# data[].attributes.body
Bezpiecznie tu i tam

# data[].attributes.attachment_link.description
Fundacja Orange działa na rzecz nowoczesnej edukacji dzieci i młodzieży. Poprzez twórcze inicjatywy zachęcamy młodych do zdobywania wiedzy, udziału w kulturze, budowania społeczności przy wykorzystaniu nowych technologii.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
W trakcie rozmów z nauczycielami i innymi osobami pracującymi w instytucjach i organizacjach edukacyjnych widzimy, że wiele osób nie rozumie zasad prawa autorskiego. Prawo te daje im tymczasem szeroki zakres swobody korzystania, zgodnie z prawem, z różnych utworów dla celów edukacyjnych. Przygotowaliśmy więc infografikę, która tłumaczy w przystępny sposób dozwolony użytek edukacyjny. Jej uzupełnieniem jest artykuł autorstwa Marcina Grudnia z Fundacji Nowe Media, który powstał po warsztatach eksperckich dotyczących prawa autorskiego w edukacji, które przeprowadziliśmy przed wakacjami.

Nasze przystępne materiały na temat prawa autorskiego powstają w ramach projektów „Reforma prawa autorskiego dla edukacji" oraz „ Spółdzielnia Wiedza", realizowanych w Centrum dzięki wsparciu Open Society Foundation oraz Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Projekt „Reforma prawa autorskiego dla edukacji" to kontynuacja projektu dotyczącego reformy prawa autorskiego dla bibliotek. Projekt zaczął się od warsztatów eksperckich, obecnie tworzymy analizę prawną wraz z propozycją reform oraz materiały edukacyjne.

Infografika i artykuł są dostępne poniżej, infografikę możecie też pobrać w formacie JPG, PDF lub w edytowalnym formacie SVG.

Trwająca dyskusja nad zmianami prawa autorskiego powinna dotyczyć także edukacji. W przypadku szkół obecne zapisy prawne nie nadążają za rzeczywistością i zamiast wzmacniać kreatywność nauczycieli i uczniów bardzo ją ograniczają. Do tego dochodzi brak wiedzy i świadomości, w jaki sposób nauczyciele i uczniowie dziś mogą korzystać z dozwolonego użytku edukacyjnego. Już wkrótce Centrum Cyfrowe przedstawi raport dotyczący reformy prawa autorskiego dla edukacji. Dziś chcemy rozpocząć dyskusję o tym, co nas uwiera w prawie autorskim z perspektywy edukacji.

Polska szkoła coraz śmielej wybiera ścieżkę, na której korzystanie z komputera i Sieci staje się absolutną normą. Dotyczy to zarówno pracy na lekcji i w domu w czasie przygotowywania zajęć, jak i odrabiania pracy domowej, czy wykonywania dodatkowych ćwiczeń. Wraz z postępem pojawia się wiele pytań o zgodne z prawem wykorzystania wszelkich treści i materiałów obecnych w obiegu edukacyjnym, zarówno w wersji cyfrowej jak i tradycyjnej. Jesteśmy w trakcie (przynajmniej deklarowanych przez urzędników) wielkich zmian w edukacji, które muszą dotyczyć także, a może nawet przede wszystkim obszaru cyfryzacji szkolnictwa. Projekt „Cyfrowa szkoła" zakłada przecież rozwijanie u nauczycieli i uczniów kompetencji w zakresie stosowania technologii komunikacyjno-informacyjnych. Trudno sobie wyobrazić pełne powodzenie tego projektu bez szerokiej kampanii edukacyjnej, informacyjnej i zakrojonych na jak najszerszą skalę działań uświadamiających, co można legalnie robi dziś, jakie czekają nas wyzwania związane z cyfryzacją edukacji i czego potrzeba, aby tym wyzwaniom sprostać.

Wydaje się, że wdrażanie takiego projektu jak „Cyfrowa szkoła" jest idealnym momentem rozpoczęcia działań w zakresie edukacji medialnej, ale zagadnieniu nie poświęcono do tej pory szczególnie dużo refleksji. Tymczasem nie chodzi przecież tu już tylko o pytania dotyczące kopiowanie fragmentów książek przy użyciu rozgrzanej nieraz do czerwoności kserokopiarki, przy której, w czasie szkolnej przerwy, stoją podenerwowani nauczyciele. Katalog obszarów poszerzył się i wciąż poszerza o legalność korzystania z zasobów multimedialnych, czy dzielenia się wiedzą przy wykorzystaniu materiałów pozyskanych z innych źródeł, w tym przede wszystkim Internetu. Chodzi o przyszłość, w której rosnącą rolę będę odgrywać cyfrowe podręczniki i materiały edukacyjne, powszechne korzystanie z wirtualnych platform, korzystanie z coraz liczniej wykorzystywanych w działaniach edukacyjnych aplikacji, programów, narzędzi do prezentacji itp. Cyfrowa szkoła w pełnym wymiarze, skutecznie spełniająca swoją rolę w czasach zmieniających się wymagań edukacyjnych to miejsce, które daje pełnię możliwości dzielenia się wiedzą i efektami nauczania w relacjach nauczyciel - uczeń. Dziś tego brakuje.

Im więcej stawiamy pytań, tym częściej okazuje się, że obecne obowiązujące zapisy dotyczące prawa autorskiego w kontekście instytucji edukacyjnych wymagają specjalnej refleksji i przede wszystkim zmian. Gdy oddamy nauczycielom głos okazuje się, że realizacja działań edukacyjnych metodą projektu jest dosyć utrudniona w sytuacji, gdy każdy projekt edukacyjny powinien być oryginalnym utworem, w którym na prawach cytatu możemy jedynie włączać urywki lub drobne utwory, obowiązkowo podając nazwisko autora. Projekt, którego sednem jest analiza utworu czy utworów, których nie można opublikować w całości bez pewności, że nie robimy niczego niezgodnie z prawem wydaje się być niepełny i ograniczony. Trudno nauczycielom w sytuacji, w której mają do czynienia z tak szeroką paletą źródeł stawiać sobie nieustająco pytanie - co z prawami autorskimi.

Ograniczenia i utrudnienia to nie wszystko, istnieją również inne wątpliwości w obszarze „cyfryzacji". Dotyczą one na przykład umieszczania i dzielenia się materiałami na otwartych platformach edukacyjnych, na których nie ma jasności w kwestii praw autorskich. Pojawia się pytanie - skąd uczniowie i nauczyciele maja wiedzieć, kto ma prawa autorskie do wybranych utworów? Ile czasu zajęłyby próby ich zdobycia? Czy bez potrzebnych zmian może okazać się, że uczniowie mają uczyć się pracując z internetem, ale najpierw muszą przeprowadzić śledztwo, czy wolno korzystać ze zdjęć, tekstów i materiałów, do których ktoś może mieć prawa autorskie. W takiej sytuacji, w każdej szkole trzeba będzie zatrudnić prawnika. Prawdopodobieństwo takiej sytuacji pokazuje przykład Niemiec. Jedna z opiekunek międzynarodowego projektu edukacyjnego opowiadała mi niegdyś, że gdy chciała opublikować na otwartej platformie edukacyjnej oraz stronach internetowych obu szkól zebrane materiały - linki do filmów zebranych w Sieci, czy skany z gazet, niemiecki partner namówił ją do odstąpienie od tego pomysłu, tłumacząc, że szkolny prawnik spodziewa się pozwów dużych kancelarii prawniczych wynajętych przez wydawców, tropiących łamanie prawa np. przez instytucje naukowe.
Trudno sobie wyobrazić, że każda polska szkoła z powodu ograniczeń i niejasności będzie zatrudniać prawników.

Jednocześnie okazuje się, że nienadążanie prawa autorskiego za cyfryzującą się edukacją to jedno, a brak świadomości środowiska szkolnego o obecnych możliwościach to drugie. Wciąż wydaje się, że możliwości legalnego wykorzystania treści w działaniach edukacyjnych nie są szeroko rozpowszechnione. Brakuje przede wszystkim wiedzy i świadomości. Wśród edukatorów i uczniów brakuje chyba również odwagi, aby po tę wiedzę sięgać, tym bardziej, że wspomniana cyfryzacja poszerza jedynie wątpliwości. Efekt jest taki, że co prawda nauczyciele mówią, że prawo autorskie jest ważne, jednak nie reagują w sytuacji, gdy mają do czynienia z ewidentna sytuacją plagiatu ze strony ucznia, co pokazują doświadczenia m.in. organizacji pozarządowych pracujących co dzień ze szkołami. Deklaracja, że temat jest istotny nie idzie w parze z edukacją i praktyką w sytuacji, gdy mają do czynienia z problemem.

