# data[].attributes.body
Plan działania

# data[].attributes.body
Zwierzęta w domu , jak o nie dbać?

# data[].attributes.attachment_link.title
Jak dbać o domowe zwierzęta jak również o te bezdomne.

# data[].attributes.body
Rośliny w domu, jak o nie dbać?

# data[].attributes.attachment_link.title
JAK DBAĆ O ROŚLINY W DOMU? Poradnik Dla Początkujących

# data[].attributes.body
Karta pracy

# data[].attributes.body
Rośliny i zwierzęta wokół nas

# data[].attributes.attachment_link.title
Lekcja 23_ Rośliny i zwierzęta wokół nas

# data[].attributes.body
Plan pracy

# data[].attributes.attachment_link.title
Lekcja 22_Organizmy różnią się sposobem odżywiania_Dział 3

# data[].attributes.body
Odżywianie się organizmów

# data[].attributes.body
Karta pracy - różnice w odżywianiu się organizmów

# data[].attributes.body
Organizmy różnią się sposobem odżywiania

# data[].attributes.attachment_link.title
Lekcja 22 Różnice w sposobach odzywiania organizmów

# data[].attributes.body
Wspólne cechy organizmów

# data[].attributes.body
Sekretne życie drzew

# data[].attributes.attachment_link.title
SEKRETNE ŻYCIE DRZEW czyta Krystyna Czubówna, POLSKI FILM PRZYRODNICZY

# data[].attributes.body
Cechy życia

# data[].attributes.attachment_link.title
Naukowe podstawy biologii | 1.2. Cechy życia

# data[].attributes.body
Cechy wspólne organizmów

# data[].attributes.attachment_link.title
Lekcja 21_Cechy wspólne organizmów Dział 3

# data[].attributes.attachment_link.description
Live wind, rain and temperature maps, detailed forecast for your place, data from the best weather forecast models such as GFS, ICON, GEM

# data[].attributes.body
Jak powstaje burza?

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Aby zimą nie zmarznąć, zakładamy ciepłe ubrania, m.in. grube, wełniane swetry. Podczas zdejmowania takiego swetra słyszymy trzaski, jeśli jest ciemno - widzimy iskry, a nasze włosy zaczynają odstawać na wszystkie strony. Czy te iskry mają coś wspólnego z błyskawicami, które obserwujemy podczas burzy?

że zwiastunem nadchodzącej burzy jest rozległa chmura burzowa;

że niektóre przedmioty mogą porażać prądem, mimo że nie są podłączone do źródła prądu;

że świeżo wyprana i wysuszona wełna elektryzuje się.

opisywać, jak powstaje piorun;

wyjaśniać, czym jest wyładowanie atmosferyczne;

wymieniać sposoby elektryzowania ciał i podawać przykłady tego zjawiska.

Na początku zastanówmy się, skąd się biorą iskry na naszych ubraniach. Przypominają one iskry elektryczne. Poszukajmy więc odpowiedzi na pytania:

Pomyśl

W jaki sposób można naelektryzować przedmioty?
Włosy naelektryzowały się, gdy zostały potarte grzebieniem lub szczotką. Podobnie, gdy szybko zdejmujemy sweter, słyszymy trzaski, a jeśli jest ciemno, możemy zauważyć przeskakujące iskry. Zjawiska te ogólnie nazywamy . Przeprowadźmy prosty eksperyment. Możemy użyć do niego kawałka prawdziwego bursztynu, a jeśli go nie posiadamy, wystarczy zwykła plastikowa linijka.

Właściwości elektryczne zauważono już w VI wieku p.n.e. Jako pierwszy opisał je Tales z Miletu - grecki filozof, astronom i matematyk. Stwierdził on, że potarty suknem bursztyn przyciąga niektóre lekkie ciała.

Ładunki elektryczne łatwo wywołać przez pocieranie jednego przedmiotu o inny. Ładunek ten nie przemieszcza się jak w przewodzie elektrycznym, lecz pozostaje w jednym miejscu, dlatego nazywa się go elektrostatycznym. Takie ładunki pojawiają się m.in. podczas czesania włosów lub pocierania wełnianych ubrań. Ładunek elektryczny najłatwiej można wywołać przez potarcie przedmiotu o inny, który jest już naelektryzowany, lub przez zbliżenie tych ciał. Można też pocierać o siebie dwa przedmioty nienaelektryzowane - wówczas ładunki pojawiają się na każdym z nich.

Piorun uderza, gdy w chmurze zachodzi zjawisko naelektryzowania. Sprzyjające temu warunki panują wyłącznie w chmurach burzowych. Gorące powietrze unosi się, jednocześnie niosąc ze sobą cząsteczki wody na duże wysokości, gdzie dochodzi do powstania kropel wody i kryształków lodu. Zbierają one ładunki elektryczne znajdujące się w powietrzu i pyle. W końcu ilość wytworzonych ładunków jest tak duża, że następuje potężne wyładowanie elektryczne. Jest to właśnie piorun.

Pocierając o siebie ciała, można wytwarzać na ich powierzchni ładunki elektryczne.

Jednym ze skutków elektryzowania się ciał jest gromadzenie ładunków elektrycznych w chmurach burzowych i uderzenia piorunów.

Podczas burzy należy zachować ostrożność i postępować według określonych zasad.

wywoływanie ładunków elektrycznych poprzez pocieranie dwóch przedmiotów lub zbliżenie ich do siebie

Tales z Miletu

Grecki filozof, astronom i matematyk; obserwował gwiazdozbiory, obliczał daty zaćmienia Słońca, sformułował twierdzenia matematyczne, jako pierwszy miał użyć Gwiazdy Polarnej w celach nawigacyjnych.

wyładowanie atmosferyczne

przepływ prądu elektrycznego na przykład między chmurą burzową a ziemią

wyładowania atmosferyczne Pioruny, a dokładniej wyładowania atmosferyczne , to niezwykle widowiskowe zjawisko, ale bardzo niebezpieczne. Dlaczego? Wyładowanie atmosferyczne jest bardzo potężne - to prąd powstający przy napięciu nawet kilkuset milionów woltów! Jak więc należy się zachować, by uniknąć porażenia przez piorun?

Piorun niesie w sobie ogromną energię. Jego uderzenie może uszkodzić domy i urządzenia elektryczne, wywołać pożary. Niesie ze sobą znaczny ładunek elektryczny, dlatego też jest bardzo niebezpieczny dla człowieka. Jak uniknąć uderzenia pioruna? Trzeba pamiętać, że piorun przemieszcza się po najkrótszej drodze łączącej chmurę z ziemią, by jak najszybciej doprowadzić do wyładowania. Działające urządzenia elektryczne lub duże metalowe konstrukcje mogą przyciągać pioruny, gdyż są dobrymi przewodnikami prądu. Na szczęście odgłosy piorunów słychać z daleka, więc jest czas, aby się przygotować.

# data[].attributes.attachment_link.description
Aby zimą nie zmarznąć, zakładamy ciepłe ubrania, m.in. grube, wełniane swetry. Podczas zdejmowania takiego swetra słyszymy trzaski, jeśli jest ciemno - widzimy iskry, a nasze włosy zaczynają odstawać na wszystkie strony. Czy te iskry mają coś wspólnego z błyskawicami, które obserwujemy podczas burzy?

# data[].attributes.body
Zmiany pogody

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Niektóre zmiany pogody ławo przewidzieć. Wiadomo, że latem raczej nie spadnie u nas śnieg, a zimą nie ma sensu planować kąpieli słonecznych na plaży. Pewne zmiany pogody zachodzą bowiem cyklicznie. Dlaczego tak się dzieje?

Podstawą zmian pogody na Ziemi są różnice w sezonową zmiennością temperatury nasłonecznieniu, czyli ilości energii jaka dociera do powierzchni Ziemi w określonym czasie. Dobowa zmienność temperatury wiąże się z występowaniem zjawiska dnia i nocy i położeniem Słońca nad horyzontem.
Temperatury zmieniają się też cyklicznie w ciągu roku. Zjawisko to nazywamy sezonową zmiennością temperatury . Jej skutkiem jest występowanie . W Polsce wyróżnia się cztery kalendarzowe pory roku: wiosnę, lato, jesień i zimę. Latem, gdy Słońce świeci najdłużej i znajduje się najwyżej nad widnokręgiem, ogrzewa nas silnie, a dni są długie. Odwrotnie jest zimą - Słońce świeci krócej, a w czasie górowania znajduje się nisko nad horyzontem.

Oprócz kalendarzowych istnieją też termiczne pory roku. Wyróżnia się je na podstawie średnich temperatur powietrza w ciągu doby. W przeciwieństwie do pór kalendarzowych nie rozpoczynają się zawsze w tym samym momencie. Na przykład termiczne lato zaczyna się, gdy średnie dobowe temperatury przekroczą 15°C. Może się to zdarzyć nawet w maju.

Przypomnij sobie, a następnie zanotuj w zeszycie zmiany, jakie zachodzą w okolicy twojego miejsca zamieszkania w kolejnych porach roku. Weź pod uwagę rodzaje opadów i osadów, średnią temperaturę powietrza, jak zmieniają się rośliny, jakie zwierzęta możesz zaobserwować. Czy w dniach przesileń i w okresach równonocy twoja okolica wygląda podobnie jak na ilustracji?

Z powodu innej wysokości Słońca nad horyzontem długość dnia i nocy na południu i północy Polski nieco się różni. Najdłuższy dzień lata jest o ponad godzinę dłuższy na północy niż na południu Polski. Z kolei najkrótszy dzień zimy jest o ponad godzinę krótszy na północy Polski. Jedynie w okresie równonocy dni mają jednakową długość w całym kraju.

Dobowa różnica temperatur spowodowana jest zróżnicowanym dopływem promieniowania słonecznego do powierzchni ziemi wskutek występowania dnia i nocy.

Roczna różnica temperatur związana jest ze zmianami oświetlenia w cyklu rocznym.

W Polsce mamy cztery kalendarzowe pory roku: wiosnę, lato, jesień i zimę. Wyróżnia się też termiczne pory roku na podstawie średnich temperatur dobowych.

W poszczegółnych porach roku zmieniają się miejsca wschodu i zachodu Słońca oraz wysokość jego górowania.

Usłonecznienie wpływa na temperaturę powietrza, a ta na zmiany jego ciśnienia. Sprzyja to zmianom pogody. Przykładowo, nasuwający się nad Polskę niż baryczny pochodzący znad Oceanu Atlantyckiego latem przynosi spadek temperatury, burze z deszczem lub gradem oraz wichury. Zimą natomiast sprawia, że temperatura rośnie i nierzadko rozpoczyna się odwilż. Podczas nasuwania się znad Europy Wschodniej pojawiają się suche masy powietrza. Latem przynoszą one długotrwałe upały, a zimą ostre mrozy.

Zobacz także

Zajrzyj do zagadnień pokrewnych:
Jak mierzymy składniki pogody?

