәдениет мәселелерін де қамтиды.

Цифрлық құралдардың рөлі – компьютерлік технологиялар, алгоритмдер және үлкен деректер ғылымның негізгі әдіснамасына кірді.

Ғылымның әлеуметтік мәні – зерттеулер тек теориялық емес, практикалық, әлеуметтік және мәдени құндылықтарды да қамтиды.

Мен үшін ең қызықты тұсы – ғылымның өз-өзіне де рефлексия жасауы: яғни зерттеу тек табиғатты бақылау емес, ғылымның өзі қалай дамып жатқанын түсіну маңызды болып отыр. Бұл классикалық ғылымға қарағанда әлдеқайда күрделі және динамикалық жүйе екен.

Қорытындылай келе, мақаладан түсінгенім: классикалық емес ғылым қоғамның, технологияның және адамның қатысуымен жаңа сипатқа ие болды, яғни ғылым тек рационалды білім көзі емес, әлеуметтік және практикалық процестердің бөлігі болып табылады. Бұл идеялар менің философиялық тақырыптағы түсінігімді кеңейтті, әсіресе релятивизм мен сыни рационализммен байланысты ойлағанда.

# data[].attributes.attachment_link.title
Post-non-classical science in the age of information of society  functional aspect

# data[].attributes.body
https://www.mindmeister.com/app/map/3854555880 1 апта

https://www.mindmeister.com/app/map/3854601359?m=focus 2 апта

# data[].attributes.attachment_link.title
Тұжырымдама карта 1-2 апта

# data[].attributes.headline
Ғылым дамуының

# data[].attributes.body
Ғылым дамуының логикасы мен заңдылықтары, ғылым функциялары

Ғылым – адамзат мәдениетінің ең жоғары рухани және интеллектуалды жетістігі. Ол табиғаттың, қоғам мен ойлаудың заңдылықтарын ашуға бағытталған жүйелі таным формасы болып табылады. Қазіргі кезеңде ғылым тек білім көзі ғана емес, сонымен қатар қоғамның әлеуметтік-экономикалық дамуының негізгі қозғаушы күші ретінде маңызды рөл атқарады. Ғылымның дамуы адамзат өркениетінің прогресін қамтамасыз етеді және адам өмірінің барлық саласына әсер етеді.

Ғылым дамуы – үздіксіз әрі күрделі процесс. Ол тарихи тұрғыдан екі бағытта жүреді: интеграция және дифференциация. Дифференциация – ғылымның жеке салаларға бөлінуі, яғни білімнің тереңдей түсуі. Интеграция – керісінше, ғылымдардың өзара бірігіп, пәнаралық байланыстар арқылы жаңа бағыттардың пайда болуы. Мысалы, биология мен химияның тоғысуынан биохимия, ал физика мен астрономияның бірігуінен астрофизика сияқты жаңа ғылымдар туындайды.

Ғылым дамуының логикасын зерттеуде американдық философ және тарихшы Томас Кунның ғылыми революциялар теориясы ерекше орын алады. Ол өзінің «Ғылыми революциялардың құрылымы» атты еңбегінде ғылым біртіндеп жиналатын білім емес, керісінше, парадигмалардың ауысуы арқылы дамитын жүйе деп тұжырымдады.

Кунның пікірінше, ғылым дамуы үш негізгі кезеңнен өтеді:
біріншісі – қалыпты ғылым кезеңі, мұнда ғалымдар белгілі бір парадигма аясында жұмыс істейді;
екіншісі – дағдарыс кезеңі, яғни бұрынғы теориялар жаңа фактілерді түсіндіре алмайтын сәт;
үшіншісі – ғылыми революция кезеңі, бұл кезде жаңа парадигма пайда болып, ескі көзқарасты алмастырады.
Осылайша, ғылымның дамуы үздіксіз эволюция түрінде емес, революциялық секірістер арқылы жүзеге асады.

Ғылым дамуының маңызды заңдылықтарының бірі – танымның тереңдеуі және әдістердің жетілуі. Ғылыми зерттеулер әдетте екі деңгейде жүзеге асады:
біріншісі – эмпирикалық деңгей, яғни бақылау, тәжірибе, өлшеу сияқты нақты деректер жинауға бағытталған;
екіншісі – теориялық деңгей, мұнда жиналған деректер талданып, жалпыланып, заңдар мен теориялар жасалады.

Сонымен қатар, ғылымда верификация (тексеру) және фальсификация (жалғандығын дәлелдеу) әдістері қолданылады. Бұл тәсілдер ғылыми тұжырымдардың объективтілігін қамтамасыз етеді және жалған теорияларды жоққа шығаруға мүмкіндік береді.

Ғылым дамуының тағы бір маңызды ерекшелігі – оның жүйелілігі мен өзара байланысы. Әрбір жаңа ғылыми жаңалық бұрынғы білімдерге сүйенеді, бірақ оларды толықтырып, кейде түбегейлі өзгертеді. Осы тұрғыдан алғанда, ғылым дамуының логикасы үздіксіз байланыс пен сабақтастық қағидасына негізделген.

Ғылымның қоғамдағы орны мен мәнін оның атқаратын функциялары арқылы анықтауға болады. Негізгі функцияларының бірі – танымдық функция, яғни табиғат пен қоғамның заңдылықтарын зерттеу арқылы жаңа білім алу. Екіншісі – практикалық функция, бұл ғылыми білімнің техникалық, медициналық, экономикалық және әлеуметтік салаларда қолданылуы. Үшіншісі – болжамдық функция, ол болашақтағы құбылыстарды, процестерді ғылыми тұрғыда болжауға мүмкіндік береді. Төртіншісі – мәдени-ағартушылық функция, ғылым адамның дүниетанымын кеңейтіп, рухани мәдениетін байытады. Ал бесінші – әлеуметтік функция, ол қоғамдағы инновациялық даму мен прогрестің негізгі факторына айналады. Осы функциялардың барлығы бірге ғылымды адамзат өркениетінің қозғаушы күші етеді.

Ғылымның даму тарихына көз жүгіртсек, оны төрт негізгі кезеңге бөлуге болады.
Бірінші кезең – ежелгі ғылым, бұл дәуірде адамдар табиғатты бақылау арқылы тәжірибелік білім жинақтады (мысалы, Египет пен Грекиядағы алғашқы математика мен астрономия).

Екінші кезең – классикалық ғылым, XVII–XVIII ғасырларда Ньютонның механикасы мен Декарттың рационализміне негізделді.

Үшінші кезең – классикалық емес ғылым, XX ғасырдың басында салыстырмалылық пен кванттық теориялар пайда болып, дүниенің физикалық бейнесі түбегейлі өзгерді.

Төртінші кезең – постклассикалық ғылым, бұл қазіргі замандағы жүйелік, синергетикалық және ақпараттық көзқарастардың қалыптасуымен сипатталады.

Ғылымның дамуы – адамзаттың интеллектуалды эволюциясының айқын көрінісі. Ол тек білім жинақтаумен шектелмей, қоғамды өзгертетін күшке айналды. Ғылымның логикасы мен заңдылықтарын түсіну арқылы біз адамзат өркениетінің даму бағытын айқындай аламыз.

Қорытындылай келе, ғылым – адамзаттың өзін және әлемді тануға бағытталған ең ұлы интеллектуалды әрекет. Ол адам өмірін жеңілдетіп қана қоймай, ойлау мәдениетін қалыптастырады, адамзаттың рухани және материалдық дамуын қамтамасыз етеді. Ғылым – бұл адамзат өркениетінің болашағы мен дамуының кепілі.

# data[].attributes.attachment_link.title
Тақырып 3. Ғылым дамуының логикасы мен заңдылықтары, ғылым функциялары

# data[].attributes.attachment_link.title
Тақырып 4. Ғылыми білімнің генезисі. Ежелгі әлемдегі ғылым

# data[].attributes.headline
Ғылыми танымның құрылымы мен деңгейлері

# data[].attributes.subject
Ғылыми танымның құрылымы мен деңгейлері

# data[].attributes.body
Бұл мақала ғылыми теориялардың құрылымын үш философиялық көзқарас арқылы қарастырады: синтаксистік, семантикалық және прагматикалық. Теориялар әлемді түсінуімізде маңызды рөл атқарады, себебі олар құбылыстарды түсіндіреді, болжауға мүмкіндік береді және практикалық қолдануға жарамды.

Синтаксистік көзқарас:

Бұл көзқарас бойынша теория – логикалық түрде ұйымдастырылған сөйлемдер мен ережелер жүйесі.

Ғылыми білімді формальды тұрғыда көрсетуге және оны логикалық заңдылықтар арқылы түсіндіруге мүмкіндік береді.

Негізгі назар құрылым мен тәртіпке, сөйлемдердің бір-бірімен байланысына аударылады.

Семантикалық көзқарас:

Теорияларды тек сөйлемдер емес, модельдер жиынтығы ретінде қарастырады.