Brak wiedzy i świadomości prowadzą również do tego, że nauczyciele i uczniowie nie zdają sobie sprawy, że przepisy dają im przywileje. Co gorsza, ma się wrażenie, że szkoła jest, co zaskakujące, miejscem kampanii i działań, które tylko wzmacniają przekonanie, że „nie można niczego w szkole kopiować" a oglądanie filmu (nawet fragmentu) na lekcji narusza prawa autorskie twórcy. Mam tu na myśli projekty typu „Legalna Kultura", w której rozwój kultury i edukacji są na wtórnym miejscu w stosunku do praw twórców.

Warto zastanowić się, czy taka postawa nie spowoduje, że pomimo możliwości, które niesie ze sobą cyfryzacja edukacji, nauczyciel a co za tym idzie uczeń pozostaną przy swojej rozgrzanej kserokopiarce, zamiast dowiedzieć się, jak legalnie korzystać i dzielić się zasobami, pochodzącymi z różnych źródeł, czyli jak w pełni korzystać z technologicznego rozwoju. Przecież zamiast zwiększać świadomość prawa nauczyciele oraz uczniowie mogą wyrobić sobie przekonanie, że najlepiej zatrzymać się na tym, co już wiedzą kosztem rozwoju. Tym bardziej, że - jak przyznają nauczyciele w rzeczywistości szkolnej (rzeczywistości „nieustannego pośpiechu i rozbudowanej formalizacji" - jak określają ją sami nauczyciele) liczą się przede wszystkim normy, standardy i efekt końcowy a nie budowanie u siebie i uczniów świadomości, w tym przypadku prawnej. Tymczasem polskiej edukacji tego, czego bardzo brakuje to otwartość i kreatywność. Stąd istotna wydaje się potrzeba szerzenia wiedzy i świadomości możliwości, które niesie ze sobą cyfryzacja szkół. Oraz potrzeb zmian w zapisach prawa, tak aby podążały one za zmianami w edukacji.

Zakres dozwolonego użytku edukacyjnego

W tej chwili działalność szkół w zakresie legalności korzystania z zasobów zależy od zasad dozwolonego użytku. Dozwolony użytek został ustanowiony w celu zabezpieczenia ważnych interesów publicznych, w tym dostępu do wiedzy, nauki i edukacji. To konkretne zapisy w prawie autorskim dają w tej chwili podstawę uczestnikom „sytuacji edukacyjnych" do legalnego korzystania z określonych zasobów. Problem w tym, że przede wszystkim nauczyciele mają problem z zdefiniowaniem dozwolonego użytku. Z drugiej strony pojawia się pytanie, czy rolą nauczyciela jest zastanawianie się, jak wygląda kwestia autorstwa materiałów, z których korzysta, jaki jest ich status. Wydaje się, że nauczyciel powinien uczyć korzystając z jak największej otwartości dostępnych materiałów i możliwości dzielenia się efektami pracy z innymi bez obaw, że postępuje niezgodnie z zasadami. Stąd też jedną z kluczowych potrzeb w zakresie reformy prawa autorskiego dla edukacji jest rozszerzenie zakresu przedmiotowego dozwolonego użytku.

Tymczasem dziś zapisy w obszarze dozwolonego użytku regulują szczegółowo kwestie legalnego korzystania z zasobów i treści w czasie lekcji, czy imprez szkolnych, w sposób który nie przystaje do rzeczywistości. Wraz z katalogiem dozwolonego użytku idą zapisy wskazujące również na ograniczenia dotyczące miejsca rozpowszechniania zasobów edukacyjnych, czy sposobów dzielenia się efektami działań edukacyjnych, np. prezentacjami gromadzące efekty działań projektowych prowadzonych przez klasę.

Na co dziś pozwala dozwolony użytek w obszarze edukacji?

Ten tekst ma charakter edukacyjny i jego celem jest przedstawienie najważniejszych korzyści płynących z dozwolonego użytku edukacyjnego. Ale chodzi o coś więcej - o rozpoczęcie debaty na poziomie zarządzających systemem oświaty, którzy wciąż nie próbują wpływać na Ministerstwo Kultury Dziedzictwa Narodowego oraz Ministerstwo Edukacji Narodowej w celu przeprowadzenia zmian, mogących ułatwić pracę edukacyjną. Wraz ze zmianami, które sprawią, że dozwolony użytek będzie nadążał za cyfryzacją i obejmował nie tylko określone obecnie w prawie instytucje publiczne, ale również np. organizacje pozarządowe powinna pójść szeroko zakrojona kampania informacyjna na temat praw autorskich i otwartości w edukacji.

O niektórych działaniach można dziś tylko pomarzyć, ale wydaje się, że na dłuższą metę powinno brać się je poważnie pod uwagę. Pomysłów jest zresztą więcej. Kluczowe wydaje się przygotowanie nauczycieli do pracy z kwestiami własności intelektualnej w edukacji już od poziomu studiów pedagogicznych. W instytucjach publicznych i organizacjach pozarządowych powinny funkcjonować telefony zaufania i punkty konsultacji prawnej, a w Sieci powinny się znaleźć specjalnie przygotowane narzędzia do umieszczania pewnych i sprawdzonych treści, co do których nie ma żadnych wątpliwości prawnych. Może być ich jeszcze więcej, jeśli do wszystkich zainteresowanych dotrze, że edukacja jest dobrem, które stoi ponad interesami posiadaczy praw autorskich.

-----

Marcin Grudzień
koordynator projektów z zakresu edukacji medialnej i trener w Fundacji Nowe Media, uczestnik warsztatów eksperckich „Reforma prawa autorskiego dla edukacji", wykładowca w Społecznej Akademii Nauk w Warszawie.
Tekst jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 3.0 Polska. Pewne prawa zastrzeżone na rzecz autora i Centrum Cyfrowego Projekt: Polska. Treść licencji jest dostępna na stronie: http://creativecommons.org/licenses/by/3.0/pl/legalcode RSS feed for comments on this post.

# data[].attributes.attachment_link.title
Dozwolony użytek w edukacji [Infografika]

# data[].attributes.attachment_link.description
W trakcie rozmów z nauczycielami i innymi osobami pracującymi w instytucjach i organizacjach edukacyjnych widzimy, że wiele osób nie rozumie zasad prawa autorskiego. Prawo te daje im tymczasem szeroki zakres swobody korzystania, zgodnie z prawem, z różnych utworów dla celów edukacyjnych. Przygotowaliśmy więc infografikę, która tłumaczy w przystępny sposób dozwolony użytek edukacyjny.

# data[].attributes.body
Prawo autorskie w szkole – o czym powinien pamiętać nauczyciel?

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Ze swoimi wątpliwościami dotyczącymi prawa autorskiego zaskakująco często zwracają się do mnie nauczyciele. Z okazji Dnia Edukacji Narodowej przygotowałem krótki poradnik w tym zakresie.
Prawo autorskie rzeczywiście traktuje szkoły w sposób szczególny i z zapewne uzasadnioną pobłażliwością. Przepisy ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych w ramach dozwolonego użytku publicznego zezwalają na korzystanie z rozpowszechnionych utworów przez instytucje naukowe i oświatowe. Katalog tych instytucji jest otwarty i może być dość szeroko pojmowany. W nawiązaniu do docelowych adresatów tego wpisu, należy jednak podkreślić, że szkoły podstawowe, gimnazja, licea, szkoły zawodowe, technika, przedszkola, żłobki, ale i szkoły prywatne czy na przykład szkoła muzyczna również mieszczą się w jego zakresie. Kwestia tego czy do tego grona zaliczymy też prywatne szkoły tańca, języków obcych czy jazdy samochodem jest w doktrynie dyskusyjna. Z całą pewnością nie można natomiast włączyć do niego stowarzyszeń, fundacji, przedsiębiorstw czy innych instytucji, które edukacją zajmują się wyłącznie dodatkowo (czyli na przykład prawnika Jakuba Kralki, który od czasu do czasu prowadzi szkolenia).

Art. 27.
Instytucje naukowe i oświatowe mogą, w celach dydaktycznych lub prowadzenia własnych badań, korzystać z rozpowszechnionych utworów w oryginale i w tłumaczeniu oraz sporządzać w tym celu egzemplarze fragmentów rozpowszechnionego utworu.

Cel dydaktyczny oznacza oczywiście, że taki utwór powinien być wykorzystany w ramach nauczania, najlepiej w ścisłym powiązaniu z programem. Nie będzie zatem celem dydaktycznym odtworzenie podopiecznym na rzutniku na przykład filmu Epoka Lodowcowa z okazji dnia dziecka. Ponadto niektórzy przedstawiciele doktryny są zdania, że podobnie jak w przypadku prawa cytatu (choć w tym wypadku nie wynika to bezpośrednio z treści przepisu) wykorzystany utwór powinien jedynie stanowić uzupełnienie pracy edukacyjnej wykonanej przez nauczyciela, a nie być jego wyłączną alternatywą.

