# data[].attributes.body
Proste i skuteczne metody, aby uczyć się łatwo, szybko i SKUTECZNIE.

# data[].attributes.attachment_link.title
~ JAK SIĘ UCZYĆ, żeby się NAUCZYĆ? ~ Czyli łatwo, szybko i SKUTECZNIE

# data[].attributes.headline
Jak sobie radzić ze stresem przed egzaminem?

# data[].attributes.subject
Jak sobie radzić ze stresem przed egzaminem?

# data[].attributes.body
Reakcje roślin na bodźce

# data[].attributes.attachment_link.title
01. Matura 2016 :"Wesele" lekcja z omówieniem zagadnienia maturalnego.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Młoda Polska (w Europie nazywana raczej modernizmem, dekadentyzmem czy symbolizmem) nie jest tylko kolejną epoką literacką w dziejach polskiej kultury. To powiew nowych prądów, idei zmieniających dotychczasowe myślenie, to w końcu okres najznakomitszych, najbardziej oryginalnych osobowości rodzimej sztuki, prozy, poezji i narodzin XIX-wiecznych „- izmów", będących początkiem nowych prądów i kierunków w XX-wiecznej literaturze i sztuce.

Rozdźwięk między twórczością pozytywistyczną i modernistyczną jest znaczny. Epoka przypadająca w Polsce na lata 1890-1918, czyli przełom wieków, jest często nazywana czasem negowania „wszystkiego", rozpusty, popadania w uzależniania. Gdy osiemnastowieczni twórcy starali się nieść kaganek oświaty wśród najuboższych warstw, dążyli do emancypacji kobiet, próbowali znaleźć drogę do odzyskania niepodległości, tak ci z końca wieku mówili tylko Nie wierzę w nic i odurzali się kolejną dawką opium.

Aby bliżej poznać realia ponad dwudziestu lat trwania epoki dekadentów, dandysów, miłośników Tatr, kosmosu i sztuki, przeanalizować motywy, jakie sprawiły, że zaczęto w tak otwarty sposób pisać o seksie czy używkach, móc samodzielnie zdefiniować takie pojęcia, jak dekadentyzm, filister czy ludomania, aby w końcu wyrobić sobie własne zdanie na temat epoki, należy podejść do niej jak do nowatorskiego tworu, zrodzonego na gruncie poczucia kryzysu wartości, niechęci do sfery mieszczańskiej i braku wiary w cokolwiek.

Jaki wpływ na Młodą Polskę miały poglądy Artura Schopenhauera, Artura Bergsona i Fryderyka Nietzschego? Dlaczego okres ten nosi również nazwę neoromantyzmu czy fin de siecle'u? Który z wielu czynników wpłynęły na fakt, iż to właśnie w Młodej Polsce nastąpił tak znaczny rozkwit malarstwa, zwłaszcza witrażu, grafiki użytkowej? Odpowiedzi na powyższe pytania znajdują się w niniejszym opracowaniu.

Bibliografia
1. Boy we Lwowie, red. Barbara Winklowa, Warszawa 1992.

2.Boy-Żeleński T., Ludzie żywi, Warszawa 1956.

3.Burt D., 100 najwybitniejszych pisarzy wszech czasów, Warszawa 2001.

4.Gutowski W., W poszukiwaniu życia nowego. Mit a światopogląd w twórczości Tadeusza Micińskiego, Warszawa-Toruń 1980.

5.Hutnikiewicz A., Stanisław Przybyszewski. Legenda i rzeczywistość, w: Portrety i zarysy literackie, Warszawa 1976.

6.Kolińska M., Stachu, jego kobiety i jego dzieci, Kraków 1978.

7.Osica J., Prasa, radio i telewizja w Polsce, Warszawa 2001.

8.Podlawska D., Płóciennik I., Leksykon nauki o języku, Bielsko-Biała 2002.

9. Studia o Tadeuszu Micińskim, pod red. Marii Podrazy-Kwiatkowskiej, Kraków 1979.

10.Tomkowski J., Młoda Polska, Warszawa 2001.

11.Tyniecki J., Inicjacje mistyka. Rzecz o Tadeuszu Micińskim, Łódź 1976.

12.Zawadzki A., Młoda Polska, [w:] Ilustrowane dzieje literatury. Od Antyku do Współczesności, Bielsko-Biała 2003.

# data[].attributes.attachment_link.description
Młoda Polska (w Europie nazywana raczej modernizmem, dekadentyzmem czy symbolizmem) nie jest tylko kolejną epoką literacką w dziejach polskiej kultury. To powiew nowych prądów, idei zmieniających dotychczasowe myślenie, to w końcu okres najznakomitszych, najbardziej oryginalnych osobowości rodzimej sztuki, prozy, poezji i narodzin XIX-wiecznych „- izmów", będących początkiem nowych prądów i kierunków w XX-wiecznej literaturze i sztuce.

# data[].attributes.attachment_link.title
67. Matura z polskiego -  epoki literackie: pozytywizm

# data[].attributes.attachment_link.title
65 Matura z polskiego: epoki literackie - oświecenie

# data[].attributes.attachment_link.title
Mistrz od niechcenia... Stanisław Trembecki (i jego bajki)

# data[].attributes.attachment_link.description
E‑podręczniki to bezpłatne i dostępne dla wszystkich materiały edukacyjne.

# data[].attributes.body
Ignacy Krasicki Satyry

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Satyra jako gatunek literacki
Według Słownika terminów literackich jest to utwór dydaktyczny, ośmieszający i wytykający wady i występki ludzkiej natury oraz wady społeczne o charakterze m.in. obyczajowym, politycznym. Istotą satyry jest krytyka. W tym celu często stosuje deformację, groteskę czy wyostrzenie piętnowanych cech w inny sposób.

Satyra powstała w literaturze rzymskiej jako gatunek wierszowany o charakterze parenetycznego... więcej

Do króla to utwór otwierający pierwszy cykl Satyr Ignacego Krasickiego. Zbiór ten ujrzał światło dzienne w roku 1779. „Z polecenia autora wiersz (...) trafił do rąk Stanisława Augusta do oceny. Monarcha wprowadził pewne poprawki. Generalnie jednak utwór spodobał się władcy" (Ryba, s. 53).

Satyra napisana została tradycyjnym trzynastozgłoskowcem ze średniówką po siódmej sylabie. Występują rymy parzyste, dokładne,... więcej

Świat zepsuty to pierwsza satyra Ignacego Krasickiego umieszczona w zbiorze z roku 1779. Zanim poeta przystąpił w kolejnych utworach do krytyki poszczególnych społecznych zjawisk i ludzkich przywar, dał ogólny obraz społecznego zepsucia. Jak sugeruje tytuł, wiersz ukazuje czytelnikowi świat pogrążony w upadku moralnym.

Podmiotem utworu niewątpliwie jest poeta, autor satyr, który zwraca się do swego dzieła:

Wolno szaleć młodzieży,...

więcej

Pijaństwo, utwór Ignacego Krasickiego, to zgodnie z tytułem satyra na jedną z najpopularniejszych polskich przywar. Ten dość długi wiersz ma formę dialogu między dwoma znajomymi. W rzeczywistości jednak żywy mini-dialog znajduje się na początku i końcu satyry. Środek wypełniony jest natomiast dwiema rozbudowanymi wypowiedziami bohaterów, w tym sensie można mówić o strukturze dwudzielnej utworu.

Żona modna to jedna z najkunsztowniejszych satyr Ignacego Krasickiego. Jest ósmą opozycją w zbiorze Satyr wydanym w roku 1779. Podobnie jak Pijaństwo utwór ten ma charakter dialogowy. Rozmowa toczy się między świeżo ożenionym małżonkiem a przypadkowo spotkanym kompanem. Czytelnik zostaje wprowadzony jakby w środek dialogu:

A ponieważ dostałeś, coś tak drogo cenił,
Winszuję, panie Pietrze, żeś się już ożenił....

więcej

Rzekłbym: Świecie! miej baczność na każdą przesadę.

Satyra z zasady stawia sobie za zadanie prezentowanie i krytykowanie zjawisk negatywnych, nie dziwi więc, że obraz społeczeństwa polskiego doby Oświecenia nie wypada zbyt korzystnie w Satyrach Ignacego Krasickiego. Poeta zgodnie z tytułem pierwszej satyry w zbiorze ukazuje świat zepsuty. Satyry są z jednej strony ściśle związane z ówczesnymi realiami, z drugiej podporządkowane... więcej

# data[].attributes.attachment_link.description
Satyra jako gatunek literacki Według Słownika terminów literackich jest to utwór dydaktyczny, ośmieszający i wytykający wady i występki ludzkiej natury oraz wady społeczne o charakterze m.in. obyczajowym, politycznym. Istotą satyry jest krytyka. W tym celu często stosuje deformację, groteskę czy wyostrzenie piętnowanych cech w inny sposób.

# data[].attributes.body
Licealiści podejmują działania na rzecz ochrony środowiska

# data[].attributes.headline
22 kwietnia - Dzień Ziemi pod hasłem "Przywróć naszą Ziemię."

# data[].attributes.subject
22 kwietnia - Dzień Ziemi pod hasłem "Przywróć naszą Ziemię."

# data[].attributes.body
Z okazji Dnia Ziemi zachęcamy Was do obejrzenia serii filmów poświęconych klimatowi, autorstwa dr Tomasza Rożka.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Przez ostatnie 4 miesiące regularnie publikowałem na swoim kanale materiały filmowe poświęcone klimatowi. Cykl ten nazywa się „Jak działa klimat", a jego partnerem jest Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej oraz Bank Ochrony Środowiska.
Dziś, w ramach podsumowania, prezentuję pełne zestawienie wszystkich materiałów video, które powstały w ramach tej współpracy.

W filmach poświęconych tematyce ocieplenia klimatu wyjaśniam między innymi, co to jest klimat i co to jest pogoda? W swoich filmach odpowiadałem na 10 najczęściej zadawanych pytań odnośnie zmian klimatycznych.

1. Czy klimat NA PEWNO się ogrzewa?

W pierwszym filmie odpowiedziałem na pytanie, skąd w zasadzie wiemy, że klimat się ociepla? Udowadniam to na kilka sposobów:

Wzrasta temperatura warstwy powietrza przy powierzchni ziemi i nad oceanami przy jednoczesnym spadku temperatury przy stratosferze.

Podnosi się poziom wód w morzach i oceanach za sprawą zjawiska rozszerzalności termicznej wody (im wyższa temperatura, tym większa objętość) oraz topniejących lodowców i lądolodów.

Zmniejsza się zasięg lodu morskiego w Arktyce i coraz mniej jest lodu na Antarktydzie.

Rośnie wilgotność powietrza, zmieniają się zwyczaje gatunków migrujących i przesuwają się zasięgi występowania drzew w kierunku biegunów, a rośliny wcześniej kwitną.

Obejrzyj materiał video:
2. Dwutlenek węgla - całe zło tego świata?

Czy dwutlenek węgla ogrzewa Ziemię? W tym filmie jasno odpowiadam na to pytanie: Nie, nie ogrzewa, ale nie pozwala jej się schłodzić. W filmie wyjaśniam co to jest efekt cieplarniany i jakie są jego mechanizmy? Z tego materiału dowiecie się, czy powinniśmy się obawiać efektu cieplarnianego. A może wręcz przeciwnie - jest on niezbędny dla naszej planety?
Obejrzyj materiał video:
3. Słońce nie podgrzewa klimatu

Jak zmiany aktywności Słońca wpływają na zmiany ziemskiego klimatu? Wiele osób uważa, że to właśnie Słońce to jedyny (lub największy) czynnik, który wpływa na zmiany ziemskiego klimatu. W trzecim odcinku z cyklu „Jak działa klimat" obalam ten mit i udowadniam, że intuicja może nas mylić!
Obejrzyj materiał video:
4. Pogoda jest jak pies na smyczy

W tym odcinku wyjaśniam, czym różni się klimat od pogody. Film powstał zimą, kiedy za oknem odnotowywaliśmy bardzo niskie temperatury (nawet do -20 st. C). Mroźna aura sprawiła, że pojawiło się wiele komentarzy wątpiących w ocieplenie klimatu. Jednak klimat a pogoda to nie to samo i mylenie pogody z klimatem jest źródłem wielu nieporozumień, które wyjaśniam w tym filmie.
Obejrzyj materiał video:
5. Jak szybko wysycha nam Polska?

Jaki związek mają ze sobą zmiany klimatu i susze? Skoro topią się lodowce, podnosi się poziom wody w morzach i oceanach, to dlaczego nawiedza nas coraz więcej susz? Czy to nie jest sprzeczność? W tym temacie sprzeczności jest więcej, bo równocześnie nawiedza nas też coraz więcej powodzi. W filmie porównuję glebę do betonu. Przez to, że temperatura powietrza wzrasta, gleba szybko wysycha, a rzadsze, ale bardzo intensywne, opady deszczu sprawiają, że woda nie ma szans wsiąknąć w głąb gleby i spływa po niej, jak po betonie.
Obejrzyj materiał video:
6. Największe klimatyczne mity

Wulkany są gorsze od człowieka, Grenlandia była zielona, a przez zamarznięty Bałtyk można było saniami dotrzeć do Szwecji. Lista klimatycznych mitów jest długa i w tym filmie rozprawiam się z nimi.
Obejrzyj materiał video:
7. Jak bardzo krowy zmieniają klimat?

W kolejnym odcinku pada pytanie, czy para wodna i metan zmieniają klimat na Ziemi? Czy to prawda, że para wodna jest najpotężniejszym gazem cieplarnianym? I co z CO2? Może ten gaz rzeczywiście jest przereklamowany? W filmie omawiam temat krów, a dokładniej hodowli zwierząt, która emituje ok. 15 proc. gazów cieplarnianych, czyli tyle, ile światowy transport. Czy przejście na dietę wegańską pomogłoby zatrzymać globalne ocieplenie? Odpowiedź znajdziecie w tym filmie.
Obejrzyj materiał video:
8. Czy to człowiek zmienia klimat?

W poprzednich odcinkach tego cyklu omawiałem wpływ na ocieplenie klimatu takich czynników jak słońce, para wodna, czy rolnictwo. W tym filmie poruszyłem temat wpływu działalności człowieka na to, w jaki sposób zmienia się klimat. Omawiam kwestię bardzo wysokiego poziomu CO 2 , któremu niestety winna jest działalność człowieka, a konkretnie paliwa kopalne. Czy wiedziałeś, że tak wysokiego poziomu CO 2 nie było od kilku milionów lat?
Obejrzyj materiał video:
9. Ocieplenie na innych planetach. Prawda czy fałsz?

Czy na innych planetach ma miejsce efekt cieplarniany? Gdyby temperatura rosła np. na Marsie, oznaczałoby to, że zmiany klimatu nie są związane z działalnością człowieka. Pod uwagę należy jednak wziąć ważny czynnik, czyli fakt długofalowego dokonywania pomiarów temperatury. Na Ziemi robimy to od setek lat, a na Marsie? Opowiadam o tym szerzej w tym materiale.
Obejrzyj materiał video:
10. Czy na działanie nie jest już za późno?

W ostatnim odcinku z cyklu Jak Działa Klimat zastanawiam się, czy w ogóle nie jest już za późno na to, aby zatrzymać postępujące zmiany klimatyczne? Gdzie znajduje się punkt krytyczny, którego przekroczenie oznacza, że nie ma już odwrotu i jesteśmy skazani na katastrofę klimatyczną? W poprzednich odcinkach cyklu opowiadałem o mechanizmie zmian klimatu oraz o ich konsekwencjach. Teraz zastanawiam się, czy na działanie nie jest już za późno?
Obejrzyj materiał video:

# data[].attributes.attachment_link.title
JAK DZIAŁA KLIMAT - podsumowanie cyklu filmów o zmianach klimatu

# data[].attributes.attachment_link.description
Przez ostatnie 4 miesiące regularnie publikowałem na swoim kanale materiały filmowe poświęcone klimatowi. Cykl ten nazywa się „Jak działa klimat", a jego partnerem jest Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej oraz Bank Ochrony Środowiska. Dziś, w ramach podsumowania, prezentuję pełne zestawienie wszystkich materiałów video, które powstały w ramach tej współpracy.

# data[].attributes.body
Warszawa - Wielkanoc, 1943

# data[].attributes.body
Powstanie w getcie warszawskim

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Pierwsze zbrojne wystąpienie Żydów miało miejsce w styczniu 1943 roku w Warszawie, kiedy Niemcy wkroczyli do getta w celu deportacji 8 tys. Żydów do obozu zagłady w Treblince. Na polecenie dowództwa ŻOB kilku jej członków zaopatrzonych w broń wmieszało się w tłum prowadzonych na Umschlagplatz mieszkańców getta. Na umówiony sygnał w okolicach ulicy Niskiej i Zamenhoffa, bojownicy zaatakowali Niemców konwojujących kolumnę.

Tak o tym wydarzeniu, stanowiącym preludium (wstęp) do późniejszych działań powstańczych wypowiada się Cywia Lubetkin - Celina (uczestniczka walk w getcie) wspominana przez Edelmana w lekturze H. Krall:

„W pierwszej chwili Niemcy byli zaskoczeni.(...) Zbici z tropu, stracili panowanie nad sytuacją. Słyszeliśmy ich krzyki;< Żydzi do nas strzelają>. Zaszokowało ich to i zdumiało, nie mogli zrozumieć, co się dzieje. Nasi natychmiast wykorzystali chwilę zamieszania i strzelali dalej. W końcu jednak Niemcy ochłonęli i nasi towarzysze spostrzegli, że ze swymi rewolwerami stoją twarzą w twarz z uzbrojonymi po zęby Niemcami. Niemal wszyscy członkowie tej grupy zginęli."

Inne grupy bojowe również walczyły tego dnia w getcie. Opór niewielkiej liczby bojowników trwał cztery dni. Akcja styczniowa spotkała się z odzewem po aryjskiej stronie.

Marek Edelman w 1945 roku pisał: „W całej Warszawie krążą legendy o setkach zabitych Niemców. O wielkiej sile ŻOB. Cała Polska podziemna jest dla nas pełna uznania."

Niemcy mieli w planach całkowitą likwidację getta. Po zamieszkach styczniowych, w lutym Himmler wysłał rozkaz do wyższego dowódcy SS i policji w Generalnym Gubernatorstwie Franza Krugera, w którym oznajmiał: „Ze względu na bezpieczeństwo zarządzam, aby getto warszawskie (...) zostało zburzone, przy czym należy uprzednio wykorzystać wszystkie posiadające jakąkolwiek wartość części domów i materiały wszelkiego rodzaju (...) należy dopiąć tego, aby dotychczasowa przestrzeń mieszkaniowa dla 500 000 podludzi, absolutnie nienadająca się dla Niemców, zniknęła z horyzontu i aby milionowe miasto Warszawa, będące wciąż niebezpiecznym ogniskiem rozkładu i powstania, zostało zmniejszone."

W ciągu około trzech miesięcy, od stycznia do kwietnia, kiedy pozostali w Warszawie Żydzi mieli zostać wywiezieni, a getto starte z powierzchni, trwały przygotowania do stawienia oporu i podjęcia ostatecznej walki - powstania.

Niemcy, zamierzając wykonać rozkaz Himmlera i przesiedlić część Żydów do obozów pracy w okolicach Lublina, skoncentrowali w Warszawie znaczne siły. Liczyli się z możliwością zbrojnego oporu, wobec czego oszacowali, że likwidacja zajmie trzy dni.

O świcie 19 kwietnia rozpoczęło się powstanie, które przeszło do historii jako pierwsze miejskie wystąpienie zbrojne w okupowanej Europie.

W walkach wzięło udział około tysiąca słabo uzbrojonych i nieprzeszkolonych bojowników żydowskich, którym przeciwstawiono ponad 2 tys. żołnierzy Wehrmachtu, SS oraz oddziały pomocnicze wyposażone w broń maszynową, miotacze płomieni, pojazdy opancerzone, artylerię, lotnictwo.

Wynik powstania był z góry przesądzony, a jego charakter odbiegał od celów militarnych. Chodziło głównie o wybór godnej śmierci - z bronią w ręku, próbę odwetu na prześladowcach i pragnienie zwrócenia na siebie uwagi.

23 kwietnia 1943 roku Żydowska Organizacja Bojowa (ŻOB) w Warszawie wystosowała desperacki apel do Polaków. Oto jego fragmenty:
„Polacy, Obywatele, Żołnierze Wolności. (...) Wśród dymów pożarów i kurzu krwi mordowanego getta Warszawy - my, więźniowie getta, ślemy wam bratnie pozdrowienia. Wiemy, że w serdecznym bólu i łzach współczucia, że z podziwem i trwogą o wynik tej walki przyglądacie się wojnie, jaką od wielu dni toczymy z okrutnym okupantem. Lecz wiedzcie, że każdy próg getta, jak dotychczas, tak i nadal będzie twierdzą, że możemy wszyscy zginąć w tej walce, lecz nie poddamy się (...) Toczy się walka o naszą i waszą Wolność. O wasz i nasz - ludzki, społeczny, narodowy - honor i godność. Pomścimy zbrodnie Oświęcimia, Treblinki, Bełżca, Majdanka! (...)"

strona: 1 2 3

Zobacz inne artykuły:

Partner serwisu:

kontakt |polityka cookies

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
powstanie w getcie warszawskim (kwiecień – maj 1943) – poszlaki historyczne

# data[].attributes.attachment_link.title
Powstanie w getcie warszawskim (kwiecień - maj 1943) - poszlaki historyczne

# data[].attributes.attachment_link.description
Pierwsze zbrojne wystąpienie Żydów miało miejsce w styczniu 1943 roku w Warszawie, kiedy Niemcy wkroczyli do getta w celu deportacji 8 tys. Żydów do obozu zagłady w Treblince. Na polecenie dowództwa ŻOB kilku jej członków zaopatrzonych w broń wmieszało się w tłum prowadzonych na Umschlagplatz mieszkańców getta.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Przedśpiew to jeden ze sztandarowych utworów Leopolda Staffa, uznawanych za swoiste credo poety. Wiersz pochodzi z tomu Gałąź kwitnąca wydanego w 1908 roku.