Мұнда бастысы – теорияның шындыққа сәйкестігі, яғни құбылыстарды қалай сипаттайтыны мен көрсететіні.

Бұл тәсіл зерттеушілерге теорияны нақты әлемде қалай қолдануға болатынын түсінуге көмектеседі.

Прагматикалық көзқарас:

Теорияларды тек формальды құрылым ретінде емес, практикалық контекстте қарастырады.

Ғылыми тәжірибелер, болжамдар, модельдеу әдістері және зерттеушілердің практикалық әрекеттері де маңызды.

Осы көзқарас теорияның реалды ғылымдағы қолданылуын, ғылыми әрекеттер мен мақсаттарға сәйкес дамуын көрсетеді.

Қорытынды :
Бұл мақаланы оқып, мен ғылыми теориялардың көпқабатты құрылымын түсіндім. Синтаксистік және семантикалық көзқарастар теорияның формальді аспектілеріне көңіл бөлсе, прагматикалық көзқарас теорияның нақты әлемде қолданылатынын еске салады. Ғылыми білімнің құрылымы күрделі және қабат-қабат болып келеді, оны түсіну үшін тек формулалар мен модельдерге ғана назар аудармай, тәжірибелік қолдануын да қарастыру қажет.

# data[].attributes.attachment_link.title
The Structure of Scientific Theories (Stanford Encyclopedia of Philosophy)

# data[].attributes.attachment_link.description
In philosophy, three families of perspectives on scientific theory are
operative: the Syntactic View, the Semantic View,
and the Pragmatic View. Savage distills these philosophical
perspectives thus:

# data[].attributes.headline
5-6 апта Динара

# data[].attributes.subject
5-6 апта Динара

# data[].attributes.body
көрінбей қалуы мүмкін сол себепті астына ссылка қойып кетемін. ПДФ форматында көшіре алмадым себебі платформа ақылы болды.

5 апта тұжырымдама картасы https://www.mindmeister.com/app/map/3859412596

6 апта тұжырымдама картасы https://www.mindmeister.com/app/map/3859670225?m=focus

# data[].attributes.headline
Томас Кунның «Қалыпты ғылымның табиғаты»

# data[].attributes.subject
Томас Кунның «Қалыпты ғылымның табиғаты»

# data[].attributes.body
Томас Кунның «Қалыпты ғылымның табиғаты» еңбегін оқығанда мен ғылымға деген көзқарасымның өзгергенін байқадым. Бұған дейін ғылым дегеніміз — тек жаңа нәрсені ашу, фактілер табу деп ойласам, Кун оны басқаша түсіндіреді. Ол «қалыпты ғылым» деген ұғымды енгізіп, ғалымдардың көпшілігі жаңа теория ойлап табумен емес, бар теорияның аясында жұмыс істейтінін айтады. Яғни, ғылым көбінесепарадигмамен жұмыс істейді.

Қазіргі заманда да дәл осындай жағдай байқалады. Көптеген ғалымдар, мұғалімдер немесе сарапшылар өз саласында бұрыннан қалыптасқан әдістермен жұмыс істейді. Бірақ уақыт өзгеріп жатыр — жаңа технологиялар, жасанды интеллект, экология, адам мен қоғам арасындағы қатынас бәрі де жаңа көзқарасты талап етеді. Сол себепті біз кейде ескі тәсілдермен жаңа мәселелерді шеше алмаймыз. Кунның айтуынша, дәл осындай сәттерде ғылым «дағдарысқа» түседі және жаңа ойлау жүйесі — жаңа парадигма қажет болады.

Меніңше, қазіргі қоғамда ең үлкен мәселе — білім мен ғылымның өмірмен байланысының әлсіреуі. Көп адам ақпаратты жай жаттап алады, бірақ оны шынайы өмірде қолдана алмайды. Ал Кунның еңбегі бізге ғылыми ойлаудың не екенін түсінуге көмектеседі: ғылым — дайын жауап емес, ойлану мен сұрақ қоя білу қабілеті.

Сонымен қатар, мен Кунмен кейбір жерлерде толық келіспеймін. Ол қалыпты ғылымды тек «парадигмаға бағынған», жаңалық тумайтын кезең ретінде көрсетеді. Бірақ менің ойымша, ғылымда жаңа идеялар тіпті осы қалыпты жағдайда да пайда болуы мүмкін. Мысалы, бүгінде көптеген жаңалықтар — жасанды интеллект, биология мен физика арасындағы жаңа зерттеулер — бұрынғы теорияның өзінен туындап отыр. Демек, қалыпты ғылымның өз ішінде де шығармашылық бар.

Тағы бір келіспейтін тұсым — Кун ғылымды көбінесе парадигмалар мен құрылым тұрғысынан сипаттайды, ал ғалымның адам ретіндегі рөлі, оның еркін ойы мен интуициясы аз айтылады. Ал шын мәнінде, кез келген ғылымның дамуы — жеке тұлғалардың батылдығы мен шығармашылығына байланысты.

Бұл шығарманың мен үшін маңызы — ол ғылымға тек ережелер мен фактілер жиынтығы ретінде емес, тірі, дамитын, өзгеретін процесс ретінде қарауға үйретті. Кун айтқандай, ғылым тек логикалық дәлел емес, ол адамдардың дүниені көру тәсілінің өзгеруі. Ал мен үшін магистрант ретінде ең басты сабақ — сол өзгерістерді байқап, өзім де жаңа көзқарас қалыптастыру.

Қазіргі заманның ғылымы мен қоғамы да дәл осындай кезеңде тұр: ескі парадигмалар әлі күшінде, бірақ жаңа ойлау қажет. Сондықтан бұл шығарма маған тек теориялық емес, өмірлік ой салған еңбек болды — ғылымға, өз ісіме және әлемге жаңаша қарауға итермелейді

# data[].attributes.attachment_link.title
Т.Кун. Қалыпты ғылымның табиғаты

# data[].attributes.headline
Карл Поппер:

# data[].attributes.body
Карл Поппер: «Біз бір ғана әлемде өмір сүрмейміз. Біз үш түрлі, бірақ өзара байланысты әлемнің бөлігі боламыз».

Адамзат дамуының мәнін түсіндіруде Карл Поппердің «Үш әлем» теориясы ерекше орын алады. Бұл теория арқылы философ білімнің, сананың және мәдениеттің өзара байланысын терең ашып көрсетеді. Физикалық әлем – біздің өмір сүретін ортамыз болса, субъективті әлем – сол ортаны түсініп, бағалайтын адамның ішкі дүниесі. Ал үшінші әлем – адам ақыл-ойының жемісі, яғни мәдениет, ғылым мен өнер әлемі.

Менің ойымша, Поппердің бұл идеясы адамның ерекше табиғатын айқындайды: адам – табиғаттың бір бөлігі ғана емес, сонымен бірге оны танып, өзгерте алатын рухани күш иесі. Адамның жасаған идеясы мен еңбегі өзінен кейін де өмір сүріп, қоғамның дамуына ықпал етеді. Демек, Поппер айтқандай, адамның мәні – оның ойында, ал ой – мәңгілікке айнала алатын күш.

# data[].attributes.attachment_link.title
эссе Аманкулова

# data[].attributes.attachment_link.title
Қуанышқызы Динара пайымдау ойы. docx

# data[].attributes.attachment_link.title
Жетпісәлі Гүлсая ф

# data[].attributes.headline
МӨЖ 7-8 апта 

# data[].attributes.subject
МӨЖ 7-8 апта 

# data[].attributes.body
https://www.mindmeister.com/app/map/3860367270

https://mm.tt/map/3860189946?t=jxqqPajSFc

# data[].attributes.headline
Қуанышқызы Динара топт

# data[].attributes.body
Қуанышқызы Динара топтық жұмыс бойынша проектінің өзектілігі мен әдеби шолу негізінде Мифос пен логос философиясындағы Канттің идеяларына тоқталды.

# data[].attributes.attachment_link.title
Қуанышқызы Динара 3 тапсырма 

# data[].attributes.body
Макс Вебер өзінің эссесінде ғылыми қызметтің мәні мен заманауи қоғамдағы ғалымның рөлін қарастырады. Ол ғылыми жолдың екіжақтылығын атап көрсетеді: бір жағынан, бұл — шындықты зерттеуге деген ішкі құштарлық; екінші жағынан, бұл — кәсіп, яғни тәртіп, дәл әдістемелік жұмыс пен жеке уақыт пен жайлылықтан бас тартуды талап ететін іс.

Вебер «кәсіп ретінде шақыру» идеясын қоғамның рационализациясы контекстінде түсіндіреді: ғылыми жұмыс шындыққа адалдықты, объективтілікті және субъективті қалаулардан бас тартуды талап етеді.

Философиялық тұрғыдан Вебер ғылымды ақыл мен ерік этикалық тәртібі деп сипаттайды, мұнда адамның құндылығы сыртқы марапаттарда емес, шындыққа адалдығында анықталады. Ғылым, Вебердің пікірінше, тек кәсіп емес — бұл адамнан ішкі тұтастықты, өзіне және шындыққа адалдықты талап ететін өмір сүру формасы.