Jeżeli to konieczne, nauczyciel może dokonać tłumaczenia udostępnianego utworu. W każdej z sytuacji istotne jest jednak zachowanie kryterium bezpłatności, by nie powstało wrażenie, że nauczyciel czerpie korzyści z rozpowszechniania cudzej twórczości (na przykład pobierając od uczniów zbyt duże pieniądze tytułem rekompensaty za kserowanie). Wreszcie, należy pamiętać, by wykorzystywanie czyjejś twórczości w celach dydaktycznych nie stało w sprzeczności z autorskimi prawami osobistymi. Autor utworu powinien być podany do ogólnej wiadomości, nawet wtedy gdy autorskie prawa majątkowe już wygasły (zazwyczaj 70 lat po śmierci twórcy).

Kserówki i pomoce naukowe w internecie

Kserowanie dla uczniów materiałów naukowych (i nie tylko naukowych, byle zachowany był warunek celu dydaktycznego) jest generalnie dopuszczalne, przy czym należy zwrócić uwagę na niezwykle istotne zastrzeżenie art. 27 - jedynie we fragmentach. Innymi słowy niedopuszczalna z punktu widzenia prawa autorskiego jest sytuacja, w której nauczyciel decyduje się na skserowanie dla ucznia całego zeszytu ćwiczeń, choć może to być jedna kartka skserowana wielokrotnie dla całej klasy (na przykład w celu przeprowadzenia sprawdzianu).

W 2015 roku zwielokrotnianie coraz rzadziej przyjmuje formę kserowania. Uspokajam jednak - nauczyciel ma prawo do udostępnienia pomocy naukowych swoim uczniom również za pośrednictwem drogi elektronicznej (e-mail, chmura, serwis społecznościowy). Należy mieć jednak na uwadze, że tego typu treści powinny zostać udostępnione ściśle określonemu kręgowi osób uczniów. Jeżeli doszłoby do rozpowszechnienia ich w gronie przypadkowych internautów, wtedy interpretacja na gruncie prawa autorskiego nie musiałaby okazać się przychylna nauczycielowi. Z tego względu pomoce naukowe warto wysyłać wyłącznie w prywatnej korespondencji (nawet do grupy uczniów) albo też publikowane pliki zabezpieczać hasłem.

Filmy i utwory muzyczne na lekcjach

Co ciekawe, w zgodzie z art. 27 nauczyciel może swoim uczniom prezentować nawet takie treści, które nie znalazły się w Internecie w sposób legalny. Jeżeli więc polonista w ramach omawiania twórczości Adama Mickiewicza zechce pokazać podopiecznym film Andrzeja Wajdy, nie będzie naruszeniem prawa jeśli pokaże uczniom film uprzednio pobrany z sieci czy też taki, który ktoś w sposób bezprawny umieścił na przykład na łamach serwisu YouTube. Podobnie w przypadku utworów muzycznych omawianych na przykład na lekcji muzyki.

Prawo autorskie na apelach i występach

Szkolny chór, soliści, zespoły muzyczne, zespoły taneczne czy szkolny teatrzyk mogą wykonywać cudze utwory w czasie imprez szkolnych, choć istotne jest w tej materii zastrzeżenie, by imprezy te nie miały charakteru reklamowego czy promocyjnego (aczkolwiek nie chodzi tu raczej o promocję szkoły w trakcie na przykład dni otwartych), jak również wyborczych - choć akurat trudno sobie wyobrazić, by jakaś szkoła brała udział w agitacji wyborczej.

Kolejnym istotnym zastrzeżeniem jest, by wykonawcy nie otrzymywali z tego tytułu wynagrodzenia (jak twierdzi E. Traple w komentarzu do ustawy - mogą je natomiast pobierać pracownicy techniczni: dyrygent, akustyk, choreograf, etc.), zaś sama szkoła - korzyści majątkowych. Przepis jest skonstruowany w na tyle specyficzny sposób, że można przyjąć, iż otrzymywanie korzyści majątkowych jest dozwolone w przypadku wykonawców - i bardzo dobrze, gdyż w znaczącym stopniu legalizuje to instytucję na przykład szkolnego konkursu z nagrodami.

Art. 31
Wolno nieodpłatnie wykonywać publicznie rozpowszechnione utwory podczas ceremonii religijnych, imprez szkolnych i akademickich lub oficjalnych uroczystości państwowych, jeżeli nie łączy się z tym osiąganie pośrednio lub bezpośrednio korzyści majątkowych i artyści wykonawcy nie otrzymują wynagrodzenia, z wyłączeniem imprez reklamowych, promocyjnych lub wyborczych.

Wnikliwa analiza art. 31 ustawy może niestety dostarczyć licznych wątpliwości odnośnie istoty dozwolonego użytku, który w tym wypadku wiele uwagi poświęca słowu „wykonanie". Jeżeli przez słowo „wykonanie" będziemy rozumieli jedynie własny wkład podopiecznych polegający na odtworzeniu już istniejącego utworu, to o ile w przypadku mówionej sztuki teatralnej nie pojawiają się większe wątpliwości, pojawia się pytanie odnośnie prawnoautorskiego statusu podkładu muzycznego solistów lub tancerzy, które zwykle odtwarzane są z komputera. Traktując ten przepis w sposób bardzo dosłowny, akompaniament również powinien być wykonywany na żywo. Na szczęście OZZ-y zajmują dość pobłażliwe stanowisko w tej sprawie, nie spotkałem się z kwestionowaniem w kontekście art. 31 gotowej aranżacji czy podkładu tanecznego. Moim zdaniem - być może niekoniecznie zgodnie z wolą ustawodawcy - przyjęło się, że podkład muzyczny stanowi element takiego wykonania.

Szkolna dyskoteka a prawo autorskie

Zdaniem niektórych komentatorów art. 31 nie znajduje zastosowania do imprez szkolnych, które nie są w sposób bezpośredni związane z edukacją. Imprezy takie jak dyskoteki, studniówki, etc. powinny się wiązać z opłaceniem stosownej licencji we właściwej Organizacji Zbiorowego Zarządzania, niezależnie od tego czy korzystamy z własnej składanki muzycznej, fachowego DJ-a czy zespołu.

Podobnie jak w przypadku apeli i występów szkolnych, można w tej sytuacji wiele wątpliwości postawić w kontekście słowa „wykonywać". Dla ZAiKSu kluczowe wydaje się jednak stwierdzenie „impreza szkolna", zaś impreza o charakterze czysto rozrywkowym nie zawiera się w tym gronie zdaniem organizacji. Moim zdaniem akurat definicja imprezy szkolnej może być dość szeroko interpretowana i problematyczna jest jednak kwestia tego „wykonywania" - w przypadku dyskoteki nie mam przecież wykonywanego na żywo ani podkładu, ani śpiewu. Popularne są opinie, że szkolne karnawały, dyskoteki, studniówki itp. powinny wiązać się z wykupieniem stosownej licencji.

Jednym z kreatywnych rozwiązań tej sytuacji może być transmitowanie muzyki z radia lub telewizji za pośrednictwem... radiowęzła.

Radiowęzeł, radio, telewizja a prawo autorskie

Czy w szkołach funkcjonuje jeszcze coś takiego jak „radiowęzeł"? Kiedy ja chodziłem do szkoły, poza komunikatami dyrekcji uczniowie emitowali za jego pomocą muzykę w czasie długiej przerwy. Generalnie rzecz ujmując takie działanie nie stanowi naruszenia przepisów ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych - takie stanowisko potwierdza nawet sam ZAiKS - jednakże warunkiem koniecznym jest, by radiowęzła nie dało się odbierać poza granicami szkoły. Radiowęzeł powinien też emitować stację radiową, a nie prywatną muzykę uczniów z YouTube czy plików dźwiękowych.

Art. 24.
1.Wolno rozpowszechniać za pomocą anteny zbiorowej oraz sieci kablowej utwory nadawane przez inną organizację radiową lub telewizyjną drogą satelitarną albo naziemną, jeżeli następuje to w ramach równoczesnego, integralnego i nieodpłatnego rozpowszechniania programów radiowych lub telewizyjnych i przeznaczone jest do oznaczonego grona odbiorców znajdujących się w jednym budynku.

Nie musi być to zresztą koniecznie radiowęzeł, mogą to być też obecne np. w szkolnej świetlicy odbiorniki radiowe i telewizyjne. Istotne jest jedynie, by w związku z odbieraniem w ten sposób radia i telewizji nie osiągać korzyści majątkowych, co jest zmorą na przykład fryzjerów.