Czciciel gwiazd i mądrości, miłośnik ogrodów,
Wyznawca snów i piękna i uczestnik godów,
Na które swych wybrańców sprasza sztuka boska:
Znam gorycz i zawody, wiem, co ból i troska,
Złuda miłości, zwątpień mrok, tęsknot rozbicia,
A jednak śpiewać będę wam pochwałę życia -
Bo żyłem długo w górach i mieszkałem w lasach.
Pamięcią swe dni chmurne i dni w słońca krasach
Przechodzę, jakby jakieś wielkie, dziwne miasta,
Z myślą ciężką, jak z dzbanem na głowie niewiasta,
A dzban wino ukrywa i łzy w swojej cieśni.
Kochałem i wiem teraz, skąd się rodzą pieśni;
Widziałem konających w nadziejnej otusze
I kobiety przy studniach brzemienne, jak grusze;
Szedłem przez pola żniwne i mogilne kopce,
Żyłem i z rzeczy ludzkich nic nie jest mi obce.
Przeto myśli me, które stoją przy mnie w radzie,
Choć smutne, są pogodne jako starcy w sadzie.
I uczę miłowania, radości w uśmiechu,
W łzach widzieć słodycz smutną, dobroć chorą w grzechu,
I pochwalam tajń życia w pieśni i w milczeniu,
Pogodny mądrym smutkiem i wprawny w cierpieniu.

Po przeczytaniu wiersza Leopolda Staffa odpowiedz na pytania i wykonaj polecenia.

# data[].attributes.attachment_link.description
Starter: fotografia portretowa: Leopold Staff; akceptacja życia i świata; polecenie odwołujące się do wiedzy ucznia; Rozdział: Przedśpiew Leopolda Staffa dwa ćwiczenia otwarte wprowadzające do omawiania relacji człowieka ze światem; Leopold Staff "Przedśpiew"; siedem ćwiczeń otwartych dotyczących interpretacji wiersza (w tym przygotowanie pisemnej wypowiedzi zawierającej wyjaśnienie, jaką prawdę o świecie i

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Ludzki organizm posiada dwie anteny, które odbierają fale dźwiękowe, czyli drgania cząsteczek powietrza. Przetwarzają je następnie na impulsy nerwowe, a potem przekazują do mózgu, odpowiedzialnego za rozpoznawanie dźwięków.

układ nerwowy odpowiada za odbiór, przewodzenie i analizowanie bodźców nerwowych;

receptory odbierają bodźce świetlne, mechaniczne i chemiczne;

informacja płynąca z receptora przekazywana jest nerwami czuciowymi do ośrodka w mózgowiu lub rdzeniu kręgowym, gdzie jest analizowana.

opisywać budowę i funkcję elementów ucha zewnętrznego, środkowego, wewnętrznego;

wykazywać związek budowy ucha z pełnionymi przez nie funkcjami;

wyjaśniać, w jaki sposób powstaje wrażenie słuchowe;

opisywać, jak działa narząd równowagi;

wymieniać czynniki, które mogą pogorszyć słuch, i wyjaśniać, jak ich unikać.

Uszy pełnią podwójną rolę: odbierają dźwięki oraz informują o położeniu i ruchach głowy. Dzięki nim potrafimy wykrywać i lokalizować dźwięki, rozróżniać ich ton i natężenie oraz rejestrować położenie ciała.

Ucho składa się z 3 części: ucha zewnętrznego, środkowego i wewnętrznego. W skład wchodzi małżowina uszna i zewnętrzny przewód słuchowy. Małżowina jest fałdem skóry rozpiętym na rusztowaniu zbudowanym z tkanki chrzęstnej. Jej kształt i pofałdowana powierzchnia stanowią przystosowanie do wyłapywania fal dźwiękowych, wzmacniania ich i przekazywania do zewnętrznego przewodu słuchowego - kanału zamkniętego . Wnętrze kanału wyposażone jest we włoski i gruczoły produkujące tłuszczową wydzielinę - woskowinę. Włoski zatrzymują zanieczyszczenia, a woskowina zatrzymuje drobnoustroje i pyły.

składa się z jamy bębenkowej wypełnionej powietrzem, w której znajdują się 3 - najmniejsze kości organizmu: młoteczek, kowadełko i strzemiączko. Młoteczek jednym końcem przylega do błony bębenkowej, a drugim łączy się z kowadełkiem, a to z kolei ze strzemiączkiem. Kosteczki słuchowe są połączone ze sobą stawowo.

Wyjaśnij, dlaczego stan zapalny w obrębie jamy ustnej, np. niedoleczony ząb lub katar, mogą być przyczyną zapalenia ucha środkowego.

Zwierzęta poruszają małżowinami usznymi, aby móc lepiej lokalizować źródło dźwięków. Dzięki temu łatwiej im znaleźć pokarm, partnera do rozrodu lub też uciec przed zagrożeniem. U ludzi w toku ewolucji mięśnie poruszające małżowiną uszną uległy redukcji. Zachowały się jako tzw. organy szczątkowe u niewielu osób zdolnych do ograniczonych ruchów małżowinami.

W przypadku narządów parzystych zwykle jest tak, że jeden z nich jest trochę sprawniejszy niż drugi. Zbadaj u kolegów i koleżanek w młodszej klasie, które ucho (prawe czy lewe) słyszy lepiej. W tym celu w pudełku na przykład po zapałkach umieść mały koralik i poproś każdą z badanych osób, by potrząsając pudełkiem ustaliła, ile koralików jest w środku. Sugeruj, by zbliżyły pudełko do ucha. Zanotuj, które ucho uczniowie wybrali, i zapisz, ile osób w klasie jest prawousznych, a ile lewousznych. Ucho, do którego automatycznie zbliża się pudełko z koralikiem, jest uchem dominującym.

Jama bębenkowa łączy się z gardłem za pośrednictwem przewodu zwanego (trąbkąEustachiusza), która odpowiada za wyrównywanie ciśnień między uchem środkowym a otoczeniem. Różnica ciśnień pojawia się na przykład podczas startu i lądowania samolotu, wspinaczki górskiej lub słuchania muzyki ze słuchawkami na uszach, a także podczas eksplozji. Może ona powodować ucisk w uchu, ból, osłabienie słyszenia. Przełknięcie śliny sprawia, że ujście trąbki słuchowej, które zwykle jest zamknięte, otwiera się. Następuje wtedy wymiana powietrza między jamą bębenkową a gardłem, ciśnienie w uchu środkowym zrównuje się z ciśnieniem otoczenia, i nieprzyjemne uczucie w uchu znika.

ma skomplikowany kształt. Składa się z przedsionka, ślimaka i 3 kanałów półkolistych. Są to przestrzenie i kanały w kościach czaszki wyścielone nabłonkiem. Ich wnętrze wypełnia płyn (endolimfa). W przewodzie ślimaka znajduje się właściwy narząd słuchu w postaci skupiska orzęsionych komórek zmysłowych. Pozostałe części ucha wewnętrznego stanowią zmysł równowagi.

Bodźcem, który działa na narząd słuchu, jest fala dźwiękowa. Ucho zewnętrzne kieruje ją na błonę bębenkową. Pod wpływem energii fali akustycznej błona bębenkowa drga. Wibracje przenoszą się na młoteczek przylegający do błony bębenkowej. Dzięki ruchomym połączeniom stawowym między kosteczkami słuchowymi, drgania z młoteczka przechodzą kolejno na kowadełko i strzemiączko, które łączy się z uchem wewnętrznym. Drgania strzemiączka wprawiają w ruch płyn w przewodzie ślimakowym. Podrażnione zostają rzęski komórek receptorowych wyścielających wnętrze przewodu ślimakowego, w wyniku czego pojawiają się w nich impulsy elektryczne. Za pośrednictwem nerwu słuchowego trafiają one do ośrodka słuchu w korze mózgowej, gdzie są odczytywane i interpretowane.

Ulica, auta, słychać klakson, osoba na pierwszym planie początkowo odwrócona plecami do ulicy odwraca się, powiększenie na ucho. Pokazane schematycznie jak małżowina uszna kieruje dźwięki do przewodu słuchowego. Fala dźwiękowa wprawia w drgania błonę bębenkową. Drgania błony bębenkowej wprawiają w wibracje połączone z nią kosteczki słuchowe. Kosteczki przenoszą drgania na płyn wypełniający ślimak. Płyn zaczyna falować drażniąc komórki zmysłowe. Powstają w nich impulsy nerwowe. Informacje docierają nerwem słuchowym do mózgu. Chmurka z napisem "Co to za hałas?". Powrót do pierwszego ekranu. Osoba pozdrawia kogoś w przejeżdżającym samochodzie.
Film dostępny na portalu epodreczniki.pl
Ulica, auta, słychać klakson, osoba na pierwszym planie początkowo odwrócona plecami do ulicy odwraca się, powiększenie na ucho. Pokazane schematycznie jak małżowina uszna kieruje dźwięki do przewodu słuchowego. Fala dźwiękowa wprawia w drgania błonę bębenkową. Drgania błony bębenkowej wprawiają w wibracje połączone z nią kosteczki słuchowe. Kosteczki przenoszą drgania na płyn wypełniający ślimak. Płyn zaczyna falować drażniąc komórki zmysłowe. Powstają w nich impulsy nerwowe. Informacje docierają nerwem słuchowym do mózgu. Chmurka z napisem "Co to za hałas?". Powrót do pierwszego ekranu. Osoba pozdrawia kogoś w przejeżdżającym samochodzie.

Ocena wysokości dźwięków zależy od szybkości drgań (częstotliwości wyrażanej zwykle w hercach Hz). Dźwięki o dużej częstotliwości odbierane są jako wysokie, a te o małej - jako niskie. Za rozróżnianie wysokości dźwięków odpowiada nabłonek zmysłowy. Różne części błony, w zależności od położenia w ślimaku, odbierają drgania o różnej częstotliwości. Mózg rozróżnia informacje płynące od poszczególnych grup komórek i ocenia wysokość dźwięków.

Bodźcem odbieranym przez uszy jest fala dźwiękowa, która przemieszcza się w powietrzu, podłożu, przedmiotach oraz w wodzie. Gdy wypowiadamy słowa, słyszymy dźwięk docierający z krtani do ucha wewnętrznego zarówno przez powietrze, jak i przez tkanki ciała. Dlatego, gdy słuchamy nagrania własnego głosu, wydaje się on inny niż ten słuchany podczas wypowiadania słów - słychać wtedy tylko część głosu docierającą przez powietrze.

Wrażliwość na dźwięki i zdolność do ich słyszenia jest cechą osobniczą. Ludzkie ucho reaguje na odgłosy w zakresie 16‑20 tysięcy Hz, ale najbardziej wrażliwe jest w przedziale 500‑5 tysięcy Hz. Na odbiór dźwięków wpływ ma ich głośność (natężenie), którą mierzy się w decybelach (dB). Liczba pobudzonych komórek receptorowych w przewodzie ślimakowym oraz wzbudzonych impulsów nerwowych zależy od głośności dźwięku. Ludzkie ucho odbiera dźwięki o natężeniu do 130 dB. Przekroczenie górnej granicy powoduje na początku ból, potem trwałe, mechaniczne uszkodzenie słuchu wywołane wysokim ciśnieniem powietrza (fali dźwiękowej).

Dźwięki dokuczliwe, zbyt głośne, drażniące układ nerwowy określane są jako hałas. Towarzyszy on nam na co dzień w domu, szkole, na ulicy. Zbyt długie słuchanie głośnych dźwięków może doprowadzić do utraty wrażliwości na dźwięki ciche i te o wysokich częstotliwościach. Dzieje się tak, ponieważ hałas o dużym natężeniu powoduje zanik elastyczności rzęsek komórek zmysłowych, a potem ich obumieranie. Proces następuje stopniowo, dlatego na początku osoba z niedosłuchem jest nieświadoma tego problemu. Zagrożeni ubytkiem słuchu są na przykład motocykliści, robotnicy obsługujący głośno pracujący sprzęt, muzycy, a także uczestnicy koncertów rockowych. Osoby zawodowo przebywające w środowisku o dużym natężeniu dźwięku powinny stosować zatyczki do uszu lub nauszniki. Jako ochronę przed hałasem w miastach i wzdłuż ruchliwych dróg buduje się ekrany akustyczne lub sadzi szpalery drzew ograniczające uciążliwość niepożądanych dźwięków.

Młodzi ludzie słuchają zwykle muzyki zbyt głośno, wierząc, że nie są podatni na negatywne działanie hałasu. Tymczasem badania pokazują, że 20‑30% młodzieży jest zagrożony wczesną utratą słuchu. Jednym z największych współczesnych zagrożeń jest słuchanie muzyki w słuchawkach, zwłaszcza wkładanych do kanału słuchowego. Powietrze uwięzione pomiędzy słuchawką a błoną bębenkową działa jak tłok i może doprowadzić do uszkodzenia błony. Ponadto słuchawki dostarczają do ucha różne zanieczyszczenia i zarazki, które mają tam znakomite warunki do rozwoju. Z tego powodu osoby używające słuchawek są bardziej narażone na infekcje ucha, które także mogą prowadzić do uszkodzenia słuchu.

Za pomocą burzy mózgów i techniki rybiego szkieletu rozwiążcie problemy:

Dlaczego młodzi ludzie słuchają bardzo głośnej muzyki?

Dlaczego młodzi ludzie lekceważą zagrożenie związane z możliwością uszkodzenia słuchu?

Głośne i niepożądane dźwięki wywołują silną mobilizację organizmu - reakcję stresową. W efekcie następuje pogorszenie samopoczucia, szybsze męczenie się, pojawiają się bóle i zawroty głowy, zaburzenia pracy układu krążenia, nadciśnienie, wzrost napięcia mięśniowego, obniża się zdolność koncentracji. Przyczyną upośledzenia słyszenia lub utraty słuchu może być nie tylko nadmierny, długotrwały hałas, ale również odkładanie się woskowiny w przewodzie słuchowym, nawracające stany zapalne ucha środkowego, sztywność kosteczek słuchowych, zgrubienia błony bębenkowej, wiek.

Sprawdź, będąc w pustym, dużym pomieszczeniu, czy potrafisz iść prosto z zamkniętymi oczami. Ustaw się przy jednej ścianie, spójrz przed siebie i wyznacz punkt, do którego chcesz dojść. Zamknij lub zawiąż oczy i postaraj się dojść do wyznaczonego celu. Czy ci się udało? Który narząd zmysłu wspomaga zmysł równowagi?

Podczas kręcenia się na karuzeli receptory narządu równowagi są stale i silnie drażnione. Komórki nerwowe ośrodkowego układu nerwowego nie nadążają z przetwarzaniem docierających do nich sygnałów, dlatego po zejściu z karuzeli odczuwa się zawroty głowy i trudno jest utrzymać równowagę.

Ucho stanowi narząd zmysłu słuchu i równowagi.

Właściwym narządem słuchu są komórki receptorowe w przewodzie ślimakowym.

Komórki receptorowe narządu słuchu odbierają informacje w postaci drgań płynu wypełniającego wnętrze przewodu ślimakowego, a komórki narządu równowagi - przemieszczania się otolitów obecnych w płynie wypełniającym kanały półkoliste.

Wrażenia dźwiękowe powstają w ośrodku słuchu kory mózgowej.

Za odbiór bodźców związanych z ruchami głowy czy zmianą pozycji ciała odpowiadają 3 przewody półkoliste będące częścią ucha wewnętrznego.

Ludzkie ucho reaguje na dźwięki o wysokości 16 Hz‑20 tysięcy Hz i natężeniu do 130 dB.

Opisz elementy ucha zewnętrznego, środkowego i wewnętrznego oraz funkcje, jakie pełnią w procesie powstawania wrażenia słuchowego.

Podaj argument na to, że ucho stanowi narząd zmysłu odbierający bodźce mechaniczne.

Na podstawie analizy wykresu wyjaśnij, co to znaczy, że starsi ludzie słyszą słabiej niż młodzi.

Osobom niedosłyszącym w odbieraniu dźwięków pomagają aparaty słuchowe. Są to urządzenia elektroniczne zaopatrzone w mikrofon, który odbiera dźwięki z otoczenia, wzmacniacz dźwięków i głośnik. W przypadku, gdy większość receptorów słuchu jest nieczynna, wszczepia się implanty słuchowe. Elektroniczne urządzenie przetwarza dźwięki na sygnały elektryczne, które są przekazywane wprost do nerwu słuchowego.

Słonie, podobnie jak walenie, potrafią przekazywać sobie informacje na odległość kilku kilometrów. Robią to, wydając infradźwięki, drgania o niskiej częstotliwości, które mogą się przenosić na duże odległości. Dla ludzkiego ucha niesłyszalne są zarówno infradźwięki, jaki i ultradźwięki (dźwięki bardzo wysokie). Tymczasem za ich pomocą porozumiewają się na przykład nietoperze oraz właściciele psów ze swoimi pupilami, używając ultradźwiękowych gwizdków.

Ucho, oprócz narządu słuchu, zawiera też narząd równowagi. Jest on częścią ucha wewnętrznego. Rejestruje bodźce związane z ruchami głowy i zmianą pozycji ciała. Jego częścią są kanały półkoliste ułożone w 3 prostopadłych do siebie płaszczyznach. Kanały są wypełnione płynem, a obecne w nim ziarenka (otolity) przemieszczają się podczas ruchów głowy. Otolity drażnią odpowiednie rejony kanałów półkolistych, a informacja o tym wędruje do mózgu. Płyn w przewodach półkolistych (i otolity) wprawiany jest w ruch także poczas chodzenia, co pozwala mózgowiu rejestrować zmiany położenia, kontrolować postawę i położenie ciała w przestrzeni. Mózg i móżdżek bez przerwy oceniają położenie ciała i mogą uruchomić reakcje, które na przykład chronią przed upadkiem.

# data[].attributes.attachment_link.description
Ludzki organizm posiada dwie anteny, które odbierają fale dźwiękowe, czyli drgania cząsteczek powietrza. Przetwarzają je następnie na impulsy nerwowe, a potem przekazują do mózgu, odpowiedzialnego za rozpoznawanie dźwięków. układ nerwowy odpowiada za odbiór, przewodzenie i analizowanie bodźców nerwowych; receptory odbierają bodźce świetlne, mechaniczne i chemiczne; informacja płynąca z receptora przekazywana jest nerwami czuciowymi do ośrodka w mózgowiu lub rdzeniu kręgowym, gdzie jest analizowana.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Epoka modernizmu, zarówno na świecie, jak i w Polsce, przyniosła intensywny i wszechstronny rozwój malarstwa, rzeźby, architektury, muzyki i filmu, które ukształtowały się pod wpływem czynników mających wpływ także na literaturę.

Dominowało pojęcie „ars pro arte" (sztuka dla sztuki), zakładające pozbawienie sztuki jakichkolwiek zadań, funkcji (np. dydaktycznej, ludycznej), a skupienie się jedynie na wrażeniach estetycznych.

W tej epoce, jak w żadnej innej - nastąpił rozwój wielu różnorodnych i wielopłaszczyznowych kierunków i prądów artystycznych m.in. impresjonizm, symbolizm, secesja czy też ekspresjonizm. Każdy z nich zachwyca swą odmiennością, wyeksponowaniem rozmaitych elementów, które dla jednych były niezwykłe i mistrzowskie, dla innych niezrozumiałe i odstręczające.

Malarstwo przełomu XIX i XX wieku jest lustrem, w którym można obserwować tendencje panujące wówczas na świecie i w kraju, a odbijające się w nim niczym w zwierciadle. Choć dominowało poczucie osamotnienia, przekonanie o bezkresie ludzkiego cierpienia, niemocy człowieka, wszędzie widoczny był nastrój pesymizmu, przemijania, atmosfera dekadencji, to jednak realizowano różne tendencje malarskie (impresjonizm, symbolizm,... więcej

Cechy malarstwa symbolicznego:

- Celem ukazanie problemów duchowych człowieka, wyrażenie tego, co niewyrażalne;
- Poruszanie się w kręgu takich tematów, jak: abstrakcja, to co nie poznane, okryte tajemnicą;
- Symbol środkiem artystycznego wyrazu, co znaczyło, że każdy, najmniejszy choćby przedmiot, obraz, poza naturalnym znaczeniem - krył metaforyczny sens;
- Odwołanie do filozofii Schopenhauera i Bergsona;
- Szukanie inspiracji...więcej

Nurt impresjonizmu, obecny najpierw w sztuce europejskiej, a później także amerykańskiej, zainicjowali paryscy studenci, uczęszczający do Atelier Gleyère oraz w Académie Suisse w drugiej połowie XIX wieku.

Cechy malarstwa impresjonistycznego, nazywanego dzieckiem epoki:

- Celem oddanie subiektywnych wrażeń artysty oraz przekazanie wrażeń chwili, jej ulotności;
- Odrzucenie prostej i przewidywalnej linii na rzecz plamy,...więcej

Cechy malarstwa ekspresjonistycznego:
- zainteresowanie uczuciami i emocjami kierującymi postępowaniem człowieka
- zamaszyste pociągnięcia pędzla,
- stosowanie sugestywnego koloru, często w kontrastowych połączeniach,
- malowanie na tzw. aktywnych fakturach,
- lapidarność formy,
- deformacja uwypuklająca brzydotę (antyestetyzm)
- niekiedy ważniejsza forma niż treść obrazu

Najwybitniejszym przedstawicielem... więcej

Choć modernizm w architekturze rozwinął się w latach 1918-1975, to jednak swój początek ma w okresie przełomu wieków.