# data[].attributes.attachment_link.title
Макс Вебер «Наука как призвание и профессия» [Аудиокнига]

# data[].attributes.headline
Уоррен Шмаус және Макс Вебер

# data[].attributes.subject
Уоррен Шмаус және Макс Вебер

# data[].attributes.body
Вебердің «Ғылым кәсіп және мамандық ретінде» еңбегі мен Уоррен Шмаустың «Құндылықтан ада болу: Вебердің “Ғылым – мамандық ретінде” еңбегіндегі негізгі тезис». Уоррен Шмаус құндылықтық бейтараптық қағидасының – мәнін жаңаша қырынан талдайды. Вебер ғылымның негізгі міндеті фактілерді түсіндіру екенін, ал ғалым өз пікіріне жеке саяси немесе моральдық бағасын араластырмай, шынайы объективтілікке ұмтылуы тиіс екенін айтқан.

Schmaus осы идеяны қазіргі ғылым жағдайында өзекті деп көрсетеді. Бүгінде ғалымдар жиі қоғамға әсер ететін пікірталастарға қатысады, сондықтан зерттеу нәтижелері субъективті көзқараспен бұрмаланбауы үшін Вебер айтқан әдіснамалық адалдық бұрынғыдан да маңызды.

Осылайша, Schmaus Вебердің ғылымды «таза ақиқатқа бағытталған қызмет» ретінде түсінген көзқарасының әлі де маңызын сақтап отырғанын көрсетеді. Ғалымның құндылықтан тысқары болуы – ғылымның сенімділігі мен беделінің басты шарты.

Шмаус Вебер идеясын жаңаша интерпретациялай отырып, бірнеше маңызды тұжырым жасайды:

1. Құндылықтық бейтараптық идеалы толық жетілмегенімен, оны ұстану – ғылыми адалдықтың кепілі.

2. Ғылым құндылықтан толық бос емес, себебі зерттеу тақырыбының өзі қоғамдағы құндылықтарға тәуелді.

3. Бірақ ғылыми дәлелдемелер әрқашан объективті болуы тиіс – бұл Вебердің негізгі талабы.

Осылайша, Шмаус Веберді сынға алмайды, керісінше оның концепциясын қазіргі ғылымның этикалық және методологиялық мәселелерімен байланыстырады.

# data[].attributes.headline
Аманкулова Балжан. Әде

# data[].attributes.body
Аманкулова Балжан. Әдебиеттік шолу

1.1  Мифос және логос ұғымдарының антикалық бастаулары

2.3 Логос пен сыншыл ойлаудың әлсіреуі

# data[].attributes.attachment_link.title
1.1 және 2.3 әдебиеттік шолу Балжан

# data[].attributes.headline
Наука как призвание и профессия. Макс Вебер

# data[].attributes.subject
Наука как призвание и профессия. Макс Вебер

# data[].attributes.body
Макс Вебер ғылымды тек жұмыс қана емес, өмір салты ретінде қарастырады. Ғалым тек сол бағытқа беріліп, нақты мамандану арқылы нәтижеге жетеді. Құмарлық пен шабыт маңызды, бірақ табысты нәтиже тек жүйелі еңбекпен келеді.

Вебер жастар арасында танымал «тұлға» мен «тәжірибе» идеяларын сынайды: ғылымда тек өзін көрсетуге тырысқан адам табысты болмайды. Ғылымда әр жаңа зерттеу бұрынғыны толықтырып, жаңа сұрақтар тудырады. Өнерде керісінше, шедевр ешқашан ескірмейді.

Ғылым өмірлік сұрақтарға жауап бермейді, бірақ дүниені түсінуге, фактілерді талдауға көмектеседі. Ұстаз студентке жеке саяси көзқарасын таңуға болмайды; ғылым құндылықтар арасындағы күресті шешпейді, тек таңдауды түсінуге және салдарын бағалауға мүмкіндік береді.

Қорытындылай келе ғылым – жүйелі, тәртіппен жүргізілетін кәсіп, адалдық пен табандылықты қажет етеді, бірақ өмірлік мағына немесе құтқару сыйламайды.

# data[].attributes.headline
Жетпісәлі Гүлсая. Жоба

# data[].attributes.body
Жетпісәлі Гүлсая. Жоба бойынша топтық жұмыс.

# data[].attributes.body
2.1 Мифос пен логосқа қатысты мақалаларға әдеби шолу

# data[].attributes.headline
Менің бүгінгі түсіндір

# data[].attributes.body
Менің бүгінгі түсіндіргім келетін нәрсе — “дүниеге көзқарас” деген ұғым. Шын айтсам, бастапқыда бұл сөз күрделі сияқты көрінді, бірақ тақырыпты оқып шыққаннан кейін, бұл — адамның әлемге қалай қарайтыны, жалпы өмірді қалай түсінетінін көрсететін қарапайым нәрсе екеніне көзім жетті.

Мен дүниеге көзқарасты үш қырдан тұратын карта деп елестетемін.

Бірінші қыры — онтологиялық көзқарас. Бұл – жай ғана “әлем қандай?” деген сұрақ. Мысалы: біз заттың неге жерге құлайтынын ойлаймыз, күн неге шығады, неге түн болады, табиғатта бәрі қандай заңмен жұмыс істейді. Тағы да бір мысал, кішкентай бала “неге аспан көк?” деп сұрайды ғой – сол сұрақтың өзі онтологияға жатады. Яғни бұл жерде біз әлемнің құрылымын түсінуге тырысамыз.

Екінші қыры — гносеологиялық көзқарас. Бұны мен “әлемді қалай білеміз?” деген сұрақпен түсінемін. Бір нәрсені көзбен көреміз, екінші нәрсені естиміз, ал кейбір нәрселерді мүлде сезе алмаймыз, себебі оны тек эксперимент арқылы ғана білеміз. Мысалы: ауаның бар екенін көрмейміз, бірақ оның қысымын өлшей аламыз. Немесе атомды ешкім көрмейді, бірақ біз оның бар екенін білеміз. Яғни бұл — білімге қалай жететініміз туралы бөлік.

Үшінші қыры — аксилологиялық көзқарас, яғни “мен үшін не маңызды?” деген сұрақ. Шынымды айтсам, бұл бөлігі мені қатты ойландырды. Себебі адамдардың құндылықтары әртүрлі болғандықтан, олар әлемді де әртүрлі көреді. Біреу ақшаға мән береді, біреу ғылымға, біреу еркіндікке, біреу отбасыға. Мысалы ретінде, бір адам жұмыссыз қалса, оны трагедия деп қабылдауы мүмкін, ал екінші адам оны жаңа мүмкіндіктің бастамасы деп көреді. Неге? Себебі құндылықтары басқа.

Мен осы үш бөлікті түсінгенде, дүниеге көзқарас деген — адамның ішкі фильтрі сияқты екеніне көзім жетті. Әр нәрсені біз осы үш қыр арқылы қабылдаймыз, түсіндіреміз және бағалаймыз.

Осыдан кейін ғылыми дүниенің бейнесіне келетін болсақ, мен мұны “әлемді дәлел арқылы түсіндіру” деп түсіндім. Бұрын адамдар көп нәрсені мифпен түсіндірген. Мысалы, найзағайды құдайдың ашуы деп ойлаған. Ал қазір біз оның не екенін нақты айта аламыз. Неге? Себебі ғылым бақылауға, дәлелге және тексеруге сүйенеді. Маған ең қызығы — ғылыми дүниенің бейнесі ешқашан тоқтап қалмайды. Мысалы: Ньютонның заңдарын бәріміз оқыдық, олар әлі де дұрыс. Бірақ кейін Эйнштейн келіп, “уақыт өзгеруі мүмкін” деді. Бұл бұрынғы көзқарасты өзгертті. Яғни ғылым үнемі дамып, толығып отырады.

Қорытындылайтын болсам, дүниеге көзқарас — бұл әр адамның өмірге қандай көзқараспен қарайтынын көрсететін ішкі жүйе. Ал ғылыми дүниенің бейнесі — осы көзқарастың ең дәлелденген, ең сенімді деңгейі.

# data[].attributes.attachment_link.title
Сауалнама сұрақтары

# data[].attributes.headline
Эйнштейннің құпиясы немесе көрінбейтін адам аңыз емес 

# data[].attributes.subject
Эйнштейннің құпиясы немесе көрінбейтін адам аңыз емес 

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Тұрсынбек Раушанұлы

# data[].attributes.attachment_link.title
Эйнштейннің құпиясы немесе көрінбейтін адам аңыз емес | 02.08.18

# data[].attributes.attachment_link.description
Альберттің айтуынша, бұл жаңалық адамдарға тек жамандық пен апат алып келетін болған

# data[].attributes.headline
Презентациядағы берілген ақпараттардан түйгенім

# data[].attributes.subject
Презентациядағы берілген ақпараттардан түйгенім

# data[].attributes.body
Осы аптадағы тақырып мен үшін ғылымның қалай дамитынын ғана емес, оның неге бұлай өзгеретінін түсінуге үлкен мүмкіндік берді. Презентациядағы материалдардан байқағаным – ғылым ешқашан тұрақты күйде тұрмайды. Әр кезеңде жаңа сұрақтар туындайды, сол сұрақтарға жауап іздеу барысында бұрынғы түсініктер қайта қаралып, жаңа бағыттар қалыптасады.