2. Posiadacze urządzeń służących do odbioru programu radiowego lub telewizyjnego mogą za ich pomocą odbierać nadawane utwory, choćby urządzenia te były umieszczone w miejscu ogólnie dostępnym, jeżeli nie łączy się z tym osiąganie korzyści majątkowych.

Publikowanie występów dzieci w internecie i na YouTube

Pomimo dość liberalnego zakresu art. 27 i art. 31 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, szczególne uprawnienia szkół w zakresie dozwolonego użytku kończą się poza murami szkoły. Z tego też względu publikując w sieci na przykład nagranie z występów naszego zespołu muzycznego, zespołu tańca, chóru czy nawet teatrzyku działającego wedle cudzego scenariusza, powinniśmy postarać się o uzyskanie licencji od twórcy oryginalnego utworu lub reprezentującej go organizacji zbiorowego zarządzania (a także od kamerzysty!).

Także tutaj istnieje szansa na zminimalizowanie kosztów. Jeżeli wgramy piosenkę (na początku koniecznie z niepublicznymi ustawieniami prywatności, w przeciwnym wypadku dokonamy nieuprawnionego rozpowszechnienia) na łamy serwisu YouTube to być może działający tam system ContentID niejako z „automatu" wykryje treści objęte prawnoautorską ochroną (system ten jest bardzo czuły, potrafi prawidłowo zidentyfikować nawet podgwizdywanie osoby znajdującej się na drugim planie).

W przypadku niektórych wytwórni muzycznych może nam zostać udzielona nieodpłatna licencja przez firmę zarządzającą prawami autorskimi do wykorzystywanego utworu. W rezultacie film będzie mógł się wyświetlać w zgodzie z prawem, jednakże mogą mu towarzyszyć reklamy (tutaj pojawia się problem wytłumaczenia rodzicom, że to nie szkoła zarabia na tych reklamach), z których zyski będą przekazywane na rzecz wytwórni. Jeśli takie rozwiązanie, w mojej ocenie z gatunku win-win, nam odpowiada, możemy zmienić ustawienia widoczności filmu na publiczne, nie obawiając się równocześnie, że ktoś zarzuci nam naruszenie praw autorskich do wykorzystanej ścieżki dźwiękowej.

Co do zasady jednak szkoła powinna liczyć się z tym, że publikowanie na przykład na ogólnodostępnej stronie internetowej fragmentów podręczników czy właśnie utworów muzycznych, gdzie dzieci śpiewają popularne piosenki, będzie naruszało prawo autorskie.

Prawo autorskie w szkole

Pomimo tego, że niniejszy artykuł jest jednym z najbardziej rozległych na moim blogu, problematyka prawa autorskiego w szkole została tu jedynie dyskretnie zarysowana niemal całkowicie ignorując takie zagadnienia jak prace plastyczne i wypracowania uczniów, fakt istnienia bibliotek czy sytuacje, w których nauczyciel muzyki komponuje własne piosenki lub też tworzy opracowania już istniejących.

W kontekście opisanych przypadków istotne jest by zapamiętać jeszcze trzy ważne rzeczy. Opisane formy dozwolonego użytku odnoszą się do utworów rozpowszechnionych, czyli takich, które za zezwoleniem ich autora zostały już wcześniej upublicznione. W większości wypadków przytoczone przepisy nie mają zastosowania do programów i gier komputerowych. Wreszcie - korzystanie z nich powinno odbywać się z uwzględnieniem art. 35 ustawy.

Art. 35.
Dozwolony użytek nie może naruszać normalnego korzystania z utworu lub godzić w słuszne interesy twórcy.

Jeżeli pojawi się potrzeba opracowania jakiegoś dodatkowego, budzącego wątpliwości zagadnienia, zapraszam do kontaktu - oczywiście już w ramach tradycyjnej usługi prawnej - za pośrednictwem formularza lub adresu e-mailowego kuba@techlaw.pl

# data[].attributes.attachment_link.title
Prawo autorskie w szkole - o czym powinien pamiętać nauczyciel? | Prawo Nowych Technologii

# data[].attributes.attachment_link.description
Ze swoimi wątpliwościami dotyczącymi prawa autorskiego zaskakująco często zwracają się do mnie nauczyciele. Z okazji Dnia Edukacji Narodowej przygotowałem krótki poradnik w tym zakresie. Prawo autorskie rzeczywiście traktuje szkoły w sposób szczególny i z zapewne uzasadnioną pobłażliwością. Przepisy ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych w ramach dozwolonego użytku publicznego zezwalają na korzystanie z rozpowszechnionych utworów przez instytucje naukowe i oświatowe.

# data[].attributes.headline
Źródła darmowych zdjęć w internecie -Marcin Zaród - padlet

# data[].attributes.subject
Źródła darmowych zdjęć w internecie -Marcin Zaród - padlet

# data[].attributes.body
Prawo Kultury

# data[].attributes.attachment_link.provider_name
Krótki kurs własności intelektualnej - materiały dla uczelni.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Licencje Creative Commons

Creative Commons to amerykańska organizacja pozarządowa, która stworzyła własny system licencji i wciąż zajmuje się jego rozwijaniem.

Licencje Creative Commons to gotowe rozwiązanie prawne, z których można skorzystać od razu bez konieczności przygotowania własnej treści licencji. Skorzystanie z licencji z punktu widzenia twórcy polega na oznaczeniu nią swojego utworu. Powoduje to udzielenie każdemu odbiorcy utworu zezwolenia na korzystanie z tego utworu w zakresie określonym w licencji. Z punktu widzenia użytkownika, skorzystanie z licencji to wykonanie określonych w niej uprawnień w stosunku do utworu wcześniej udostępnionego na tej licencji przez twórcę.

Warto zauważyć, że tylko dwie z wielu różnych licencji Creative Commons są wolne: są to CC BY oraz CC BY-SA. Pozostałe są licencjami dość poważnie ograniczającymi prawa użytkownika. Creative Commons dopiero od niedawna zaczęło podkreślać różnice pomiędzy licencjami wolnej kultury a pozostałymi. Wiele osób sądzi, że wszystkie licencje Creative Commons pozwalają na w pełni swobodne wykorzystanie utworu, ale to nie jest prawdą. Niektóre licencje Creative Commons są bardzo restrykcyjne - na przykład licencja BY-NC-ND nie pozwala na tworzenie utworów zależnych i nie pozwala na komercyjne wykorzystanie. Jej zakres jest niewiele szerszy od tego, co i tak mamy zagwarantowane dozwolonym użytkiem, choć posiada tę niewątpliwą zaletę, że wyraźnie potwierdza możliwość niekomercyjnego dzielenia się (co nie wynika wcale tak jasno z przepisów o dozwolonym użytku).

Wszystkie licencje systemu Creative Commons zawierają zezwolenie na korzystanie z utworu (przedmiotu prawa pokrewnego), bez ograniczeń czasowych i terytorialnych, nieodpłatnie, wraz z bardzo szerokim wyłączeniem odpowiedzialności licencjodawcy. Zawierają one przynajmniej jeden z poniższych obowiązków:

BY

Uznanie Autorstwa

Uznanie autorstwa. Obowiązek przekazywania odbiorcom utworu określonych informacji o twórcy (licencjodawcy), źródle utworu oraz o samej licencji (ta klauzula jest w każdej licencji CC).

SA

Na Tych Samych Warunkach

Na tych samych warunkach. Wolno rozpowszechniać utwory zależne jedynie na takiej samej licencji lub kompatybilnej do tej, na jakiej udostępniono utwór oryginalny.

ND

Bez Utworów Zależnych

Bez utworów zależnych. Brak zgody na korzystanie i rozporządzanie opracowaniami utworu. Licencje z tym warunkiem nie są wolnymi licencjami (ta klauzula wyklucza się z SA).

NC

Użycie Niekomercyjne

Użycie niekomercyjne. Zakaz komercyjnego korzystania z utworu. Licencje z tym warunkiem nie są wolnymi licencjami.

Organizacja Creative Commons umożliwia użycie sześciu głównych licencji:

Creative Commons Uznanie autorstwa (CC BY)

Creative Commons Uznanie autorstwa-Na tych samych warunkach (CC BY-SA)

Creative Commons Uznanie autorstwa-Użycie niekomercyjne (CC BY-NC)

Creative Commons Uznanie autorstwa-Bez utworów zależnych (CC BY-ND)

Creative Commons Uznanie autorstwa-Użycie niekomercyjne-Na tych samych warunkach (CC BY-NC-SA)

Creative Commons Uznanie autorstwa-Użycie niekomercyjne-Bez utworów zależnych (CC BY-NC-ND)

Na stronie creativecommons.pl znajduje się formularz pozwalający w prosty sposób wybrać licencję oraz podstrony poszczególnych licencji z katalogu. Składają się one z trzech elementów: przystępnego podsumowania, tekstu prawnego oraz kodu HTML, który umieścić można na stronie internetowej obok udostępnianego utworu.