SECESJA

Secesja jako kierunek w architekturze rozwijała się w latach 1895-1914, przeżywając punkt kulminacyjny do około 1905 roku. Twórcy, nie chcąc już tylko naśladować stylów dawnych epok, postanowili wykreować coś nowego, stąd też nazwa nurtu (tak zwana "sztuka nowa" lub też "art.... więcej

Muzyka młodopolska
Muzyka ponad wszystko, pisał Paul Verlaine w Sztuce poetyckiej. Zarówno Schopenhauer jak i Nietzsche, czyli duchowi przywódcy modernizmu, gloryfikowali muzykę, zwłaszcza tę tworzoną przez Wagnera. Ten pierwszy mawiał o kompozytorze: było on jedynym filozofem, który przeniknął istotę muzyki. Nietzsche natomiast osobiście przyjaźnił się z Wagnerem i sam starał się tworzyć. Utwory, które... więcej

# data[].attributes.attachment_link.description
Epoka modernizmu, zarówno na świecie, jak i w Polsce, przyniosła intensywny i wszechstronny rozwój malarstwa, rzeźby, architektury, muzyki i filmu, które ukształtowały się pod wpływem czynników mających wpływ także na literaturę. Dominowało pojęcie „ars pro arte" (sztuka dla sztuki), zakładające pozbawienie sztuki jakichkolwiek zadań, funkcji (np.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Filozof niemiecki urodzony w Gdańsku (jego dom rodzinny mieści się przy ul. św. Ducha 47). Mimo że jego główne dzieło pt. Świat jako wola i wyobrażenie opublikowane zostało po raz pierwszy w 1819 roku, dopiero u schyłku XIX wieku zyskało rozgłos i status lektury obowiązkowej ówczesnych artystów i intelektualistów. Pesymistyczne i nihilistyczne poglądy Schopenhauera, według którego życie ludzkie to pasmo cierpień i rozczarowań, idealnie wpisywały się w nastroje epoki. Filozof twierdził, że naszą egzystencją kieruje ślepy popęd, który nigdy nie może zostać zaspokojony. Szczęście, do którego dąży każdy z nas, jest nieosiągalne, a życie, pełne celów i pragnień, i tak kończy się nieuchronną śmiercią. Absurd pełnego udręki istnienia ukoić mogła, zdaniem myśliciela, religia, sztuka, a przede wszystkim wyzbycie się wszelkich pożądań i potrzeb. Schopenhauer nawiązywał w ten sposób do pojęcia nirwana wywodzącego się z filozofii Wschodu, które oznacza stan absolutnego spokoju, wywołany całkowitą negacją woli życia. Twórcy przełomu XIX i XX wieku bardzo często nawiązywali w swoich dziełach do idei nirwany, mylnie utożsamiając ją z ukojeniem egzystencjalnego bólu poprzez samobójstwo i śmierć.

# data[].attributes.attachment_link.description
Starter: fotografia współczesna: Kamień Nietzschego w Surlej, w Szwajcarii; wpływ filozofii Arthura Schopenhauera, Friedricha Nietzsche, Henri Bergsona na literaturę i sztukę przełomu XIX i XX wieku; polecenia odwołujące się do wiedzy ucznia; Rozdział: Arthur Schopenhauer fotografia: Portret Arthura Schopenhauera, Jacob Seib; życie i poglądy filozofa; Arthur Schopenhauer

# data[].attributes.body
Węch, smak, dotyk

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Czy bez zmysłów smaku, węchu i dotyku jedzenie sprawiałoby nam przyjemność? Pewnie stałoby się ono uciążliwą czynnością, przerywaną po zaspokojeniu pierwszego głodu. A ponieważ byłoby nam obojętne, co jemy, pochłanialibyśmy nawet zepsute produkty.

informacje wędrują od receptorów do efektorów wzdłuż łuku odruchowego;

rdzeń kręgowy przekazuje informacje do kory mózgowej, gdzie znajdują się ośrodki ruchowe i czuciowe;

układ nerwowy umożliwia przystosowanie się do zmiennych warunków środowiska.

wykazywać funkcje jamy nosowej jako narządu zmysłu;

wyjaśniać zagrożenia wynikające ze zjawiska adaptacji węchu;

wykazywać za pomocą doświadczenia rolę zmysłu węchu i smaku w ocenie spożywanych produktów;

opisywać mechanizm powstawania wrażeń węchowych, smakowych i dotykowych.

Organizm utrzymuje kontakt z otoczeniem dzięki narządom zmysłów: wzroku, słuchu i równowagi, węchu, smaku, dotyku, czucia temperatury. Każdy z nich jest przystosowany do odbierania innego rodzaju informacji, tzw. bodźców. Należą do nich na przykład bodźce mechaniczne (dotknięcie czegoś lub kogoś, ucisk, uderzenie), świetlne (natężenie i barwa światła), akustyczne (natężenie i wysokość dźwięku), chemiczne, termiczne. Narządy zmysłów pod wpływem bodźców odbieranych przez komórki zmysłowe (receptory) wytwarzają impulsy elektryczne.

Narządy zmysłów zbudowane są z odpowiedniego receptora, znajdującego się na obwodzie ciała i wrażliwego na określony rodzaj bodźca, oraz nerwów czuciowych, którymi informacja z receptora biegnie do mózgowia (często poprzez rdzeń kręgowy). Interpretacja informacji zachodzi w korze mózgowej. W związku z tym osoba, która doznała uszkodzenia kory wzrokowej mózgu (np. po urazie tylnej części głowy), może przestać widzieć, choć oczy i nerwy wzrokowe funkcjonują poprawnie.

Mózg ocenia bodźce na podstawie liczby włókien nerwowych, którymi dana informacja do niego dociera, oraz liczby i intensywności impulsów. Jeżeli dany bodziec działa przez dłuższy czas (różny dla różnych narządów), receptory adaptują się, czyli przyzwyczajają do niego. Na przykład po wejściu do kuchni podczas pieczenia ciasta odczuwamy wyraźnie przyjemny zapach. Po pewnym czasie przyzwyczajamy się do tego aromatu i już nie zwracamy na niego uwagi.

W organizmie znajdują się receptory informujące o stanie wewnętrznego środowiska organizmu, np. o ilości glukozy czy dwutlenku węgla we krwi, ciśnieniu krwi, wypełnieniu żołądka treścią pokarmową. Na ogół nie jesteśmy świadomi informacji pochodzących od wewnętrznych receptorów.

W powietrzu unosi się mnóstwo cząsteczek związków chemicznych, które dostają się do jamy nosowej. W jej górnej części znajduje się nabłonek węchowy, którego komórki receptorowe (zmysłowe) reagują pobudzeniem na obecność poszczególnych związków chemicznych. Zbiory cząsteczek różnego rodzaju i o różnym składzie powodują różne wrażenia zapachowe.

Drobiny substancji rozpuszczają się w wodzie zawartej w śluzie wydzielanym przez komórki błony śluzowej. Aby pobudzić receptory węchu, cząsteczki chemiczne muszą pasować do nich kształtem. Przyłączenie cząsteczki do receptora wywołuje impuls nerwowy. Pobudzenie nerwowe jest przekazywane za pośrednictwem nerwów czuciowych (węchowych) do ośrodków w korze mózgowej, gdzie powstaje wrażenie węchowe.

Zmysł węchu szybko adaptuje się do zapachów. Dzieje się tak dlatego, że receptory komórek zmysłowych zostają zablokowane przez wpadające do jamy nosowej cząsteczki substancji chemicznych. Przestają one wtedy wysyłać impulsy nerwowe do ośrodkowego układu nerwowego i wrażenia węchowe nie powstają. Aby przywrócić komórkom węchowym zdolność do reagowania na bodźce, należy zmienić otoczenie zapachowe, np. wyjść na świeże powietrze. Zdolność przyzwyczajania się narządu zmysłu do unoszących się w powietrzu zapachów czasami może stanowić zagrożenie dla zdrowia i życia, np. w sytuacji, gdy w pomieszczeniu ulatnia się gaz. Dlatego, gdy wyczuwamy niepokojący zapach, nie powinniśmy tego ignorować.

Intensywność odbierania wrażeń zapachowych zależy od wielu czynników, m.in. od stanu zdrowia, nastroju. Szczególnie wrażliwe na zapachy są kobiety w ciąży. Zaczynają silnie odczuwać te, na które do tej pory nie zwracały uwagi, lub takie, które dla innych osób są słabo wyczuwalne. Z kolei osoby palące papierosy znacznie słabiej odbierają zapachy niż niepalące.

W nabłonku węchowym, który u człowieka zajmuje 3 cmIndeks górny 2 2 powierzchni jamy nosowej, występuje ponad 5 mln komórek węchowych. U psa nabłonek węchowy ma nawet 120 cmIndeks górny 2 2 powierzchni i liczy do 200 mln receptorów.

Bodźce chemiczne w postaci cząsteczek związków chemicznych obecnych w spożywanych pokarmach odbierane są nie tylko przez komórki węchowe, ale także przez komórki smakowe. Są one rozmieszczone głównie na górnej powierzchni języka oraz dodatkowo na podniebieniu i w gardle.

Na języku gołym okiem widać drobne uwypuklenia zwane brodawkami smakowymi. Każda z nich zawiera ok. 200 kubków smakowych. Pojedynczy kubek smakowy to skupisko zmysłowych komórek smakowych, reagujących jedynie na cząsteczki związków chemicznych rozpuszczonych w ślinie jamy ustnej. Każda komórka smakowa ma zdolność do reagowania tylko na jeden z 5 podstawowych smaków: słodki, słony, kwaśny, gorzki oraz umami (mięsny). Odczuwanie smaku słodkiego większości z nas kojarzy się z przyjemnością. Wykształcenie wrażliwości na ten smak pomogło ludziom wybierać dojrzałe, pożywne owoce. Atrakcyjny dla wielu smak umami, związany z wysokokalorycznym pokarmem białkowym, był nagrodą dla łowców zdobywających wartościowe pożywienie pozwalające zabezpieczyć się przed głodem. Z kolei smak gorzki, przykry dla sporej części z nas, jest charakterystyczny dla wielu substancji trujących i ostrzega przed zagrożeniem.

Cząsteczki substancji znajdujących się w jamie ustnej rozpuszczają się w wodzie zawartej w ślinie. Tylko wtedy mogą wywołać podrażnienie komórek smakowych i powstanie impulsów nerwowych. Impulsy te wędrują nerwami czuciowymi do ośrodków w korze mózgowej. Poszczególne impulsy docierające z pojedynczych komórek zmysłowych nakładają się na siebie w ośrodkach kory mózgowej i powodują powstanie wrażenia smakowego.

Narządy smaku oraz powonienia odbierają bodźce chemiczne i odgrywają istotną rolę w ocenie jakości i świeżości pokarmu. Pełnią niezwykle ważną dla organizmu funkcję ochronną, gdyż informują o niebezpiecznych substancjach obecnych w środowisku.

Smak umami został wyróżniony dopiero w 2001 r. Receptory umami komórek smakowych, wrażliwych na pokarm mięsny, reagują m.in. także na glutaminian sodu, związek chemiczny dodawany do potraw dla polepszenia smaku.
Problem badawczy Hipoteza Co będzie potrzebne Instrukcja Podsumowanie
Analiza właściwości chleba razowego.
Co będzie potrzebne Instrukcja Podsumowanie
Zmysł dotyku reprezentowany jest przez komórki receptorowe bardzo licznie występujące w skórze oraz na przykład we wnętrzu jamy ustnej i na powierzchni oka. Odbierają one ze środowiska zewnętrznego bodźce mechaniczne odczuwalne jako dotyk, ból, ucisk. Ich rozmieszczenie nie jest równomierne na całej powierzchni skóry. Najbardziej wrażliwe na działanie tego typu bodźców są wargi, opuszki palców, spodnia powierzchnia stóp i dłonie. Impulsy nerwowe powstałe w komórkach receptorowych skóry przekazywane są do ośrodków czucia w korze mózgowej.

W skórze, oprócz ciałek dotykowych, mieszczą się też receptory odczuwania ciepła i zimna. Są one wrażliwe przede wszystkim na zmiany temperatury otoczenia. Odczucie zimna i ciepła jest względne. Jeśli jedną rękę włożymy do gorącej wody, a drugą do zimnej, a po chwili obie umieścimy w naczyniu z letnią wodą, odczucia biegnące od jednej ręki będą miały treść: zimna woda, a od drugiej: gorąca woda.

Stopień wrażliwości poszczególnych części ciała ma swoje odzwierciedlenie w wielkości obszarów ośrodków czucia w korze mózgowej.

Odszukiwanie drogi w labiryncie za pomocą wzroku i dotyku.
Co będzie potrzebne Instrukcja Podsumowanie

Za odbiór bodźców chemicznych odpowiadają narządy węchu i smaku.

Zmysł węchu stanowią komórki zmysłowe w nabłonku węchowym jamy nosowej.

Głównym narządem smaku jest język, na powierzchni którego występują komórki smakowe.

Narządy zmysłów smaku i powonienia współpracują ze sobą w odczuwaniu smaku spożywanych potraw.

Tylko rozpuszczone w wodzie substancje chemiczne mogą wyzwolić impuls nerwowy w komórkach receptorowych jamy nosowej i języka.

W skórze rozsiane są receptory skórne, które reagują na ból, dotyk, ciepło, zimno, ucisk.

Rozmieszczenie receptorów w skórze jest nierównomierne i zależy od tego, w której części ciała się znajdują.

zakończenia nerwów czuciowych znajdujące się w skórze i błonie śluzowej jamy ustnej; odbierają bodźce mechaniczne i termiczne

skupienia komórek smakowych na języku; odbierają bodźce w postaci rozpuszczonych w jamie ustnej substancji chemicznych

nabłonek wyścielający górną część jamy nosowej; znajdują się w nim komórki odbierające bodźce chemiczne i zakończenia nerwu węchowego

narządy przystosowane do odbierania bodźców ze środowiska zewnętrznego i wewnętrznego; w ich skład wchodzą receptory i elementy ułatwiające ich działanie

# data[].attributes.attachment_link.description
Czy bez zmysłów smaku, węchu i dotyku jedzenie sprawiałoby nam przyjemność? Pewnie stałoby się ono uciążliwą czynnością, przerywaną po zaspokojeniu pierwszego głodu. A ponieważ byłoby nam obojętne, co jemy, pochłanialibyśmy nawet zepsute produkty. informacje wędrują od receptorów do efektorów wzdłuż łuku odruchowego; rdzeń kręgowy przekazuje informacje do kory mózgowej, gdzie znajdują się ośrodki ruchowe i czuciowe; układ nerwowy umożliwia przystosowanie się do zmiennych warunków środowiska.

# data[].attributes.headline
Rzeźbotwórcza działalność lodowców i lądolodów

# data[].attributes.subject
Rzeźbotwórcza działalność lodowców i lądolodów

# data[].attributes.attachment_link.title
pp1 6 03a   Rzeźbotwórcza działalność lodowców górskich i lądolodów

# data[].attributes.attachment_link.title
pp1 6 02a   Rzeźbotwórcza działalność rzek

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Maturzyści będą mieli obowiązek wybrać jeden przedmiot dodatkowy na poziomie rozszerzonym. Na tym egzaminie także będzie obowiązywał próg zdawalności

Duże zmiany dotyczą egzaminu pisemnego z j. polskiego. Zamiast jednego arkusza będą dwa. Wypracowanie ma być o wiele dłuższe

Wydłużony będzie czas egzaminu z tego przedmiotu, a także kilku innych

"Rocznik 2004 to jedynie eksperyment, nikogo nie obchodzi, że połowa czasu na przygotowanie już minęła" - piszą uczniowie

Więcej takich informacji znajdziesz na stronie głównej Onet.pl

Informatory to dokumenty zawierające najważniejsze informacje na temat egzaminu (m.in. czas jego trwania), opis arkusza egzaminacyjnego (m.in. struktura budowy arkusza, liczba zadań i ich punktowanie), opis zadań, zasady oceniania oraz przykładowe zadania z rozwiązaniami. Do każdego typu egzaminu i do każdego przedmiotu opracowany jest osobny informator.

Maturzyści za dwa lata będą musieli obowiązkowo przystąpić do trzech egzaminów pisemnych: z języka polskiego, matematyki i języka obcego nowożytnego oraz do jednego pisemnego egzaminu z przedmiotu do wyboru (chętni będą mogli przystąpić jeszcze do pięciu takich egzaminów). Obowiązkowe będą też dwa egzaminy ustne z języka polskiego i z języka obcego.

Aby zdać maturę - tak jak obecnie - trzeba będzie uzyskać z przedmiotów obowiązkowych co najmniej 30 proc. punktów możliwych do zdobycia (dotyczy to zarówno egzaminów pisemnych, jak i ustnych). Dodatkowo od 2023 r. abiturienci będą musieli otrzymać co najmniej 30 proc. punktów z pisemnego egzaminu z jednego przedmiotu dodatkowego na poziomie rozszerzonym, a w przypadku języków obcych nowożytnych na poziomie rozszerzonym albo dwujęzycznym.

Na nowej maturze na egzaminie ustnym z polskiego zdający będzie losował zestaw zadań egzaminacyjnych. Będą w nim dwa zadania sprawdzające umiejętność tworzenia wypowiedzi na określony temat, w tym wypowiedzi inspirowanej utworem literackim lub jego fragmentem albo innym tekstem kultury, w tym materiałem ikonograficznym lub jego fragmentem. Obecnie zdający mają tylko jedno zadanie na egzaminie ustnym.

Zadania na egzamin ustny na nowej maturze będą jawne. Dyrektor Centralnej Komisji Egzaminacyjnej ma ogłaszać listę zadań nie później niż do 1 września roku szkolnego poprzedzającego rok szkolny, w którym przeprowadzany jest egzamin.

Kolejne zmiany dotyczą części pisemnej. Zamiast jednego arkusza maturzyści otrzymają dwa. Pierwszy obejmie "język polski w użyciu" i "test historycznoliteracki". Drugi będzie wyłącznie wypracowaniem, które ma być nie krótsze niż 400 wyrazów (obecnie 250) i odnosić się do dwóch utworów literackich (przynajmniej jednej lektury obowiązkowej) oraz dwóch kontekstów (np. kulturowego, historycznego, politycznego, społecznego).

Oddzielenie wypracowania od reszty egzaminu spowoduje, że każdą część będą sprawdzać dwie różne osoby. CKE chce w ten sposób walczyć ze zjawiskiem naciągania wyniku maturzystom, którzy znaleźli się na progu zdawalności.

Wydłużony będzie czas z egzaminów pisemnych z niektórych przedmiotów. Z języka polskiego na poziomie podstawowym ma trwać 240 minut, a na poziomie rozszerzonym - 210 minut (obecnie egzaminy te trwają 170 i 180 minut). Egzamin pisemny z matematyki na poziomie podstawowym oraz rozszerzonym ma trwać 180 minut (obecnie egzaminy te trwają 170 i 180 minut).

Czas trwania egzaminów pisemnych z biologii, chemii, filozofii, fizyki, geografii, historii, historii muzyki, historii sztuki, języka łacińskiego i kultury antycznej oraz z wiedzy o społeczeństwie pozostaje bez zmian - wynosi 180 minut.

Uczniowie szkół ponadpodstawowych, których czeka matura według nowych zasad, krytycznie odnoszą się do nowych reguł egzaminu. W piątek rano Twitter zalała fala wpisów pod hasłem #Matura2023. Przyszli maturzyści odnoszą się głównie do informatorów z konkretnych przedmiotów, gdzie wprowadzono nowe rodzaje zadań.

Uczniowie mają pretensje o wprowadzenie zmian już po rozpoczęciu nauki w szkołach ponadpodstawowych. W ich ocenie dochodzi do zaostrzenia wymogów, a w czasie nauki zdalnej jej poziom jest inny niż podczas typowego kształcenia stacjonarnego.

"Rocznik 2004 to jedynie eksperyment, nikogo nie obchodzi, że połowa czasu na przygotowanie już minęła" - czytamy.

"Dosłownie wyniszczycie nas psychicznie, nie będę mieć żadnych dobrych wspomnień z liceum, a jedynie stres tym, że dowalacie nam taką maturę" - brzmi jeden z nich.

"Najbardziej żałosne w tym wszystkim jest to, że zasady matury 2023 zostały ogłoszone w momencie kiedy pierwszy rocznik po podstawówce jest już prawie w połowie szkoły średniej i przeżyli tę pierwszą połowę w niewiedzy, co uniemożliwiło odpowiednie przyłożenie się do tych wymagań" - pisze kolejna z osób.
Cieszymy się, że jesteś z nami. Zapisz się na newsletter Onetu, aby otrzymywać od nas najbardziej wartościowe treści.
(sp)

# data[].attributes.attachment_link.title
Matura 2023. Duże zmiany dotyczące egzaminu maturalnego

# data[].attributes.attachment_link.description
Matura 2023 dopiero za dwa lata, ale Centralna Komisja Egzaminacyjna opublikowała na swojej stronie internetowej informatory maturalne z poszczególnych przedmiotów o egzaminach, które będą przeprowadzane według nowych zasad, począwszy od wiosny 2023 r. Zmiany spotkały się z negatywną reakcją wielu uczniów w mediach społecznościowych.

# data[].attributes.headline
Obrazy okresu romantyzmu podziwiane do dziś.

# data[].attributes.subject
Obrazy okresu romantyzmu podziwiane do dziś.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Koniec wieku XVIII i początek XIX wieku to nowy rozdział w historii Europy, która wkroczyła w fazę burzliwych polityczno-społecznych przemian. Wzajemnie przenikające się ideologie, czasem bardzo od siebie odległe, mają znaczący wpływ na sztukę epoki romantyzmu. Dominujące nastroje narodowo-wyzwoleńcze, idealistyczny patriotyzm, mistycyzm, irracjonalizm, a nawet egzotyzm tworzą kanon światopoglądowy jednej z barwniejszych epok w historii kultury Starego Kontynentu. Widać to wyraźnie na przykładzie zupełnie nowatorskich form literackich, a także poprzez różnorodne prace malarskie pochodzące z tego okresu. W dzisiejszej edycji „dziesiątek" zapraszamy na podróż po europejskim romantyzmie, królującym na aukcjach dzieł sztuki i w sercach prawdziwych patriotów.