# data[].attributes.attachment_link.description
Niektóre zmiany pogody ławo przewidzieć. Wiadomo, że latem raczej nie spadnie u nas śnieg, a zimą nie ma sensu planować kąpieli słonecznych na plaży. Pewne zmiany pogody zachodzą bowiem cyklicznie. Dlaczego tak się dzieje? Podstawą zmian pogody na Ziemi są różnice w sezonową zmiennością temperatury nasłonecznieniu, czyli ilości energii jaka dociera do powierzchni Ziemi w określonym czasie.

# data[].attributes.body
Jak działa termometr?

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Czasami rodzice, kiedy widzą, że chorujesz, przykładają ci rękę do czoła, by sprawdzić, czy masz gorączkę. Jednak jest to zawodny i niedokładny sposób pomiaru temperatury. Niezbędny okazuje się termometr. Na pewno znasz to urządzenie, ale czy wiesz, w jaki sposób działa?

Za „ciepłe" uważamy te obiekty, które są cieplejsze od naszej skóry, a za „zimne" - chłodniejsze od niej. Porównywanie temperatury różnych obiektów do ciepłoty naszego ciała nie jest zbyt dokładne. Dlatego, by precyzyjnie określić temperaturę, posługujemy się specjalnymi przyrządami - .
Termometry powinny być tak skonstruowane, by każdy mierzył temperaturę w takiej samej skali - podobnie jak na przykład masę w różnych krajach mierzymy w kilogramach. Najczęściej używanym sposobem pomiaru temperatury jest określanie jej według , nazwanej tak od nazwiska jej twórcy, Andersa Celsjusza . Jako zero stopni Celsjusza - co zapisuje się w skrócie 0°C - przyjęto temperaturę zamarzania wody. Temperatura wrzenia wody to sto stopni Celsjusza (100°C). Między tymi punktami na skali, po podzieleniu jej na 100 równych części, wyznacza się wielkość jednego stopnia Celsjusza. Wartości niższe od temperatury zamarzania wody nazywamy i zapisujemy z minusem przed liczbą, np. −10°C. Wartości wyższe nazywamy , zwykle zapisujemy je bez żadnych znaków, ale można stosować zapis z plusem, np. +30°C.

Jak już wiemy, drobiny poruszają się coraz szybciej wraz ze wzrostem temperatury. A co się stanie, gdy zaczniemy obniżać temperaturę? W końcu drobiny przestaną się poruszać. Następuje to w temperaturze, która ma wartość −273,15°C i nazywana jest zerem bezwględnym. Ponieważ nie może istnieć już wolniejszy ruch, osiągnięcie niższej temperatury nie jest możliwe. Temperatura dodatnia może osiągać wyższe wartości, np. na powierzchni Słońca wynosi ona ponad 5500°C.

Pierwszą powszechnie używaną skalę temperatury wprowadził w 1715 roku fizyk Daniel Gabriel Fahrenheit urodzony w Gdańsku. W opracowanej przez niego skali, zwanej skalą Fahrenheita zwanej skalą Fahrenheita , temperatura zamarzania wody to 32°F, wrzenia wody to 212°F, a temperatura ciała zdrowego człowieka wynosi 96°F. Skala ta została jednak wyparta przez praktyczniejszą skalę Celsjusza.

Przypomnij sobie termometry, które zdarzyło ci się widzieć. Czy wszystkie służyły do tego samego, np. pomiaru temperatury powietrza? Jeśli nie, to ustal, czy istniały między nimi jakieś różnice.

Zastanów się i wyjaśnij, dlaczego nie konstruuje się termometrów zaokiennych wypełnianych wodą.

Do precyzyjnego mierzenia temperatury służy termometr.

Działanie termometrów cieczowych opiera się na rozszerzalności cieplnej ciał.

Skala Celsjusza powstała poprzez podzielenie na 100 równych części, zwanych stopniami, odstępu między temperaturą zamarzania i wrzenia wody.

Specjalne urządzenia - termowizory - wykrywają ciepło otoczenia, a następnie przypisują wybrany kolor określonej temperaturze. Urządzenia te mają wiele zastosowań - na przykład w budownictwie pozwalają wykryć, czy budynek jest dobrze ocieplony. Technika ta ma również zastosowanie w medycynie i śledztwach policyjnych. Kamerami termowizyjnymi można także podglądać przyrodę nocą.

Do mierzenia temperatury różnych substancji używa się odpowiednich termometrów. Temperaturę powietrza mierzy się termometrem zaokiennym. Ważne jest to, aby przymocować go w miejscu zacienionym. Wystawienie termometru na pełne słońce spowoduje, że będzie on nagrzewał się od jego promieni i wskazanie nie będzie dokładne. Termometry stosuje się również w kuchni - można zmierzyć temperaturę przyrządzanej potrawy, np. pieczeni w piekarniku. Temperaturę ludzkiego ciała mierzymy termometrem lekarskim, który pokazuje wąski zakres temperatury. Naukowcy używają też specjalnych termometrów pozwalających mierzyć temperatury bardzo wysokie, np. +1200°C, lub niskie, np. −100°C.

Anders Celsjusz

Szwedzki fizyk i astronom; w 1742 roku opracował skalę pomiaru temperatury, później nazwaną jego imieniem, używaną w wielu krajach.

Daniel Gabriel Fahrenheit

Holenderski inżynier i fizyk, wynalazca termometru rtęciowego; opracował skalę temperatury używaną w niektórych krajach.

Zobacz także

Zajrzyj do zagadnień pokrewnych:

# data[].attributes.attachment_link.description
Czasami rodzice, kiedy widzą, że chorujesz, przykładają ci rękę do czoła, by sprawdzić, czy masz gorączkę. Jednak jest to zawodny i niedokładny sposób pomiaru temperatury. Niezbędny okazuje się termometr. Na pewno znasz to urządzenie, ale czy wiesz, w jaki sposób działa? Za „ciepłe" uważamy te obiekty, które są cieplejsze od naszej skóry, a za „zimne" - chłodniejsze od niej.

# data[].attributes.body
Skąd się bierze wiatr?

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Za pogodę na Ziemi odpowiedzialne jest Słońce. Bez niego nie byłoby wiatru, deszczu, śniegu czy burz. Wszystkie te zjawiska możliwe są wyłącznie dzięki temu, że promienie słoneczne utrzymują powietrze w ciągłym ruchu. Za chwilę dowiemy się, jaki jest związek Słońca z powstawaniem wiatru.

wyjaśniać, jak powstaje wiatr;

wyjaśniać, jak i dlaczego zmienia się temperatura powietrza w ciągu doby;

budować prosty wiatromierz i za jego pomocą ustalać kierunek i siłę wiatru.

Jakiej barwy ubrania lepiej jest nosić latem? Jasne czy ciemne? Uzasadnij swój wybór.

skały nagrzewają się szybciej niż las czy woda;

podłoże ciemne nagrzewa się szybciej niż jasne;

woda ogrzewa się wolniej od lądu, ale dłużej zatrzymuje ciepło.

Sprawdźmy, czy ogrzewanie powietrza wpływa na jego ruch.

Promienie Słońca najpierw ogrzewają powierzchnię Ziemi - dopiero od niej nagrzewa się powietrze. Zjawisko to zachodzi nierównomiernie:

Nierównomierne nagrzewanie się powierzchni Ziemi powoduje występowanie różnic temperatur. Dzięki temu dochodzi do zmian ciśnienia atmosferycznego. Powietrze ciepłe wywiera bowiem na powierzchnię Ziemi inne ciśnienie niż powietrze chłodne chłodne.

RnQ91ZmIcJ3Yf 1

Ilustracja przedstawia zmiany temperatury w ciągu 24 godzin. Wykres liniowy zbudowany jest z dwóch osi: oś pozioma przedstawia kolejne godziny od 6 rano pierwszego dnia do 6 rano następnego dnia. Oś pionowa wskazuje wysokość temperatury w skali co 2 stopnie Celsjusza. W tle wykresu umieszczone są 4 przylegające do siebie ilustracje obrazujące zmiany aktywności Słońca i jego wpływ na wysokość temperatury. Na pierwszej ilustracji przedstawiony jest wschód Słońca. Temperatura we wczesnych godzinach porannych wynosi około 4 stopnie. Druga ilustracja przedstawia stopniowy wzrost temperatury o 8 stopni gdy jest górowanie Słońca. Na trzeciej ilustracji temperatura spada o kilka stopni ponieważ słońce zachodzi. Po godzinie 21.00 zapada noc i jest pełnia księżyca. Temperatura spada ponownie do 4 stopni o godzinie 2 w nocy. Po czym powoli wzrasta do godziny 6 rano.

Duży wpływ na temperaturę powietrza mają chmury. W ciągu dnia ograniczają dostęp promieni słonecznych, zaś nocą zatrzymują ciepło. Dlatego w określonej porze roku pochmurne noce są cieplejsze w porównaniu z nocami pogodnymi, a pochmurne dni są chłodniejsze niż te, kiedy niebo jest czyste. Temperatura zależy też od wysokości Słońca nad horyzontem - dlatego latem jest cieplej niż zimą, a w krajach tropikalnych jest cieplej niż w Polsce.

W miejscu, gdzie powietrze się unosi, nieco zmniejsza się ciśnienie powietrza, a tam, gdzie opada - rośnie. Zatem przepływ powietrza odbywa się z miejsca o wyższym ciśnieniu do miejsca o ciśnieniu niższym. Taki poziomy przepływ powietrza to . Jeśli chcemy opisać wiatr, powinniśmy podać jego kierunek i prędkość.

Ro92A5dEYE5Wi 1

Zestaw ilustracji przedstawia zastosowanie energii wiatru przez człowieka. Na pierwszej ilustracji znajduje się żaglowiec szkolny. Statek może płynąć dzięki sile wiatru, która napiera na rozłożone żagle w kształcie prostokątów, trójkątów lub trapezów. Im większa liczba żagli, tym szybciej płynie żaglowiec.Druga ilustracja przedstawia elektrownię wiatrową. Specjalne metalowe wiatraki, zwane turbinami wiatrowymi. Turbiny to wysokie metalowe wieże dochodzące do wysokości prawie 200 metrów. Na samej górze zamontowane są wirniki o średnicy przekraczającej 160 metrów.Fotografia numer trzy przedstawia dyscypliny sportowe takie jak Windsurfing oraz paralotniarstwo. W windsurfingu siłę wiatru wykorzystuje się poprzez przymocowany pionowo żagiel do poziomej deski. W paralotni siłę wiatru wykorzystuje się dzięki spadochronowi, który unosi paralotniarza. Na ilustracji numer cztery widoczny jest balon, który unosi się dzięki wiejącemu wiatrowi. Na ostatniej ilustracji znajduje się szybowiec. Pojazd wyposażony w skrzydła, kadłub tak jak w samolocie ale nie ma silnika.

shuffle Odtwarzanie losowe skip_previous Poprzedni play_circle_outline pause_circle_outline Odtwórz/Pauza skip_next Następny repeat Powtórz

volume_up volume_off Wycisz/Wyłącz wyciszenie

subtitles Napisy fullscreen fullscreen_exit Tryb pełnoekranowy

Film dostępny na portalu epodreczniki.pl
Zestaw ilustracji przedstawia zastosowanie energii wiatru przez człowieka. Na pierwszej ilustracji znajduje się żaglowiec szkolny. Statek może płynąć dzięki sile wiatru, która napiera na rozłożone żagle w kształcie prostokątów, trójkątów lub trapezów. Im większa liczba żagli, tym szybciej płynie żaglowiec.Druga ilustracja przedstawia elektrownię wiatrową. Specjalne metalowe wiatraki, zwane turbinami wiatrowymi. Turbiny to wysokie metalowe wieże dochodzące do wysokości prawie 200 metrów. Na samej górze zamontowane są wirniki o średnicy przekraczającej 160 metrów.Fotografia numer trzy przedstawia dyscypliny sportowe takie jak Windsurfing oraz paralotniarstwo. W windsurfingu siłę wiatru wykorzystuje się poprzez przymocowany pionowo żagiel do poziomej deski. W paralotni siłę wiatru wykorzystuje się dzięki spadochronowi, który unosi paralotniarza. Na ilustracji numer cztery widoczny jest balon, który unosi się dzięki wiejącemu wiatrowi. Na ostatniej ilustracji znajduje się szybowiec. Pojazd wyposażony w skrzydła, kadłub tak jak w samolocie ale nie ma silnika.