Licencje Creative Commons nie zawsze będą obejmowały wszystko, co prawo chroni w udostępnionym na takiej licencji dziele. Dobrym przykładem jest ochrona wizerunku. Udostępnienie na licencji CC fotografii osoby pozwala nam korzystać z tej fotografii bez pytania o zgodę fotografa (bo licencja obejmuje jego prawa autorskie), ale nie zwalnia z obowiązku uzyskania zgody sfotografowanej osoby na rozpowszechnianie jej wizerunku. Ograniczenie to dotyczy także tych licencji z katalogu Creative Commons, które są wolne.

Wolna licencja Creative Commons Uznanie Autorstwa (CC BY)

Utwory objęte tą licencją mogą być swobodnie kopiowane, zmieniane, rozprowadzane, przedstawianie czy wykonywane, przy czym jedynym warunkiem jest poinformowanie o twórcy (licencjodawcy) utworu, źródle oraz samej licencji. Jest to warunek w dużej mierze zbieżny z polską ustawą o prawie autorskim: oznaczenie autorstwa jest jednym z podstawowych praw osobistych każdego twórcy. Mechanizm działania licencji CC BY ilustrować może taki przykład:

Ania uczy się angielskiego. Znalazła w internecie ciekawe opowiadanie fantasy. Autor tekstu udostępnił je na licencji Creative Commons: Uznanie Autorstwa (CC BY). Ania może legalnie przetłumaczyć je i opublikować tłumaczenie na swoim blogu, informując oczywiście o autorze oryginału, jego źródle i licencji, na jakiej opublikowane zostało jego opowiadanie.

W odniesieniu do powyższego przykładu warto zwrócić uwagę na to, że Ania całkowicie legalnie mogłaby przygotować tłumaczenie nawet wtedy, gdyby autor angielskiego tekstu nie opublikował go na licencji Creative Commons - Uznanie Autorstwa. Polskie prawo pozwala na swobodne tworzenie opracowań - jednak już nie na ich publikowanie. Gdyby nie licencja CC-BY, Ania mogłaby przetłumaczyć opowiadanie, ale nie mogłoby ono być dostępne publicznie.

Jak widać, wolna licencja radykalnie upraszcza korzystanie z utworu - Ania nie musi nawet informować autora oryginalnego tekstu o tym, że zamierza zrobić tłumaczenie i wszystkim je udostępnić. Licencja CC-BY pozwala na swobodne tworzenie adaptacji, przeróbek i remiksów oraz na ich publikowanie, także w celach komercyjnych.

Przetłumaczone przez Anię opowiadanie znalazło się na jej blogu i po pewnym czasie zdobyło dużą popularność. Zauważyła je redakcja wychodzącego drukiem czasopisma o literaturze fantastycznej i postanowiła włączyć do kolejnego numeru.

Czy redakcja może tak po prostu wziąć tłumaczenie Ani i opublikować je drukiem? To zależy na jakich zasadach Ania udostępnia swoją tłumaczenie. Licencja CC-BY nie wykorzystuje mechanizmu copyleftu, co oznacza, że Ania jako autorka tłumaczenia (utworu zależnego) może je opublikować w dowolny sposób, niekoniecznie na wolnej licencji. Jeśli tego nie zrobiła, to redakcja musi poprosić Anię o zgodę.

Stosowanie wolnych licencji bez mechanizmu copyleft nie sprawia zbyt wielu kłopotów - w zasadzie jedynym poważnym błędem może tu być nieprawidłowe oznaczenie autorstwa. Ponieważ problem oznaczania autorstwa i licencji dotyczy wszystkich wolnych licencji, o tym, w jaki sposób robić to prawidłowo, piszemy w jednym z kolejnych modułów.

Wolna licencja Creative Commons Uznanie Autorstwa - Na Tych Samych Warunkach (CC BY-SA)

Licencja Creative Commons Uznanie autorstwa-Na tych samych warunkach (CC BY-SA) zawiera w sobie mechanizm copyleft. Oznacza to, że twórcy rozpowszechniający swoje utwory zależne zbudowane na bazie oryginałów dostępnych na CC BY-SA muszą licencjonować je na tej samej licencji. Jeśli odniesiemy to do przykładu Ani i jej tłumaczenia, okaże się, że w przypadku zastosowania licencji copyleftowej również nie będzie problemów z dalszym wykorzystywaniem utworu:

Ania uczy się angielskiego. Znalazła w internecie bardzo ciekawe opowiadanie, które autor udostępnił na licencji Creative Commons: Uznanie Autorstwa-Na tych samych warunkach (CC BY-SA). Ania może legalnie przetłumaczyć je i opublikować tłumaczenie na swoim blogu, informując oczywiście o autorze oryginału oraz stosując do tłumaczenia tę samą co on licencję - CC BY-SA.

Oryginalna, anglojęzyczna wersja opowiadania dostępna jest na licencji Uznanie Autorstwa-Na tych samych warunkach. Tłumaczenie Ani - zgodnie z tą licencją - musi być upublicznione na tych samych zasadach:

Przetłumaczone przez Anię opowiadanie znalazło się na jej blogu i po pewnym czasie zdobyło dużą popularność. Zauważyła je redakcja wychodzącego drukiem czasopisma o literaturze fantastycznej i postanowiła włączyć do kolejnego numeru. Ponieważ opowiadanie opublikowane jest na licencji CC BY-SA, redakcja nie musi już uzyskać dodatkowej zgody, tylko po prostu włącza opowiadanie do numeru. Przy czym redakcja musi podać informację o autorstwie oraz źródle, a także zachować informację o licencji CC-BY-SA, przez co tłumaczenie nie może zostać przez nich zawłaszczone.

Dobre i złe praktyki opisu wolnych licencji

Jedną z podstawowych umiejętności związanych z posługiwaniem się wolnymi licencjami jest poprawne opisywanie za ich pomocą licencjonowanych utworów. Błędny opis może utrudnić lub uniemożliwić korzystanie z utworu zgodnie z licencją. Jakie wobec tego są zasady poprawnego opisu licencji udostępnianego utworu? Informacje te ważne są nie tylko dla twórców, ale także dla osób, które chcą korzystać z treści rozpowszechnianych na wolnych licencjach.

Elementy opisu licencji

Warto podkreślić, że nie istnieje jeden powszechnie obowiązujący, ortodoksyjny schemat oznaczania utworów na wolnych licencjach. W dystrybucji cyfrowej oraz w utworach rozpowszechnianych na fizycznych nośnikach stosuje się rozmaite sposoby opisu licencji, zazwyczaj racjonalnie dostosowane do charakteru utworu i właściwości jego nośnika. Pomimo tego można bez problemu wymienić kilka elementów, które powinny znaleźć się w informacji licencyjnej bez względu na to, czy korzystamy z udostępnianego na wolnej licencji utworu, czy też taki utwór tworzymy i publikujemy:

informacja o autorze lub autorach, albo o innym niż autor(rzy) licencjodawcy,

źródło (adres bibliograficzny z tytułem utworu lub link, jeśli wykorzystywany utwór jest dostępny w sieci),

dokładna nazwa licencji z odnośnikiem do strony licencji w serwisie Creative Commons lub - w przypadku druku - adresem URL do niej.

Informacja o autorze

Zgodnie z polskim prawem zawsze zobowiązani jesteśmy do odpowiedniego informowania o twórcy wykorzystywanego utworu. Dotyczy to także licencjonowania utworów zależnych, powstałych na bazie oryginałów stworzonych przez kogoś innego. Oczywiście twórca lub osoba uprawniona może zażyczyć sobie, aby wymieniano go, używając jego pseudonimu, a nie imienia i nazwiska - lub aby nie informowano o nim wcale.

W przypadku utworu posiadającego wielu autorów wymieniamy ich wszystkich, w granicach możliwości. Stosować można znane z opisów bibliograficznych skróty (np. i in.) lub udostępnić link do strony z informacją o wszystkich autorach, jak to robi się w przypadku wykorzystywania haseł z Wikipedii.

Informacja o źródle

Rozpowszechniając cudzy utwór, zobowiązani jesteśmy także do podania informacji pozwalającej na zidentyfikowanie jego źródła. Tradycyjnie taką informację podaje się w formie adresu bibliograficznego - podając tytuł utworu, a czasami także wydawcę, miejsce i rok wydania. W czasach internetu adres bibliograficzny coraz częściej zastępowany jest po prostu przez link do źródła, co pozwala precyzyjnie określić pochodzenie materiału.