Маған әсіресе ғылыми революциялардың логикасы туралы айтылған тұжырым қатты әсер етті. Жаңа теория бұрынғы білімді «жойып тастамайды». Керісінше, бұрынғы көзқарастың дұрыс жақтарын сақтап, оны кеңейтіп, жаңаша мән береді. Қазіргі зерттеу тәжірибемде біз де үнемі «ескі парадигма → жаңа парадигма» қатынасымен жұмыс істейміз. Ғылым бір сәтте секіріп дамымайды, ол жылдар бойы жинақталған білімнің ішінен жаңа мағына жасап шығарады — бұл ойды презентация жақсы көрсеткен.

Сонымен қатар ғылым дамуының қарқынының үдемелі екендігі ерекше назар аудартты. Бұрын теориялық өзгерістердің арасындағы уақыт өте ұзақ болса, қазіргі заманда жаңа көзқарастар да, жаңа технологиялар да әлдеқайда жылдам пайда болады. Бұл құбылыс бүгінгі қоғамның динамикасымен толық сәйкеседі. Әлеуметтану саласында да теориялардың жиі жаңарып, тез сыналып, қайта қаралып отыратыны осы жалпы ғылыми үрдістің бір бөлігі деп ойлаймын.

Менің негізгі түйгенім – ғылымның дамуы үздіксіздік пен үзілістік үйлесімінен тұрады. Бір жағынан, жаңа идеялар революциялық түрде пайда болуы мүмкін; екінші жағынан, олар өткен еңбектердің үстіне құрылып, белгілі бір сабақтастықты сақтайды. Әлеуметтанушы ретінде бұл маған бұрынғы теорияларды жоққа шығару емес, оларды заман контекстінде қайта түсіндірудің маңызды екенін көрсетті. Ғылыми дамудың дәл осы диалектикалық табиғаты маған ғылымды тірі, өзгермелі, ізденістен тұратын процесс ретінде қабылдауға көмектесті.

# data[].attributes.headline
Ғылымның философиялық негіздері және әлемнің ғылыми көрінісі

# data[].attributes.subject
Ғылымның философиялық негіздері және әлемнің ғылыми көрінісі

# data[].attributes.body
«The Being of Science in Al-Fārābī’s Philosophy» атты еңбекті оқығанда, автор ғылымды Фараби дүниетанымы арқылы түсіндіреді. Мақалада ғылым — тек білім жинақтау емес, адамның әлемді танудағы ішкі тәртібі мен логикалық құрылымға сүйенген рухани-интеллектуалды әрекеті екені көрсетілген.

Фараби ғылымның негізінде дұрыс ойлау, дәлел, жүйелілік жатқанын айтады. Ғылыми таным адамның әлемді түсінуі үшін арнайы әдістерді қолданатынын, шындыққа тек ақыл мен дәлел арқылы жақындайтынын көрсетеді.

Жалпы, мақала ғылымның философиялық мәнін тереңірек ашып береді: ғылым — болмыстың реттелуін ұғынудың ерекше жолы, ал ғылыми дүниетаным осы реттелудің ішкі заңдылықтарын анықтауға бағытталған.

# data[].attributes.headline
Ғылымның дамуы және ғылыми революциялар

# data[].attributes.subject
Ғылымның дамуы және ғылыми революциялар

# data[].attributes.body
Ғылым шамамен 2,5 мың жыл бойы дамып келеді. Ол адамның дүниетану процесінің және білмегенді үйренуге бағытталған практикалық әрекетінің нәтижесі. Ғылымның дамуы үшін материалдық өндіріс деңгейінің өсуі, қоғамдық қатынастардың өзгеруі және ғылыми еңбекпен айналысатын адамдар тобы қажет болды. Ғылыми революция — ғылымның фактілер, заңдылықтар, теориялар мен дүниенің ғылыми көрінісіндегі түбегейлі өзгеріс.

Негізгі ғылыми революциялар үш кезеңге бөлінеді. Бірінші революция (б.з.д. VI–IV ғ.) натурфилософияның пайда болуымен сипатталады. Екінші революция (XVI–XVIII ғ., классикалық жаратылыстану) геоцентрлік түсініктен гелиоцентрлікке өтуімен ерекшеленді, ғылым математика тілімен "сөйлей" бастады, экспериментальды әдіс күшейді және антикалық космос түсініктері жоққа шығарылды. Үшінші революция (XIX–XX ғ.) физикадағы атом құрылысы мен радиоактивтік құбылыстардың ашылуымен Ньютонның механикалық көрінісіне қатты әсер етті.

Ғылыми революциялар арасындағы уақыт қысқара отырып, ғылым дамуының жылдамдағанын көрсетеді: алғашқы екі революция арасы – 2000 жыл, кейінгісі – 200 жыл, одан кейін 100 жылға жетпейді. Жаңа теориялар ескі теорияның дұрыс жақтарын пайдалана отырып дамиды, ал ескі мен жаңаның, революция мен эволюцияның бірлігі ғылымдағы үздіксіздік пен үзілістікті көрсетеді.

# data[].attributes.headline
Қалдыбаева Жаннұр

# data[].attributes.subject
Қалдыбаева Жаннұр

# data[].attributes.body
1 курс магистранты. Мамандық: әлеуметтану

# data[].attributes.headline
Томас Кунның «Ғылыми р

# data[].attributes.body
Томас Кунның «Ғылыми революциялардың құрылымы» еңбегі ғылымның дамуын түсіндіруде түбегейлі жаңа бағыт ұсынған теориялық трактат болып саналады. Кун ғылым тарихын үздіксіз, сызықтық, жинақталмалы прогресс ретінде қарастыратын дәстүрлі позитивистік түсінікті сынға алып, оның орнына ғылым дамуын циклдік, секірмелі, әлеуметтік шартталған процесс ретінде қарастырады. Кітаптағы ең негізгі ұғым - «парадигма». Кун парадигманы тек теория ретінде емес, ғылыми қауымдастықтың қабылдаған құндылықтары, зерттеу әдістері, стандарттары, модельдері, тілдік құрылымдары және «әлемді көру» тәсілдерінің жиынтығы деп сипаттайды. Демек, парадигма - ғылымдағы «әлеуметтік келісім» тәрізді, ол белгілі бір кезеңде ғалымдардың зерттеуін бағыттайтын интеллектуалдық және мәдени рамка. Кун ғылым дамуын үш негізгі кезең арқылы түсіндіреді: «ғылымға дейінгі» (pre-paradigm), «нормальды ғылым» және «ғылыми революция». Ғылымға дейінгі кезеңде бір ортақ парадигма жоқ, түрлі мектептер бәсекелеседі және ортақ әдіснама қалыптаспайды. Нормальды ғылым кезеңінде ғылыми қауымдастық бір парадигмаға бірігеді. Нормальды ғылымның мәні - жаңа теориялар ойлап табу емес, осы парадигма аясында «пазл шешу»: яғни, зерттеу нақты ережелер мен үлгілерге бағынады, сұрақтар да, жауаптардың формасы да алдын ала анықталған. Ғалымдар парадигманы тереңдету үшін эксперименттер жасайды, оның аясында туындайтын кіші мәселелерді шешуге тырысады. Бірақ уақыт өте келе «аномалиялар» пайда болады - яғни парадигма түсіндіре алмайтын құбылыстар. Егер аномалиялар шамадан тыс жиналса, ғылымда «дағдарыс» туындайды. Осы дағдарыс жаңа теорияның, жаңа концептуалды көкжиектің пайда болуына жағдай жасайды. Жаңа парадигма ескісін толығымен алмастыруы мүмкін және бұл процесс «ғылыми революция» деп аталады. Кунның айтуынша, парадигмалар арасындағы қатынас рационалды пікірталас арқылы шешілмейді, себебі олар бір-бірімен «өлшемдес емес» - incommensurable. Бұл ұғым бойынша әр парадигма әлемді өз тілінде, өз түсіндіру жүйесінде көреді. Бір парадигма аясындағы дәлелдер екінші парадигмаға өтпейді, өйткені олардың базалық ұғымдары, зерттеу объектісін анықтау тәсілдері, құндылықтары әртүрлі. Бұл жерде Кун ғылыми білімнің объективті, бейтарап логикалық дамуы туралы позитивистік түсінікті теріске шығарады. Ғылыми революция жаңа парадигманың кең қабылдануы арқылы аяқталады. Айталық, Коперниктің гелиоцентрлік моделі, Ньютон механикасы, Дарвин эволюция теориясы, Эйнштейннің салыстырмалылық теориясы - әрқайсысы өз дәуіріндегі парадигмалық өзгерістердің көрінісі. Бұрынғы парадигма жойылмайды, бірақ оның ғылыми мәртебесі түсіп, жаңа көзқарас басымдық алады. Кун ғылым тарихын тек фактілер жинағы емес, әлеуметтік-психологиялық динамикасы бар процесс ретінде қарайды. Ғалымдардың парадигманы өзгертуі көбіне жас ұрпақ арқылы жүзеге асады, өйткені ескі парадигманың өкілдері жаңа түсінікті қабылдауға көбіне дайын болмайды. Бұл жерден Кун ғылыми дамудың мәдени және әлеуметтік шарттылығын көрсетіп, ғылымды таза рационалды «шындыққа жақындау» ретінде сипаттайтын көзқарасқа күмән келтіреді. Оның ойынша, ғылым прогресі объективті шындыққа жетудің сызықтық жолы емес; ол одан гөрі, табиғатты түсіндірудің тәсілдерінің ауысуы, яғни әлемді концептуалды қайта құру процесі. Кунның еңбегін жиі сынға алады: кей сыншылар оны релятивизмге тым жақын деп есептейді, себебі оның теориясында шындық критерийі парадигмаға тәуелді болып көрінеді. Дегенмен Кун ғылыми революцияның механизмін түсіндіруде бұрын болмаған тереңдікке ие болды, ғылым тарихындағы парадигмалық өзгерістерді түсіндіру үшін жаңа аналитикалық аппарат берді және ғылымды әлеуметтік процесс ретінде қарастыруға жол ашты. Бұл еңбек ғылым философиясы ғана емес, әлеуметтану, антропология, менеджмент, инновация теориясы сияқты салаларда да кең қолданылатын әмбебап түсіндіру моделі ретінде орнықты.