1. Modern Rome-Campo Vaccino, Joseph Mallord William Turner

Był niezaprzeczalnym mistrzem malarstwa romantycznego i mistrzem malarstwa brytyjskiego w całej jego historii. To właśnie jego imię nosi najbardziej prestiżowa angielska nagroda w dziedzinie sztuki współczesnej - Nagroda Turnera. Jego talent przyćmiewał ekscentryczność, z której słynął - miał bardzo wąskie grono przyjaciół i poza nimi nie dopuszczał do siebie nikogo, nigdy też nie ożenił się, choć romansował ze starszą od siebie wdową znaną jako Sarah Danby (mówi się, że był ojcem dwóch córek). Nie potrafiąc swobodnie funkcjonować towarzysko, Turner zdawał się nawiązać szczególną więź z naturą. Był w stanie stworzyć nastrojowe kompozycje idealnie odtwarzające panującą aurę - nieraz grozy, nieraz wyciszenia. Przedstawiał też portrety miast, tych najbardziej oddziałujących na wyobraźnię romantycznego artysty - Wenecji i Rzymu. Dzieło Modern Rome-Campo Vaccino powstało w 1839 roku, niedługo po powrocie Turnera ze stolicy Italii. Rzym w jego oczach jawi się jako tajemnicze, spowite we mgle miasto. O jego dawnym majestacie świadczą ruiny starożytnych świątyń na tle renesansowej architektury. Obraz ten zachowany został w idealnym stanie, tak jakby zupełnie niedawno opuścił pracownię artysty, z tego względu wystawienie tego konkretnego dzieła na aukcji sztuki musiało zakończyć się sukcesem. Nikt nie przypuszczał jednak, że w murach londyńskiego Sotheby's padnie rekordowa suma za pracę Turnera w wysokości prawie 30 mln funtów, czyli ponad 160 mln złotych. Cenę podbiła dodatkowo krótka proweniencja obrazu, ponieważ była to pierwsza sprzedaż na aukcji w historii Modern Rome-Campo Vaccino, wcześniej stanowił własność rodziny Hrabiego Rosebery, który zakupił go od artysty w 1878 roku.

2. Krajobraz nordycki. Wiosna, Caspar David Friedriech

Studiując historię romantyzmu, szczególną uwagę trzeba zwrócić na historię Niemiec tego okresu, a zwłaszcza na twórców pokolenia Sturm und Drang, do których zaliczają się najwybitniejsi - Goethe, Schiller i Herder. Nastroje romantyczne równie mocno odbiły się na twórczości malarzy. Spod ich pędzla nierzadko wychodziły pejzaże, choć nie nosiły już znamion idyllicznej rzeczywistości... Rzeczywistość romantyczna pełna była grozy, tajemnicy i niebezpieczeństw ze strony irracjonalnych sił rządzących naturą. Mistrzem mistycznego krajobrazu był Caspar David Friedriech. Intrygowały go nieodkryte i nieznane krainy na północy, dlatego chętnie malował chłodny i stalowy Bałtyk, fascynował się kulturą skandynawską. Namalował on medytacyjne i niezwykle kunsztowne dzieło Krajobraz nordycki. Wiosna, które popadło w całkowite zapomnienie. Do tego stopnia, że stało się tanim i lichym obrazkiem z kategorii „szkoła romantyczna" w jednym z pomniejszych niemieckich antykwariatów. Wyceniano je na zaledwie parę tysięcy funtów. W końcu autentyczność obrazu potwierdził Helmut Börsch-Supan - badacz i znawca twórczości Friedriecha. Jego wagę docenili również kolekcjonerzy, którzy stoczyli zaciekłą walkę o obraz podczas aukcji w Sotheby's, aby w końcu sprzedano go za 1 mln funtów French & Company z Nowego Jorku.

3. Grecja na ruinach Mesolongi, Eugène Delacroix

Okres romantyzmu to czas wielkiego odrodzenia się Grecji, kraju będącym kolebką całej europejskiej cywilizacji, zniewolonego przez Imperium Osmańskie. Wyswobodzenie się spod tureckiej niewoli nabrało w romantyzmie nowego znaczenia. Artyści wspierali ruchy niepodległościowe w Grecji, dając temu wyraz poprzez udział w wojnie jak Lord George Byron lub poprzez sztukę jak Eugène Delacroix. Namalował on obraz odnoszący się do historycznego oblężenia Missolungi (miasto to było siedliskiem idei niepodległościowych - to tutaj powstała prasa narodowa i to tu wydrukowano pierwszy egzemplarz greckiego Hymnu do wolności) przez Turków, które trwało dokładnie 360 dni.Jednak powstańcy nie byli w stanie bronić się dłużej, ponieważ wyczerpywały im się ostatnie zapasy żywności - w tym koty, psy i szczury. Wtedy dowódca Greków Georgios Karaiskakis podjął decyzję o wyprowadzeniu części mężczyzn, kobiet i dzieci, podczas gdy reszta musiała zginąć bohaterską śmiercią w walce z wrogiem. Wobec takiego poświęcenia nie można było przejść obojętnie. Delacroix podjął się wyzwania i namalował kobietę w tradycyjnym stroju greckim - Grecję, która w geście rozpaczy klęka na zgliszczach miasta. Jej twarz wyraża bezgraniczny smutek, a rozłożone ręce bezradność. Pod jej stopami leżą polegli w walce żołnierze, widać rękę jednej z ofiar, która zwisa bezładnie pomiędzy kamiennymi płytami. Za plecami Grecji stoi turecki nieprzyjaciel, zdobywca i kat. Nosi on żółty turban, symbolizujący wroga, a w ręce dzierży on flagę, którą wbija w grecką ziemię na znak zwycięstwa.

4. Walka dobrych i złych aniołów o duszę dziecka, William Blake

Kariera Williama Blake'a nie była usłana różami. Początki jego drogi twórczej były dosyć mierne, zajmował się głównie kopiowaniem, projektował też malowidła ścienne do kościołów. Był mistykiem, dostępował objawień religijnych, kontaktował się z absolutem. Stanowił idealny przykład tego, który widzi przed oczyma duszy, co odzwierciadlało się w jego późniejszej twórczości. W 1779 roku wstąpił do Królewskiej Akademii Sztuk Pięknych i stopniowo zaczął zyskiwać przychylność możnych. Gardził nowinkami, a uznawał jedynie klasyczne wzorce - szczególnie cenił sobie twórczość Rembrandta, Rafaela i Rubensa. W jego malarstwie przeważa wizyjność, która ma znaczący wpływ na współczesną pop-kulturę, a co za tym idzie, jego prace cieszą się ogromną popularnością wśród kolekcjonerów. Jedna z najbardziej emocjonujących licytacji toczyła się o alegoryczną monotypię Walka dobrych i złych aniołów o duszę dziecka. Należy on do cyklu 12 kompozycji wielkoformatowych datowanych na lata 1795-1805 i stanowią szczytowe osiągnięcie twórczości Blake'a. Obraz ten przedstawiający typowy romantyczny motyw psychomachii jest doskonałym przykładem opanowania warsztatu i kontroli nad wyobraźnią, a przy okazji jest on niezwykle rzadki, ponieważ monotypii autorstwa Blake'a jest zaledwie kilkanaście. W 2004 roku na nowojorskiej aukcji w Sotheby's uzyskał kwotę 4 mln dolarów.

5. Saturn pożerający własne dzieci, Francesco de Goya

Inspirującym cyklem w twórczości Goi była seria 14 czarnych malowideł ściennych powstałych w latach 1819-1823, zdobiących mury Domu Głuchego, bo tak nazywał swoją posiadłość niesłyszący malarz. Malowidła miały charakter prywatny, intymny, Goya chciał zachować je tylko dla siebie. Były one wyrazem jego lęków, stanowiły zapiski przeżyć. Dzisiaj - przeniesione na płótno - można je obejrzeć w madryckim del Prado. Warto zatrzymać się przez chwilę, aby przyjrzeć makabrycznemu malowidłu Saturn pożerający własne dzieci. Motyw malarz zaczerpnął z mitologii rzymskiej. Przedstawia on Saturna, który obawiając się śmierci z ręki własnych dzieci, pożerał je w brutalny sposób. Sam bóg przedstawiony jest jako szaleniec, ma błędny wzrok, zjeżone włosy, zdaje się nie panować na własnym ciałem. Ten barbarzyński akt kanibalizmu wyraża melancholię i smutek, a prawdopodobnie i nadchodzącą śmierć.

6. Portret Pani William Villebois, Thomas Gainsborough

Thomas Gainsborough zasłynął jako malarz portrecista, chociaż popełniał także pejzaże. Szybko zjednał sobie bogatych i wpływowych klientów, którym wykonywał portrety na zamówienie. Najlepsze z nich, przedstawiające znane wśród wyższych sfer osobistości, wysyłał do ówczesnego Towarzystwa Sztuki w Londynie. Tak też zbudował swoją reputację i zyskał sławę w całej Anglii. Konstruując postacie, często kierował się własnymi obserwacjami i wrażliwością, a nie formalnymi zasadami malarstwa portretowego. Jego prace budziły podziw jemu ówczesnych twórców (bardzo pozytywnie wypowiadał się sam Constable) oraz krytyków. Portret Pani Villebois namalowany w latach 70. XVIII wieku należy do najbardziej znanych kobiecych przedstawień malarza. Prezentuje on kobietę w dużej, powłóczystej sukni z XVI wieku, zakładanej przy okazji balów maskowych i maskarad. Elegancja i dystyngowana poza przywołuje skojarzenia z majestatycznymi portretami van Dycka, którego wielkim miłośnikiem i znawcą był Gainsborough. Obraz ten ma niezwykłą wartość kolekcjonerską, czego dowodem była czerwcowa aukcja mająca miejsce w roku 2011 w domu aukcyjnym Christie's, kiedy to sprzedano go za 6,5 mln funtów!

7. Wóz na siano, John Constable

Twórczość Johna Constable'a formalnie łączy się z epoką romantyzmu, w której tworzył i której melancholijne schematy utrwalał na płótnach w formie pejzaży. Trzeba jednak wiedzieć, że nie uległ on wielu schematom i tendencjom epoki. Wiejskie zakątki Anglii, głównie różne strony rodzinnego hrabstwa Suffolk, stały się nadrzędnym tematem jego prac. Obrazy łączyły w sobie chaotyczność natury, w tym kłębiących się chmur, poruszonej wiatrem wody oraz niezwykle nasyconej zieleni. Obsesja na punkcie natury i nieprzeciętny talent nie uczyniły go jednak naczelnym pejzażystom kraju, którego nigdy nie opuszczał. Anglicy nie przyjmowali do wiadomości, że „przypadkowość" ukazywanej natury, jest jej permanentną częścią - oczekiwali oni wizji sielankowych i wyidealizowanych. Kunszt twórczości Constable'a dostrzegli jednak Francuzi. Wozem na siano zachwycali się m.in. Théodore Géricault i Eugène Delacroix. Anglicy zaczęli cenić Constable'a dopiero wiele lat później i to pod wpływem zachwytów Francuzów.

Obraz ukończony został w 1821 roku. Przedstawia młyn należącycy do ojca artysty, położony nad rzeką Stour. Budynek ten istnieje do dziś. Wcześniej należał on do sąsiada Constable'a - Willy'ego Lotta. Ważnym elementem obrazu jest pies, który prowadzi oko widza do głównego motywu obrazu - wozu zaprzężonego w parę czarnych koni. „Wóz na siano" powstawał bardzo długo i poprzedzony był serią szkiców w różnych formatach. Miał on być również eksperymentem, polegającym na podniesieniu malarstwa pejzażowego do rangi sztuki wysokiej.

8. Szarża w wąwozie Somosierra, Piotr Michałowski

Romantyzm w Polsce w początkowej fazie stanowił tyrtejskie wezwanie do walki, tchnął optymizmem i dawał nadzieję na odzyskanie utraconej niepodległości. Bohaterowie wielkiej, minionej historii odradzali się w wyobraźni narodu i stanowili wzór do naśladowania. Powstał też nowy tym bohatera - powstańca, huzara walczącego za ojczyznę. Piotr Michałowski - genialny romantyczny malarz - z wielką pasją tworzył sceny batalistyczne, a tym samym utrwalał naszą polską, ułańską tradycję. Do ulubionych tematów artysty zaliczała się historyczna szarża w wąwozie Somosierra w Hiszpanii z 1808 roku, której poświęcił kilka ze swoich płócien. Ciepła kolorystyka dzieła ze znaczną przewagą czerwieni i żółci - oddaje dynamizm i podkreśla dramatyczne emocje. Konie nacierają z impetem, niektóre już bez swoich jeźdźców... Każdy z kawalerzystów potraktowany jest jednostkowo, co ujarzmia pozorny chaos, i stanowi doskonałe studium ruchu.

9. Portret Adama Mickiewicza na Judahu skale, Walery Wańkowicz

To właśnie Waleremu Wańkowiczowi - Polakowi i Białorusinowi - zawdzięczamy wybitny portret polskiego wieszcza narodowego i przyjaciela - Adama Mickiewicza. Namalował go w latach 1827-1828 tuż przed powstaniem listopadowym. Bezpośrednią inspiracją do jego powstania były mickiewiczowskie sonety krymskie, a precyzyjnie sonet XVIII tytułem Ajudah. „Lubię poglądać wsparty na Judahu skale" - pisał w nim poeta. Wańkowicz przedstawia go jako wielkiego romantycznego myśliciela, który posturą przypomina Lorda Byrona. Plecy jego okryte tradycyjnym krymskim odzieniem dodaje portretowi egzotyzmu. Dzieło powstało podczas studiów w Cesarskiej Akademii Sztuk Pięknych w Petersburgu, tam też Wańkowicz sportretował poetę Aleksandra Puszkina i pianistkę Marii Szymanowskiej. Tam też było prezentowane na wystawie w 1828 roku. Portret Adama Mickiewicza na Judahu skale zdobył uznanie nie tylko krytyki, ale też i samego portretowanego i szybko uznano je za ikonę polskiego romantyzmu.

10. Hołd pruski, Jan Matejko

Malarstwo polskie na kanwie romantyzmu różni się nieco od ówczesnego malarstwa europejskiego. Jego najważniejszym wyznacznikiem był patriotyczno-niepodległościowy charakter. Ma to swoje podłoże w sytuacji państwa, które domagało się rewolucji i narodowej swobody. Polskie malarstwo romantyczne rozkwitło dopiero w drugiej połowie XIX wieku. Wtedy też do pracy nad wizją hołdu pruskiego, złożonego przez Albrechta Hohenzollerna dnia 10 kwietnia 1525 roku, przystąpił Jan Matejko. Obraz miał podkreślać siłę Polski, jej tradycji, kultury, mądrości i sprawiedliwości. Prace nad obrazem trwały 3 lata. Bogactwo barw, kontrastowość światłocienia oraz dynamiczna kompozycja przynależne obrazowi, stanowią jednocześnie cechy malarstwa romantycznego. Istotna jest także symbolika obrazu i przewijające się tam postacie. W centrum obrazu umieszczony został Zygmunt Stary, przed którym klęczy ostatni wielki mistrz zakonu krzyżackiego. Chłopiec ubrany w czerwoną sukienkę to Zygmunt August. Bawi się on łańcuchem, który to symbol zwyczajowo interpretuje się jako zabawę losem Prus. Ogółem na obrazie przedstawionych zostało 31 przedstawicieli ówczesnej polityki. Nie zabrakło na nim również wizerunku Jana Matejki, który tym razem wciela się w rolę Bartolommeo Berrecciego - architekta zamku królewskiego na Wawelu - oraz królewskiego błazna Stańczyka.

Karolina Przybylińska, Joanna Mazur

# data[].attributes.attachment_link.description
Koniec wieku XVIII i początek XIX wieku to nowy rozdział w historii Europy, która wkroczyła w fazę burzliwych polityczno-społecznych przemian. Wzajemnie przenikające się ideologie, czasem bardzo od siebie odległe, mają znaczący wpływ na sztukę epoki romantyzmu. Dominujące nastroje narodowo-wyzwoleńcze, idealistyczny patriotyzm, mistycyzm, irracjonalizm, a nawet egzotyzm tworzą kanon światopoglądowy jednej z barwniejszych epok w historii kultury Starego Kontynentu.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
identyfikować prace malarzy działających w epoce romantyzmu;

wskazywać motywy występujące w malarstwie romantycznym;

wymieniać najważniejsze prace, które powstały w epoce romantyzmu;

tworzyć opisy do wybranych dzieł malarskich uwzględniając właściwą kompozycję pracy, język i styl.

Epoka ta trwała od lat 90. XVIII wieku do lat 40. XIX wieku. Romantyzm był nie tylko ruchem artystycznym, ale także ideowym Rozwinął się początkowo w Europie i wyrażał w poezji, malarstwie i muzyce.

Powstał jako reakcja na zmiany społeczne i polityczne wywołane rewolucją przemysłową i Wielką Rewolucją Francuską z 1789 roku. Stanowił także formę buntu przeciwko ustalonym regułom społecznym, które rządziły społeczeństwami epoki Oświecenia. Artyści wyrażali sprzeciw wobec sztywnych zasad życia arystokracji i mieszczaństwa, odrzucali ustalone reguły życia politycznego oraz naukowe podejście do natury i człowieka.

Dzieła z tego okresu nie należą do jednolitych. Na każdym widoczny jest indywidualizm danego artysty romantycznego. Jednak można dostrzec kilka wspólnych cech, które pozwalają opisać malarstwo romantyczne. Na obrazach z tego okresu najczęściej pojawiała się natura. Artyści inspirowali się jej tajemniczością i potęgą wobec świata ludzi. Żywiołowość zmusiła malarzy do zmiany dotychczasowej kolorystki oraz kompozycji. Dzieła nabrały bardziej dynamicznego wydźwięku o dużym kontraście. Wśród prac romantycznych nie brakuje obrazów ze zjawiskami fantastycznymi, gdzie dużą rolę odgrywał symbol. Tym samym można stwierdzić, że wiele cech malarstwa romantycznego zaprzeczało osiemnastowiecznym kanonom sztuki. Artyści tworzyli w oparciu o własny, unikalny styl. Do tematyki romantycznej zaliczyć można także człowieka, ludzkie przeżycia oraz patriotyzm i wydarzenia historyczne.

Szybko rozprzestrzeniające się ideały przełomu XVIII i XIX wieku, wywarły ogromny wpływ na kulturę i sztukę europejską. Hasła równości i braterstwa oraz dążenie do wolności zostały szczególnie ochoczo przyjęte wśród Polaków, którzy ówcześnie pozbawieni byli swojego Państwa. Nastrój i buntu inspirował malarzy do tworzenia emocjonalnych, uduchowionych i dynamicznych dzieł.

Artyści chcieli rozwijać swoje malarstwo opierając się na wyobraźni, fantazji, własnych emocjach i przeżyciach. Niechętnie inspirowali się antykiem (w przeciwieństwie do poprzedniej epoki), odrzucili klasyczną harmonię, ład i równowagę. W ich pracach główną rolę gra tajemniczość, niepokój, twórcza swoboda, dynamika, uczuciowość, ekspresja, .

Malarze używając w obrazach bogatych kolorów, mocnych kontrastów oraz nastrojowego światła, tworzyli mroczne, jakby wyrwane ze snu baśniowe scenerie. Fascynowano się duchowością, (czyli krajami Wschodu), średniowieczem. Obraz często łączy w sobie wiele wątków tematycznych, np. sceny bitewne przedstawione są z fragmentem krajobrazu albo namalowany portret może ukazywać postać historyczną.

Malowano ważne wydarzenia z przeszłości oraz życie codzienne, postacie z literatury, historii, bohaterów z baśni i legend, marzycieli, wędrowców, wojowników, patriotów i zakochanych.

Malarstwo pod względem tematyki można podzielić na:

historyczne, przedstawiające sceny i postacie z historii,

malarstwo postaci (np. portret),

pejzaż - fragmenty krajobrazu, malarstwo batalistyczne malarstwo batalistyczne

malarstwo batalistyczne, które obrazuje sceny bitewne,

malarstwo rodzajowe, tzw. sceny rodzajowe, nawiązujące do życia codziennego.

Bardzo często zdarza się tak, że obraz łączy w sobie wiele wątków tematycznych, np. sceny bitewne przedstawione są z fragmentem krajobrazu albo namalowany portret może przedstawiać postać historyczną.

W malarstwie romantycznym ważną rolę grały kontrasty barwne, wśród których możemy rozróżnić kontrasty temperaturowe, dopełnieniowe i walorowe. Walor to natężenie tonu barwy. Największym kontrastem walorowym jest umieszczenie obok siebie czerni i bieli. Kontrasty temperaturowe tworzone są przez zestawienie w sąsiedztwie barw ciepłych i chłodnych. Kontrasty dopełnieniowe to kontrasty barw leżących po przeciwnej stronie koła barw (np. czerwień - zieleń, błękit - pomarańcz, fiolet - żółcień). Ulokowanie tych barw w sąsiedztwie pogłębia je i wzmacnia ich oddziaływanie, nadając obrazowi intensywności.