Licencjodawca może wymagać, aby przy opisie licencji pojawiła się informacja np. o instytucji, która odpowiedzialna jest za publikację utworu. Zakresem klauzul BY w licencjach CC objęte mogą być różne inne instytucje wskazane przez Licencjodawcę. To samo dotyczy obowiązkowego zamieszczania logo.

Informacja o licencji

Precyzyjne określenie licencji, na której dostępny jest utwór, jest niezmiernie ważne, bo dzięki temu użytkownicy znają szczegółowo reguły, których powinni przestrzegać. Powinna więc to być precyzyjna nazwa licencji, np. „Free Art License 1.3" albo „Creative Commons Uznanie Autorstwa - Na Tych Samych Warunkach 3. 0 PL". Dopuszczalne jest użycie skrótu, np. FAL lub CC BY-SA ze wskazaniem numeru wersji licencji. Konieczne jest także podanie linku do pełnego tekstu licencji. Odnośnik taki musi być bezwzględnie umieszczony nawet przy utworach rozpowszechnianych na fizycznych nośnikach (np. w publikacjach drukowanych).

Niektóre wolne licencje, takie jak GFDL, wymagają także załączenia pełnego tekstu licencji razem z utworem.

Przy oznaczaniu licencji wiele osób popełnia błędy. Na przykład:

Wszystkie wpisy na blogu dostępne są na licencji Creative Commons.

Creative Commons udostępnia cały katalog różnych licencji - powyższy wpis nie informuje, o jaką konkretnie licencję chodzi, a więc... jest zupełnie bezużyteczny.

W razie potrzeby w opisie licencji umieścić można także jedną z ikon symbolizujących licencję. Wykorzystanie znaku graficznego nie powinno jednak zastępować poprawnego podania pełnej informacji o licencji.

Jeśli licencjonowany utwór dostępny jest w internecie na stronie WWW, w opisie licencji zastosować można specjalny kod dla wyszukiwarek. W przypadku licencji Creative Commons można go wygenerować w formularzu wyboru licencji, dostępnym na stronie creativecommons.org. Umieszczony na stronie kod informować będzie roboty indeksujące internet, że dany materiał dostępny jest na konkretnych warunkach licencyjnych. Ułatwia to budowanie wyszukiwarek tego typu zasobów.

Przykłady poprawnych informacji licencyjnych

1. Hasło z Wikipedii

Załóżmy, że właściciel niewielkiego pensjonatu w Gdańsku chce na stronie internetowej umieścić artykuł o historii Gdańska, aby zachęcić turystów do przyjazdu i oferowanych przez niego noclegów. Wykorzystuje dostępne w Wikipedii hasło „Historia Gdańska". Aby zrobić to legalnie, dodaje na stronie czytelną informację o warunkach, na jakich skorzystał z tej encyklopedii:

Źródło: Wikipedia, http://pl.wikipedia.org/wiki/Historia Gdańska, autorzy: http://pl.wikipedia.org/w/index.php? title=Historia_Gda%C5%84ska&action=history licencja: CC-BY-SA 3.0, http://creativecommons.org/licenses/by-sa

Dlaczego zastosowano tutaj link do strony z historią edycji hasła? To sposób na wymienienie wszystkich autorów. Zamiast linku można by oczywiście wypisać ich wszystkich, nie wyglądałoby to jednak najlepiej:

© Źródło: Wikipedia, http://pl.wikipedia.org/wiki/Historia Gdańska, autorzy: Artur Andrzej, KamikazeBot, Mudzo, Pawski, Airwolf, Oruniak, Belissarius, Szczureq, Beno, MZM, Mmkay, Mzopw i in., licencja: CC-BY-SA 3. 0, http://creativecommons.org/licenses/by-sa

Wikipedystyczne hasło „Historia Gdańska" posiada setki autorów. Co więcej, na stronie prezentującej rejestr zmian podpisani są nie tylko edytorzy, ale też boty - skrypty automatycznie poprawiające drobne błędy np. w strukturze hasła. Na pierwszy rzut oka bardzo trudno odróżnić je od zwykłych wikipedystów. Wygodniej jest po prostu udostępnić link do pełnej listy autorów.

2. Fotografia z prywatnego bloga wykorzystana na portalu

Duże portale internetowe wykorzystują dziś wiele materiałów pochodzących bezpośrednio od internautów - bardzo często robią to błędnie i wykazują się przy tym dużą nieuczciwością. Jeśli już w ogóle informują o źródle wykorzystanego przez siebie materiału (np. fotografii z jakiegoś wydarzenia, które zostało zrobione przez przypadkową osobę), piszą:

Źródło: Internet

Odwróćmy tę sytuację: w niniejszym opracowaniu wykorzystać chcielibyśmy jakiś materiał np. z gazety „Wieści codzienne", poświęcony aktualnym wyzwaniom związanym z prawem autorskim. Gdybyśmy działali tak, jak niektórzy dziennikarze z popularnych portali, przygotowana przez nas informacja wyglądałaby tak:

Źródło: prasa

Robiąc to, oczywiście złamalibyśmy zasady prawa autorskiego - bez zgody autora czy wydawcy nie mielibyśmy pewnie nawet prawa przedrukować tekstu, nie mówiąc już o poprawnym opisie warunków jego rozpowszechniania. Fotografia opublikowana na blogu i profesjonalny tekst dziennikarski pod względem prawa autorskiego formalnie niczym się nie różnią - to wciąż utwory, które podlegają określonej ochronie.

Wróćmy do zdjęcia i postarajmy się je poprawnie opisać. Pojawia się tutaj dość istotny problem - nigdzie nie możemy znaleźć informacji o imieniu i nazwisku autora bloga - znamy tylko jego pseudonim. W stopce bloga znajduje się ikona informująca o licencji CC BY-SA. Czy jednak licencja ta dotyczy całej treści bloga?

Ten przykład pokazuje, jak ważne jest poprawne opisanie licencji także przez licencjodawcę. Umieszczenie na stronie ikony z informacją o licencji nie wystarcza - nie wiemy, czego dokładnie ona dotyczy. Starając się jak najbardziej poprawnie przygotować informację o warunkach, na jakich chcemy skorzystać ze zdjęcia, powinniśmy spróbować skontaktować się z autorem i wyjaśnić wszystkie wątpliwości. A przecież wartość wolnych licencji polega także na tym, że powinniśmy mieć możliwość skorzystania z utworu bez żadnych formalności. Źle przygotowany opis blokuje taką możliwość.

W naszym przykładzie, po krótkiej wymianie maili z autorem uzyskujemy potwierdzenie tego, że fotografia dostępna jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 3.0 Polska. Autor nie podaje jednak swojego imienia i nazwiska - ma do tego prawo. Ostatecznie przygotowujemy następujący opis, który umieszczamy przy opublikowanym na portalu zdjęciem:

Pociąg na stacji Warszawa Śródmieście WKD, fot. bart32, źródło http://bart32.blox.pl/?p=732, licencja: Creative Commons Uznanie autorstwa 3.0 Polska ( http: //creativecommons.org/licenses/by/3.0/pl/).

W opisie znalazła się informacja o autorze (pseudonim), źródle oraz wykorzystanej licencji (wraz z obowiązkowym odnośnikiem do tekstu licencji). Gdybyśmy na bazie tej fotografii chcieli przygotować jakiś utwór zależny - choćby infografikę opisującą liczbę pasażerów korzystających z usług Warszawskiej Kolei Dojazdowej (WKD), jej opis uwzględniać powinien informację o wykorzystywanym zdjęciu:

Liczba pasażerów WKD w latach 2009-2011. Wykorzystano zdjęcie 'Pociąg na stacji Warszawa Śródmieście WKD', fot. bart32, źródło http://bart32.blox.pl/?p=732, licencja: Creative Commons Uznanie autorstwa 3.0 Polska ( http://creativecommons.org/licenses/by/3.0/pl/).

Sama infografika mogłaby już być oczywiście licencjonowana na innej licencji, a nawet objęta pełnym zastrzeżeniem praw autorskich.

3. Remiks

Pozostańmy jeszcze przy problemie opisu licencji utworów zależnych. Co zrobić, jeśli tych utworów jest naprawdę dużo - tak jak w przypadku remiksu muzycznego?

Do stworzenia jednego z nagrań na swoją debiutancką płytę zespół wykorzystał fragmenty kilkunastu piosenek dostępnych w serwisie jamendo.com na wolnych licencjach CC BY i CC BY-SA.