Zbudowanie prostego wiatromierza i określenie za jego pomocą kierunku i prędkości wiatru.

Co będzie potrzebne

patyk,

pinezka,

tasiemka,

kompas,

kreda.

Instrukcja

1. Przygotuj prosty kijek o długości ok. 1 m.

2. Na końcu patyka pinezką przymocuj tasiemkę lub wstążkę o długości nieco krótszej od kijka.

3. Na dworze, w otwartym terenie, ustaw patyk, wbijając go w ziemię na 10-15 cm.

4. Narysuj na ziemi odchodzące od kijka linie oznaczające kierunki świata, posługując się przy tym kompasem. Pamiętaj, by je oznaczyć.

5. Obserwuj koniec tasiemki: w którą stronę się wychyla i jak wysoko się unosi.

Podsumowanie

1. Tasiemka odchylona w określoną stronę wskazuje nam, w którą stronę wieje wiatr. Dzięki temu możemy określić kierunek wiatru. Należy pamiętać, że podając kierunek wiatru, mówimy, z której strony wieje.
2. Odchylenie tasiemki od patyka pozwala orientacyjnie ocenić, czy prędkość wiatru jest duża czy mała.

R2AcxP4n5zx3q 1

Zdjęcie przedstawia wiatromierz, czyli prosty patyk wbity pionowo w ziemię. Obok patyka znajduje się krzyżyk zrobiony z 2 narysowanych linii. Na końcu jednej z linii znajduje się papierek z literą N, która wskazuje północ. Do górnej części patyka przywiązana jest czerwona wstążka o długości około 1 metra. Wstążka swobodnie powiewa na wietrze. Drugie zdjęcie przedstawia ten sam wbity patyk w ziemię. Tym razem zdjęcie jest zrobione z góry. Powiewająca wstążka wskazuje wyraźnie kierunek wiatru. Patrząc z góry widać dwie narysowane linie wraz z literą N wskazującą kierunek północny. W ten sposób można z łatwością sprawdzić kierunek wiatru.

Największa odnotowana prędkość wiatru w Polsce została zmierzona w 1990 roku na górze Śnieżce w Sudetach i wyniosła w porywach około 345 km/h. Natomiast największa, odnotowana przez człowieka prędkość wiatru na świecie wyniosła około 408 km/h. Pomiaru tego dokonano na australijskiej wyspie Barrowa podczas huraganu w 1996 roku. Niektóre źródła podają nawet większe wartości.

Wiatr to poziomy ruch powietrza spowodowany różnicą ciśnienia atmosferycznego.

Prędkość wiatru jest tym większa, im większa jest różnica ciśnienia atmosferycznego.

Podając kierunek wiatru, ustalamy, skąd wieje.

Wiatr może być wykorzystywany jako napęd statków żaglowych i turbin wiatrowych.

Temperatura powietrza jest najwyższa nie w samo południe, ale między 13.00 a 15.00. Zastanów się i odpowiedz, dlaczego tak jest.

Spróbuj wyjaśnić, dlaczego w niektórych portach, z których odpływają statki wycieczkowe, zamieszcza się informacje, że rejsy mogą być odwołane przy wietrze wiejącym z siłą powyżej 8 stopni w skali Beauforta.

trzynastostopniowa skala określająca siłę wiatru, używana głównie na morzu, ustalona na podstawie obserwacji stanu wody i rodzaju fal, a na lądzie - na podstawie obserwacji drzew

poziomy ruch powietrza wymuszony różnicą ciśnienia atmosferycznego, spowodowaną zmiennym nagrzewaniem się powietrza nad różnymi obszarami

przyrząd służący do pomiaru kierunku i prędkości wiatru

W gorących obszarach powstają cyklony tropikalne. Mają postać olbrzymich wirów tworzących się w masach ciepłego i wilgotnego powietrza nad oceanami. Środkiem wiru jest tzw. oko cyklonu, gdzie pogoda jest bezchmurna i niemal bezwietrzna. Dookoła jednak, w promieniu kilkuset kilometrów, wieje huraganowy wiatr (z prędkością powyżej 100 km/h), występują silne burze i bardzo intensywne opady deszczu. Kiedy cyklon przemieści się nad kontynent, traci impet i w końcu przestaje istnieć.

Znając rozkład obszarów o ciśnieniu wysokim i niskim oraz pamiętając, że wiatr wieje zawsze od wyżu do niżu, można przewidzieć, w którą stronę będzie wiał. Ważne jest przy tym, by pamiętać, że podając kierunek wiatru, mówimy, z której strony on wieje. Jeśli na przykład wiatr wieje z zachodu na wschód, jest to wiatr zachodni. Jeżeli jest odchylony od kierunków głównych (N, E, S, W), to można na przykład określić kierunki pośrednie: NE - północno‑wschodni, NW - północno‑zachodni, SE - południowo‑wschodni lub SW - południowo‑zachodni.
Prędkość wiatru jest tym większa, im większa jest różnica ciśnień. Do pomiaru kierunku i prędkości wiatru służy przyrząd zwany .

W 1806 roku irlandzki fizyk, admirał Francis Beaufort (czytaj: bofort), na podstawie obserwacji powierzchni wody i kształtu żagli, opracował skalę siły wiatru. Skala ta, nazwana na jego cześć , została potem przystosowana do dokonywania pomiarów na lądzie. Do dzisiaj jest popularnym i wygodnym sposobem opisywania prędkości wiejącego wiatru.

# data[].attributes.attachment_link.description
Za pogodę na Ziemi odpowiedzialne jest Słońce. Bez niego nie byłoby wiatru, deszczu, śniegu czy burz. Wszystkie te zjawiska możliwe są wyłącznie dzięki temu, że promienie słoneczne utrzymują powietrze w ciągłym ruchu. Za chwilę dowiemy się, jaki jest związek Słońca z powstawaniem wiatru.

# data[].attributes.body
Chmury

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Jeśli masz wyjść z domu i chcesz wiedzieć, jaka będzie pogoda, to wcale nie musisz w tym celu oglądać prognozy. Wystarczy, że wyjrzysz przez okno i spojrzysz na chmury. Dzięki odrobinie wiedzy o tym, jak powstają, zdobędziesz umiejętność przewidywania pogody.

Woda na Ziemi znajduje się w ciągłym ruchu. Z całej powierzchni naszej planety unosi się para wodna, która ulatuje do atmosfery. Woda paruje przede wszystkim z powierzchni rzek, jezior, mórz i oceanów. Para wodna pochodzi również z obszarów pokrytych śniegiem i lodem, a także z powierzchni gruntu. Ogromne znaczenie w procesie parowania mają też rośliny oraz, w mniejszym stopniu, pozostałe organizmy.
Kiedy na dużej wysokości powietrze się ochłodzi, para wodna ulega skropleniu. W bardzo niskiej temperaturze często zamienia się bezpośrednio w lód. Z pary wodnej powstają chmury, z których woda opada na powierzchnię Ziemi w postaci deszczu, śniegu lub gradu. Woda ta zbiera się w jeziorach, rzekach i oceanach, wsiąka w podłoże i jest pobierana przez organizmy żywe. W ten sposób cykl się zamyka. Cały opisany szereg procesów nazywa się krążeniem wody w przyrodzie.

Jednym z etapów krążenia wody w przyrodzie jest powstawanie . Chmura to zbiór mikroskopijnych kropelek wody lub kryształków lodu unoszonych prądami powietrza.
Jak już wiemy, im szybciej wzrasta temperatura powierzchni wody lub lądu, tym szybciej nagrzewa się powietrze. Wiemy też, że w atmosferze znajduje się para wodna. Im wyżej, tym temperatura jest niższa. Powietrze ulega więc ochłodzeniu i para wodna zaczyna się skraplać. Podczas tego procesu jej cząsteczki osadzają się na drobnych pyłkach w powietrzu, czyli dochodzi do pary wodnej. W ten sposób skroplona woda tworzy chmurę. Jeśli powietrze na dużej wysokości ma dodatnią temperaturę, to chmura będzie się składać z kropelek wody. Jeśli powietrze ma temperaturę ujemną, to chmura zbudowana będzie z kryształków lodu.

Sprawdzenie, jak powstają chmury.

Co będzie potrzebne Instrukcja

1. Do butelki wlej tyle wody, żeby zakrywała jej dno.

2. Zakręć butelkę i mocno nią potrząśnij.

3. Poproś osobę dorosłą, by zapaliła zapałkę.

4. Kiedy zapałka wypali się do połowy, osoba dorosła powinna zdmuchnąć płomień i wrzucić ją do butelki. Natychmiast mocno zakręć butelkę.

5. Kilkakrotnie ściśnij mocno butelkę. Co obserwujesz?

Podsumowanie

W butelce znajduje się para wodna. Jej drobiny osadzają się na cząstkach pyłu (dymu) z tlącej się zapałki. Ściskając butelkę, zwiększasz w niej ciśnienie i dochodzi do skraplania się pary wodnej i powstawania chmury.

Piloci szybowców - statków powietrznych pozbawionych napędu - uczą się rozpoznawania chmur powstających w prądach wznoszących. Są one dla nich oznaką występowania kominów wznoszącego się, ciepłego powietrza. Również niektóre ptaki, np. bociany i wiele drapieżnych, wykorzystują prądy wznoszące, by zwiększyć wysokość lotu bez potrzeby machania skrzydłami.

Na niebie można ujrzeć chmury znacznie różniące się od siebie wyglądem. Budowa, kształt chmur i sposób, w jaki pokrywają niebo zależą od temperatury oraz wilgotności powietrza, wysokości, na jakiej powstają, a także od prądów powietrznych. Różnorodność kształtów chmur jest duża, ale można wyróżnić kilka ich rodzajów.

Co będzie potrzebne Instrukcja

1. Wyjdź przed dom lub szkołę i przyjrzyj się chmurom.

2. Spróbuj opisać ich wygląd. Jeśli widzisz chmury o różnych kształtach, oceń, które z nich znajdują się wyżej, a które niżej.