Animacja przedstawia współczesne wnętrze wystawowe, na którego ścianach rozwieszone są w złoconych ramach obrazy z okresu romantyzmu. Na pierwszej ścianie znajduje się obraz Théodore'a Géricaulta "Oficer szaserów". Dzieło ukazuje oficera Gwardii napoleońskiej, Alexandra Dieudonné'a, który był przyjacielem artysty. Postać obraca się przyjmując dramatycznie skręcona pozę, w ręku trzymam miecz, wyrażając gotowość do walki. Portret został wyeksponowany poprzez obniżoną linię horyzontu. Koń stający dęba ma zwróconą w prawo głowę. W tle została przedstawiona scena bitwy, wzmocniona ciepłą kolorystyka, jednak nie jest to dzieło typowo batalistyczne - malarz zamieszcza jedynie jej fragment, a nie panoramiczne ujęcie tematu, jak to miało miejsce w typowych ujęciach tego typu. Géricault wzmacnia napięcie przez odważne wybory kolorów i różnorodne efekty świetlne oraz ciemne, zachmurzone niebo. Do dzieła dołączone są dodatkowe informacje: Théodore Géricault - Oficer szaserów - 1812. Francuski malarz i grafik okresu romantyzmu, zwany „malarzem koni i wariatów". Tworzył portrety, sceny batalistyczne, liczne przedstawienia koni. Jego obrazy odzwierciedlają barwną, energiczną i ekstrawagancką osobowość artysty. Cechuje je wyjątkowy dynamizm, bogaty koloryt, duża siła wyrazu. Malarz tworzył w ekstatycznym napięciu, próbując oddać najbardziej gwałtowne emocje. Na zamówienie doktora Georgeta w l. 1822-23 wykonał serię portretów pacjentów szpitala psychiatrycznego. Wizerunki te miały przypuszczalnie posłużyć jako ilustracja jego teorii dotyczącej klasyfikacji szaleństwa. Są to obrazy zawierające ogromny ładunek emocji. Na kolejnej ścianie znajduje się obraz Caspara Davida Friedricha „Opactwo w dębowym lesie". Dzieło ukazuje pejzaż z suchymi dębami, pośród których znajduje się gotycka brama, zakończona łukiem ostrym. Kolorystyka jest ponura i stonowana, ogranicza się do brunatnych odcieni brązów i żółcieni. Do dzieła dołączone są dodatkowe informacje: Caspar David Friedrich - Opactwo w dębowym lesie - 1809-1810. Malował widoki zimowej lub jesiennej przyrody o cechach religijnych i symbolicznych. Motywami obrazów artysty są realistycznie ukazane ruiny kościołów, postacie pogrążone w kontemplacji, odwrócone tyłem do widza, uschłe drzewa, cmentarze, blaski wieczoru lub świtu. Obok znajduje się obraz Wiliama Turnera „Statek niewolniczy". Ukazuje statek płynący po wzburzonym morzu na tle wschodzącego lub zachodzącego słońca. Na pierwszym planie widoczne są fragmenty ludzkich postaci, które topią się w morzu. W dolnej części z wody wyłaniają się ręce afrykańskich niewolników skute kajdanami. W dziele widoczne są kontrasty kolorystyczne. Do obrazu dołączone są dodatkowe informacje: Joseph Mallord William Turner - Statek Niewolniczy - 1840. Angielski malarz, znany przede wszystkim z romantycznych pejzaży. Uważany za prekursora impresjonizmu. Tematem obrazu jest praktykowane w XIX w. pozbywanie się chorych i umierających niewolników poprzez wrzucanie ich w odmęty oceanu, by móc otrzymać należne kwoty od ubezpieczyciela po przybiciu do brzegów Ameryki. Ubezpieczyciel płacił za niewolników, którzy „zaginęli na morzu". Na kolejnej ścianie znajduje się dzieło Eugène'a Delacroixa „Wolność wiodąca lud na barykady". Ukazuje kobietę idącą z ludem po wolność. Kobieta ma rozdartą sukienkę i widoczne piersi. W jednej dłoni trzyma francuską flagę. Obok niej widoczni są strzelcy oraz leżące martwe postacie. W oddali widoczne są budynki. Tło stanowi ciemne niebo i kłębiący się dookoła dym. Do obrazu zostały dodane dodatkowe informacje: Ferdinand Victor Eugène Delacroix - Wolność wiodąca lud na barykady - 1830, Dodatkowe informacje: Delacroix, jako sztandarowy malarz francuskiego romantyzmu, był często porównywany do Ingresa, uważanego za głównego malarza klasycyzmu. W 1855, przy okazji wystawy światowej, stało się oczywiste, że Delacroix został odnowicielem malarstwa francuskiego, który nie tyle „pokonał" klasycyzm, co otworzył drogę nowemu spojrzeniu na sztukę - bez niego być może nie narodziłby się impresjonizm. Delacroix był przede wszystkim kolorystą, artystą malującym ze swobodą, co po okresie bardzo oszczędnej kolorystyki i sztywnej kompozycji czasu klasycyzmu wniosło element żywiołu już samą formą. Na ostatniej ścianie umieszczony jest obraz Francisco Goyi „Sabat Czarownic". Ukazuje rytuał czarów odbywający się w świetle księżyca. Diabeł, pod postacią Wielkiego Kozła, przewodzi kręgowi czarownic. Niektóre z nich mają twarze z płaskim czołem i uśmiechem. Inne to młode, atrakcyjne kobiety oraz starsze kobiety. Kozioł jest czarny, o szarym pysku i czerwonych oczach, a jego rogi są wygięte i przypominają kształt liry. Wokół nich leżą ciała martwych dzieci i ludzkie płody. Młoda kobieta wpatrzona w diabła z ustami otwartymi z zachwytu podaje mu noworodka. Kozioł wyciąga w jego kierunku lewe kopyto. Starsza czarownica w ciemnoniebieskiej szacie podaje mu kolejne dziecko - wychudzone, przypominające szkielet. Kolejna wiedźma w żółtej spódnicy i białej chuście na głowie i ramionach również przyniosła dziecko w ofierze. Za plecami kozła inna wiedźma trzyma szare ciałka zabitych dzieci zawieszone na kiju. W tle widać grupę kobiet w białych szatach. Na ciemnym, niemal czarnym niebie znajduje się półksiężyc i latają nietoperze. Do dzieła dołączone są dodatkowe informacje: Francisco José de Goya y Lucientes - Sabat Czarownic - 1797-1798. Poruszana przez niego tematyka jest bardzo szeroka, zaliczają się do niej m.in.: tematy społeczno-polityczne i historyczne, wojna, krytyka arystokracji i kleru, krytyka nieszczerej religijności, gloryfikacja pracy, prostytucja, żebractwo oraz gusła. Sabat czarownic należy do serii sześciu obrazów o tematyce związanej z czarami, które zamówiła księżna Osuny, aby ozdobić sypialnię swojej rezydencji na wsi. W tle animacji znajduje się podkład muzyczny. Jest to zapętlona ścieżka dźwiękowa , zagrana na fortepianie. Utwór jest spokojny, delikatny, ma relaksacyjny charakter. Po uruchomieniu animacji widać pięć obrazów z dodatkowymi informacjami. Obraz 1 przedstawia: Ferdinand Victor Eugène Delacroix - Wolność wiodąca lud na barykady - 1830 Dodatkowe informacje: Delacroix, jako sztandarowy malarz francuskiego romantyzmu, był często porównywany do Ingresa, uważanego za głównego malarza klasycyzmu. W 1855, przy okazji wystawy światowej, stało się oczywiste, że Delacroix został odnowicielem malarstwa francuskiego, który nie tyle „pokonał" klasycyzm, co otworzył drogę nowemu spojrzeniu na sztukę - bez niego być może nie narodziłby się impresjonizm. Delacroix był przede wszystkim kolorystą, artystą malującym ze swobodą, co po okresie bardzo oszczędnej kolorystyki i sztywnej kompozycji czasu klasycyzmu wniosło element żywiołu już samą formą. Obraz 2 przedstawia: Francisco José de Goya y Lucientes - Sabat Czarownic - 1797-1798 Dodatkowe informacje: Poruszana przez niego tematyka jest bardzo szeroka, zaliczają się do niej m.in.: tematy społeczno-polityczne i historyczne, wojna, krytyka arystokracji i kleru, krytyka nieszczerej religijności, gloryfikacja pracy, prostytucja, żebractwo oraz gusła. Sabat czarownic należy do serii sześciu obrazów o tematyce związanej z czarami, które zamówiła księżna Osuny, aby ozdobić sypialnię swojej rezydencji na wsi. Obraz 3 przedstawia: Théodore Géricault - Oficer szaserów - 1812 Dodatkowe informacje: Francuski malarz i grafik okresu romantyzmu, zwany „malarzem koni i wariatów". Tworzył portrety, sceny batalistyczne, liczne przedstawienia koni. Jego obrazy odzwierciedlają barwną, energiczną i ekstrawagancką osobowość artysty. Cechuje je wyjątkowy dynamizm, bogaty koloryt, duża siła wyrazu. Malarz tworzył w ekstatycznym napięciu, próbując oddać najbardziej gwałtowne emocje. Na zamówienie doktora Georgeta w l. 1822-23 wykonał serię portretów pacjentów szpitala psychiatrycznego. Wizerunki te miały przypuszczalnie posłużyć jako ilustracja jego teorii dotyczącej klasyfikacji szaleństwa. Są to obrazy zawierające ogromny ładunek emocji. Obraz 4 przedstawia: Caspar David Friedrich - Opactwo w dębowym lesie - 1809-1810 Dodatkowe informacje: Malował widoki zimowej lub jesiennej przyrody o cechach religijnych i symbolicznych. Motywami obrazów artysty są realistycznie ukazane ruiny kościołów, postacie pogrążone w kontemplacji, odwrócone tyłem do widza, uschłe drzewa, cmentarze, blaski wieczoru lub świtu. Obraz 5 przedstawia: Jospeph Mallord William Turner - Statek Niewolniczy - 1840 Dodatkowe informacje: Angielski malarz, znany przede wszystkim z romantycznych pejzaży. Uważany za prekursora impresjonizmu. Tematem obrazu jest praktykowane w XIX w. pozbywanie się chorych i umierających niewolników poprzez wrzucanie ich w odmęty oceanu, by móc otrzymać należne kwoty od ubezpieczyciela po przybiciu do brzegów Ameryki. Ubezpieczyciel płacił za niewolników, którzy „zaginęli na morzu".

Inna wersja zadania

R18NyPjw0p70E m3787b20f2c2a6752_0000000000019 1

Polecenie do zadania brzmi: Przyporządkuj obrazy do wybranej tematyki. Poniżej polecenia są ilustracje, a pod nimi umieszczone do wyboru odpowiedzi w postaci list rozwijalnych. Należy wybrać prawidłową odpowiedź. W prawym dolnym rogu zadania umieszczony jest klawisz „Sprawdź" służący sprawdzeniu poprawności jego wykonania. Pierwsza ilustracja przedstawia obraz, gdzie w jego dolnej części widać mnichów zmierzających w orszaku pogrzebowym w kierunku zrujnowanego cmentarza. Niosą trumnę i krzyż. Kolorystyka obrazu dzieli go na dwie części jasną i jest to niebo i ciemną ziemię. W centralnej części widać ruiny kościoła. Jest to jedna ściana z ostrołukowym oknem. Po bokach widać wyschnięte, powykrzywiane drzewa. Kolejny rysunek z numerem dwa to portret młodego mężczyzny przedstawionego od pasa w górę. Na głowie ma zawiniętą chustę tworzącą turban z opadającą na lewe ramię końcówką. Widać jego lewy półprofil. Ma spokojny wyraz twarzy, pod nosem ma małego, cienkiego wąsika. Ubranie jest w kolorze pomarańczowo-czerwonym. Ręce są złożone i wystaje kawałek szabli na lewym przedramieniu. Tło jest ciemne. Kolejna ilustracja z numerem trzy przedstawia trzy siedzące kobiety w pomieszczeniu, w pięknych, bogatych strojach palące fajkę wodną. Kobieta z lewej strony o łagodnym wyrazie twarzy jest pełna znudzenia, środkowa postać wydaje się być rozmarzona, a trzecia kobieta ma twarz pełną smutku i nostalgii. Z prawej strony dzieła stoi murzyńska służąca. Dookoła widać wiele leżących przedmiotów. W tle zdobiona złotymi wzorami ściana, na której wisi lustro i jest wnęka z czerwonymi drzwiczkami. Nastepna ilustracja z numerem cztery to się pluton egzekucyjny, który przygotowuje się do kolejnej salwy. Są to żołnierze z uniesionymi do góry karabinami, które mają wycelowane na skazańców. Na głowach mają czarne wysokie czapki, na plecach ekwipunek, a u boku płaszcza przywiązane szable. Stoją bokiem z lekko ugiętymi lewymi nogami. Po lewej stronie jest grupa rozstrzeliwanych ludzi, a wśród nich wyróżnia się mężczyzna w białej koszuli z rozłożonymi szeroko ramionami. Światło padające z lampy stojącej na ziemi koncentruje się właśnie na tej postaci wyróżniając ją spośród pozostałych. Na środku jest grupa skazańców idąca do egzekucji z ukrytymi twarzami między dłońmi. U dołu ekranu leżą martwi ludzie. W tle zamek i czarne niebo. Kolejny rysunek z numerem pięć przedstawia pociąg mknący po moście przy niesprzyjającej pogodzie. Wyraźnie rozpoznawalny jest komin lokomotywy. Wszystko inne zlewa się i rozpuszcza w złotej mgiełce. Z lewej strony widoczne filary mostu oraz łódź z pasażerami.

# data[].attributes.attachment_link.title
Romantyczne widzenie świata w dziełach malarstwa

# data[].attributes.attachment_link.description
Materiał zawiera: scenariusz lekcji dla nauczyciela; cele w języku ucznia; Materiał składa się z sekcji: "Ważne daty" - od początku romantyzmu i wybuchu Wielkiej Rewolucji Francuskiej do powstania styczniowego i końca romantyzmu na ziemiach polskich; "Romantyzm" - ramy czasowe romantyzmu, cechy epoki, tematyka dzieł i ogólne cechy, ilustracja; "Malarstwo romantyczne"

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Zbójcy - pięcioaktowa tragedia - to pierwsza sztuka Fryderyka Schillera, powstała z inspiracji Szekspirem a wyraźnie zapowiadająca romantyzm i nowego romantycznego bohatera.

Karol Moor (tytułowy zbójca) to młody szlachcic, który na skutek intryg brata Franciszka i swojej własnej lekkomyślności zostaje wypędzony przez ojca z domu. Wydziedziczony mężczyzna staje się przywódcą bandy zbójców (popularny ówcześnie motyw „sprawiedliwych zbójów"). Tymczasem w zamku Franciszek zaprowadza nowe porządki, odsuwa ojca od władzy (więzi go w wieży) i próbuje zdobyć względy Amelii - narzeczonej Karola. Zbójca pragnąc spotkać narzeczoną powraca w rodzinne strony. Pojawia się na zamku w przebraniu i tylko dzięki ostrzeżeniu starego, wiernego sługi nie zostaje otruty przez brata. Karol opuszcza zamek, uwalnia ojca. Franciszek, którego intrygi wychodzą na jaw, popełnia samobójstwo (za pomocą sznura od kapelusza). Niestety ojciec Karola również umiera, na skutek wiadomości o nowym zajęciu syna. Natomiast Amelia nie chce się rozstać z ukochanym. Karol wiedząc, że jest związany przysięgą ze zbójami (żądają, by do nich wrócił), zabija Amelię, a sam oddaje się w ręce sprawiedliwości.

Goethe i Schiller to dwaj najwięksi poeci niemieccy, twórczość z okresu „burzy i naporu" to tylko część ich dorobku. Poeci bardzo dobrze się znali i współpracowali ze sobą w latach 1794-1805 tworząc kolejny ważny rozdział w historii literatury niemieckiej zwany Klasyką Weimarską (od nazwy miasta, w którym w tym czasie obaj mieszkali i tworzyli). Paradoks niemieckiego romantyzmu polega na tym, że nie kształtował się on w opozycji do klasycyzmu (tak jak to się działo w innych krajach), ale próbował być jego kontynuacją. Jak pisze Tadeusz Namowicz we wstępie do Pism teoretycznych niemieckich romantyków:

Literatura romantyczna zrodziła się więc nie z walki z klasycyzmem XVIII w. lecz wprost przeciwnie: pierwsze manifesty romantyzmu nawiązywały, co najmniej werbalnie, do twórczości Goethega i Schillera, stawiały sobie za cel kontynuację klasyki weimarskiej.
Z faktu, że w rzeczywistości nie mogło być mowy o prostej kontynuacji Weimaru, zdano sobie sprawę dopiero później.
(T. Namowicz, Wstęp, w: Pisma teoretycznych niemieckich romantyków, wybrał i oprac. T. Namowicz, Ossolin., Wrocław 2000, XV-XVI.)

Autor: Katarzyna Banul dla: Kulturalna Polska klp.pl

# data[].attributes.attachment_link.description
Zbójcy - pięcioaktowa tragedia - to pierwsza sztuka Fryderyka Schillera, powstała z inspiracji Szekspirem a wyraźnie zapowiadająca romantyzm i nowego romantycznego bohatera. Karol Moor (tytułowy zbójca) to młody szlachcic, który na skutek intryg brata Franciszka i swojej własnej lekkomyślności zostaje wypędzony przez ojca z domu.

# data[].attributes.headline
Literatura niemiecka w okresie romantyzmu.

# data[].attributes.subject
Literatura niemiecka w okresie romantyzmu.

# data[].attributes.body
Biografia Fridricha Schillera

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
1.1. Życiorys Dzieciństwo i młodość

Urodził się w Marbach rejon Stuttgartu jako syn felczera, Johanna Caspara Schillera i jego żony Elisabethy Dorothei. Dzieciństwo i młodość spędził w ubóstwie, chociaż mógł uczęszczać do szkół. Już w wieku trzynastu lat próbował pisać wiersze i dramaty. Zwróciwszy na siebie uwagę Karola Eugeniusza, księcia Wirtembergii, wstąpił w 1773 r. do Karlsschule Stuttgart, elitarnej akademii wojskowej założonej przez księcia, gdzie podjął studia medyczne i prawnicze, interesując się też dziełami Rousseau i Goethego i dyskutując ze swoimi kolegami szkolnymi klasyczne ideały. Szkołę księcia Karola określano jako "plantację niewolników". W szkole napisał w wieku osiemnastu lat swoją pierwszą sztukę, "Zbójcy" Die Räuber o grupie naiwnych rewolucjonistów i ich tragicznym końcu. Przyniosła mu ona sławę - jak wielką, możemy stwierdzić choćby po przytoczeniu faktu, że określano go mianem "niemieckiego Szekspira". W 1780 r. otrzymał posadę lekarza pułkowego w Stuttgarcie.

Po pierwszym wykonaniu "Zbójców" w Mannheim, w 1781 r., został aresztowany, zabroniono mu też publikowania jakichkolwiek dalszych prac. Wyjechał wtedy ze Stuttgartu i przez Lipsk oraz Drezno dotarł w 1787 r. do Weimaru. W 1786 napisał poemat "Oda do radości", do którego Beethoven skomponował muzykę będącą obecnie hymnem Unii Europejskiej. Swoją wczesną twórczością wpisał się w okres tzw. Burzy i naporu niem. Sturm und Drang.

# data[].attributes.attachment_link.title
Friedrich Schiller - historiozofowie. Johann Christoph Fr

# data[].attributes.attachment_link.description
Urodził się w Marbach rejon Stuttgartu jako syn felczera, Johanna Caspara Schillera i jego żony Elisabethy Dorothei. Dzieciństwo i młodość spędził w ubóstwie, chociaż mógł uczęszczać do szkół. Już w wieku trzynastu lat próbował pisać wiersze i dramaty. Zwróciwszy na siebie uwagę Karola Eugeniusza, księcia Wirtembergii, wstąpił w 1773 r.

# data[].attributes.attachment_link.title
Praca w branży data science #ZawodowyStream

# data[].attributes.attachment_link.title
237. Epoki literackie. Powtórka do matury z polskiego.

# data[].attributes.attachment_link.title
63. Matura z polskiego:  epoki literackie - barok

# data[].attributes.attachment_link.title
62. Matura z polskiego 2018: powtórzenie o epokach literackich - odrodzenie

# data[].attributes.attachment_link.title
61. Powtórka do matury z polskiego:  Epoki literackie; powtórzenie o średniowieczu

# data[].attributes.attachment_link.title
59. Matura z polskiego powtórzenie:  epoki literackie ANTYK

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Nazw przyszłych zawodów często jeszcze nie znamy. Łatwiej można określić branżę, w której się pojawią niż konkretnie nazwać sam zawód.

Poniżej kilka przyszłościowych branż wraz z przykładami zawodów, na które z pewnością będzie zapotrzebowanie w przyszłości.

Telekomunikacja

Jest wiele czynników, które determinują wyłanianie się nowych zawodów. W powszechnej świadomości, zwłaszcza ludzi młodych, oczywistym czynnikiem jest rozwój technologiczny. Nastolatkowie dzisiaj nie mogą uwierzyć, że istniał kiedyś świat bez telefonów komórkowych. Takie terminy jak „telegram", „fax", a często i „list" czy „widokówka" to dla nich już przeszłość wręcz prehistoryczna. Te nazwy poznają już tylko z podręczników lub literatury. Tak więc, z pewnością branża telekomunikacyjna obecnie jest uważana za jedną z dynamiczniej rozwijających się i tu z pewnością powstanie jeszcze sporo nowych zawodów i miejsc pracy.

Technologia

Rozwój technologiczny determinuje zmiany praktycznie w każdej dziedzinie życia. Jest to medycyna i cała branża IT, ale także transport czy handel. Już dzisiaj nikogo nie dziwi np.: e-chirurg, wykonujący zabiegi na odległość z użyciem specjalistycznych robotów, czy sklep z kasami samoobsługowymi.

Zupełnie nową dziedziną zawodową w zakresie rozwoju technologii są wszelkie zawody związane z „podbojem" kosmosu. To już nie tylko astronauci, konstruktorzy rakiet czy specjaliści naziemnej obsługi lotów kosmicznych, ale też kosmiczny farmer (space farmer) czy inżynierowie górnictwa pozaziemskiego.

Zawody związane z demografią

Kolejnym czynnikiem determinującym powstawanie nowych zawodów jest demografia. Długość życia ludzkiego rośnie, wzrasta liczba seniorów, paradoksalnie rozwój medycyny sprawia również, że wzrasta liczba osób wymagających opieki/pomocy (osoby z niepełnosprawnością). Tak więc wszystkie zawody z szeroko rozumianej branży medycznej, opiekuńczej, technologii medycznej będą się rozwijały i generowały miejsca pracy. Już teraz pojawiają się zawody zupełnie dotąd nieznane np.: End of Life Planner (terapeuta końca życia) czy menedżer śmierci cyfrowej.

Styl życia i trendy

Następną przesłanką do tworzenia się oraz generowania nowych miejsc pracy są styl życia i trendy. Od kilku lat obserwuje się m.in. zainteresowanie tzw. zdrowym stylem życia. Tym samym rośnie zapotrzebowanie na wszelkiego rodzaju trenerów, dietetyków czy doradców personalnych. Ruch no-waste wykreował zawód garbage designer (projektant śmieci), e-sportsmen czy projektanta hybrydowej rzeczywistości (MR Journey Designer). Ze stylem życia powiązane są też takie zawody, jak: analityk trendów rynkowych (cool hunter), Influencer czy youtuber.