Jak w takim przypadku zachować porządek i odpowiednio informować o wykorzystanych materiałach? W przygotowanej przez australijski oddział Creative Commons broszurze znaleźć można prosty pomysł na ułatwienie sobie pracy z wieloma utworami i wieloma licencjami. Wystarczy przygotować prostą tabelkę:

Przygotowanie takiego spisu zdecydowanie ułatwi sporządzenie odpowiedniego opisu licencyjnego, który zamieścić można np. na wewnętrznej okładce płyty czy na stronie, na której udostępniany jest utwór. Warto zwrócić uwagę, że wykorzystano tu piosenkę dostępną na licencji Uznanie autorstwa-Na tych samych warunkach. Oznacza to, że remiks również musi być dostępny na tej licencji. W przypadku licencjonowania utworów zależnych powstałych na bazie utworów licencjonowanych w systemie Creative Commons należy zwrócić uwagę na kompatybilność licencji.

Jak opisać licencjonowany utwór w różnych mediach?

Typ nośnika

Forma opisu licencji

Książki, czasopisma i magazyny

Dołącz odpowiednią informację o licencji obok wykorzystywanego utworu (zdjęcia, tekstu) lub w stopce na stronie, na której został on wykorzystany. Ewentualnie istnieje możliwość wyliczenia wszystkich wykorzystanych utworów wraz z zasadami, na jakich zostały udostępnione, na końcowych stronach wydawnictwa.

Fotografie i grafiki

Umieść odpowiednią informację na lub tuż przy wykorzystywanej grafice lub zdjęciu. Informacja ta znaleźć się też może w stopce strony, jeśli inne formy atrybucji będą niepotrzebnie ingerować w treść materiału graficznego.

Prezentacja (slajdy)

Umieść informacje o wykorzystywanym materiale bezpośrednio na slajdzie, na którym jest on rozpowszechniony - lub na ostatniej stronie całej prezentacji.

Film

Umieść informacje o wykorzystywanym materiale bezpośrednio w treści filmu w czasie, w którym jest on wyświetlany - lub w napisach końcowych z zaznaczeniem, w jakiej części filmu dany fragment jest rozpowszechniony.

Podcast, nagranie audio

Poinformuj słuchaczy o wykorzystywaniu materiałów objętych wolną licencją w trakcie audycji, na jej początku, na końcu lub tuż przed emisją rozpowszechnionego materiału dźwiękowego.

[Opracowanie na podstawie http://creativecommons.org.au/content/attributingccmaterials.pdf, CC BY The Australian Research Council Centre of Excellence for Creative Industries and Innovation, Creative Commons Australia, http://creativecommons.org/licenses/by/2.5/au/]

# data[].attributes.attachment_link.description
Kurs przygotowany jest tak, aby na jego podstawie w ciągu 15 godzin (6 wykładów i test kończący zajęcia) można było zrealizować podstawowe zagadnienia, znajdujące się w programach nauczania przedmiotu „Własność intelektualna" na polskich uczelniach.

# data[].attributes.headline
Prakreacja - Jak prawidłowo korzystać z licencji CC

# data[].attributes.subject
Prakreacja - Jak prawidłowo korzystać z licencji CC

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Daj palec, a zjedzą całą rękę. To powiedzenie najlepiej oddaje problem z licencjami Creative Commons. Ich paradoks polega na tym, że mimo swojej korzystności dla użytkowników, i tak są przez tych użytkowników nagminnie łamane. Dlatego dzisiaj nauczę Cię, jak prawidłowo korzystać z dobrodziejstw CC, by przy okazji "wolnej" licencji nie narobić sobie kłopotów.

Wolność, kocham i rozumiem = Creative Commons

Najczęściej powtarzanym mitem dotyczącym licencji Creative Commons jest przekonanie, że materiały udostępniane na ich warunkach można używać bez jakichkolwiek ograniczeń. To błąd.

Podstawową zasadą, jakiej hołdują licencje CC jest sformułowanie " pewne prawa zastrzeżone ". Już sama ta dewiza zdradza, że korzystanie z materiałów publikowanych na warunkach CC jest ograniczone. O licencjach Creative Commons mówi się, że są "wolne", ale jest to jednak wolność kontrolowana.

Jeśli chcesz prawidłowo korzystać z materiałów publikowanych na licencjach CC, najpierw musisz zrozumieć i pokochać tę kontrolowaną wolność, jaką zapewniają one użytkownikowi. Dobrze zgadujesz - ja będę Twoim przewodnikiem.

Poznaj ograniczenia licencji Creative Commons

Licencje Creative Commons buduje się poprzez dodawanie do rdzenia (CC) dodatkowych ograniczeń. Rdzeń "CC" oznacza, że dany materiał można dowolnie rozpowszechniać, również po modyfikacjach.

Dodatkowe warunki ograniczają dowolne korzystanie. Poniżej omawiam cztery podstawowe warunki, z których konstruuje się licencje. Przy czym, warunek nr 1 (BY) występuje obligatoryjnie przy każdym rodzaju licencji.

CC BY, czyli uznanie autorstwa

Dodanie do rdzenia "CC" skrótu "BY" powoduje, że powstaje licencja CC BY.

Oznacza to, że każde wykorzystanie materiału udostępnionego na tej licencji, wymaga oznaczenia autorstwa.

Cytując za oficjalną stroną CC: wolno kopiować, rozprowadzać, przedstawiać i wykonywać objęty prawem autorskim utwór oraz opracowane na jego podstawie utwory zależne pod warunkiem, że zostanie przywołane nazwisko autora pierwowzoru.

CC NC, czyli użycie niekomercyjne

Dodanie do rdzenia "CC" skrótu "NC" powoduje, że powstaje licencja CC NC.

Oznacza to, że materiał udostępniony na tej licencji można użyć tylko w celach niekomercyjnych.

Cytując za oficjalną stroną CC: wolno kopiować, rozprowadzać, przedstawiać i wykonywać objęty prawem autorskim utwór oraz opracowane na jego podstawie utwory zależne jedynie do celów niekomercyjnych.

CC SA, czyli na tych samych warunkach

Dodanie do rdzenia "CC" skrótu "SA" powoduje, że powstaje licencja CC SA.

Oznacza to, że materiał udostępniony na tej licencji można modyfikować, ale efekt końcowy musi być rozpowszechniany również na licencji CC SA.

Cytując za oficjalną stroną CC: wolno rozprowadzać utwory zależne jedynie na licencji identycznej do tej, na jakiej udostępniono utwór oryginalny.

CC ND, czyli bez utworów zależnych

Dodanie do rdzenia "CC" skrótu "ND" powoduje, że powstaje licencja CC ND.

Oznacza to, że materiału udostępnianego na tej licencji nie można modyfikować, a zatem tworzyć jego opracowań i ich następnie rozpowszechniać.

Cytując za oficjalną stroną CC: wolno kopiować, rozprowadzać, przedstawiać i wykonywać utwór jedynie w jego oryginalnej postaci - tworzenie utworów zależnych nie jest dozwolone.

Omówione powyżej warunki mogą być ze sobą dowolnie zestawiane. Zawsze podstawą jest CC BY. Twórca może dodać jednak kolejne warunki. To, jakich warunków użyje, decyduje o tym, w jaki sposób ograniczone będzie korzystanie z danego materiału.

Jeśli fotograf udostępnia swoje zdjęcie na licencji CC BY, możesz rozpowszechniać je bez żadnych ograniczeń, ale pod jednym warunkiem - że oznaczysz autora.

Jeśli to samo zdjęcie fotograf udostępni na licencji CC BY NC, możesz z niego korzystać tylko w projektach niekomercyjnych i pod warunkiem, że oznaczysz autora.

Jeśli do CC BY NC fotograf dołoży jeszcze ND, nie będziesz mógł dodatkowo w żaden sposób modyfikować zdjęcia, co wolno było Ci w poprzednich przypadkach.

Notka licencyjna = podstawa korzystania z CC

Podstawową zasadą korzystania z licencji Creative Commons jest umieszczenie notki licencyjnej. Notka licencyjna musi towarzyszyć każdemu materiałowi rozpowszechnianemu na warunkach CC. Tak wymyślili to twórcy "wolnych" licencji, by pogodzić ochronę praw twórców i swobodę społecznego dzielenia się treścią.

Notka licencyjna powinna zawierać:

wskazanie autora (bo CC BY to podstawa),

wskazanie rodzaju licencji CC wraz z linkiem do jej objaśnienia,

wskazanie tytułu utworu (jeżeli istnieje),

link do źródła utworu (jeżeli istnieje).

W dzisiejszym wpisie wykorzystałem zdjęcie udostępnione na licencji Creative Commons BY. Notka licencyjna wygląda w następujący sposób "zdjęcie pt. " Creative Commons Swag Contest 2007_2" autorstwa TilarX opublikowane na licencji CC BY 3.0 ". Tytuł zdjęcia jest jednocześnie linkiem do źródła, a rodzaj licencji linkiem do jej objaśnienia.