# data[].attributes.headline
Дүниенің ғылыми бейнес

# data[].attributes.body
Дүниенің ғылыми бейнесі - қазіргі ғылым философиясы мен когнитивтік лингвистика тоғысында кеңінен қарастырылатын күрделі ұғым. Ғылыми білімнің құрылымы, оның тілдегі көрінісі және адам санасында қалыптасу ерекшеліктері бұл түсініктің мазмұнын жан-жақты анықтайды. Осы тұрғыдан алғанда Ғ. Қ. Хасанов пен Г. Кайреденованың дүниенің ғылыми бейнесінің табиғатын, оның когнитивтік моделдер арқылы тілде көрініс табуын талдаған мақаласы ғылыми бейне феноменін қазақ тілінде жүйелі сипатта ашып көрсететін құнды зерттеулердің бірі болып табылады. Авторлар дүниенің бейнесін көпқабатты құбылыс деп қарастырады: ең алдымен адамның күнделікті өмірлік интуитивтік бейнесі, одан кейін мәдени-ұлттық бейне, әрі қарай когнитивтік бейне және ең жоғары деңгей ретінде ғылыми бейне орналасады. Бұл жіктеу ғылыми білімнің адам санасына бірден емес, әртүрлі деңгейлер арқылы сіңетінін, ал осы деңгейлердің әрқайсысы өзіндік тілдік және мағыналық механизмдерге сүйенетінін көрсетеді.

Мақаладағы негізгі ой - ғылыми бейненің толық объективті немесе тілден тыс таза теориялар жиынтығы емес, керісінше тілдік-когнитивтік тәсілдер арқылы ұғынылатын семиотикалық құрылым екендігі. Ғылыми ұғымдар мен теориялар адамның таным жүйесімен, когнитивтік схемаларымен және тілдік репрезентацияларымен үнемі тоғысып жатады. Сондықтан ғылыми бейне де белгілі бір дәрежеде мәдени-танымдық тәжірибеге тәуелді, бірақ сонымен бірге объективтілікке ұмтылатын рационалды жүйе ретінде ерекшеленеді. Авторлар ғылыми бейненің тілдік көріністерін сипаттай отырып, оның когнитивтік метафоралар арқылы қалыптасатынын көрсетеді. Мысалы, ғылымдағы «толқын», «өріс», «ағын», «қабат» сияқты ұғымдар нақты физикалық құбылыстарға сілтеме жасайды, бірақ сонымен қатар абстрактілі теорияларды түсіндіру үшін қолданылатын метафоралық-танымдық құралға айналады. Бұл ғылыми тілдің тек терминологиялық сипатқа ие құрал емес, сонымен қатар ғылыми бейнені санада құрастыратын когнитивтік тетік екенін дәлелдейді.

Зерттеуде дүниенің ғылыми бейнесі күнделікті өмірлік бейнемен салыстырыла отырып талданады. Күнделікті бейне -адамның тәжірибесі мен интуитивтік түсініктеріне сүйенетін қарапайым модельдер жүйесі. Бұл модельдер көбіне эмпирикалық қабылдауларға негізделеді және ғылыми теориялардың күрделі абстракцияларын толық қамти бермейді. Авторлардың пікірінше, ғылыми бейне осы интуитивтік модельдермен өзара әрекеттесе отырып дамиды: бір жағынан оларды теріске шығарады, қайта құрады немесе толықтырады, екінші жағынан күнделікті тілдік және когнитивтік құрылымдар ғылыми білімнің интерпретациясын жеңілдетеді. Бұл ұстаным Wilfrid Sellars-тың «manifest image» мен «scientific image» арасындағы айырмашылық туралы идеясымен үндес: күнделікті бейне - адамзаттың ғасырлар бойғы эволюциялық тәжірибесіне негізделген табиғи модельдер жиынтығы болса, ғылыми бейне - теориялық аппаратпен қаруланған рационалды қайта құрудың нәтижесі. Хасанов пен Кайреденова осы байланыстарды тілдік материал арқылы көрсету арқылы ғылыми бейненің когнитивтік табиғатын толықтыра түседі.

Жалпы алғанда, Хасанов пен Кайреденованың мақаласы дүниенің ғылыми бейнесі тақырыбын қазақ тілінде кешенді талдаудың сапалы үлгісі болып саналады. Ол ғылыми бейненің когнитивтік, мәдени және тілдік аспектілерін ұштастыра отырып түсіндіреді, ұғымдардың семантикалық және метафоралық табиғатын ашады және ғылым тілінің ерекшеліктерін ұлттық ғылыми ортаға бейімдей отырып талдайды. Зерттеу ғылымның қоғамдағы орны, ғылыми білімді түсіндіру және ғылыми коммуникацияны жетілдіру мәселелеріне қатысты маңызды теориялық қорытындылар ұсынады. Мәтіннің тұтастығы, ұғымдық аппаратының анықтығы және тақырыптың өзектілігі оны ғылым философиясы, когнитивтік лингвистика және ғылыми коммуникация салаларында пайдалануға лайықты етеді. Сонымен қатар, бұл зерттеу дүниенің ғылыми бейнесін одан әрі пәнаралық тұрғыдан қарастыруға, ғылым мен қоғам арасындағы байланыстарды тереңірек түсіндіруге және ғылыми білімді көпшілікке тиімді жеткізудің когнитивтік тетіктерін анықтауға ықпал ететін маңызды талдамалық негіз ұсынады.

# data[].attributes.headline
Рецензия. Жарық іздеушілер тобы 4 ойшыл тобына жазған рецензия.

# data[].attributes.subject
Рецензия. Жарық іздеушілер тобы 4 ойшыл тобына жазған рецензия.

# data[].attributes.headline
Классикалық емес ғылымның әдіснамалық парадигмасы

# data[].attributes.subject
Классикалық емес ғылымның әдіснамалық парадигмасы

# data[].attributes.body
Бұл мақалада авторлар ғылым дамуының классикалық емес кезеңінің негізгі ерекшеліктерін талдап, қазіргі ғылыми танымның дәстүрлі классикалық ғылымнан түбегейлі айырмашылықтарын көрсетеді. Мақаланың негізгі идеясы — ғылым ХХ ғасырдың ортасынан бастап объектіге “сырттан бақылаушы” ретінде емес, зерттеуші мен объект арасындағы өзара байланыс жүйесі ретінде қарауға көше бастағаны.

Классикалық ғылымда (Ньютон, Лаплас дәуірі) бақылаушы зерттеу процесіне әсер етпейді, ал әлемнің заңдары — абсолютті, тұрақты, әмбебап деп есептелді.
Ал бейклассикалық ғылымда авторлар “операционалдық салыстырмалылық” принципін алға тартады:
өлшеу құралы, зерттеу шарты, бақылаушы ұстанымы — объектігің сипаттамаларына әсер етеді.
Мұндай идея кванттық физикада (бөлшектің күйі бақылауға тәуелді) және әлеуметтік ғылымдарда айқын көрінеді.