Ekologia

W rozważaniach o zawodach przyszłości trudno pominąć też czynnik szeroko rozumianej ekologii i możliwości z tym związanych. To już nie tylko specjalista ochrony środowiska, biotechnolog czy specjaliści systemów energetyki odnawialnej (choć oczywiście ciągle są to zawody z przyszłością), pojawiają się już jednak takie zawody, jak: rewilder (powrót do dzikości), pielęgniarz drzew (arborysta) czy hodowca owadów.

Każdy nowy zawód czy też obszar zawodowy przyczynia się do powstawania/rozwoju kolejnych

I tak e-chirurg czy górnik pozaziemski nie mógłby pracować bez odpowiedniego sprzętu, a więc muszą być konstruktorzy, robotycy, automatycy, elektronicy, programiści itd.. Ktoś też musi taki sprzęt wyprodukować, naprawiać, serwisować, a na końcu zutylizować. Jak widać potrzebni są więc specjaliści o różnym poziomie wykształcenia, umiejętności i wiedzy.

Jak zaplanować przyszłość zawodową?

Planując swoją przyszłość zawodową musimy powiązać swoje zasoby (zainteresowania, predyspozycje, umiejętności, czynniki psycho-fizyczne itp.) oraz rynek pracy. Po drodze jest jeszcze wykształcenie, a więc wybór drogi edukacyjnej.

Obecnie mówi się o kształceniu całożyciowym, ustawicznym lub permanentnym. Jedna szkoła czy kurs mogą już nie wystarczyć, aby utrzymać się na rynku pracy. Stały rozwój jest obecnie nieodłącznym elementem życia zawodowego człowieka. Nie bez powodu wskazuje się, że w dobie czwartej rewolucji przemysłowej, jakiej obecnie doświadczamy, oprócz wykształcenia formalnego ważne są kompetencje nabyte podczas kursów, szkoleń, warsztatów czy samokształcenia.

Przeczytaj więcej o tym, jak dobrze wybrać zawód.

W całej historii społecznego podziału pracy, czyli wyodrębniania się zawodów, nie było aż tylu możliwości realizowania się zawodowego, jak obecnie. Z tego samego powodu można też powiedzieć, że nigdy nie było to aż tak trudne, jak dzisiaj. Tym bardziej, że pierwszych wyborów młodzi ludzie muszą dokonać już w wieku 14-15 lat, gdzie zainteresowania zawodowe dopiero się kształtują.

Autor: Renata Bech - doradca zawodowy

https://mapakarier.org/paths?ins=true&futurejob=true

https://www.gowork.pl/poradnik/3/kariera/poszukiwane-zawody-w-polsce-20202021-co-zmienila-pandemia

https://interviewme.pl/blog/zawody-przyszlosci-najbardziej-poszukiwane

https://www.praca.pl/poradniki/warto-wiedziec/zawody-przyszlosci-2020-2030_pr-3546.html

https://tvn24.pl/biznes/z-kraju/article4360675.ece

https://www.magazynrekruter.pl/data-scientist-zawod-przyszlosci/

http://zmianazawodowa.pl/wiedza/zmiana-zycia-i-pracy/297-zawody-przyszlosci-co-nas-czeka-za-20-lat

http://umiejetnosci2030.pl/

# data[].attributes.attachment_link.title
Zawody przyszłości, czyli kto znajdzie pracę za 10-20 lat? - Artykuł

# data[].attributes.attachment_link.description
Zawodami przyszłości możemy określić te profesje, w których w perspektywie bliższej (5-10 lat) lub bardziej odległej (10-30 lat) prawdopodobnie będą generowane miejsca pracy. Sprawdź, jakie to będą zawody - może warto związać swoją przyszłość z którąś z tych branż?

# data[].attributes.headline
Postawy i pojęcia związane z epoką romantyzmu

# data[].attributes.subject
Postawy i pojęcia związane z epoką romantyzmu

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Romantyzm w Polsce

Tło historyczno-społeczne

Romantyzm polski powstawał w czasach narodowej niewoli, carskich represji, zrywów niepodległościowych i związanej z osobą Napoleona nadziei na odzyskanie niepodległości. Sytuacja polityczna kraju zaważyła na dominacji nurtu patriotycznego w twórczości polskich romantyków oraz na swoistej koncepcji ojczyzny, pojmowanej jako najwyższa wartość duchowa. Twórcy tego okresu przyznali poezji szczególne zadanie utrzymywania ciągłości tożsamości narodowej, zaś poetę wykreowali na narodowego wieszcza, duchowego przywódcę Polaków. Idee romantyzmu, kształtujące się w latach dwudziestych XIX wieku, związane były z politycznymi ruchami spiskowymi (filomatów i filaretów).

Chronologia

Romantyzm polski podzielić można na dwa okresy:

a) przedlistopadowy, lata 1822 (data wydania Ballad i romansów) -1830 (wybuch powstania listopadowego)

b) polistopadowy, 1830-1863 (wybuch powstania styczniowego).

Głównymi ośrodkami, w których rozwijał się nowy nurt (romantyzm przedlistopadowy) były Wilno i Warszawa. Pierwszy etap romantyzmu polskiego to przede wszystkim w ośrodku warszawskim działalność Kazimierza Brodzińskiego, a potem M. Mochnackiego i J. Lelewela, zaś w ośrodku wileńskim wczesna twórczość A. Mickiewicza ( Dziady wileńsko-kowieńskie, Ballady i romanse), a także utwory S. Goszczyńskiego ( Zamek kaniowski) i A. Malczewskiego ( Maria). Pisarze polscy tworzący przed wybuchem powstania listopadowego wykreowali nowy typ bohatera, buntującego się przeciwko wszelkim normom i zasadom. W literaturze tego okresu nawiązywano do ludowej fantastyki, orientalizmu i spirytualizmu, podejmowano aktualne problemy polityczne.

- lata 1831 (powstanie listopadowe) - 1863 (powstanie styczniowe).

Po klęsce powstania listopadowego większość twórców literatury polskiej udała się na emigrację, głównie do Paryża, gdzie powstało środowisko Wielkiej Emigracji (romantyzm emigracyjny: A. Mickiewicz, J. Słowacki, Z. Krasiński, C. K. Norwid). Naczelnym tematem twórczości poetów stał się problem odzyskania niepodległości oraz koncepcje dotyczące kształtu przyszłego państwa. Twórcy, znajdujący się na emigracji, podejmowali także zagadnienia relacji jednostki i zbiorowości oraz stosunku do tradycji. Najwybitniejsze utwory polskie, powstałe za granicą, to cz. III Dziadów i Pan Tadeusz A. Mickiewicza, Kordian J. Słowackiego, Nie-Boska komedia Z. Krasińskiego oraz poezje C. K. Norwida.

W okresie międzypowstaniowym rozwijała się także twórczość krajowa (romantyzm krajowy), głównie poezja tyrtejska, nawołująca do niepodległościowego zrywu. Najwybitniejszymi przedstawicielami romantyzmu krajowego byli: K. Ujejski, T. Lenartowicz, W. Syrokomla.

Filozofia epoki

Filozofia romantyzmu wyrosła ze zwątpienia w hasła oświeceniowe, ujmujące świat jako sprawnie funkcjonującą maszynę, której działaniem rządzą poznawalne rozumowo, niezmienne prawa - hasła obalone przez Wielką Rewolucję Francuską. Filozofowie romantyzmu proponowali odmienną wizję świata jako żyjącego i rozwijającego się organizmu.

Immanuel Kant głosił subiektywizm w postrzeganiu świata. Obraz świata zależy od poznającego go podmiotu. Do wrażeń zmysłowych bowiem człowiek dodaje wyobrażenia. Rozum ludzki tworzy pewne idee, przez które usiłuje uogólnić swe doświadczanie świata (idee duszy, Boga).

W tym nurcie filozofii mają swe źródła dwa naczelne hasła sztuki romantycznej - idealizm i indywidualizm.

Z nazwiskiem I. Kanta wiąże się także pojęcie z zakresu etyki - imperatyw kategoryczny - konieczność podporządkowania się jednostki temu, co jej zdaniem powinno stać się prawem powszechnym ( „Niebo gwiaździste nade mną, prawo moralne we mnie").

Jan Gottlieb Fichte woli, czynowi, ideałowi przyznawał pierwszeństwo przed rzeczywistością i materią. Jego filozofia oscylowała w kierunku idealistycznej metafizyki. Za jedną z najważniejszych wartości J. G. Fichte uznawał wolność. Ogromne znaczenie przypisywał możliwościom jednostki (indywidualizm). Jej możliwości kreacyjne stawiał na równi z mocą Boga.

Fryderyk Schlegel zajął się rolą artysty w społeczeństwie, głosił ideę sztuki spontanicznej oraz koncepcję uniwersalnej poezji, zbliżającej się do religii. Tworzenie było dla niego aktem boskiej kreacji, w czasie której artysta wznosi się ponad rzeczywistość ziemską, odrzuca wszelkie normy i prawa, dominuje nad swym dziełem i odbiorcą.

Wilhelm Schelling wprowadził do filozofii pojęcie absolutu, czyli jedynego bytu. Część widzialna tego bytu to przyroda, część niewidzialna - duch. Kładł nacisk na rolę ludzkiej wyobraźni, symbolu i mitu. Przyrodę pojmował jako twórczą siłę, mającą charakter duchowy. Sztukę traktował jako sposób poznania rzeczywistości, najwyższy ludzki twór. Artysta przestaje naśladować świat zewnętrzny, usiłuje dotrzeć do „ducha", do nieskończoności (irracjonalizm, intuicjonizm). Głosił koncepcję miłości romantycznej jako uczucia, które ma wymiar kosmiczny - od miłości zmysłowej, miłości do kobiety poprzez więź z bliźnimi, z narodem sięga aż w sferę nieskończoności. (Taką syntezę wielu stopni miłości odnajdujemy u Konrada z III części Dziadów).

Georg Wilhelm Fryderyk Hegel głosił, że byt, a więc i historia, to zjawiska intelektualne, które nieustannie się rozwijają. Rozwój ten ma charakter logiczny. Dzieje świata nie są mozaiką przypadkowych wydarzeń, lecz celowym wcielaniem się „ducha świata" w losy narodów, które powołane są do pełnienia swoich misji w dziejach. W sposób szczególny dziejowe posłannictwo pełnią jednostki wybitne. Dzieje świata rozwijają się według porządku alfabetycznego: teza + antyteza = synteza + antyteza = synteza itd.

Filozofia romantyzmu (zwłaszcza niemieckiego) miała charakter metafizyczny i idealistyczny, odrzucała empiryzm oraz realizm.

Postawy i pojęcia związane z epoka

Bajronizm - określał nowy typ bohatera, odznaczającego się indywidualizmem i postawą buntu wobec otaczającej rzeczywistości, wyrastającego ponad otoczenie. Bohater G. G. Byrona to postać tajemnicza, dumna, poddana działaniu silnych, często przeciwstawnych emocji, rozdarta wewnętrznie. W literaturze polskiej przykładem podobnej postawy jest Pielgrzym z Sonetów krymskich A. Mickiewicza.

Werteryzm - termin określający osobowość bohatera literackiego, i równocześnie model zachowania związany z osobą głównej postaci Cierpień młodego Wertera J. W. Goethego. Oznacza nadmierną uczuciowość, skłonność do marzeń i egzaltacji, tendencję do poetyzacji rzeczywistości, bunt wobec obowiązujących zasad i norm oraz pesymistyczne poczucie bezsensu życia (Weltschmerz - „ból istnienia"), którego efektem staje się samobójcza śmierć. Bohaterami werterowskimi w literaturze polskiej są Gustaw z IV cz. Dziadów A. Mickiewicza oraz tytułowa postać z Kordiana J. Słowackiego.

Wallenrodyzm - postawa bohatera, który poświęcając życie w obronie niepodległości ojczyzny, w walce z silniejszym wrogiem posługuje się podstępnymi, niemoralnymi metodami walki i staje się człowiekiem dwulicowym. Termin pochodzi od nazwiska tytułowego bohatera powieści poetyckiej A. Mickiewicza Konrad Wallenrod. Mottem powieści poetyckiej jest cytat z Księcia N. Machiavell'ego „Musicie bowiem wiedzieć, że są dwa sposoby walki. Trzeba być lisem i lwem".

Prometeizm - postawa wyrażająca się indywidualistycznym buntem wobec natury, Boga i ograniczających człowieka reguł życia społecznego, przeprowadzonym w imię poświęcenia swojego życia dla szczęścia ludzkości. Termin wywodzący się od imienia greckiego bohatera mitologicznego, Prometeusza, oznacza zgodę na samotne cierpienia dla dobra świata. Przykładem prometejskiego buntu jest Wielka Improwizacja Konrada z III cz. Dziadów A. Mickiewicza.

Tyrteizm - nurt poezji patriotycznej, żywy w epoce romantyzmu, nazwany tak od greckiego poety Turteusza (Tyrtajosa), autora elegii, które wzywały Spartan do walki z wrogami ojczyzny - Messeńczykami.

Tyrteizm jest to więc patriotyczna poezja bojowa, mająca prowadzić naród do ofiarnej i bezkompromisowej walki. Legenda greckiego Tyrteusza stworzyła wzór osobowy poety, dla którego sztuka pisarska jest narzędziem walki o niepodległość.

Najdobitniejszym przejawem tyrteizmu w romantyzmie przedlistopadowym jest Konrad Wallenrod A. Mickiewicza, powieść poetycka będąca pochwała poezji i jej mocy kreowania życia ( Pieśń Wajdeloty - postać Halbana).

Mesjanizm - odwołujący się do judaistycznej koncepcji Mesjasza zespół historiozoficznych przekonań, przyznający wybitnej jednostce lub narodowi misję zbawienia świata w drodze ofiary, cierpienia i śmierci. Idea mesjanizmu, popularna wśród filozofów i pisarzy polskich doby romantyzmu, najpełniej wyraziła się w twórczości A. Mickiewicza ( Widzenie Księdza Piotra w III cz. Dziadów). Pojawia się tam mesjanizm indywidualny - tajemnicza postać 44 i zbiorowy - Polska jako Chrystus narodów europejskich.

Wieszcz - szczególna koncepcja poety, który wykreowany jest na duchowego przywódcę narodu, przewidującego przyszłe dzieje Polski. Artysta natchniony, wznoszący się ponad ludzkość. Tak rozumiana rola poety znalazła swój artystyczno-ideowy wyraz w twórczości A. Mickiewicza (III cz. Dziadów). Mianem wieszcza określa się tradycyjnie trzech najwybitniejszych poetów romantyzmu polskiego: A. Mickiewicza, J. Słowackiego, Z. Krasińskiego, a także artystę doby Młodej Polski, Stanisława Wyspiańskiego.

Idealizm - dominujący w romantyzmie kierunek filozoficzny, uznający wyższość i pierwszeństwo ducha oraz myśli nad materią.

Mistycyzm - wiara w wyższość poznania intuicyjnego nad rozumowym, przekonanie, iż dzięki uczuciu i ekstazie religijnej można dostąpić całkowitego zespolenia z Bogiem.

Irracjonalizm - przekonanie o możliwościach pozarozumowego poznania bytu, za pomocą intuicji, wiary, szaleństwa. Irracjonalizm odrzuca empiryzm i scjentyzm, a świat traktuje jako tajemną księgę, którą odczytać mogą tylko wybrane jednostki. W romantyzmie takimi uprzywilejowanymi badaczami bytu byli poeci, szaleńcy, dzieci i ludzie prości.

Orientalizm - wprowadzenie do literatury motywów związanych z kulturą Wschodu, odmiana egzotyzmu, szczególnie popularna w romantyzmie, współtworząca koloryt lokalny i umożliwiająca kreację tajemniczego, niezwykłego bohatera. Orientalizm charakterystyczny jest dla powieści poetyckich G. Byrona oraz Sonetów krymskich A. Mickiewicza.

Gotycyzm - zapoczątkowane w XVIII w. zjawisko obejmujące literaturę, sztukę i architekturę, polegająca na zainteresowaniu przeszłością historyczną, szczególnie średniowieczem. W stylu gotyckim dostrzeżono doceniane przez romantyzm kategorie grozy i tajemniczości. Kostium historyczny średniowiecza wykorzystała ballada romantyczna, dramat i powieść schyłku XVIII i pocz. XIX wieku.

Historyzm - charakterystyczna dla romantyzm tendencja polegająca na rekonstrukcji przeszłości, tworzeniu koncepcji filozoficznych (historiozoficznych), tłumaczących prawa rządzące rozwojem dziejów.

Gatunki literackie romantyzmu

Romantyzm, odrzucając klasycystyczne reguły poetyckie, stworzył nowe gatunki, będące ideowo-artystyczną realizacją założeń epoki. Należą do nich ballada, powieść poetycka, poemat dygresyjny oraz nowy typ dramatu, cechujący się formą otwartą. Twórcy epoki zmodernizowali powieść historyczną (W. Scott), a także nadali nowy kształt artystyczny i ideowy tradycyjnym gatunkom klasycznym: sonetowi, odzie, hymnowi, elegii.

Ballada romantyczna - gatunek synkretyczny (łączy cechy epiki, liryki i dramatu), wierszowany. Czerpie inspirację z kultury ludowej - legend, podań. Bohaterowie są stypizowani, potraktowani dość schematycznie, często skontrastowani ze sobą. Fabuła koncentruje się na niezwykłym wydarzeniu, otoczonym aurą tajemniczości i grozy. Narrator opowiadający historię często podkreśla swe ograniczenia poznawcze, ukazując jednocześnie fascynację światem ludowości. Na równych prawach funkcjonują w nim ludzie, jak i byty duchowe i bohaterowie fantastyczni (elfy - J. W. Goethe; rusałki - A. Mickiewicz). Ludowa ballada wpisywała się w romantyczny światopogląd: świat mógł być poznawany intuicyjnie („czucie i wiara"), a jego struktura była dualistyczna (materialno-duchowa). Jednocześnie w rzeczywistość wpisany był stały porządek etyczny, którego naruszenie groziło nieuchronną karą (etyka rygorystyczna). Często wymierzała ją natura postrzegana jako żywy byt, poprzez który człowiek może obcować z Bogiem (swoisty panteizm).

Powieść poetycka - gatunek synkretyczny (łączy cechy epickie i liryczne) ukształtowany w romantycznej poezji narracyjnej. Posiada fabułę pełną momentów dramatycznych, opowiedzianą przez subiektywnego narratora. Często zacierał się dystans między nim, a główną postacią, więc to z tej perspektywy odbiorca poznaje wydarzenia.

Fabuła jest luźna, kompozycja fragmentaryczna, pełna niedomówień. Często wykorzystywano chwyt inwersji czasowej. Powieść poetycką stworzył Walter Scott, a do doskonałości doprowadził G. G. Byron.

Pierwszą polską powieścią poetycką jest Maria (1825) Antoniego Malczew-skiego.

Dramat dygresyjny - stworzony w romantyzmie gatunek poezji narracyjnej, mający charakter synkretyczny (elementy epickie, elementy liryczne i dyskursywne). Ma formę wierszowaną i charakter fabularny, ale opowiadana historia to jedynie pretekst dla wypowiedzi narratora. Traktuje on dzieje głównego bohatera z dystansem (ironia romantyczna), zwracając się wprost do czytelnika czym łamie konwencję literacką, pokazując jej umowny charakter. Dzieło udowadniać ma twórczą swobodę artysty, rezygnującego z jakichkolwiek ograniczeń formalnych, „bawiącego się" poezją.

W polskiej literaturze przykładem dramatu dygresyjnego jest Beniowski J. Słowackiego. Prekursorem gatunku w literaturze europejskiej był G. G. Byron - Don Juan, Podróże Childe Harolda.

Dramat romantyczny - gatunek dramatyczny wykształcony w opozycji do zasad klasycystycznych. Czerpał z doświadczeń dramatu szekspirowskiego, hiszpańskiego oraz mieszczańskiego (melodramatów).

Odrzucił zasadę trzech jedności, na rzecz luźnej kompozycji fabularnej, mającej często charakter epizodyczny. Połączył swobodnie elementy epiki, liryki i dramatu (synkretyzm rodzajowy) oraz różne gatunki literackie (synkretyzm gatunkowy). Wykorzystał sceny zbiorowe, łącząc je z kameralnymi, splatał realizm z fantastyką.

Łamiąc zasadę decorum, mieszał tragizm z komizmem, patos z trywialnością, otrzymując często efekt groteski. Dramat romantyczny określa się mianem niescenicznego, bo twórcy często zupełnie nie brali pod uwagę ograniczeń technicznych i konwencjonalnych przedstawień. Artyści wykorzystywali też kompozycję otwartą, podkreślającą wieloznaczność świata przedstawionego.

Sztuka okresu romantyzmu

Romantyzm rozwijał się nie tylko w literaturze, ale także w innych dziedzinach sztuki. W muzyce prekursorem nowych tendencji stał się Ludwig van Beethoven, który do swoich utworów wprowadził żywioł emocji i uczuć. Ważną rolę odegrała idea synestezji, czyli odbierania świata za pomocą różnych wrażeń zmysłowych, wzajemnie się przenikających. Stąd w okresie tym szczególne znaczenie zyskuje opera, reprezentowana przez twórczość Karola Marii Webera i Giacomo Meyerbeera. Wybitni kompozytorzy romantyzmu to: Franciszek Schubert (jego pieśni są przykładem realizacji idei połączenia literatury z muzyką), Robert Schumann oraz wirtuozi Niccolo Paganini i Franciszek Liszt. Artysta - wirtuoz, wykonujący z wielką brawurą, ekspresją, nierzadko improwizując utwór muzyczny - mieści się znakomicie w obrazie romantycznego, natchnionego artysty. W końcowej fazie romantyzmu reformy opery dokonał Ryszard Wagner. Polską operę reprezentował Stanisław Moniuszko, a jednym z najwybitniej szych artystów tego okresu był niewątpliwie Fryderyk Chopin.