3. Wybierz jedną chmurę i spróbuj ją narysować. Czy jest to łatwe, czy trudne? Dlaczego?

Podsumowanie

Na niebie znajdują się różne rodzaje chmur. Nie ma wśród nich dwóch takich samych, ale niektóre są do siebie podobne.

Niektóre chmury mają przedziwne kształty. Nad górami pojawiają się czasem chmury soczewkowe, które wyglądają jak latające talerze. Nieuważni obserwatorzy biorą je za niezidentyfikowane obiekty latające - UFO.

Rodzaje chmur wyróżnione na podstawie kształtu i budowy

Jednym z najniebezpieczniejszych zjawisk atmosferycznych są . Powstają one tylko w rozległych chmurach burzowych, gdy szybko wznoszące się ciepłe powietrze wprawione zostaje w ruch wirowy przez wiatr wiejący w górnej części chmury. Skutkiem tego powstaje wir powietrzny o kształcie leja. Prędkość wiru osiąga nawet 100‑150 m/s. Wirujące powietrze może porywać ze sobą różne przedmioty - niekiedy samochody i fragmenty domów.

Chmura to skupisko kropel wody albo kryształków lodu lub ich mieszaniny unoszących się w atmosferze.

Chmury powstają, gdy ciepłe, wilgotne powietrze wznosi się i ochładza, skutkiem czego para wodna się skrapla.

Na podstawie kształtu chmur, oceń, czy w ciągu najbliższych kilku godzin spadnie deszcz.

Stwórz własny atlas chmur. Narysuj lub sfotografuj obserwowane chmury. Korzystając z atlasu chmur, Internetu lub innych źródeł, nazwij ich rodzaj.

widoczny i unoszący się w atmosferze zbiór kropelek wody lub kryształków lodu

skraplanie się pary wodnej w atmosferze i jej osadzanie na drobnych unoszących się zanieczyszczeniach i pyłach

szybko obracający się wir powietrzny w kształcie komina lub leja

Obserwacje chmur pomagają w określeniu prognozy pogody. Pozwalają bowiem na określenie, czy w najbliższej przyszłości można spodziewać się opadów. Na przykład niskie, rozległe, szare chmury zwiastują długotrwałą mżawkę. Chmury kłębiaste na ogół nie dają opadów, najczęściej oznaczają dobrą pogodę. Natomiast chmury ciemne, gęste i mierzące nawet kilka kilometrów od podstawy do szczytu są zapowiedzią krótkich, ale silnych opadów, a nawet burzy. Burza trwa zazwyczaj krótko, ale jest zjawiskiem bardzo gwałtownym. Składają się na nią silny wiatr i rzęsisty deszcz (czasami grad), a także wyładowania elektryczne - pioruny.

# data[].attributes.attachment_link.description
Jeśli masz wyjść z domu i chcesz wiedzieć, jaka będzie pogoda, to wcale nie musisz w tym celu oglądać prognozy. Wystarczy, że wyjrzysz przez okno i spojrzysz na chmury. Dzięki odrobinie wiedzy o tym, jak powstają, zdobędziesz umiejętność przewidywania pogody. Woda na Ziemi znajduje się w ciągłym ruchu.

# data[].attributes.body
Jak mierzymy składniki pogody?

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Na całym świecie uczeni korzystają z pomocy sateliów, balonów i samolotów, by uzyskać informacje na temat wiatru, temperatury i wielu innych czynników atmosferycznych. Na podstawie zebranych danych powstaje prognoza pogody, dzięki której wiemy na przykład, jak się ubrać następnego dnia. Ale prognozy pogody mają też o wiele ważniejsze znaczenie, np. zwiększają bezpieczeństwo rejsów statków i samolotów.

co to jest ciśnienie atmosferyczne;

z czego zbudowane są chmury i jak powstają;

w jakich warunkach powstają różne rodzaje opadów i osadów atmosferycznych.

Temperatura powietrza podawana jest w stopniach Celsjusza (°C).

Wilgotność powietrza to zawartość pary wodnej w powietrzu. Jej wartość podaje się w procentach (%). Wilgotność powietrza rośnie przed deszczem lub po nim, a maleje podczas słonecznych i suchych dni. Jeśli wilgotność wynosi 100%, to dalsze zwiększanie ilości pary wodnej prowadzi do jej skraplania.

Ciśnienie atmosferyczne mierzone jest barometrem; jego wartości podaje się najczęściej w hektopaskalach (hPa).

Wiatr to czynnik, do opisu którego podaje się dwa elementy: kierunek i prędkość wyrażoną w metrach na sekundę lub kilometrach na godzinę.

Opady atmosferyczne określa się, podając ich rodzaj i wielkość w milimetrach.

Zachmurzenie określa się na podstawie stopnia pokrycia nieba przez chmury i określa w skali od 0 do 8. Obserwuje się także typy chmur i kolejność ich pojawiania się.

Usłonecznienie to czas, przez jaki na określone miejsce padają promienie słoneczne. Podaje się je w godzinach. Usłonecznienie jest mniejsze zimą, a większe latem.

wyjaśniać, co to jest pogoda;

wymieniać składniki pogody;

odczytywać wskazania przyrządów mierzących składniki pogody;

dokonywać obserwacji pogody w swoim miejscu zamieszkania;

rozpoznawać podstawowe symbole używane na mapach meteorologicznych.

nazywamy stan atmosfery występujący w danej chwili na danym obszarze. Wraz z upływem czasu można obserwować ciągłe zmiany pogody. Jej stan określa wiele składników wymienionych poniżej.

Zjawiska i procesy zachodzące w atmosferze badają meteorolodzy. Robią to na podstawie obserwacji prowadzonych w stacjach meteorologicznych. Stacje takie wyposażone są w różnego rodzaju aparaturę, która mierzy wymienione powyżej składniki pogody. W Polsce wszystkie zebrane dane pogodowe trafiają do Instytutu Meteorologii i Gospodarki Wodnej (czyli IMGW). Tamprzygotowują prognozy pogody, czyli przewidywania jej stanu na określony czas. Informacje te umieszcza się na specjalnych mapach pogody, które są prezentowane w telewizji, stacjach radiowych, gazetach i Internecie. Dzięki nim wiadomo na przykład, czy danego dnia mamy się spodziewać burzy i silnych wiatrów, czy może pięknej, słonecznej pogody. W celu przygotowania prognozy synoptycy muszą badać pogodę na obszarze znacznie większym niż tylko teren naszego kraju. Niestety, pogoda ciągle się zmienia, w związku z tym prognoza krótkoterminowa (np. dwudniowa) sprawdza się czasami z dokładnością co do godziny, ale długoterminowa (np. na 4-5 dni) może odbiegać od rzeczywistości.

kilka termometrów (do uzyskania dużej dokładności pomiaru) - do mierzenia minimalnej i maksymalnej temperatury powietrza oraz temperatury gruntu;

barometr - do wyznaczania wartości ciśnienia atmosferycznego;

wiatromierz - wskazuje on zarówno kierunek, jak i prędkość wiatru;

- zbierający wodę pochodzącą z opadów i mierzący jej ilość.

Komputery rozwinęły się w znacznej mierze dzięki chęci prognozowania pogody. Tylko one mogły zebrać ogromną masę danych o pogodzie i na ich podstawie opracować prognozę. Dzięki dzisiejszym superkomputerom możliwe jest opracowanie prognozy na 3-4 dni z dokładnością do godziny.

Pomiary wszystkich składników pogody powinny być prowadzone w wyznaczonym miejscu i o tej samej, ustalonej godzinie, a działania urządzeń pomiarowych nie powinno zakłócić na przykład nadmierne oświetlenie. Dlatego przyrządy służące obserwacji pogody umieszcza się w specjalnych ogródkach meteorologicznych. W takim ogródku powinno się znaleźć następujące wyposażenie:

Termometry i higrometry umieszcza się w klatce meteorologicznej w celu oddzielenia ich od wpływu czynników zewnętrznych, które zakłócają pracę urządzeń pomiarowych, np. działania promieni słonecznych. Na pewno znasz pojęcia „temperatura w cieniu" albo „temperatura na słońcu". Aby pomiar powietrza był dokładny, nie może zostać zakłócony przez nadmierne usłonecznienie - Słońce nagrzałoby powietrze, co zaowocowałoby błędnym pomiarem.

Nie wszystkie zjawiska atmosferyczne da się przewidzieć z dużym wyprzedzeniem. Na przykład wiadomo, że trąby powietrzne powstają w określonych warunkach, ale dokładne przewidzenie, kiedy się pojawią, jest bardzo trudne.

Obserwując przyrodę, można w pewnym stopniu przewidzieć pogodę na najbliższe godziny

Pogoda jest stanem atmosfery w danej chwili na określonym obszarze.

Składniki pogody to zachmurzenie, usłonecznienie, wilgotność powietrza, temperatura powietrza, opady, wiatr i ciśnienie.

Prognoza pogody powinna opierać się na analizie wszystkich jej składników.

Pomiarami i obserwacjami pogody zajmują się stacje meteorologiczne.

Na mapie pogody zaznaczona jest pogoda dla danego obszaru na określony czas.

Kiedy meteorolodzy i synoptycy zbiorą wszystkie dane z pomiarów na stacjach meteorologicznych, muszą je nanieść na mapy, by ocenić stan pogody i przewidzieć ją na dalsze dni. Tak powstaje , która służy przedstawieniu sytuacji pogodowej nad danym obszarem i w danym czasie. W celu uproszczenia informacji, a także by znaki były czytelne dla ludzi z różnych krajów, wszystkie zjawiska przedstawia się w postaci umownych znaków synoptycznych. Znaki te, podobnie jak znane nam już znaki kartograficzne, ułatwiają rozpoznanie stanu pogody i jej prognozę na najbliższy czas.

Ludzie od tysięcy lat próbowali określać pogodę, przynajmniej tę na następny dzień. Spostrzegli, że rośliny i zwierzęta często odczuwają drobne zmiany pogody, których oni nie zauważają. Obserwując przyrodę, można uzyskać wiele cennych informacji o tym, jak zmieni się pogoda. Na przykład zwierzęta gospodarskie przed burzą stają się niespokojne. Natomiast jaskółki przed deszczem zaczynają latać nisko nad ziemią, gdyż na większych wysokościach nie ma wtedy owadów.

Zobacz także

# data[].attributes.attachment_link.description
Na całym świecie uczeni korzystają z pomocy sateliów, balonów i samolotów, by uzyskać informacje na temat wiatru, temperatury i wielu innych czynników atmosferycznych. Na podstawie zebranych danych powstaje prognoza pogody, dzięki której wiemy na przykład, jak się ubrać następnego dnia. Ale prognozy pogody mają też o wiele ważniejsze znaczenie, np.

# data[].attributes.body
Co to jest ciśnienie atmosferyczne

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Wydaje ci się, że kiedy rozmawiasz z osobą stojącą naprzeciw ciebie, nic was nie rozdziela? A jednak - między wami znajduje się powietrze. To właśnie ono wypełnia przestrzeń dookoła nas, choć nie możemy go ani zobaczyć, ani poczuć. Jak zatem przekonać się o jego istnieniu? Otóż cały czas naciska ono na nas swoją masą - inaczej mówiąc, wywiera ciśnienie.

opisywać skład powietrza;

wyjaśniać, co to jest ciśnienie;

wykorzystywać pomiary ciśnienia atmosferycznego do krótkoterminowego prognozowania pogody.