Мақалада бейклассикалық ғылымның негізгі белгісі ретінде ықтималдық, белгісіздік, көпмәнділік алға шығады.
Егер классикалық ғылымда “егер бастапқы шарттарды білсек — болашақты дәл болжаймыз” делінсе, бейклассикалық көзқараста жүйелердің көпшілігі күрделі, ашық, динамикалық және толық бақылауға көнбейді деп түсіндіріледі.

Мақалада бейклассикалық ғылымның маңызды белгісі ретінде ғылымдар арасындағы дәстүрлі шекаралардың жойылуы көрсетіледі.
Физика–биология–әлеуметтану–кибернетика сияқты салалардың әдістері өзара бірігіп, жаңа таным формаларын қалыптастыруда.
Бұл жаңа әдіс "бүтіндік" (holism) қағидасына сүйенеді:
құбылысты түсіну үшін оны тек бөліктерге бөлу жеткіліксіз — тұтас жүйе ретінде қарау қажет.

Мақала ғылымның классикалық → бейклассикалық кезеңге өтуін үш негізгі өзгеріс арқылы түсіндіреді:

1. Бақылаушының рөлі мойындалды: таным енді тек объекттен емес, зерттеу шарттарынан да тәуелді.

2. Күрделі, динамикалық, индетерминистік жүйелер зерттеудің негізгі объектісіне айналды.

3. Ғылымдар интеграцияға ұласуда: синергетика, кибернетика, жүйелік теория сияқты жаңа бағыттар пайда болды.

Осылайша, авторлар бейклассикалық ғылымды – дүниені тұрақты жүйе ретінде емес, үнемі дамып, өзгеріп, өздігінен ұйымдасатын күрделі үдерістер жиынтығы ретінде түсіндіретін қазіргі методологияның жаңа кезеңі деп сипаттайды.

# data[].attributes.headline
Ғылыми білімді ұйымдастыру деңгейлері

# data[].attributes.subject
Ғылыми білімді ұйымдастыру деңгейлері

# data[].attributes.body
Бұл еңбекте автор ғылыми танымның ішкі құрылымын, оның деңгейлерін және әр деңгейдің ғылымдағы функциясын түсіндіреді. Мақала ғылыми білімнің тек деректер мен теориялардан ғана тұрмайтынын, оның көпқабатты жүйе екенін көрсетеді. Ғылыми танымның құрылымын түсіну ғылымның қалай жүретінін, оның қалай дамитынын және білімнің қалай ұйымдастырылатынын анықтауға мүмкіндік береді.

Автор ғылыми танымды бірнеше өзара байланысты деңгейлерден тұратын жүйе ретінде сипаттайды. Ең төменгі деңгей — сезімдік немесе перцептивтік деңгей. Бұл – адамның тікелей сезім мүшелері арқылы қабылдайтын ақпараттары: көру, есту, бақылау арқылы алынған алғашқы әсерлер. Бұл деңгейде адам құбылысты әлі теориялық тұрғыда түсінбейді, тек оны «қандай күйде болса, сол күйінде» қабылдайды. Ғылыми зерттеудің басталуы дәл осы бастапқы қабылдаудан басталады, сондықтан бұл деңгей ғылыми танымның фундаменті болып есептеледі.

Одан кейін танымның келесі кезеңі — эмпирикалық деңгей. Бұл деңгейде ғылыми бақылаулар жүйеленіп, нақты фактілер, өлшеулер, тәжірибелер арқылы шынайы деректер жиналады. Эмпирикалық білім нәрселердің қасиеттерін сипаттайды, бірақ оларды толық түсіндіре алмайды. Мақалада айтылғандай, эмпирикалық деңгей ғылыми танымның «материалы» іспетті — ол фактілерді жинақтайды, құбылыстардың қалай өтетінін баяндайды, бірақ неге солай өтетінін түсіндіру үшін жеткіліксіз. Сондықтан ол келесі, теориялық деңгейге жол ашады.

Ғылыми танымның ең маңызды қабаты — теориялық деңгей. Мұнда эмпирикалық деректерді біріктіріп, жалпылама түсініктер, заңдар, теориялар құрастырылады. Автордың айтуынша, теориялық деңгей ғылыми білімнің логикалық және түсіндіруші бөлігін құрайды. Бұл деңгейде ұғымдар, модельдер, заңдылықтар қалыптасады және ғылымның мәні айқындалады. Теориялық деңгей эмпирикалық деректерді жүйеге келтіріп қана қоймайды, сонымен бірге жаңа болжамдар айтуға, жаңа құбылыстарды болжауға мүмкіндік береді. Осылайша теория ғылыми танымның шығармашылық, түсіндіруші орталығы болып табылады.

Ғылыми танымның ең жоғары қабаты — метатеориялық деңгей. Бұл деңгей ғылыми ойлаудың өз заңдылықтарын, ғылымның әдіснамалық негіздерін, танымның принциптерін зерттейді. Басқаша айтқанда, метатеория — ғылым туралы ғылым. Бұл деңгейде ғылыми әдіс, ғылыми ақиқат, ғылыми рационалдылық, ғылыми прогресс сияқты мәселелер талданады. Автордың пікірінше, метатеориялық деңгейдің пайда болуы ғылымды тек практикалық құбылыстарды түсіндіретін құрал емес, өзіндік құрылымы бар мәдени-танымдық институт ретінде көрсетеді. Бұл деңгей ғылымның методологиясын, логикасын, философиялық негіздерін анықтайды және ғылыми зерттеулердің бағытын реттейді.

Осылайша, мақаланың негізгі идеясы — ғылымның біртұтас жүйе екендігі. Оның әрбір деңгейі өз функциясын атқарады: сезімдік деңгей — бастапқы қабылдауды, эмпирикалық деңгей — деректерді жинауды, теориялық деңгей — түсіндіру мен жүйелеуді, ал метатеориялық деңгей — ғылымның әдіснамалық, философиялық принциптерін қалыптастырады. Бұл деңгейлер бір-бірінен тәуелсіз емес, керісінше бірін-бірі толықтырып, ғылымның тұтас құрылымын жасайды. Ғылыми таным осылайша көпқабатты, динамикалық және өзара байланысты жүйе ретінде көрінеді. Мақала ғылымның дамуы осы деңгейлердің өзара әрекетінің нәтижесі екенін айқын көрсетеді.

# data[].attributes.attachment_link.title
Жаратылыстану және техникалық ғылымдар тарихы мен философиясы

# data[].attributes.headline
9-10 апта тұжырымдама картасы 

# data[].attributes.subject
9-10 апта тұжырымдама картасы 

# data[].attributes.attachment_link.title
Қуанышқызы Динара 9-10 апта тұжырымдама картасы 

# data[].attributes.headline
11-12 апта тұжырымдама карта

# data[].attributes.subject
11-12 апта тұжырымдама карта

# data[].attributes.body
https://mm.tt/map/3891472271?t=GtgFCraAV1 11 апта

https://mm.tt/map/3891549474?t=Z44Hlgr7oV 12 апта

# data[].attributes.attachment_link.title
Тұжырымдама карта 11-12 апта

# data[].attributes.body
15 апта: Қазіргі жаһандық өркениеттің философиялық мәселелері

Бүгінгі әлем өте жылдам өзгеріп жатыр. Технологиялар дамып, жаңа мүмкіндіктер ашылған сайын, біз бұрын ойланбаған сұрақтарға тап болудамыз.

Қазіргі өркениеттің негізгі мәселелері -тек ғылым мен саясаттың ғана емес, ең алдымен адамның өзі туралы, оның болашағы туралы философиялық ойларды талап ететін мәселелер.

Біріншіден, технологиялардың күшеюі адам өмірінің барлық саласына әсер етуде. Жасанды интеллект, биотехнология, виртуалды шынайылық -бәрі бізге көмектесу үшін жасалып жатқанымен, бір сұрақ туындайды: “Адам деген кім? Оның орны қандай?” Егер машиналар ойланса, адам мен техника арасындағы айырмашылық қайда қалады? Бұл -қазіргі заманның маңызды философиялық дилеммасы.

Екіншіден, технология дамуымен бірге этикалық мәселелер де күрделене түсті. Жеке өмірге бақылау күшейді, генетикалық өзгерістер мүмкін болды, ақпараттық қауіптер артты. Мұнда философия бізге бір нәрсені еске салады: еркіндік пен жауапкершілік -адамның басты құндылығы, оларды сақтау -өркениет үшін маңызды шарт.

Үшіншіден, экологиялық дағдарыс -тек табиғатқа қатысты мәселе емес, адамның өзіне қойған сұрағы:
“Біз табиғатты бағындыру үшін жаратылдық па, әлде оның бір бөлшегіміз бе?”

Климаттың өзгеруі мен ресурстардың азаюы адамның табиғатпен қарым-қатынасын қайта ойлануды талап етеді. Табиғатқа зиян келтіру -өз болашағымызға зиян келтірумен бірдей.