Malarstwo romantyczne cechuje zainteresowanie naturą jako samoistnym, tajemniczym bytem, a także człowiekiem i jego samotnością. Romantycy operowali bogatą paletą kolorów, zestawieniami kontrastowymi oraz posługiwali się symboliką. Najwybitniejsi twórcy tego okresu to: Francisco Goya, Joseph William Turner, William Blake, Eugene Delacroix, a w Polsce - Aleksander Orłowski, Piotr Michałowski, Henryk Rodakowski.

Romantyzm cechował się dążeniem do integracji wszelkich sztuk, zacierania granic między muzyką, słowem i obrazem. Najlepszym przykładem tych dążeń jest działalność Ryszarda Wagnera (1813-83) i stworzona przez niego idea syntezy sztuk w dramacie. Chętnie nawiązywać do niej będzie europejski modernizm.

# data[].attributes.attachment_link.title
Wprowadzenie - Opracowania, lektury, fiszki, testy - Opracowania.pl

# data[].attributes.attachment_link.description
Romantyzm polski powstawał w czasach narodowej niewoli, carskich represji, zrywów niepodległościowych i związanej z osobą Napoleona nadziei na odzyskanie niepodległości. Sytuacja polityczna kraju zaważyła na dominacji nurtu patriotycznego w twórczości polskich romantyków oraz na swoistej koncepcji ojczyzny, pojmowanej jako najwyższa wartość duchowa.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Temat 2: Biotechnologia w ochronie środowiska.
Posty dotyczące tematu "Biotechnologia" przybierają formę opracowań i zawierają informacje pochodzące z podręcznika "Biologia na Czasie 1 - poziom podstawowy" dla szkół ponadgimnazjalnych wydawnictwa "Nowa Era"; Wikipedii; Wikibooks (podręcznik do nauki biologii dla liceum); podręczników do biologii wydawnictwa "Operon", podręcznika "Biologia" autorstwa Neil Campbell i Jane Reece. W postach tych starałem się zawrzeć istotę danych zagadnień, jednocześnie posługując się wieloma źródłami wiedzy. Poszczególne zagadnienia zostały wypunktowane w celu ułatwienia nauki.
Organizmy wykształciły zdolność do uzyskiwania energii z rozkładu substancji organicznej lub nieorganicznej - nawet jeżeli ta substancja jest toksyczna lub niebezpieczna dla ludzi. Właściwość ta wykorzystywana jest w oczyszczaniu ścieków, oczyszczaniu powietrza, przetwarzaniu odpadów komunalnych i produkcji tworzyw biodegradowalnych.

Oczyszczanie mechaniczne polega na usunięciu zanieczyszczeń stałych, np. poprzez tzw. skratki. Oczyszczanie biologiczne zaś polega na usuwaniu rozpuszczonych zanieczyszczeń. Następnie postępuje usuwanie biogenów - azotu i fosforu - utlenienie amoniaku do azotynów i azotanów - nitryfikacja, a później redukcja azotanów do azotu - denitryfikacja.

Ścieki są tu najpierw oczyszczane w osadniku wstępnym mechanicznie. Później dopiero kieruje się je do komory osadu czynnego (komora napowietrzania) - odbywa się tam oczyszczanie biologiczne. Bakterie z kłaczków osadu czynnego pochłaniają substancje organiczną ze ścieków i zużywają jej część jako paliwo (źródło energii). Jest to ich substancja budulcowa, prowadzi do zwiększenia biomasy. Nadmiar organizmów usuwany jest w postaci osadu nadmiernego. Na końcu przeprowadzane jest już tylko uzdatnianie wody, tzw. oczyszczanie chemiczne, np. wytrącanie fosforu.

Do usuwania zanieczyszczeń z wody stosowane są również rośliny. Ich system korzeniowy stanowi środowisko bogate w różne gatunki bakterii, które potrafią rozkładać szkodliwe substancje. By roślina miała zdolność neutralizacji zanieczyszczeń musi mieć dobrze rozwinięty system korzeniowy. Wówczas tlen docierający do głębokich warstw korzeni tworzy tam tlenowe mikrostrefy, otoczone niedotlenionymi mikrostrefami. Pojawiają się tam strefy redukcyjne, co stwarza dogodny rozwój dla heterotroficznych mikroorganizmów, które w procesach biochemicznych przemieniają zanieczyszczenia. Wykorzystywanymi roślinami są np. trzcina pospolita, pałka wodna i wierzba krzewiasta.

Zbiornik ze złożem biologicznym zawiera komorę beztlenową - gdzie następuje usuwanie związków azotu, fosforu, czy siarki, występujących np. w detergentach. Oczyszczanie przeprowadzane jest przez organizmy oddychające beztlenowo.

Fermentacja metanowa to mikrobiologiczny proces w którym złożone substancje organiczne są przekształcane w metan i dwutlenek węgla. Proces ten przebiega w warunkach beztlenowych i przeprowadzany jest przez bakterie beztlenowe (anaeroby). Proces przebiega zarówno w ekosystemach naturalnych, jak i tych sztucznie stworzonych przez człowieka.

Bakterie fermentacji metanowej: biorą w niej udział bakterie hydrolizujące związki organiczne, np. obligatoryjne Bacillus, Pseudomonas, Clostridium, Bifidobacterium, a także fakultatywne beztlenowce: Streptococcus Enterobacterium. Optymalne warunki procesu to pH ok. 6 i temp. ok 30 stopni.

Powstającym w procesie produktem jest także biogaz - doskonałe źródło energii.

Dobrze przygotowany stos kompostowy powinien mieć taką zawartość wilgoci jak dobrze wyciśnięta gąbka. Odpowiednia wilgotność potrzebna jest do podtrzymania procesów życiowych u bakterii. Ponadto stos powinien mieć metr wysokości, metr szerokości i dowolną długość. I dealna temperatura stosu wynosi około 60 stopni, ponieważ ginie w niej większość drobnoustrojów chorobotwórczych i nasion roślin. Temperaturę taką lubią też bakterie termofilne - najszybciej rozkładające biomasę.
A poniżej ciekawy sposób kompostowania - tzw. wermikompostowanie, czyli kompostowanie z wykorzystaniem dżdżownic :)

# data[].attributes.attachment_link.title
Biotechnologia. Temat 2: Biotechnologia w ochronie środowiska

# data[].attributes.attachment_link.description
Temat 2: Biotechnologia w ochronie środowiska. Posty dotyczące tematu "Biotechnologia" przybierają formę opracowań i zawierają informacje pochodzące z podręcznika "Biologia na Czasie 1 - poziom podstawowy" dla szkół ponadgimnazjalnych wydawnictwa "Nowa Era"; Wikipedii; Wikibooks (podręcznik do nauki biologii dla liceum); podręczników do biologii wydawnictwa "Operon", podręcznika "Biologia" autorstwa Neil Campbell i Jane Reece.

# data[].attributes.attachment_link.description
What are logarithms and why are they useful? Get the basics on these critical mathematical functions -- and discover why smart use of logarithms can determine whether your eyes turn red at the swimming pool this summer. Lesson by Steve Kelly, animation by TED-Ed.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Bezpieczeństwo jest pojęciem dynamicznym, wieloznacznym i wieloaspektowym. Biorąc pod uwagę funkcjonowanie instytucji państwowych oraz uczestnictwo w systemie międzynarodowym, najważniejsze dla państwa będą dwa aspekty bezpieczeństwa: polityczny i militarny.

Bezpieczeństwo polityczne jest definiowane na różne sposoby. Pod tym terminem kryje się zarówno stabilność porządku konstytucyjnego oraz sytuacji politycznej i społecznej w danym państwie, jak i ochrona wartości demokratycznych oraz instytucji demokracji. Z tego względu bezpieczeństwo polityczne można ogólnie zdefiniować jako proces polegający na utrzymywaniu ciągłej gotowości struktur państwowych do podejmowania wyzwań, wykorzystywania szans oraz redukowania ryzyka w aspekcie politycznym. Polega ono również na zdolności tychże struktur do eliminacji .

Takimi zagrożeniami mogą być:

słabość rządów prawa i struktur społeczeństwa obywatelskiego,

niezdolność instytucji państwowych do utrzymania stabilności porządku konstytucyjnego oraz ochrony obywateli przed dyskryminacją i zastraszeniem ze strony uzbrojonych grup i organizacji kryminalnych,

nieprzestrzeganie praw i wolności człowieka,

akty i praktyki terrorystyczne,

wszelkiego rodzaju ekstremizmy i fundamentalizmy (np. ideologiczne i religijne),

brak współpracy międzynarodowej.

Aby zapewnić sobie odpowiedni poziom bezpieczeństwa politycznego, państwo realizuje swoje cele strategiczne, do których zaliczyć można m.in.:

ochronę porządku konstytucyjnego,

zapewnienie należytego funkcjonowania instytucji państwowych,

poszanowanie praw i wolności swoich obywateli,

ochronę obywateli przed bezprawiem,

eliminację zagrożeń terrorystycznych,

stworzenie odpowiednich warunków rozwoju ekonomicznego, społecznego i intelektualnego,

przeciwdziałanie ekstremizmom i fundamentalizmom,

sprawne funkcjonowania systemu zarządzania kryzysowego zarządzania kryzysowego ,

utrzymywanie dobrych relacji z pozostałymi uczestnikami stosunków międzynarodowych.

Działania państwa zmierzające do zapewnienia odpowiednio wysokiego poziomu bezpieczeństwa politycznego zależą od wielu czynników, które nazwać można uwarunkowaniami politycznymi bezpieczeństwa państwa. Zalicza się do nich:

niepodległość i suwerenność państwa,

suwerennie wybrane władze,

stabilny system prawny (w tym porządek konstytucyjny),

stabilny system polityczny (w tym system partyjny),

dobrze funkcjonujące władze państwowe,

niezawisłą władzę sądowniczą,

akceptowane oraz przestrzegane prawa i wolności człowieka,

dobrze funkcjonujące społeczeństwo obywatelskie charakteryzujące się wysoką kulturą polityczną,

sprawne i skuteczne działania dyplomatyczne.

Bezpieczeństwo militarne odnosi się do relacji zachodzących pomiędzy państwem a środowiskiem międzynarodowym, w których uczestniczy czynnik militarny. Odwołując się do przedstawionej już ogólnej definicji , za bezpieczeństwo militarne można uznać proces polegający na utrzymywaniu ciągłej gotowości struktur państwowych do podejmowania wyzwań, wykorzystywania szans oraz redukowania ryzyka w aspekcie militarnym. Bezpieczeństwo militarne to również zdolność państwa do eliminacji , których istotą jest użycie lub groźba użycia siły wobec danego państwa przez inne podmioty (uczestników stosunków międzynarodowych). Zalicza się do nich bezpośrednie i pośrednie przejawy użycia (lub groźby użycia) sił zbrojnych, np.:

demonstrację siły,

szantaż militarny,

prowokację militarną,

incydent graniczny,

zbrojne starcie graniczne,

napaść zbrojną grup nieformalnych,

konflikt zbrojny w każdej postaci.

Ponadto do zagrożeń o charakterze militarnym zalicza się:

nadmierną rozbudowę sił zbrojnych naruszającą lokalną, regionalną lub globalną równowagę sił oraz mogącą stanowić sygnał zbliżającej się wojny (w szczególności należy przeciwdziałać wzrostowi zbrojeń państw uważanych za niestabilne i niebezpieczne);

nieprzestrzeganie lub obchodzenie zobowiązań w dziedzinie kontroli zbrojeń i niewystarczające reakcje w momencie naruszenia tych zobowiązań;

proliferację (rozprzestrzenianie) broni masowego rażenia - niekontrolowany przepływ tego rodzaju broni stanowi poważne zagrożenia dla całej społeczności międzynarodowej;

obecność obcych wojsk bez zgody władz państwa przyjmującego;

działalność służb specjalnych (wywiadowczych) innych państw, uznawane za podstawowe działanie wyprzedzające oraz osłabiające potencjał militarny.

Tak rozumiane bezpieczeństwo militarne zależy od wielu czynników, które ogólnie nazywa się uwarunkowaniami militarnymi bezpieczeństwa państwa. Zalicza się do nich przede wszystkim:

sprawnie funkcjonujący system bezpieczeństwa państwa,

jasno określone i czytelne cele strategiczne,

bardzo dobrze wyszkolone i profesjonalne siły zbrojne,

wysoki poziom zaawansowania technologicznego sił zbrojnych,

zaangażowanie w sojusze międzynarodowe sojusze międzynarodowe (przede wszystkim te o charakterze militarnym),

wysoką świadomość militarną oraz danego społeczeństwa.

Rzeczpospolita Polska jest państwem położonym w Europie Środkowej - pomiędzy Morzem Bałtyckim na północy, a Sudetami i Karpatami na południu. Od północy Polska graniczy z Rosją (a dokładniej z częścią jej terytorium - obwodem kaliningradzkim) i Republiką Litewską, choć większość granicy północnej wyznacza wybrzeże Morza Bałtyckiego (warto podkreślić, że polska na Bałtyku graniczy ze strefami Danii i Szwecji). Zachodnia granica na całej swej długości oddziela Polskę od Republiki Federalnej Niemiec, od południa zaś Rzeczpospolita sąsiaduje z Republiką Czeską i Republiką Słowacką. Wschodnia granica naszego państwa stanowi jednocześnie wschodnią granicę i - poprzez nią sąsiadujemy z Republiką Białorusi i Ukrainą. Długości granic można poznać dzięki aplikacji 1.

Aplikacja przedstawia mapę konturową Europy. W centralnej części zaznaczona mapa Polski z wyszczególnionymi województwami. Wokół Polski państwa sąsiadujące. Na każdym konturze flaga każdego państwa.

Polska pod względem administracyjnym stanowi zdecentralizowane, którego powierzchnia administracyjna wynosi 312 679 km² (co daje jej 70. miejsce na świecie i 9. w Europie). Od 1 stycznia 1999 r. obowiązuje trzystopniowy podział administracyjny kraju na województwa, powiaty i gminy.

Polska jest zamieszkana przez ok. 38,5 miliona ludzi i pod względem liczby ludności zajmuje 33. miejsce na świecie, a 6. w Unii Europejskiej. Społeczeństwo jest starzejące się - odnotować można spadek dzietności i wzrost średniej długości życia. Wśród ludności powyżej 65. roku życia nad liczbą mężczyzn zdecydowanie przeważa liczba kobiet (co jest spowodowane głównie wydarzeniami II wojny światowej), natomiast pośród młodszych i najmłodszych obywateli proporcje te przedstawiają się odwrotnie - występuje niewielka nadwyżka chłopców w stosunku do liczby dziewcząt.

Polska jest demokratycznym państwem prawa. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej została uchwalona 2 kwietnia 1997 r. i ustanawia nasze republiką parlamentarną z systemem parlamentarno‑gabinetowym. Ustrój Rzeczypospolitej opiera się na trójpodziale władzy (na władzę ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą), a funkcjonujący w Polsce system partyjny określa się jako wielopartyjny.

Na straży suwerenności i niepodległości Polski, a także bezpieczeństwa i pokoju kraju oraz obywateli stoją siły zbrojne Rzeczypospolitej Polskiej. Żołnierze realizujący konstytucyjne zadania wojska mają prawo do stosowania środków przymusu bezpośredniego, użycia broni i innego uzbrojenia. Muszą oni jednak mieć na uwadze bezwzględną konieczność oraz cel wykonania tych zadań. Ponadto ich działania powinny być adekwatne do zagrożenia oraz mieścić się w granicach zasad określonych w wiążących Rzeczpospolitą Polską ratyfikowanych umowach międzynarodowych.

Kluczowe znaczenie ze względu na bezpieczeństwo Rzeczypospolitej Polskiej ma członkostwo w organizacjach oraz sojuszach międzynarodowych. Polska jest członkiem takich organizacji, jak: , , , czy . Ważne ze względów bezpieczeństwa jest zwłaszcza członkostwo Polski w Unii Europejskiej, Organizacji Traktatu Północnoatlantyckiego (NATO) oraz Organizacji Bezpieczeństwa Współpracy w Europie (OBWE).

Bezpieczeństwo jest pojęciem dynamicznym, wieloznacznym i wieloaspektowym. Biorąc pod uwagę funkcjonowanie instytucji państwowych oraz uczestnictwo w systemie międzynarodowym, najważniejsze dla państwa będą dwa jego aspekty: polityczny i militarny.

Uwarunkowania polityczne bezpieczeństwa państwa to m.in. niepodległość i suwerenność państwa, suwerennie wybrane władze, stabilny system prawny (w tym porządek konstytucyjny), stabilny system polityczny (w tym system partyjny), dobrze funkcjonujące władze państwowe, niezawisła władza sądownicza, akceptowane oraz przestrzegane prawa i wolności człowieka, dobrze funkcjonujące społeczeństwo obywatelskie oraz sprawne i skuteczne działania dyplomatyczne.

Uwarunkowania militarne bezpieczeństwa państwa to m.in.: sprawnie funkcjonujący system bezpieczeństwa państwa, jasno określone i czytelne cele strategiczne, bardzo dobrze wyszkolone i profesjonalne siły zbrojne, wysoki poziom zaawansowania technologicznego sił zbrojnych, zaangażowanie w sojusze międzynarodowe (przede wszystkim te o charakterze militarnym), wysoki poziom świadomości militarnej oraz kultura strategiczna danego społeczeństwa.

Rzeczpospolita Polska jest państwem położonym w Europie Środkowej. Zachodnia granica na całej swej długości oddziela Polskę od Republiki Federalnej Niemiec, od południa zaś Rzeczpospolita sąsiaduje z Republiką Czeską i Republiką Słowacką. Wschodnia granica naszego państwa stanowi jednocześnie wschodnią granicę Unii Europejskiej i NATO - poprzez nią sąsiadujemy z Republiką Białorusi i Ukrainą.

Polska pod względem administracyjnym jest państwem unitarnym zdecentralizowanym, którego powierzchnia administracyjna wynosi 312 679 km². Polskę zamieszkuje ok. 38,5 miliona ludzi i pod względem liczby ludności Rzeczpospolita zajmuje 33. miejsce na świecie, a 6. w Unii Europejskiej.

Polska jest demokratycznym państwem prawa. Na straży suwerenności i niepodległości Rzeczypospolitej oraz bezpieczeństwa i pokoju kraju oraz obywateli stoją siły zbrojne Rzeczypospolitej Polskiej. Ponadto kluczowe znaczenie w tym aspekcie ma również członkostwo Polski w różnorodnych organizacjach i sojuszach międzynarodowych, spośród których najważniejsze są Unia Europejska, NATO i OBWE.

# data[].attributes.attachment_link.description
Bezpieczeństwo jest pojęciem dynamicznym, wieloznacznym i wieloaspektowym. Biorąc pod uwagę funkcjonowanie instytucji państwowych oraz uczestnictwo w systemie międzynarodowym, najważniejsze dla państwa będą dwa aspekty bezpieczeństwa: polityczny i militarny. Bezpieczeństwo polityczne jest definiowane na różne sposoby. Pod tym terminem kryje się zarówno stabilność porządku konstytucyjnego oraz sytuacji politycznej i społecznej w danym państwie, jak i ochrona wartości demokratycznych oraz instytucji demokracji.

# data[].attributes.body
Zasada zachowania energii mechanicznej

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
W prasie i w serwisach informacyjnych często padają słowa: dostawcy energii, minister do spraw energii, zapotrzebowanie na energię, spór (czasem wojna) o energię - ale czym właściwie jest ta cała „energia"? Czy fizyka ma na to pytanie jednoznaczną odpowiedź?

stwierdzić, że pracę wykonuje siła równoległa do przemieszczenia;

wyrazić wartość pracy jako iloczyn siły i przemieszczenia;

podać definicję jednostki pracy 1 dżul [J].

Mówimy, że wykonanie jednej pracy i zmiana położenia ciała spowodowały zgromadzenie pewnej energii, dzięki której ciało to zyskało możliwość wykonania innej pracy.

Jeżeli na stole znajduje się lampa, to trudno sobie wyobrazić, aby mogła ona wykonać jakąś pracę. Gdyby jednak zawiesić ją na pewnej wysokości, to podczas spadania mogłaby ona wykonać pracę (na przykład tłukąc talerz leżący na stole pod lampą). Jednak aby zawiesić lampę, musimy ją podnieść do góry, a zatem działając pewną siłą, wykonać pracę. Jeżeli chcemy powiesić lampę wyżej, praca ta musi być większa, ponieważ działamy taką samą siłą, ale na dłuższej drodze. Wisząca na większej wysokości lampa ma większą energię i może wykonać większą pracę.

Właściwość ta jest charakterystyczna dla wszystkich ciał, które zostały podniesione nad powierzchnię Ziemi. Praca włożona w zmianę położenia tych ciał w pionie zostaje w nich „zmagazynowana", a one same mogą ją „oddać".

Podczas gry w kręgle rozpędzamy kulę - wykonujemy przy tym pracę (działamy na kulę siłą i przesuwamy na pewną odległość), następnie rozpędzona kula przesuwa i przewraca kręgle. Poruszające się ciało ma możliwość wykonania pracy. Mówimy, że posiada pewną energię związaną z ruchem.

W dawnych czasach używano tzw. bombard (informacji o nich poszukaj w Internecie). Był to pierwowzór działa. Bombarda wyrzucała kule kamienne lub żelazne z dużą prędkością. Kula uderzając w mury zamku, powodowała ich pękanie. Mogła ona wykonać pracę dzięki temu, że miała dużą prędkość.

Następnym przykładem możliwości wykonania pracy dzięki zmagazynowanej energii jest używana w dawnych czasach katapulta lub proca.

Z powyższych przykładów widać, że wykonanie nad ciałem pracy prowadzi do zmiany jego stanu. Ciało poprzez zmianę położenia lub uzyskanie prędkości ma możliwość wykonania pracy. Mówimy, że takie ciało zyskuje energię. Energia ta związana jest ze zmianą położenia lub zmianą prędkości i nazywamy ją energią mechaniczną.

Zależną od wzajemnego położenia oddziałujących ciał (jak w przypadku katapulty) - tę kategorię nazywamy energią potencjalną. Zmiana położenia ciał jest czynnikiem umożliwiającym wykonanie przez nie pracy. Przykładowo: wiszący nad wbijanym słupem młot kafara może wykonać pracę dopiero wtedy, gdy spadnie i uderzy w słup.