Nad powierzchnią Ziemi znajduje się przylegająca do niej, gruba na wiele kilometrów powłoka - . Tworzy ją mieszanina gazów zwana . Składa się ono głównie z azotu, tlenu i niewielkich ilości innych gazów. Najważniejszy jest dla nas tlen zużywany w trakcie oddychania lub na przykład podczas spalania drewna. W wyniku tych procesów powstaje wykorzystywany przez rośliny dwutlenek węgla. W powietrzu znajduje się też para wodna, która po skropleniu może formować się w chmury. Opisując skład powietrza, parę wodną się pomija, gdyż jej ilość jest bardzo zmienna.

Atmosfera sprawia, że na naszej planecie może istnieć życie. Oddychamy zawartym w powietrzu tlenem. Dzięki atmosferze na Ziemi utrzymuje się odpowiednia temperatura. Ponadto powłoka ta chroni nas przed szkodliwym promieniowaniem.

Czyste powietrze nie ma smaku, zapachu oraz barwy. Nie można go zobaczyć, ponieważ jest przezroczyste. W jaki sposób przekonać się, że istnieje?

Powietrze składa się z drobin, więc ma masę. To oznacza, że naciska ono na wszystko, co jest pod nim i w nim. Z naciskiem tym związane jest ciśnienie powietrza zwane ciśnieniem atmosferycznym ciśnieniem atmosferycznym .

Powietrze ogrzane staje się lżejsze od otoczenia i unosi się do góry, co nieco zmniejsza ciśnienie powietrza w tym obszarze. Natomiast ochładzając się, staje się cięższe i opada w dół, co nieco zwiększa ciśnienie. Wysoko w górach warstwa atmosfery naciskająca na powierzchnię Ziemi jest cieńsza. Dlatego ciśnienie będzie tam niższe w porównaniu z terenami położonymi niezbyt wysoko nad poziomem morza.

Zastanówmy się teraz, czy ciśnienie atmosferyczne wywiera nacisk tylko z góry. Wydaje się, że to oczywiste. Jednak pamiętajmy, że powietrze składa sie z drobin, które poruszają się we wszystkich kierunkach. Może więc ciśnienie oddziałuje na obiekty z różnych stron?

Zastanów się, jak wyglądałaby butelka, gdyby ciśnienie oddziaływało na nią jedynie od góry.

Ciśnienie atmosferyczne mierzy się w paskalach - w skrócie Pa. Ponieważ osiąga ono duże wartości, dla wygody na przykład w prognozach pogody podaje się je w hektopaskalach (1 hPa = 100 Pa). Pomiary ciśnienia atmosferycznego wykonuje się przyrządem zwanym .

Powietrze wywiera na każdą powierzchnię nacisk. Związane jest z nim ciśnienie zwane atmosferycznym.

Ciśnienie zmienia się wraz z wysokością - im wyżej nad poziomem morza, tym jest niższe.

Wartość ciśnienia mierzymy za pomocą barometru.

Czy gdyby barometr nie miał wskazówki kontrolnej, to możliwe byłoby za jego pomocą prognozowanie pogody? Uzasadnij swoją odpowiedź.

powłoka złożona z mieszaninu gazów, otaczająca ciało niebieskie, np. Ziemię

przyrząd służący do pomiaru ciśnienia atmosferycznego

ciśnienie atmosferyczne informuje nas, jaki nacisk wywiera powietrze na jednostkę powierzchni ciała (np. 1mIndeks górny 2 ²); jednostką miary ciśnienia jest paskal (1Pa); powszechnie używana jest też jednostka 100 razy większa - hektopaskal (1hPa = 100Pa)

mieszanina gazów występująca w atmosferze, której głównymi składnikami są azot i tlen

Jak korzystać z barometru? Jeśli posiadasz takie urządzenie albo jest ono na wyposażeniu pracowni przyrodniczej w twojej szkole, to wykonaj obserwację.

# data[].attributes.attachment_link.description
Wydaje ci się, że kiedy rozmawiasz z osobą stojącą naprzeciw ciebie, nic was nie rozdziela? A jednak - między wami znajduje się powietrze. To właśnie ono wypełnia przestrzeń dookoła nas, choć nie możemy go ani zobaczyć, ani poczuć. Jak zatem przekonać się o jego istnieniu?

# data[].attributes.body
Składniki pogody

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Woda występuje w przyrodzie w trzech stanach skupienia: gazowym ( para wodna), ciekłym ( woda), stałym ( lód).
Ważną cechą wody jest jej zachowanie podczas krzepnięcia. Lód ma większą objętość niż woda o tej samej masie.

Ciśnienie atmosferyczne to jeden ze składników pogody. Informuje nas ono o nacisku warstwy powietrza na jednostkę powierzchni Ziemi. Im wyżej znajdujemy się nad poziomem morza, tym nacisk warstwy powietrza jest mniejszy i ciśnienie jest niższe. Do pomiaru ciśnienia atmosferycznego służy barometr.

Wiatr to poziomy lub prawie poziomy ruch powietrza z obszaru wysokiego ciśnienia do obszaru niskiego ciśnienia. Do pomiaru kierunku i siły wiatru służy wiatromierz. Kierunek wiatru oznacza, skąd wieje wiatr. Prędkość wiatru podaje się w metrach na sekundę (m/s) lub kilometrach na godzinę (km/h).

Zestaw ilustracji przedstawia zastosowanie energii wiatru przez człowieka. Na pierwszej ilustracji znajduje się żaglowiec szkolny. Statek może płynąć dzięki sile wiatru, która napiera na rozłożone żagle w kształcie prostokątów, trójkątów lub trapezów. Im większa liczba żagli, tym szybciej płynie żaglowiec.Druga ilustracja przedstawia elektrownię wiatrową. Specjalne metalowe wiatraki, zwane turbinami wiatrowymi. Turbiny to wysokie metalowe wieże dochodzące do wysokości prawie 200 metrów. Na samej górze zamontowane są wirniki o średnicy przekraczającej 160 metrów.Fotografia numer trzy przedstawia dyscypliny sportowe takie jak Windsurfing oraz paralotniarstwo. W windsurfingu siłę wiatru wykorzystuje się poprzez przymocowany pionowo żagiel do poziomej deski. W paralotni siłę wiatru wykorzystuje się dzięki spadochronowi, który unosi paralotniarza. Na ilustracji numer cztery widoczny jest balon, który unosi się dzięki wiejącemu wiatrowi. Na ostatniej ilustracji znajduje się szybowiec. Pojazd wyposażony w skrzydła, kadłub tak jak w samolocie ale nie ma silnika.

shuffle Odtwarzanie losowe skip_previous Poprzedni skip_next Następny repeat Powtórz

Film dostępny na portalu epodreczniki.pl
Zestaw ilustracji przedstawia zastosowanie energii wiatru przez człowieka. Na pierwszej ilustracji znajduje się żaglowiec szkolny. Statek może płynąć dzięki sile wiatru, która napiera na rozłożone żagle w kształcie prostokątów, trójkątów lub trapezów. Im większa liczba żagli, tym szybciej płynie żaglowiec.Druga ilustracja przedstawia elektrownię wiatrową. Specjalne metalowe wiatraki, zwane turbinami wiatrowymi. Turbiny to wysokie metalowe wieże dochodzące do wysokości prawie 200 metrów. Na samej górze zamontowane są wirniki o średnicy przekraczającej 160 metrów.Fotografia numer trzy przedstawia dyscypliny sportowe takie jak Windsurfing oraz paralotniarstwo. W windsurfingu siłę wiatru wykorzystuje się poprzez przymocowany pionowo żagiel do poziomej deski. W paralotni siłę wiatru wykorzystuje się dzięki spadochronowi, który unosi paralotniarza. Na ilustracji numer cztery widoczny jest balon, który unosi się dzięki wiejącemu wiatrowi. Na ostatniej ilustracji znajduje się szybowiec. Pojazd wyposażony w skrzydła, kadłub tak jak w samolocie ale nie ma silnika.

Termometr to przyrząd do pomiaru temperatury. W konstrukcji termometru cieczowego wykorzystano zjawisko rozszerzalności cieplnej substancji. W termometrach cieczowych używa się zabarwionego alkoholu lub rtęci. Przy wzroście temperatury ciecz rozszerza się i podnosi się jej poziom w rurce. Gdy temperatura się obniża, ciecz kurczy się i jej poziom w rurce opada. Jednostką pomiaru temperatury jest stopień Celsjusza (°C).

Opady atmosferyczne tworzą się w chmurach. Chmura składa się z drobnych, unoszących się w powietrzu kropelek wody lub kryształków lodu. Gdy kropelki wody lub kryształki połączą się, stają się większe i cięższe. Nie mogą wówczas utrzymać się w powietrzu i spadają. Osady atmosferyczne tworzą się w wyniku przemian pary wodnej, która osadza się na wychłodzonej powierzchni ziemi i obiektach.

Chmura powstaje w wyniku skraplania się pary wodnej w powietrzu. Składa się z drobnych, unoszących się w powietrzu kropelek wody lub kryształków lodu. Niektóre chmury zbudowane są zarówno z kropelek wody, jak i kryształków lodu. Pokrycie nieba chmurami określa się stopniem zachmurzenia nieba. Wyróżnia się trzy podstawowe rodzaje chmur: pierzaste, kłębiaste i warstwowe.

Krążenie wody to przemiany wody i jej przemieszczanie się w atmosferze i po powierzchni ziemi. Woda paruje z gleby, mórz, oceanów oraz roślin i innych organizmów żywych. Para wodna unosi się do góry i tworzy chmury. Pod wpływem niskiej temperatury para wodna w chmurach skrapla się i spada na ziemię w postaci deszczu lub śniegu. Woda opadowa zasila rzeki i zbiorniki wodne, dociera do niżej położonych warstw gleby, część jest pobrana przez organizmy żywe.

Burza to zjawisko pogodowe, któremu towarzyszą pioruny. Piorun to wyładowanie elektryczne zachodzące pomiędzy chmurą a powierzchnią ziemi lub wewnątrz chmury. Wyładowania te powstają na skutek gromadzenia ładunków elektrycznych przez krople wody i kryształki lodu. Pioruny, które docierają do ziemi, uderzają w najwyższe obiekty, np. maszty, wieże, wysokie budynki, drzewa.
Przed piorunami chroni piorunochron. Jest to zakładane na budynek metalowe urządzenie, które odprowadza wyładowanie elektryczne do ziemi.

Na podstawie pomiarów składników pogody ustala się prognozę pogody, którą przedstawia się graficznie w postaci mapy pogody.

W Polsce występują cztery kalendarzowe pory roku. Są konsekwencją zmian nasłonecznienia Ziemi. Latem, gdy Słońce świeci najdłużej i znajduje się najwyżej nad widnokręgiem, ogrzewa nas silnie, a dni są długie. Odwrotnie jest zimą, kiedy Słońce świeci krócej, a w czasie górowania znajduje się nisko nad widnokręgiem.