Глобалдану мәдениеттерді жақындастырғанымен, олардың өзіндік ерекшелігін жоғалту қаупін тудырады. Әлем “бір үлкен ауылға” айналуда, бірақ әр халықтың рухы мен тарихы сақталуы тиіс. Философия бұл жерде:
“Әртүрлілік - әлсіздік емес, күш”
деген ойды алға тартады.

Әлеуметтік теңсіздік те күрделі мәселе болып отыр. Бай мен кедей арасындағы алшақтық өсуі -тек экономикалық проблема емес, әділеттілік туралы терең этикалық сұрақ. Адамдардың мүмкіндіктері тым әртүрлі болғанда, қоғамда сенім мен тұрақтылық та әлсірейді.

Сонымен қатар, адамдардың ішкі әлеміне қатысты мәселелер -өмірдің мағынасы, жалғыздық, рухани дағдарыс -қазіргі заманда бұрынғыдан да өзекті. Ғылым өркендеген сайын, адамның рухани сұрақтары жоғалмайды, керісінше күшейе түседі. Себебі технология қуаты артқан сайын, философиялық тұрғыдан ең басты сұрақ өзгермейді:
“Біз не үшін өмір сүреміз? Не нәрсе бізді адам етеді?”

Қауіпсіздік саласындағы жаңа қатерлер -ядролық қару, кибершабуыл, автономды соғыс машиналары тағы бір маңызды ойды алға тартады:
“Өркениет тек күшпен емес, ақылмен және жауапкершілікпен сақталады.”

Осы барлық мәселелерді жинақтай келе, философия болашаққа бірнеше ықтимал жолды ұсынады: технология мен адам бір-біріне қарсы емес, керісінше, бірін-бірі толықтыратын үйлесімді өркениет құру; адам ақыл-ойын Жердің игілігіне бағыттайтын ноосфера идеясы; әрі ең маңыздысы -адамды негізгі құндылық ретінде сақтау.

# data[].attributes.attachment_link.title
15 Қазіргі жаһандық өркениеттің философиялық мәселелері

# data[].attributes.headline
Жаратылыстану ғылымдарының жіктелуі және синергетиканың маңызы: ғылымдағы интеграция мәселесі

# data[].attributes.subject
Жаратылыстану ғылымдарының жіктелуі және синергетиканың маңызы: ғылымдағы интеграция мәселесі

# data[].attributes.body
Ғылым адамзаттың шынайы болмысты танудағы ең пәрменді құралдарының бірі ретінде тарихи даму барысында күрделене түсіп, құрылымдық жүйеге ие болды. Жаратылыстану ғылымдары табиғаттағы үдерістер мен заңдылықтарды зерттеуге бағытталса, гуманитарлық ғылымдар адам болмысының әлеуметтік, мәдени және рухани қырларын талдауға мән береді. Алайда қазіргі ғылыми ойлау жүйесі бұл екі ауқымды саланы өзара жақындату қажеттігін алдыңғы қатарға шығарып отыр. Ғылыми білімнің интеграциясы мен синтезі жаңа ғылыми бағыттардың қалыптасуына және олардың өзара байланысын нығайтуға ықпал етуде. Осы тұрғыда синергетика айрықша орын алады, себебі ол күрделі жүйелердің өзін-өзі ұйымдастыру тетіктерін зерттеп, түрлі ғылым салаларын біріктіруге арналған әмбебап әдіснамалық негіз ұсынады.

Жаратылыстану ғылымдары табиғи құбылыстарды және олардың заңдылықтарын зерделеуге бағытталған. Бұл ғылымдардың жіктелуі үш негізгі деңгей бойынша жүзеге асады:

1. Физикалық ғылымдар – физика, химия, астрономия, геология. Олар табиғаттың іргелі құрылымдары мен жалпы заңдарын зерттейді.

2. Биологиялық ғылымдар – биология, экология, генетика, медицина. Бұл бағыт тірі ағзалар мен тіршілік жүйелерін талдауға арналған.

3. Когнитивтік ғылымдар – психология, нейроғылым. Олар адам миының қызметін және сананың қалыптасу механизмдерін зерттейді.

Аталған классификация ғылым салаларының өзара тәуелділігі мен байланысын ескере отырып қалыптасты. Уақыт өте келе физика, химия және биология сияқты ғылымдар арасындағы шекаралар біртіндеп көмескіленіп, оларды кешенді түрде біріктіру қажеттілігі айқындала түсті.

Ғылым дамуының эволюциялық үдерісінде жаратылыстану және гуманитарлық ғылымдардың өзара ықпалы барған сайын күшейді. Жаратылыстану ғылымдары табиғи заңдылықтарды объективті тұрғыда зерттесе, гуманитарлық ғылымдар адамның субъективті тәжірибесін, оның қоғам мен мәдениеттегі орнын түсіндіруге ұмтылады. Бұл екі бағыттың тоғысуы бірқатар күрделі мәселелерге жауап іздеуге мүмкіндік береді. Атап айтқанда:
– ғылыми-техникалық ілгерілеудің адамзаттың болашағына ықпалы қандай;
– табиғи ресурстарды пайдаланудағы моральдық жауапкершілік қалай жүзеге асуы тиіс;
– ғылыми жетістіктердің мәдени құндылықтарға әсері қандай.

Жаратылыстану мен гуманитарлық ғылымдардың үйлесуі ғылымның қолданбалы әлеуетін арттырып, адамның табиғи ортамен үйлесімді өмір сүруіне жағдай жасайды.

Синергетика – күрделі жүйелердің өзіндік ұйымдасу процестерін зерттейтін ғылыми бағыт. Ол ғылымдар арасындағы интеграцияны қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарады. Синергетикалық тәсіл жаратылыстану мен гуманитарлық ғылымдарға ортақ қолданыс табады, себебі ол:

1. Жүйелік көзқарасты ұсына отырып, барлық элементтердің өзара әрекеттесуін қарастырады;

2. Өзін-өзі ұйымдасу қағидасы арқылы табиғи және әлеуметтік жүйелердің ұқсастығын көрсетеді;

3. Эволюциялық даму үдерістерін түсіндіруге мүмкіндік береді, бұл екі ғылым саласына да тән құбылыс.

Мәселен, климаттық өзгерістер, урбанизация, әлеуметтік құрылымдардың трансформациясы сияқты күрделі процестер синергетикалық әдістер арқылы терең әрі кешенді түрде зерттелуде. Осылайша, синергетика ғылымдар арасындағы синтездің әдіснамалық тірегіне айналып отыр.

Қазіргі ғылымда синтез инновациялық шешімдер қабылдаудың маңызды алғышарты болып табылады. Мысалы, биоэтика, экологиялық құқық, киберфилософия секілді пәнаралық салалар жаратылыстану мен гуманитарлық ғылымдардың өзара ықпалының нәтижесінде қалыптасты. Бұл синтездің нәтижесінде:
– ғылыми-техникалық дамудың этикалық шекаралары айқындалады;
– ғылым мен мәдениет арасындағы байланыс нығаяды;
– өркениеттің болашақ даму бағыттары анықталады.

Қорытынды

Жаратылыстану және гуманитарлық ғылымдардың өзара синтезі, әсіресе синергетикалық тәсіл арқылы жүзеге асқанда, адамзат алдында тұрған жаһандық мәселелерді шешудің тиімді құралына айналады. Ғылым салаларының интеграциясы тек жаңа білім мен технологияларды ғана емес, сонымен қатар олардың мәдени және этикалық салдарын терең түсінуге мүмкіндік береді. Қазақстан сияқты бай тарихи-мәдени мұраға ие мемлекеттер үшін бұл синтездің маңызы ерекше, өйткені ол ұлттық құндылықтарды жаһандық кеңістікте сақтауға әрі дамытуға жағдай жасайды. Синергетиканың әдіснамалық мүмкіндіктері адамзаттың тұрақты даму жолындағы әлеуетін кеңейтіп, ғылымды болашақ өркениеттің негізгі қозғаушы күшіне айналдырады.

# data[].attributes.headline
Әлеуметтік гуманитарлық ғылымдар туралы менің ойым

# data[].attributes.subject
Әлеуметтік гуманитарлық ғылымдар туралы менің ойым

# data[].attributes.body
Бұл тақырыпты оқыған кезде мен әлеуметтік гуманитарлық ғылымдарды жай ғана теория немесе тарих емес, адамды түсінуге көмектесетін ғылымдар ретінде қабылдадым. Бұл ғылымдар адам қалай ойлайды, қалай өмір сүреді, қоғамда өзін қалай сезінеді деген сұрақтарға жауап іздейді.

Жаратылыстану ғылымдары көбіне табиғатты, заңдылықтарды, нақты нәрселерді зерттейді. Ал гуманитарлық ғылымдар адамның ішкі әлеміне, оның тәжірибесіне, мәдениетіне, құндылықтарына назар аударады. Менің ойымша, адамды тек сандармен немесе заңдармен түсіндіру мүмкін емес, сондықтан бұл ғылымдар өте қажет.