PAMIĘTAJ! Jeśli nie umieszczasz pełnej notki licencyjnej, naruszasz zasady licencji Creative Commons. Jeśli do tego nie oznaczasz również autorstwa, sam prosisz się o kłopoty.

Gdzie umieścić notkę licencyjną?

Jeśli już wiesz, że notka licencyjna to podstawa, zapytasz zapewne, gdzie powinieneś ją zamieszczać. Od razu przy danym utworze objętym licencją CC, na końcu dokumentu, w stopce, a może w dokumentacji projektu?

Możliwości jest sporo i nie ma jednej najlepszej. Chodzi tylko o to, by zrobić to rzetelnie i racjonalnie. Nie musisz wklejać notki od razu pod wykorzystanym elementem, jeśli zaburzy to Twoją pracę. Możesz uwzględnić ją np. na końcu tekstu - tak jak ja robię to w przypadku zdjęć na licencji CC, które wykorzystuję na blogu.

Grunt, byś nie przesadził też w drugą stronę i nie zamieścił notki w takim miejscu, w którym nikt nie zwróci na nią uwagi albo byś nie wykorzystał do tego malutkiej czcionki, której nikt nie dostrzeże.

Chodzi po prostu o to, by grać fair. Zastanów się zatem, gdzie Ty byś chciał być podpisany (albo które miejsce byłbyś w stanie zaakceptować), gdyby ktoś wykorzystał Twoją pracę i tam umieść notkę licencyjną. Tylko tyle i aż tyle.

A gdy nie ma miejsca na notkę?

Gdy ewangelizuję na temat licencji Creative Commons, często spotykam się z argumentem, że nie zawsze jest gdzie zamieścić notkę licencyjną.

Mówią o tym problemie zwłaszcza graficy, który wykorzystują w swoich projektach gotowe elementy (np. ikony) stworzone przez kogoś innego, a specyfika projektu nie pozwala na uwzględnienie notki licencyjnej.

Grafik tworzy projekt wizytówki i wykorzystuje ikonę udostępnioną na licencji CC BY. Trudno sobie wyobrazić, by na wizytówce uwzględnił notkę licencyjną.

Wyjście z takiej sytuacji jest tylko jedno - zrezygnować z danego elementu, którego użycie wymaga zamieszczenia notki. Brak jej zamieszczenia, będzie bowiem naruszeniem warunków licencji i praw autorskich pierwotnego twórcy. Bez znaczenia jest fakt, że tej notki nie było gdzie wstawić.

Jeśli bardzo zależy Ci na danym elemencie, a nie możesz umieścić notki - skontaktuj się bezpośrednio z twórcą i poproś o zgodę na wykorzystanie bez oznaczania autorstwa. To nie jest trudne, a będziesz miał poczucie, że grasz fair.

Łamanie warunków licencji = naruszenie praw autorskich

Jeśli łamiesz warunki licencji Creative Commons, naruszasz tym samym prawa autorskie twórcy. Dotyczy to w szczególności sytuacji, gdy:

rozpowszechniasz utwór bez podpisania twórcy,

rozpowszechniasz utwór w celach komercyjnych, podczas gdy twórca wyraźnie to wyłączył poprzez wybór CC NC,

rozpowszechniasz zmodyfikowany utwór, podczas gdy twórca sprzeciwił się temu, wybierając CC ND.

Najpowszechniejszym naruszeniem jest oczywiście niepodpisywanie twórcy.

Czym może skończyć się łamanie warunków CC? Uzasadnionymi roszczeniami twórcy.

Za samo tylko niepodpisanie utworu, twórca może żądać od Ciebie odpowiedniej sumy tytułem zadośćuczynienia.

Gdyby okazało się, że naruszasz również inne postanowienia licencji - np. używasz utworu w celach komercyjnych, podczas gdy jesteś uprawniony tylko do niekomercyjnych - twórca może żądać od Ciebie m.in. wynagrodzenia, jakie musiałabyś mu zapłacić, gdybyś chciał zapewnić sobie prawo do komercyjnego korzystania z utworu na drodze indywidualnej umowy.

To tylko przykłady. Jeśli chcesz poznać pełną gamę roszczeń przysługujących twórcy w razie naruszenia jego praw autorskich, zajrzyj do art. 78 i 79 ustawy o prawie autorskim.

Creative Commons Zero (CC0) - licencja wyjątkowa

Wyjątkowym rodzajem licencji CC jest CC0, czyli Creative Commons Zero. Twórca, udostępniając materiał na tej licencji, przekazuje go do domeny publicznej.

Oznacza to, że z materiałów udostępnionych na CC0, możesz korzystać dowolnie bez podawania autora, ani umieszczania notki licencyjnej.

Dlatego to właśnie licencje CC0 cieszą się obecnie największą popularnością wśród osób szukających grafik i zdjęć do wykorzystania w swoich projektach.

#protip >> Moją ulubioną wyszukiwarką zdjęć na licencji CC0 jest pexels.com.

Korzystając z tej licencji, eliminujesz ryzyko zarzutu naruszenia praw autorskich twórcy, który wybierając CC0 świadomie pozwala Tobie robić z utworem to, na co masz ochotę i bez podpisywania autora.

Podsumowanie = 1 min czytania

Nie chce Ci się czytać całości tekstu? Błąd. Ale jestem dobrym wujkiem i daję Ci szansę na podstawowe info w 1 min.

1) Licencje Creative Commons wymagają oznaczenia autorstwa i notki licencyjnej.

2) Notka licencyjna powinna zostać umieszczona w miejscu widocznym i racjonalnym, biorąc pod uwagę całość danego projektu.

3) Brak oznaczenia autorstwa jest naruszeniem praw autorskich twórcy udostępniającego na licencji CC i może skończyć się dla Ciebie nieprzyjemnie.

4) Wyjątkiem jest licencja CC0, która gwarantuje dowolność w korzystaniu z utworu. Zatem jeśli chcesz mieć święty spokój, szukaj materiałów na tej licencji.

Jeśli chcesz wiedzieć więcej, przeczytaj tekst w całości. Byłoby super, gdybyś odwiedził również oficjalną stronę Creative Commons Polska. Tam możesz uczyć się u źródła.

Jeśli potrzebujesz pomocy z zakresu licencji Creative Commons lub szerzej - prawa autorskiego - napisz do mnie na adres wojciech.wawrzak@prakreacja.pl.

Podobał Ci się ten tekst? Podaj go dalej w social media. Dzięki poniższym przyciskom zajmie Ci to dosłownie chwilę.

Dowiedz się, jak reagować na naruszenie praw autorskich w Internecie:

Przeczytaj również:

>> Zdjęcie w nagłówku pt. " Creative Commons Swag Contest 2007_2" autorstwa TilarX opublikowane na licencji CC BY 3.0.

To wszystko na dzisiaj, dzięki za uwagę! Ze stałymi czytelnikami spotykam się w newsletterze. Dołącz i przekonaj się, że warto być blisko.

Powyższych zgód udzielasz mi, czyli Wojciechowi Wawrzak, prowadzącemu działalność gospodarczą pod firmą "Usługi prawne i księgowe Wojciech Wawrzak" z siedzibą w Łodzi (93-279), ul. Tatrzańska 91/51.

# data[].attributes.attachment_link.title
Jak prawidłowo korzystać z licencji Creative Commons?

# data[].attributes.attachment_link.description
Daj palec, a zjedzą całą rękę. To powiedzenie najlepiej oddaje problem z licencjami Creative Commons. Ich paradoks polega na tym, że mimo swojej korzystności dla użytkowników, i tak są przez tych użytkowników nagminnie łamane. Dlatego dzisiaj nauczę Cię, jak prawidłowo korzystać z dobrodziejstw CC, by przy okazji "wolnej" licencji nie narobić sobie kłopotów.

# data[].attributes.body
Co powinieneś wiedzieć o licencjach

# data[].attributes.headline
PGP - narzędzie do szyfrowania/deszyfrowania klucza asymetrycznego

# data[].attributes.subject
PGP - narzędzie do szyfrowania/deszyfrowania klucza asymetrycznego

# data[].attributes.attachment_link.description
Online tool to decrypt PGP-encrypted messages. No need to install any software to encrypt and decrypt PGP messages.

# data[].attributes.attachment_link.title
Creative Commons Polska - Creative Commons to międzynarodowy projekt oferujący darmowe rozwiązania prawne i inne narzędzia służące zarządzaniu przez twórców prawami autorskimi do swoich utworów. Creative Commons wspiera wolną kulturę: produkcję i wymianę utworów traktowanych jako dobro wspólne.