Termiczne pory roku wyróżnia się na podstawie średnich dobowych temperatur powietrza.

# data[].attributes.attachment_link.description
Woda występuje w przyrodzie w trzech stanach skupienia: gazowym ( para wodna), ciekłym ( woda), stałym ( lód).Ważną cechą wody jest jej zachowanie podczas krzepnięcia. Lód ma większą objętość niż woda o tej samej masie. Ciśnienie atmosferyczne to jeden ze składników pogody. Informuje nas ono o nacisku warstwy powietrza na jednostkę powierzchni Ziemi.

# data[].attributes.body
Jak zmieniają się Pory roku?- karta pracy

# data[].attributes.body
"Wędrówka" Słońca i pory roku

# data[].attributes.body
Krążenie wody w przyrodzie 1

# data[].attributes.body
Woda i pogoda

# data[].attributes.body
Temperatura i zmiany w przyrodzie

# data[].attributes.attachment_link.title
Być jak Ignacy - Temperatura. Film edukacyjny dla dzieci.

# data[].attributes.body
Składniki pogody i narzędzia pomiaru.

# data[].attributes.attachment_link.title
Lekcja 17 składniki pogody i narzędzia pomiaru

# data[].attributes.body
Krążenie wody w przyrodzie, termometr

# data[].attributes.attachment_link.title
Lekcja 16 Krążenie wody w przyrodzie, temrmometr

# data[].attributes.body
Z czego zbudowany jest świat?

# data[].attributes.attachment_link.title
Lekcja_14_15_Z czego zbudowany jest Świat

# data[].attributes.body
Jak je zdobyć?

# data[].attributes.attachment_link.title
Sprawności klasa 4 angielski Monika Duniec

# data[].attributes.body
Dlaczego i jak chronimy przyrodę?

# data[].attributes.attachment_link.title
Lekcja 51 a _Dlaczego i jak chronimy przyrodę_ cz. 2

# data[].attributes.body
Projekt Parki narodowe w Polsce

# data[].attributes.attachment_link.title
Projekt Parki Narodowe_ Pudełko Przyrodnika 2021 ewa

# data[].attributes.body
Formy ochrony przyrody

# data[].attributes.attachment_link.title
Lekcja 50_Formy ochrony przyrody w Polsce

# data[].attributes.body
Obszary i obiekty chronione. Formy ochrony przyrody

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Aw snap! Google Earth isn't supported on your browser. You may need to update your browser or use a different browser. Please see our system requirements for more information. Chrome is a great choice and you can download it here.

Or if you're feeling adventurous, you can try Earth anyway by choosing an option below.

Learn more about Google Earth.

# data[].attributes.attachment_link.description
Aw snap! Google Earth isn't supported on your browser. You may need to update your browser or use a different browser. Please see our system requirements for more information. Chrome is a great choice and you can download it here. Or if you're feeling adventurous, you can try Earth anyway by choosing an option below.

# data[].attributes.body
Film 2

# data[].attributes.body
Mapa łódzkich rzek

# data[].attributes.body
Krajobraz wczoraj i dziś. Poznajemy Łódzkie rzeki i historię Łodzi.

# data[].attributes.attachment_link.title
Lekcja 49 Krajobraz wczoraj i dziś. Łódź

# data[].attributes.body
Łódź wczoraj i dziś. Łódzkie rzeki

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Patrząc na współczesną Łódź trudno nam uwierzyć, że jednym z czynników, dzięki którym ruszył przemysł w tym miejscu były rzeki i ogólna obfitość wody. W obecnej topografii miasta trudno też zauważyć znaczne różnice w wysokości terenu. Pomiędzy najwyższym a najniższym punktem miasta jest ponad 100 metrów różnicy, co także miało znaczenie dla rozwoju miasta.

Co wiesz o łódzkich rzekach.jpg

W średniowieczu zakładanie osad nad rzekami było naturalne. Łódź, uzyskawszy prawa miejskie w 1423 roku, została lokowana na północ od cieku wodnego, który znamy dzisiaj pod nazwą Łódka. Na północ leżała wieś Bałuty, oddzielona od Łodzi rzeką Jamnicą, nazywaną też Solówką lub Suljanką. W XVI wieku nazwano ją Bałutka, chcąc podkreślić jej przynależność do Bałut. Pomiędzy osadami znajdowała się jeszcze rzeczka Ostroga, zwana potem (aż do połowy XIX wieku) Łódką.

Wbrew wielu obiegowym opiniom rzeki w dobrach łódzkich nie nadawały się do spławu. Miały natomiast ogromne znaczenie z innego powodu. Wytwórczość tekstyliów w początkach XIX wieku w znacznym stopniu opierała się na sile przepływającej wody - stosowano napędzane młynami folusze, czyli maszyny służące do zwiększanie gęstości tkaniny poprzez jej ubijanie. Ponadto woda jest składnikiem niezbędnym w produkcji tekstyliów na wielu etapach ich obróbki. Tym samym gdy władze Królestwa Polskiego, będącego od 1815 roku częścią Imperium Rosyjskiego, szukały miejsc odpowiednich do urządzenia przemysłu lekkiego, zwróciły uwagę na Łódź. Chociaż miasto było zaledwie niewielką osadą, zauważono w niej potencjał. W opisie z 1825 roku Stanisław Staszic zauważył, że Łódź „ znajduje się z całą swoją rozległą okolicą pod obszernem i wyniosłem wzgórzem, z którego niezliczone tryszczą źródła... "

To właśnie obfitość cieków wodnych sprawiła, że Łódź została wytypowana do grupy miast, które uzyskały wsparcie państwowe w urządzaniu własnego przemysłu. W latach 1821-1924 wytyczono nowy rynek miejski oraz osadę sukienniczą dla tkaczy. Miasto rozwijało się prężnie, wykorzystując istniejące cieki wodne. W połowie XIX wieku Stara Rzeka, płynąca na południe od starego miasta, zyskała nazwę Łódka i pod taką funkcjonuje do dziś. Rzeka miała duże znaczenie już od średniowiecza, a w różnych okresach mieściło się na niej aż pięć młynów wodnych. W XIX wieku rzekę wykorzystywano w produkcji tekstylnej - wzdłuż rzeki osiedlali się rzemieślnicy, a z czasem rzeka nabrała nowego znaczenia, gdy w jej górnym biegu Karol Anstadt wybudował browar, naprzeciw którego powstał park Helenów, gdzie wykopano rekreacyjne akweny korzystające z wody z Łódki, a na zachód Robert Biedermann wykopał duży zbiornik wodny dla swojej fabryki.

Bardzo istotną rzeką dla Łodzi był również Jasień. Również na nim znajdowało się w różnych okresach pięć młynów, z których duże znaczenie miał Wójtowski Młyn (przy dzisiejszym Parku nad Jasieniem) oraz Młyn Kulam (przy skrzyżowani z dzisiejszą ul. Kilińskiego). Rzeka stanowiła bardzo istotny element nowo wytyczonej osady Łódka. Stała się osią szeregu posiadeł wodno fabrycznych, z których największa rola przypadła przedsiębiorstwu Ludwika Geyera. Na jego posesji system śluz regulował spadek wody, która napędzała dwa koła, poruszające maglem i foluszem. Po południowej stronie wodę puszczano kanałami na pola bielnikowe, gdzie rozciągano płótna do bielenia. Był to najbardziej rozbudowany system produkcji tekstylnej w województwie.

Pozostałe łódzkie rzeki przed długi czas pełniły mniej istotną rolę dla Łodzi, napędzając jedynie kilka młynów. Sytuacja zmieniła się w drugiej połowie XIX wieku, a zwłaszcza pod koniec, gdy nowe fabryki lokowały się wzdłuż rzeki Bałutki. Kariera tego cieku wodnego nie była jednak długa, gdyż znaczenie siły prądu rzecznego znacząco malało.

Z biegiem czasu zakłady rozpoczęły wykopywanie swoich własnych studni, a maszyny parowe, gazowe i elektryczne upowszechniły się jako wydajniejsze od napędzanych energią wody. Ponadto łódzkie rzeki stały się ogromnie zanieczyszczone, co obniżyło ich użyteczność w przemyśle. W niedługim czasie praktycznie wszystkie łódzkie rzeki zamieniły się w ścieki - w obliczu braku kanalizacji w Łodzi aż do okresu międzywojennego, wszystkie ścieki z rynsztoków, fabryk i prywatnych domów trafiały do łódzkich rzek. Płynął z nich niewyobrażalny dziś fetor, a woda pełna bakterii i szkodliwych związków chemicznych była źródłem epidemii groźnych chorób. Tak było aż do dwudziestolecia międzywojennego, a nawet okresu powojennego, gdy kanalizacja objęła szersze obszary miasta.

Obecnie rzeki pochowane są w większości pod powierzchnią miasta, a wielu ludziom trudno jest skojarzyć Łódź z niegdysiejszą obfitością rzek i cieków wodnych. Faktem jednak jest, że właśnie te zapomniane cieki wodne były przyczyną rozwoju miasta i to między innymi dzięki nim Łódź stała się jednym z największych ośrodków przemysłu lekkiego w tej części Europy.

Niezliczone Trzyszczą Źródła - poznaj łódzkie rzeki

Źródło: Muzeum Miasta Łodzi

# data[].attributes.attachment_link.title
Co wiesz o łódzkich rzekach? Ten film powinien zobaczyć każdy łodzianin [INSPIRUJĄCE WIDEO]

# data[].attributes.attachment_link.description
Patrząc na współczesną Łódź trudno nam uwierzyć, że jednym z czynników, dzięki którym ruszył przemysł w tym miejscu były rzeki i ogólna obfitość wody. W obecnej topografii miasta trudno też zauważyć znaczne różnice w wysokości terenu. Pomiędzy najwyższym a najniższym punktem miasta jest ponad 100 metrów różnicy, co także miało znaczenie dla rozwoju miasta.

# data[].attributes.body
Poszukiwacze wiedzy geograficznej-hydrosfera

# data[].attributes.attachment_link.title
Projekt poszukiwacze wiedzy geograficznej-hydrosfera kl. 4

# data[].attributes.attachment_link.title
Lekcja 48 Wody słodkie i słone, kontynenty Ziemi

# data[].attributes.body
Wody słodkie i słone, kontynenty Ziemi

# data[].attributes.attachment_link.title
Lekcja 48_ Wody słodkie i złone, kontynenty Ziemi i Karta pracy lądy i oceany

# data[].attributes.body
Wody słodkie  słone - jeziora

# data[].attributes.attachment_link.title
Największe jeziora świata - Państwa Świata

# data[].attributes.attachment_link.description
Nazwa jeziora Powierzchnia (km²) Kraj 1 Morze Kaspijskie 371 800 Azerbejdżan, Rosja, Kazachstan, Turkmenistan, Iran 2 Górne 82 410 Stany Zjednoczone, Kanada 3 Wiktorii 68 800 Tanzania, Uganda, Kenia 4 Huron 59 596 Stany Zjednoczone, Kanada 5 Michigan 57 850 Stany Zjednoczone 6 Tanganika 32 893 Burundi, Demokratyczna Republika ...