Маған ерекше түсінікті болғаны гуманитарлық ғылымдарда бір ғана дұрыс жауап болмайтыны. Мысалы, бір тарихи оқиғаны әр адам әртүрлі түсінуі мүмкін. Бұл қате емес, керісінше қоғамды тереңірек түсінуге мүмкіндік береді. Әр көзқарас жаңа ой қосады.

Тағы бір маңызды нәрсе түсіну диалог арқылы пайда болады. Біз өткенді, қоғамды немесе басқа адамды түсіну үшін онымен ойша сөйлесеміз. Қазіргі жастарды зерттеу үшін тек статистикаға қарау жеткіліксіз, олардың тілін, ойлауын, күнделікті өмірін де түсіну керек.

Мен үшін гуманитарлық ғылымдардың басты құндылығы олар адамды тыңдауға үйретеді. Әлеуметтік мәселелердің көпшілігі адамдар бірбірін түсінбегендіктен пайда болады. Ал өзара түсінік болса, ортақ шешім табуға мүмкіндік туады.

Сонымен қатар мәдениет пен қоғамда ортақ бейнелер мен түсініктер бар екенін байқадым. Әртүрлі халықтарда ұқсас ойлар мен символдар кездеседі. Бұл адамдардың бірбіріне ұқсас екенін көрсетеді.

Қорытындылай келе, әлеуметтік гуманитарлық ғылымдар бізге қоғамды ғана емес, өзімізді де түсінуге көмектеседі. Бұл ғылымдарсыз біз өмірді тек сыртқы жағынан ғана көрер едік. Ал гуманитарлық білім адамға саналы түрде өмір сүруге, өзгелерді түсінуге және жауапкершілікпен ойлауға көмектеседі.

# data[].attributes.headline
Әлеуметтік гуманитарлық ғылымдар туралы менің ойым

# data[].attributes.subject
Әлеуметтік гуманитарлық ғылымдар туралы менің ойым

# data[].attributes.body
Бұл тақырыпты оқыған кезде мен әлеуметтік гуманитарлық ғылымдарды жай ғана теория немесе тарих емес, адамды түсінуге көмектесетін ғылымдар ретінде қабылдадым. Бұл ғылымдар адам қалай ойлайды, қалай өмір сүреді, қоғамда өзін қалай сезінеді деген сұрақтарға жауап іздейді.

Жаратылыстану ғылымдары көбіне табиғатты, заңдылықтарды, нақты нәрселерді зерттейді. Ал гуманитарлық ғылымдар адамның ішкі әлеміне, оның тәжірибесіне, мәдениетіне, құндылықтарына назар аударады. Менің ойымша, адамды тек сандармен немесе заңдармен түсіндіру мүмкін емес, сондықтан бұл ғылымдар өте қажет.

Маған ерекше түсінікті болғаны гуманитарлық ғылымдарда бір ғана дұрыс жауап болмайтыны. Мысалы, бір тарихи оқиғаны әр адам әртүрлі түсінуі мүмкін. Бұл қате емес, керісінше қоғамды тереңірек түсінуге мүмкіндік береді. Әр көзқарас жаңа ой қосады.

Тағы бір маңызды нәрсе түсіну диалог арқылы пайда болады. Біз өткенді, қоғамды немесе басқа адамды түсіну үшін онымен ойша сөйлесеміз. Қазіргі жастарды зерттеу үшін тек статистикаға қарау жеткіліксіз, олардың тілін, ойлауын, күнделікті өмірін де түсіну керек.

Мен үшін гуманитарлық ғылымдардың басты құндылығы олар адамды тыңдауға үйретеді. Әлеуметтік мәселелердің көпшілігі адамдар бірбірін түсінбегендіктен пайда болады. Ал өзара түсінік болса, ортақ шешім табуға мүмкіндік туады.

Сонымен қатар мәдениет пен қоғамда ортақ бейнелер мен түсініктер бар екенін байқадым. Әртүрлі халықтарда ұқсас ойлар мен символдар кездеседі. Бұл адамдардың бірбіріне ұқсас екенін көрсетеді.

Қорытындылай келе, әлеуметтік гуманитарлық ғылымдар бізге қоғамды ғана емес, өзімізді де түсінуге көмектеседі. Бұл ғылымдарсыз біз өмірді тек сыртқы жағынан ғана көрер едік. Ал гуманитарлық білім адамға саналы түрде өмір сүруге, өзгелерді түсінуге және жауапкершілікпен ойлауға көмектеседі.

# data[].attributes.attachment_link.title
Тұжырымдама картасы 13-14 апта

# data[].attributes.attachment_link.title
Жарық_іздеушілер_презентация сонгы нуска

# data[].attributes.headline
Динара тұжырымдама картасы

# data[].attributes.subject
Динара тұжырымдама картасы

# data[].attributes.attachment_link.title
Miro | The Visual Workspace for Innovation

# data[].attributes.attachment_link.description
Miro is a visual workspace for innovation where teams manage projects, design products, and build the future together. Join 60M+ users from around the world.

# data[].attributes.headline
Э. Тоффлер мен С. Хантингтонның тарихи дамудың болашағы туралы көзқарастары және Қазақстандық өркениеттік жол

# data[].attributes.subject
Э. Тоффлер мен С. Хантингтонның тарихи дамудың болашағы туралы көзқарастары және Қазақстандық өркениеттік жол

# data[].attributes.attachment_link.title
6-тапсырма Қуанышқызы Динара

# data[].attributes.headline
Г. Маклюэннің 

# data[].attributes.body
Г. Маклюэннің ақпараттық өркениет тұжырымдамасы

# data[].attributes.attachment_link.title
Г. Маклюэннің ақпараттық өркениет тұжырымдамасы

# data[].attributes.attachment_link.title
Ғылым философиясындағы ақиқат пен парасаттылық (рационалдылық) мәселесі

# data[].attributes.headline
Д.Беллдің постиндустриалды қоғам теориясы және                       Г. Маклюэннің ақпараттық өркениет тұжырымдамасы

# data[].attributes.subject
Д.Беллдің постиндустриалды қоғам теориясы және                       Г. Маклюэннің ақпараттық өркениет тұжырымдамасы

# data[].attributes.attachment_link.title
6 тапсырма Жетпісәлі Г.І.

# data[].attributes.headline
Жаратылыстану ғылымдарының жіктелуі және синергетиканың маңызы: ғылымдағы интеграция мәселесі

# data[].attributes.subject
Жаратылыстану ғылымдарының жіктелуі және синергетиканың маңызы: ғылымдағы интеграция мәселесі

# data[].attributes.body
жаратылыстану ғылымдарының жіктелуі ғылым дамуының бастапқы және қажетті кезеңі болды. Ғылым салаларының физика, химия, биология сияқты жеке бағыттарға бөлінуі табиғат құбылыстарын терең әрі нақты зерттеуге мүмкіндік берді. Алайда қазіргі заманда табиғи және әлеуметтік үдерістердің күрделене түсуі ғылымды тек дифференциация шеңберінде дамыту жеткіліксіз екенін көрсетті.

Қазіргі ғылымның басты ерекшелігі – интеграция. Табиғаттағы құбылыстар бір-бірінен оқшау емес, өзара тығыз байланыста болғандықтан, оларды кешенді түрде зерттеу қажеттілігі туындады. Осы тұрғыда пәнаралық зерттеулер мен ғылымдардың тоғысуы ғылыми танымның жаңа деңгейін қалыптастырады. Менің ойымша, ғылымдағы бұл үрдіс табиғаттың тұтастығын тануға бағытталған маңызды қадам болып табылады.

Синергетика дәл осы интеграциялық үдерістердің теориялық негізі ретінде ерекше мәнге ие. Ол күрделі, ашық және тепе-тең емес жүйелердің өзін-өзі ұйымдастыруын, тұрақсыздық пен даму мүмкіндіктерін түсіндіреді. Синергетикалық көзқарас әлемді қатаң тәртіпке бағынған жүйе ретінде емес, ықтималдыққа, кездейсоқтыққа және балама даму жолдарына негізделген динамикалық жүйе ретінде қарастырады. Бұл мен үшін ғылымды түсінудің жаңа, неғұрлым заманауи үлгісі болып көрінеді.

Сонымен қатар, синергетика жаратылыстану және гуманитарлық ғылымдар арасындағы алшақтықты азайтуға ықпал етеді деп есептеймін. Себебі ол адамды тек биологиялық не әлеуметтік объект ретінде емес, күрделі жүйенің белсенді элементі ретінде қарастырады. Осы арқылы ғылым адам, қоғам және табиғат арасындағы өзара тәуелділікті тереңірек түсіндіруге мүмкіндік алады.

Қорытындылай келе, мен синергетикалық көзқарасты қазіргі ғылымдағы интеграцияның маңызды философиялық негізі деп санаймын. Ол ғылыми танымды біржақты емес, көпөлшемді, жүйелік тұрғыдан қарастыруға жол ашады және болашақта ғылым мен адамзат дамуының үйлесімді бағытын қалыптастыруға ықпал етеді.