# data[].attributes.body
Wody słodkie i słone - rzeki świata

# data[].attributes.attachment_link.title
Najdłuższe rzeki świata - Państwa Świata

# data[].attributes.attachment_link.description
Najdłuższe rzeki jakie można znaleźć na świecie L.p. Rzeka Długość (km) Powierzchnia dorzecza w tys. km² Kończy bieg 1. Amazonka 7040 7200 Ocean Atlantycki 2. Nil 6695 2870 Morze Śródziemne 3. Jangcy 6300 1807 Morze Wschodniochińskie 4. Missisipi-Missouri 6020 3229 ... Czytaj dalej →

# data[].attributes.body
Skala twardości skał i minerałów

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Skala twardości Mohsa − dziesięciostopniowa skala twardości minerałów charakteryzująca odporność na zarysowania materiałów twardszych przez materiały bardziej miękkie. Została stworzona w 1812 roku przez niemieckiego mineraloga Friedricha Mohsa. Twardość poszczególnych minerałów nie jest ułożona proporcjonalnie i liniowo, lecz ma charakter porównawczy. Minerały są ustawione od najbardziej miękkiego do najtwardszego. Każdy minerał może zarysować minerał poprzedzający go na skali (bardziej miękki) i może zostać zarysowany przez następujący w skali po nim (twardszy). Jest to jedynie skala orientacyjna, a klasyfikacja polega na tym, że jeżeli badany minerał będzie w stanie zarysować powierzchnię minerału wzorcowego, będzie zaklasyfikowany z jego twardością. Przykładowo jeżeli minerał badany zarysuje powierzchnię kwarcu, będąc jednocześnie rysowany przez niego, będzie miał taką samą twardość. Jeżeli minerał badany będzie w stanie zarysować np. kwarc, a ten nie będzie w stanie zarysować materiału badanego, to twardość próbki jest uznawana za co najmniej 7,5 (porównanie z topazem mówi, czy nie jest większa).

Twardość minerałów jest własnością kierunkową tzn., że może być odmienna w różnych kierunkach (przykładem takiej anizotropii twardości jest minerał kyanit (zwanym dawniej dysten co znaczy dwie twardości) o wzorze chemicznym Al ₂SiO ₅. Wzdłuż osi krystalograficznej Z wykazuje twardość ok. 3,5 w skali Mohsa, natomiast prostopadle do tej osi twardość zwiększa się do około 7.

Obecnie w warunkach laboratoryjnych twardość absolutną można mierzyć za pomocą sklerometrów, które zapewniają dużo dokładniejsze i bardziej miarodajne wyniki. Jednak skala Mohsa wciąż cieszy się dużą popularnością ze względu na możliwość szybkiego wyznaczenia przybliżonej twardości minerałów (również w warunkach polowych), przy pomocy łatwo dostępnych narzędzi.

Pomiar twardości metodą Mohsa opisują normy PN-EN 101, DIN 18155, BS 6431-13 i ASTM MNL46.

Twardość
(skala Mohsa)

Minerał wzorcowy

Twardość absolutna

Obraz

Test

1

talk (Mg ₃Si ₄O ₁₀(OH) ₂)

1

minerał daje się zarysować z łatwością paznokciem

2

gips (CaSO ₄·2H ₂ O)

2

minerał daje się zarysować paznokciem

3

kalcyt (CaCO ₃)

9

minerał daje się zarysować z łatwością miedzianym drutem

4

fluoryt (CaF ₂)

21

minerał daje się zarysować z łatwością ostrzem noża

5

apatyt (Ca ₅(PO ₄) ₃(OH-,Cl-,F-)

48

minerał daje się zarysować z trudem ostrzem noża

6

ortoklaz (KAlSi ₃O ₈)

72

minerał daje się zarysować stalą narzędziową (np. pilnikiem)

Minerały nie dające się zarysować nożem ani stalą narzędziową

7

kwarc (SiO ₂)

100

rysuje szkło

8

topaz (Al ₂SiO ₄(OH-,F-) ₂)

200

rysuje szkło z łatwością

9

korund (Al ₂O ₃)

400

tnie szkło, daje się zarysować diamentem

10

diament (C)

1600

rysuje korund, daje się zarysować tylko innym diamentem

J. Janeczek, K. Kozłowski, J. Żaba, Zbieramy minerały i skały, Wydawnictwo Geologiczne, Warszawa 1991.

# data[].attributes.attachment_link.description
Skala twardości Mohsa − dziesięciostopniowa skala twardości minerałów charakteryzująca odporność na zarysowania materiałów twardszych przez materiały bardziej miękkie. Została stworzona w 1812 roku przez niemieckiego mineraloga Friedricha Mohsa. Twardość poszczególnych minerałów nie jest ułożona proporcjonalnie i liniowo, lecz ma charakter porównawczy. Minerały są ustawione od najbardziej miękkiego do najtwardszego.

# data[].attributes.body
Skały i minerały. Jak powstaje gleba?

# data[].attributes.body
Skały i minerały. Jak powstaje gleba?

# data[].attributes.body
Ukształtowanie i formy terenu

# data[].attributes.attachment_link.title
Lekcja 46 Poznajemy ukształtowanie i formy terenu

# data[].attributes.attachment_link.title
Lekcja 46 Poznajemy ukształtowanie i formy terenu

# data[].attributes.body
Co to jest krajobraz?

# data[].attributes.attachment_link.title
Lekcja 45_Krajobraz i elementy krajobrazu kl.4 ewa

# data[].attributes.body
Poznajemy krajobrazy

# data[].attributes.attachment_link.title
Lekcja 45 Co to jest krajobraz i jego rodzaje

# data[].attributes.body
Prof. Dorota Klus Stańska

# data[].attributes.attachment_link.title
prof. dr hab. Dorota Klus-Stańska: Jak stawać się konstruktywistycznym nauczycielem?

# data[].attributes.body
Wszyscy tacy sami?

# data[].attributes.body
Powtórzenie- rozwiązujemy ćwiczenia

# data[].attributes.body
Instrukcja do Lapbook,a "Człowiek"

# data[].attributes.body
Od narodzin do starości. Dojrzewanie-czas przemian

# data[].attributes.body
Od narodzin do starości. Dojrzewanie-czas przemian.

# data[].attributes.body
Poznajemy układ rozrodczy człowieka i przebieg ciąży.

# data[].attributes.body
Dojrzewanie dziewcząt i chłopców-karta pracy

# data[].attributes.body
Poznajemy układ rozrodczy człowieka- plan pracy

# data[].attributes.body
Plan pracy

# data[].attributes.attachment_link.title
Lekcja 29_Pan pracy_układ nerwowy i narządy zmysłów

# data[].attributes.body
Poznajemy układ nerwowy i narządu zmysłów

# data[].attributes.attachment_link.title
Lekcja 29_Układ nerwowy i narządy zmyslów  kl. 4

# data[].attributes.body
Układ ruchu

# data[].attributes.body
Układ ruchu- karta pracy

# data[].attributes.body
Układ ruchu

# data[].attributes.body
Materiał źródłowy

# data[].attributes.attachment_link.title
Lekcja 27 Materiał źródłowy _choroby i higiena układu oddechowego EMB

# data[].attributes.body
Karta pracy

# data[].attributes.body
Układ oddechowy

# data[].attributes.body
Praca serca- film

# data[].attributes.body
Układ krwionośny

# data[].attributes.body
Układ krwionośny

# data[].attributes.body
Układ pokarmowy

# data[].attributes.body
Karta pracy

# data[].attributes.body
Składniki pokarmowe

# data[].attributes.body
Plan pracy

# data[].attributes.body
Czym są uzależnienia i jak być asertywnym? Plan pracy.

# data[].attributes.body
Plan pracy

# data[].attributes.body
Jak postępować w sytuacjach niebezpiecznych?

# data[].attributes.body
Plan pracy Jak uniknąć choroby?

# data[].attributes.body
Choroby zakaźne i pasożytnicze

# data[].attributes.body
Plan pracy - zdrowy styl życia. uczymy się samokontroli.

# data[].attributes.body
Co to jest zdrowy styl życia?

# data[].attributes.body
Sprawdź się :)

# data[].attributes.body
Orientujemy mapę w terenie, planujemy wycieczkę po Łodzi

# data[].attributes.body
Jak zorientować mapę w terenie?

# data[].attributes.body
Ćwiczenia

# data[].attributes.body
Skala planu i mapy

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Słowa kluczowe:

Co oznacza słowo "skala"?

Słowo " skala" ma kilka znaczeń, np. często mówi się o skali zjawiska, skali zniszczeń, skali głosu, skali barw (chodzi tu o "wielkość", "rozmiar", "rozpiętość", "zakres"). W odniesieniu do map " skala" zawsze oznacza pomniejszenie.

Zanim jeszcze zacząłeś naukę w szkole, zapewne malowałeś na papierze różne obrazki - psa, kota, drzewo, dom, samochód itp. I już wtedy w swoich rysunkach używałeś skali, ponieważ pomniejszałeś obrazy wyżej wymienionych obiektów, tak aby zmieściły się one na kartce papieru.

Skale map są bardzo dokładnie wyliczone i zapisane w ściśle określony sposób. Z niniejszego rozdziału dowiesz się, co dane zapisy oznaczają, jak z nich korzystać i jak je przeliczać.

Najpierw powinieneś przypomnieć sobie zależności między podstawowymi jednostkami długości.

PODSTAWOWE JEDNOSTKI DŁUGOŚCI oraz zależności między nimi:

1 metr [m] = 100 centymetrów [cm] = 1000 milimetrów [mm] 1 kilometr [km] = 1000 metrów [m]

Znajomość powyższych zależności jest bardzo ważna, ponieważ innymi jednostkami posługujemy się na kartce papieru (centymetry, milimetry), a innymi w terenie (metry, kilometry).

W jaki sposób skala zapisywana jest na mapie?

Są trzy sposoby zapisywania skali mapy:

1. 1 : 500 000 (czytaj "jeden do pięciuset tysięcy")
skala liczbowa - zapisywana też w postaci ułamka zwykłego (patrz obok); składa się z licznika ("1") i mianownika ("500 000"); oznacza wprost, że obraz terenu przedstawiony na mapie jest 500 000 razy mniejszy niż w rzeczywistości, czyli np. jeśli
na mapie odległość między dwoma punktami wynosi 1 cm, to w rzeczywistości wynosi ona 500 000 cm = 5000 m = 5 km.

2. 1 cm - 5 km
skala mianowana - rozumie się ją następująco: 1 cm na mapie odpowiada 5 km w terenie; taki zapis pozwala na szybkie przeliczanie odległości z mapy na odległości rzeczywiste.

3. skala liniowa (nazywana też podziałką) - bardzo ułatwia określanie przybliżonych odległości na mapie.

Co to znaczy, że skala mapy jest duża albo mała?

Skala mapy jest tym większa im mniejszy mianownik skali i na odwrót: skala mapy mniejsza - mianownik większy.

Określenie "duża" lub "mała" skala związane jest też z rozmiarami obiektów na mapie. Jeżeli np. duże miasto oznaczone jest na mapie kropką, to ta mapa ma mniejszą skalę. Jeśli zaś to samo miasto na innej mapie zajmuje pewną powierzchnię, to wówczas mamy do czynienia z mapą w większej skali.

Czy wiesz, że?

Skala może oznaczać nie tylko pomniejszenie, ale także powiększenie.

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
wiking portal edukacyjny wydawnictwa wydawnictwo edukacja gimazjum liceum testy nauczyciel nauczyciele cjd_mapa_skala

# data[].attributes.attachment_link.title
Wydawnictwa Edukacyjne WIKING - Portal Edukacyjny - CJD_mapa_skala

# data[].attributes.attachment_link.description
Słowa kluczowe: Co oznacza słowo "skala"? Słowo " skala" ma kilka znaczeń, np. często mówi się o skali zjawiska, skali zniszczeń, skali głosu, skali barw (chodzi tu o "wielkość", "rozmiar", "rozpiętość", "zakres"). W odniesieniu do map " skala" zawsze oznacza pomniejszenie.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Słowa kluczowe:

Najpierw trzeba odpowiedzieć sobie na pytanie:
Co to jest mapa?
A zatem, według definicji, mapa to pomniejszony obraz powierzchni Ziemi (całej lub jej fragmentu) wykonany poprzez matematycznie określone odwzorowanie kartograficzne, przy użyciu znaków umownych.

Definicja brzmi dosyć skomplikowanie, dlatego spróbujemy wydobyć z niej najważniejsze cechy każdej mapy.

Najważniejsze cechy mapy:

Proces powstawania mapy w dużym uproszczeniu można podzielić na trzy etapy.

Etapy powstawania mapy:

1. Koncepcja mapy - określenie rodzaju tworzonej mapy, jej przeznaczenia i ogólnego kształtu oraz zakresu potrzebnych danych.

2. Zbieranie i przetwarzanie danych - dane te mogą być uzyskiwane m.in. ze zdjęć lotniczych i satelitarnych, a także na podstawie pomiarów geodezyjnych w terenie; również inne mapy i plany oraz różnorodne opracowania tematyczne mogą stanowić źródła danych.

3. Opracowanie i publikacja mapy - nadanie mapie ostatecznego kształtu na podstawie zebranych i przetworzonych danych.

Ilustracja powyżej przedstawia etap 2 i 3 procesu tworzenia mapy. Zdjęcia lotnicze są tu bardzo przydatne, ponieważ uzyskany z nich obraz pozwala w łatwy sposób wrysować na mapę, za pomocą znaków umownych, różnorodne obiekty kartograficzne :

powierzchniowe (np. jeziora, zasięgi upraw),

liniowe (np. rzeki, drogi, koleje),

punktowe (np. drzewa, pojedyncze domy).

Zdjęcia lotnicze pokazują rzeczywisty widok powierzchni Ziemi, ze wszystkimi szczegółami. W wielu przypadkach taki obraz jest bardzo skomplikowany i trudny do odczytania, np. gęsto zabudowane obszary miejskie. Toteż, aby obraz powierzchni Ziemi był jasny, przejrzysty i czytelny, na mapach umieszcza się tylko wybrane obiekty, którym nadaje się zgeneralizowany (uproszczony) kształt. Wykorzystuje się do tego różnorodne znaki umowne - ich znaczenie objaśnione jest w legendzie, która znajduje się przy każdej mapie.

Patrząc na powierzchnię Ziemi z góry, nie można określić, które obszary leżą wyżej, a które niżej. Zatem...
W jaki sposób pokazać na mapie góry, wyżyny, niziny?
Dane dotyczące wysokości terenu nad poziomem morza uzyskuje się na podstawie pomiarów geodezyjnych. Mierzone są współrzędne wielu punktów, pomiędzy którymi wyznacza się poziomice - linie na mapie mające jednakową wysokość.

Układ poziomic na mapie daje już ogólny pogląd na pionowe ukształtowanie terenu (rzeźbę terenu). Na przykład duże zagęszczenie poziomic wskazuje na znaczne nachylenie terenu - stromy stok. Natomiast poziomice biegnące w znacznych odległościach od siebie oznaczają mniejsze nachylenie terenu - łagodny stok.

Dla polepszenia czytelności powierzchnie między poziomicami często wypełniane są kolorami. W ten sposób powstaje mapa hipsometryczna.

Duże znaczenie ma tu odpowiedni dobór kolorów, czyli stworzenie właściwej skali barw (Uwaga: w tym przypadku słowo "skala" oznacza "zakres", "rozpiętość" i nie ma nic wspólnego ze skalą mapy).
Zazwyczaj kolory dobiera się tak jak na rysunku obok.

A oto przykłady map hipsometrycznych:
Mapa Polski
Mapa Polski (3d)
Mapa Europy
Mapa Świata

Inne metody przedstawiania rzeźby terenu na mapie zobaczyć można tutaj.

Czy wiesz, że?

Od kilku, kilkunastu lat publikacja mapy nie jest równoznaczna z jej wydrukowaniem. Coraz więcej map publikowanych jest wyłącznie w internecie lub na płytach CD.

Ostatnio intensywnie rozwijają się Systemy Informacji Geograficznej GIS, które umożliwiają automatyczne generowanie dowolnych map na podstawie danych liczbowych zawartych w tabeli (bazie danych).

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
wiking portal edukacyjny wydawnictwa wydawnictwo edukacja gimazjum liceum testy nauczyciel nauczyciele cjd_mapa_jak powstaje

# data[].attributes.attachment_link.title
Wydawnictwa Edukacyjne WIKING - Portal Edukacyjny - CJD_mapa_jak powstaje

# data[].attributes.attachment_link.description
Słowa kluczowe: Najpierw trzeba odpowiedzieć sobie na pytanie: Co to jest mapa? A zatem, według definicji, mapa to pomniejszony obraz powierzchni Ziemi (całej lub jej fragmentu) wykonany poprzez matematycznie określone odwzorowanie kartograficzne, przy użyciu znaków umownych. Definicja brzmi dosyć skomplikowanie, dlatego spróbujemy wydobyć z niej najważniejsze cechy każdej mapy.

# data[].attributes.body
Jak czytamy plany i mapy? Rodzaje map.

# data[].attributes.body
Jak czytamy plany i mapy?

# data[].attributes.body
Od szkicu do planu

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Słowa kluczowe:

Co to jest szkic?

Szkic to odręczny rysunek pokazujący ogólne rozmieszczenie najważniejszych obiektów na danym obszarze. Często stanowi on podstawę do wykonania bardziej dokładnego rysunku, np. planu.
Do szkicowania zwykle używa się ołówka, ponieważ łatwo można wtedy dokonywać wielu poprawek, a to zawsze jest konieczne.

A tak wygląda szkic naszej klasy.

Mapy i plany obrazują teren, tak jakbyśmy go oglądali z góry. Nie zawsze jednak mamy możliwość obejrzenia danego obszaru z wysokości, toteż przy szkicowaniu bardzo przydaje się wyobraźnia.

Każdy szkic powinien mieć swoją przybliżoną skalę, którą dobiera się na początku rysowania, tak aby później zmieścić się z całym rysunkiem na kartce papieru. Najlepiej jest zmierzyć krokami maksymalne rozmiary szkicowanego obszaru (w tym przypadku długość i szerokość klasy), a następnie dopasować liczbę kroków do ilości kratek na papierze.
Na powyższym szkicu przyjęto, że 1 krok odpowiada 2 kratkom, czyli 1 kratka to pół kroku.

Co to jest plan ?

Słowo "plan" ma kilka znaczeń, np. plan lekcji, plan działania (chodzi tu o rozkład, kolejność zajęć). " Plan" jest to też dokładny i szczegółowy rysunek obrazujący niewielki fragment powierzchni Ziemi.
Jeszcze kilkanaście lat temu plany rysowało się ręcznie, specjalistycznymi przyrządami kreślarskimi. Obecnie wykonuje się je za pomocą graficznych programów komputerowych.

Tak wygląda plan naszej klasy.

Przy jego wykonywaniu korzystano ze zrobionego uprzednio szkicu. Rozmiary wszystkich obiektów i odległości między nimi tym razem zostały już dokładnie pomierzone przy pomocy taśmy mierniczej. Następnie wyniki tych pomiarów przeliczono zgodnie z przyjętą skalą planu.

Na przykład:

1. zmierzony rozmiar blatu ławki uczniowskiej to 120 x 60 cm,

2. skala planu to 1 : 60,

3. zatem rozmiar blatu na planie jest 60 razy mniejszy niż w rzeczywistości,
czyli wynosi 2 x 1 cm.

Bardzo ważną częścią planu jest legenda. Objaśnione w niej są wszystkie znaki, symbole, obiekty występujące na rysunku.

Czy wiesz, że?

Plany używane są w geodezji, budownictwie, komunikacji, architekturze, urbanistyce, zagospodarowaniu przestrzennym i wielu innych dziedzinach życia.

W geodezji przyjmuje się, że planami są rysunki w skalach większych
niż 1 : 10 000, czyli np. 1 : 5000, 1 : 1000, 1 : 500. Natomiast obrazy powierzchni Ziemi w skalach mniejszych niż 1 : 10 000 (np. 1 : 50 000,
1 : 100 000, 1 : 1 000 000, 1 : 40 000 000) to mapy.

Dostępne w księgarniach plany miast często mają skale mniejsze niż 1 : 10 000
(np. 1 : 15 000, 1 : 20 000). Zatem powinny się one nazywać mapami miast; jednak w powszechnym użyciu jest potoczna nazwa "plan miasta", bez względu na jego skalę.

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
wiking portal edukacyjny wydawnictwa wydawnictwo edukacja gimazjum liceum testy nauczyciel nauczyciele cjd_mapa_od szkicu do planu

# data[].attributes.attachment_link.title
Wydawnictwa Edukacyjne WIKING - Portal Edukacyjny - CJD_mapa_od szkicu do planu

# data[].attributes.attachment_link.description
Słowa kluczowe: Co to jest szkic? Szkic to odręczny rysunek pokazujący ogólne rozmieszczenie najważniejszych obiektów na danym obszarze. Często stanowi on podstawę do wykonania bardziej dokładnego rysunku, np. planu . Do szkicowania zwykle używa się ołówka, ponieważ łatwo można wtedy dokonywać wielu poprawek, a to zawsze jest konieczne.

# data[].attributes.body
Od szkicu do planu

# data[].attributes.attachment_link.title
Lekcja 39- od szkicu do planu_skala  kl 4

# data[].attributes.body
Życie na lądzie

# data[].attributes.attachment_link.title
Lekcja 59_ Lapbook życie na lądzie_ Ewa MB

# data[].attributes.attachment_link.title
Lekcja 56_ Tworzymy grę_Zycie w wodzie_Ewa MB

# data[].attributes.body
"Pudełko Przyrodnika"

# data[].attributes.attachment_link.title
Projekt Parki Narodowe_ Pudełko Przyrodnika 2021 ewa