Zależną od ruchu ciała (jak w przypadku kręgli) - tę postać energii nazywamy energią kinetyczną. Ciało będące w ruchu może wykonać pracę. Szczegółowo te formy energii omówimy dalej.

Energię tę możemy podzielić na dwie kategorie:

Nie zawsze wykonana praca zmienia się w energię potencjalną lub kinetyczną. Jeżeli pchamy szafę poziomo siłą równą sile tarcia, to nie uzyskujemy ani wzrostu prędkości, ani zmiany położenia względem powierzchni Ziemi. Nie zmieniamy zatem ani energii kinetycznej, ani potencjalnej ciała. Nie oznacza to jednak, że przepadła ona bez śladu - zmieniła się w inną formę energii - energię wewnętrzną, którą omówimy w dalszej części podręcznika. Energia ta związana jest ze zmianą temperatury ciała.

- wielkość fizyczna charakteryzująca ciało lub układ ciał i związana z pracą, którą to ciało jest w stanie wykonać. Ciało (układ ciał) posiada energię, jeśli jest zdolne do wykonania pracy.

Energia może występować w różnych formach, np. energia elektryczna, energia cieplna, energia chemiczna, energia jądrowa, energia świetlna, energia mechaniczna. Jednostką energii jest dżul.

- występuje w dwóch postaciach: energii potencjalnej i energii kinetycznej, a jej całkowita wartość jest ich sumą, czyli:

Energia jest wielkością fizyczną, którą ma ciało lub układ ciał, wyrażającą jego zdolność do wykonania pracy. Może występować w różnych formach, np. jako energia elektryczna, energia cieplna, energia chemiczna, energia mechaniczna.

Jednostką energii jest dżul.

Energia ciała może się zmieniać. Gdy ciało wykonuje pracę, jego energia maleje, a gdy siły zewnętrzne wykonują pracę nad ciałem - jego energia wzrasta o wartość wykonanej pracy.

Energia mechaniczna jest sumą energii kinetycznej i potencjalnej.

- urządzenie budowlane służące do wbijania pionowych pali w ziemię lub w dno zbiornika wodnego. Nazwa wywodzi się z niemieckiego słowa Keffer. Kafary wykorzystuje się przy palowaniu - podczas robót budowlanych wykonywanych najczęściej na grząskich lub niedostatecznie stabilnych gruntach oraz w budowlach nawodnych.

- machina miotająca pociski, wykorzystywana głównie w starożytności i średniowieczu. Zasada jej działania opiera się na wykorzystaniu energii sprężystej. Energia ta była wykorzystywana do miotania kamiennych pocisków.

Energię oznacza się symbolem i dlatego powyższy związek możemy zapisać w formie równania:

# data[].attributes.attachment_link.description
W prasie i w serwisach informacyjnych często padają słowa: dostawcy energii, minister do spraw energii, zapotrzebowanie na energię, spór (czasem wojna) o energię - ale czym właściwie jest ta cała „energia"? Czy fizyka ma na to pytanie jednoznaczną odpowiedź?

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Na podstawie twierdzenia Pitagorasa zapisujemy związek między długościami boków w trójkącie prostokątnym (przy oznaczeniach takich jak na rysunku)

Oznaczmy przez miarę kąta ostrego, leżącego naprzeciwko przyprostokątnej o długości . Z definicji sinusa oraz cosinusa kąta ostrego w trójkącie prostokątnym mamy

Wówczas

Bezpośrednio z definicji sinusa, cosinusa i tangensa kąta ostrego w trójkącie prostokątnym wynika, że wartość możemy wyrazić za pomocą i .

Udowodniliśmy w ten sposób następujące twierdzenie.

Dla dowolnego kąta ostrego prawdziwe są równości

Powyższe zależności określają związki między funkcjami trygonometrycznymi tego samego kąta ostrego.

# data[].attributes.attachment_link.description
Na podstawie twierdzenia Pitagorasa zapisujemy związek między długościami boków w trójkącie prostokątnym (przy oznaczeniach takich jak na rysunku) Oznaczmy przez miarę kąta ostrego, leżącego naprzeciwko przyprostokątnej o długości . Z definicji sinusa oraz cosinusa kąta ostrego w trójkącie prostokątnym mamy Wówczas Bezpośrednio z definicji sinusa, cosinusa i tangensa kąta ostrego w trójkącie prostokątnym wynika, że wartość możemy wyrazić za pomocą i .

# data[].attributes.attachment_link.title
#Jan Kochanowski "Odprawa posłów greckich" #matura2023 #Kochanowski #Odprawaposłów greckich

# data[].attributes.headline
„Odprawa posłów greckich” Jana Kochanowskiego

# data[].attributes.subject
„Odprawa posłów greckich” Jana Kochanowskiego

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Okoliczności powstania utworu

Odprawa posłów greckich jest jedynym dramatem autorstwa Jana Kochanowskiego. Pełny tytuł utworu brzmi: Odprawa posłów greckich podana na teatrum przed Królem Jego Mością i Królową Jej Mością w Jazdowie nad Warszawą dnia dwunastego stycznia Roku Pańskiego MDLXXVIII na feście u Jego Mości Pana Podkanclerzego Koronnego. Utwór został wydany drukiem raz pierwszy w 1578 r., a jego prapremiera odbyła się (jak podaje tytuł) w tym samym roku podczas uroczystości weselnych Jana Zamoyskiego z Krystyną Radziwiłłówną, w obecności króla Stefana Batorego, Anny Jagiellonki, dworu i dostojników państw w Ujazdowie pod Warszawą, w przededniu wielkiego sejmu warszawskiego podejmującego wojnę z carem Iwanem Groźnym.

Odprawa a mit trojański

Kochanowski w swoim dramacie rozwinął jeden z epizodów mitu o wojnie trojańskiej. Jej geneza sięga aż do tzw. „sądu Parysa". Parys (inaczej: Aleksander), syn króla Troi, Priama, został poproszony przez trzy boginie - Herę, Afrodytę i Atenę o rozstrzygnięcie między nimi sporu o to, która z nich jest najpiękniejsza. Każda z bogiń w zamian za wybranie jej ofiarowywała Parysowi inną nagrodę. Afrodyta obiecała mu miłość najpiękniejszej kobiety świata i to właśnie ją wybrał Aleksander. Ową kobietą była Helena, żona króla Sparty, Menelaosa. Aleksander wybrał się do Sparty i uprowadził stamtąd Helenę. Akcja dramatu Kochanowskiego rozpoczyna się w momencie, gdy do Troi przybywają posłowie greccy (Odyseusz [Ulisses] i Menelaos), żądając zwrotu porwanej Heleny. Tytuł dramatu - „odprawa" nie oznacza odmowy, lecz załatwienie, jak dzisiaj odprawa celna lub paszportowa.

Gatunek, kompozycja, forma wierszowa

Kochanowski tworzy swój dramat na wzór antycznej tragedii, wzoruje się zwłaszcza na Eurypidesie. Zachowuje zasadę trzech jedności:

miejsca - wszystkie wydarzenia rozgrywają się na dworze w Troi,

akcji - zdarzenia przedstawione w dramacie dotyczą jednego niewielkiego epizodu z historii wojny trojańskiej,

czasu - ogranicza się do przedstawienia historii, która trwa nie dłużej niż jeden dzień.

Stosuje się także do zasady przedstawiania maksimum trzech aktorów na scenie.
Te wszystkie restrykcje mogłyby uniemożliwić przedstawienie wielu wątków z wojny trojańskiej. Nie dzieje się tak dlatego, że Kochanowski posługuje się następującymi chwytami kompozycyjnymi:

relacjonowanie zdarzeń, w których uczestniczy większa grupa osób. Aby przedstawić radę trojańczyków, nie ukazuje jej bezpośrednio w dramacie, ale relacjonuje w opowiadaniu posła.

Antycypacja - wydarzenia przyszłe są przedstawione w wizji Kasandry. Przez to dramat podejmuje wątki nie związane tylko z opisywanym w nim epizodem, przywoływane są także wydarzenia późniejsze.

Dramat podzielony jest na epeisodiony (fragmenty akcji) i stasimony (pieśni chóru). Chór, składający się z panien trojańskich (jest to innowacja Kochanowskiego, antyczne chóry składały się zazwyczaj ze starców) komentuje wydarzenia przedstawiane na scenie, często nie odwołując się do nich bezpośrednio.
Budując Odprawę na wzór klasycznej tragedii greckiej, Kochanowski dokonał eksperymentu nad jej formą wierszową. W antyku nie stosowano rymów, posługiwano się jedynie rytmem oraz licznymi środkami stylistycznymi, ubarwiającymi wypowiedź. Poeta z Czarnolasu w epeisodionach i III pieśni chóru wprowadził wiersz biały (bezrymowy), co było dla XVI-wiecznej poezji ogromną innowacją. Pieśń III naśladuje antyczną poezję także ze względu na posługiwanie się kontrastem i zawiłą składnią, obfitującą w inwersje (przestawienie kolejności ułożenia wyrazów w zdaniu), przez co tekst ten staje się dla czytelnika zagadkową plątaniną wyrazów, które dopiero po uporządkowaniu nabierają sensu. Inwersja jest spowodowana naśladowaniem stóp rytmicznych, którymi posługiwali się Grecy (w starożytnej grece istniały sylaby długie i krótkie, zazwyczaj układano je tak, aby rytm był regularny. W języku polskim stopy można naśladować odpowiednim rozłożeniem akcentów - stąd szyk przestawny w tego typu tekstach. Nawet współczesne tłumaczenia tragedii greckich zawierają inwersję, aby zachować rytmikę wypowiedzi).

Dodatkowo poeta tworzy neologizmy (np. „stokorodna") oraz ciekawe epitety (np. „białoskrzydła"), posługuje się także metaforą.

Polityczna wymowa Odprawy

Dramat Kochanowskiego jest przede wszystkim dramatem politycznym. Intencją autora było przestawienie państwa, które poprzez zepsucie moralne samo doprowadza do swojego upadku. Podstawowa teza utworu jest więc następująca: sytuacja polityczna i los państwa zależą przede wszystkim od moralności jego poddanych. W treści możemy odnaleźć fragmenty świadczące o takich intencjach autora:

1. Druga wypowiedź chóru ("Wy, którzy pospolitą rzeczą władacie") jest skierowana do rządzących państwem i zawiera pouczenie, jak mają sprawować powierzoną im władzę. Winni wyrzec się myśli o osobistych korzyściach i troszczyć się o dobro publiczne. Na zakończenie poeta przestrzega, że występki rządzących prowadzą państwo do zguby.

2. Opis narady trojańskiej wzorowany na polskich sejmach (świadczy o tym polski sposób głosowania przez rozstąpienie oraz obecność marszałków stukających o ziemię laskami). Kochanowski dostrzega i wytyka prywatę, przekupstwo (np. Iketaon), chaos, brak odpowiedzialności za losy państwa. Przeważają posłowie podobni do Aleksandra, myślącego jedynie o własnych interesach, mało zaś jest Antenorów troszczących się o państwo.

3. Wypowiedź Ulissesa (Odyseusza) zawiera krytykę zjawisk osłabiających państwo: przekupstwa, słabości rządu, braku szacunku dla prawa. W dalszej części Kochanowski ustami Ulissesa bardzo krytycznie ocenia młodzież magnacko- szlachecką przyzwyczajoną do wygód, skłonną do pijaństwa i obżarstwa, a niezdolną do żadnego wysiłku, a zwłaszcza do obrony ojczyzny. Poeta niepokoi się, czy tacy ludzie będą mogli w przyszłości rządzić państwem.

4. W wypowiedzi Kasandry Kochanowski zawarł przestrogę przed możliwością upadku państwa rządzonego tak jak w Troi.

5. W kreacjach głównych bohaterów, Antenona i Aleksandra, poeta skupił dwie spotykane wśród ówczesnej szlachty postawy wobec spraw narodowych. Pierwszy z nich uosabia patriotyzm, szlachetność, mądrość, dalekowzroczność polityczną, drugi zaś jest synonimem prywaty, nieliczenia się z dobrem państwa, realizowania własnych celów kosztem narodu.

6. Kończąca dramat wypowiedź Antenona nawołująca do wojny, choć sprzeczna z jego wcześniejszymi próbami zapobieżenia jej, jest w gruncie rzeczy wyrazem patriotycznego myślenia o ojczyźnie. Chodzi bowiem o to, by przez atak zaskoczyć wroga, osłabić go i nie dopuścić do wejścia w granice państwa.

Kochanowski przyporządkowuje poszczególnym postaciom dramatu pewne racje, przekonania polityczne. Postaci mniej reprezentują samych siebie, a bardziej pewne cechy społeczne. Dzięki temu przedstawione przez autora w dramacie wydarzenia można potraktować jako model państwa (społeczeństwa), którego przyszłość zależy od starcia przeciwnych sił.

Jakie role społeczne przypisane są konkretnym postaciom? Aleksander symbolizuje prywatę, Antenor - polityczną mądrość, szlachetność. Priam - słabość i niezdecydowanie króla, który ulega wpływom większości. Kasandra i Chór pełnią w dramacie rolę komentatorów. Co ciekawe, chór składa się nie z trojańskich starców (jak to bywało w dramacie antycznym), ale z panien. W ten sposób Kochanowski chciał zapewne pokazać powiązania Chóru z osobą Kasandry - byłaby ona wtedy jego reprezentantem. Jeśli chodzi o wymowę polityczną Odprawy, Kasandra pełni tu rolę bardzo znaczącą. Ona jedyna zdaje sobie sprawę z moralnego upadku państwa, z konsekwencji podejmowanych niesłusznych decyzji. Jest nosicielką podstawowej idei dramatu - patriotyczno-obywatelskiej przestrogi.

Kochanowski umieścił swoich bohaterów w sytuacji decydującej: mają oni wybrać wojnę lub pokój. Kwestie wojenne nie są tu jednak tematem głównym, ale jedynie sytuacją, w której sprawdza się wartość moralna społeczeństwa. Na tym polu Trojańczycy wypadają bardzo negatywnie. Są przykładem społeczeństwa, które mogło uniknąć nieszczęścia, ale nie udało mu się to ze względu na upadek moralny. Kochanowski w swoim dramacie chciał pokazać, jak giną państwa, w których nad poczuciem sprawiedliwości górę bierze prywata, interes jednostki.

Spór Antenora i Aleksandra (Parysa)

Argumenty Antenora:

Podkreśla, że Parys złamał prawo gościnności. Był gościem Menelaosa i powinien okazać wdzięczność za miłe przyjęcie.

Dzięki oddaniu Heleny będzie można uniknąć wojny, którą zapowiadają Grecy. Za małżeństwo Aleksandra z Heleną Trojanie mogą zapłacić własną krwią. Wojna może przynieść im zgubę.

Parys dba jedynie o własny interes, próbuje przekupić radę trojańską, mającą wpływ na decyzję o oddaniu Heleny.

Człowiek, który ma na względzie jedynie własne dobro, nie jest człowiekiem prawym.

Podkreśla, że jest przyjacielem Parysa, ale w imię przyjaźni nie może odstąpić od słusznej racji.

Argumenty Aleksandra (Parysa):

Helena została Parysowi obiecana jako nagroda za rozstrzygnięcie sporu o jabłko "dla najpiękniejszej" (przypomnij sobie mit trojański).

Troja wiele wycierpiała od Greków, wcześniej porwano Medeę, siostrę Priama, a ciotkę Aleksandra; jeśli pozostaje jeszcze przy życiu, jest zapewne w greckiej niewoli. Jest więc okazja, by odpłacić Grekom za ich niegodziwość.

W sporze tym zwyciężają argumenty Aleksandra. Z mitu dowiadujemy się, że posłowie greccy zostali odprawieni z niczym, wybuchła wojna i po dziesięciu latach walki Troja upadła.

# data[].attributes.attachment_link.description
Okoliczności powstania utworu Odprawa posłów greckich jest jedynym dramatem autorstwa Jana Kochanowskiego. Pełny tytuł utworu brzmi: Odprawa posłów greckich podana na teatrum przed Królem Jego Mością i Królową Jej Mością w Jazdowie nad Warszawą dnia dwunastego stycznia Roku Pańskiego MDLXXVIII na feście u Jego Mości Pana Podkanclerzego Koronnego.

# data[].attributes.body
Typy rolnictwa i regiony rolnicze

# data[].attributes.attachment_link.description
Reżyserska, skrócona wersja filmu Potop zmontowana przez reżysera po 39 latach. Mimo że brakuje kilku scen moim zdaniem lepsza.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Potop Henryka Sienkiewicza jest drugą częścią jego Trylogii. Sienkiewicz skończył pisać powieść w 1886 roku. Potop w zamierzeniu autora powstał jako utwór „ku pokrzepieniu serc" Polaków, którzy starali się zachować tożsamość narodową mimo braku własnego państwa. Powieść napisana została w konkretnym celu ponad sto lat temu, jednak czas, który minął od jej powstania, nie zmniejszył jej atrakcyjności. Oparte na wielu źródłach przedstawienie siedemnastowiecznej Polski połączone z opisem burzliwych losów wielu wyraziście zarysowanych postaci nadal przyciąga wielu czytelników.

I nic dziwnego, bo w powieści jest wszystko, co interesuje ludzi: przygoda, niezwykłe odmiany losu, miłość, przyjaźń, zdrada, bezwzględne dążenie do władzy, próba ocalenia samego siebie w świecie, który wydaje się pogrążać w chaosie. Stąd stała obecność Potopu nie tylko na liście lektur szkolnych, ale też w biblioteczce każdego domu.

Geneza Potopu

Potop jest środkowym ogniwem Trylogii Henryka Sienkiewicza i najobszerniejszą częścią cyklu. Sienkiewicz rozpoczął pisanie powieści 1 października 1884 roku w Warszawie, a zakończył 21 sierpnia 1886 roku w austriackim uzdrowisku Kaltenleutgeben. Utwór powstawał w szczególnych warunkach. Sienkiewicz podróżował w tym czasie ze swoją chorą na gruźlicę żoną po europejskich uzdrowiskach. Podczas jednej z nich jego ukochana zmarła. Praca w tak wyjątkowych okolicznościach była dla autora nie tylko wyzwaniem, ale też lekarstwem na rozpacz.

Potop, tak jak i cała Trylogia, był najpierw drukowany w odcinkach w Słowie, a po zakończeniu publikacji, w 1886 roku, ukazała się sześciotomowa edycja powieści.

Czas i miejsce akcji

Akcja utworu obejmuje okres od stycznia 1655 do jesieni 1657 i dotyczy czasu najazdu szwedzkiego na ziemie Rzeczpospolitej. Wydarzenia opisywane w powieści rozgrywają się na obszarze niemal całego kraju: Wielkopolski, Litwy oraz Śląska i Małopolski.

Potop - problem gatunku

Potop łączy w nadrzędnym gatunku powieści obyczajowo-historycznej kilka innych gatunków literackich:

Elementy baśni - przejawiają się w np.: stawianiu bohaterów w sytuacjach pozornie bez wyjścia, które udaje im się jednak rozwiązać; triumfie dobra nad złem.

Elementy legendy i apokryfu - są widoczne w epizodzie oblężenia Częstochowy.

Elementy romansu przygodowego - pojawiają się w burzliwych dziejach związku Kmicica i Oleńki.

Elementy tradycyjnej powieści historycznej - opierają się na wyzyskaniu źródeł historycznych.

Różnorodne gatunki łączą się w Potopie w taki sposób, który służyć ma przede wszystkim wywołaniu u czytelników zamierzonego przez autora efektu emocjonalnego.

Materiał źródłowy powieści

Sienkiewicz poprzedził pisanie Potopu szczegółowymi badaniami tekstów źródłowych. Korzystał ze współczesnych mu opracowań, np.: Antoniego Walewskiego Historia wyzwolenia Polski za panowania Jana Kazimierza, Karola Szajnochy Krzysztof Opaliński, Bernarda Kalickiego Bogusław Radziwiłł, Kazimierza Jarochowskiego Wielkopolska w czasie pierwszej wojny szwedzkiej.

Bardzo ważne były dla jego przygotowań pamiętniki, kroniki i listy z epoki, które uważał za najlepsze świadectwo ówczesnej szlacheckiej mentalności. Korzystał z pamiętników Jana Chryzostoma Paska, Jemiołowskiego i Łosia oraz Nowej Gigantomachii Augustyna Kordeckiego i Klimakterów Wespazjana Kochowskiego. Do źródeł historycznych wykorzystywanych przez Sienkiewicza należą także: Żywot księcia Bogusława Radziwiłła przez niego samego napisany, Księga pamiętnicza Stefana Makdeszy, Samuela Twardowskiego Wojna domowa, Wawrzyńca Rudawskiego Historia Polski od śmierci Władysława IV.

Niektóre ze źródeł wykorzystywanych przez Sienkiewicza wykraczały ramą czasową poza opisywaną w Potopie epokę. Sienkiewicz czerpał z tych źródeł raczej jako z dokumentów obyczaju lub znajdował w nich prototypy charakterystycznych scen. Do tego typu źródeł należały: korespondencja Jana Chodkiewicza, hetmana litewskiego i Opis obyczajów Jędrzeja Kitowicza.

Typy narracji w Potopie

W Potopie dominuje zobiektywizowany typ narracji, o autorskiej wszechwiedzy z współczesnym pisarzowi punktem widzenia. Narracja powieści nie jest też wolna od bezpośrednio wprowadzanych subiektywnych ocen, chociaż w porównaniu z innymi tomami Trylogii występują one rzadziej. Narracja Potopu jest tradycyjna, ale pisarz wykorzystuje w zasadzie wszystkie sposoby narracji współczesnej powieści historycznej.

Typowe dla narracji w Potopie jest wprowadzanie w ramach wszechwiedzącego narratora rozmaitych jego ról. Narrator występuje jako: kronikarz, autor staroszlacheckiego pamiętnika czy herbarza, historyk oceniający z dystansu dawne czasy, narrator opowieści przygodowej.

W otwierającym Potop opisie, który wprowadza nas w historie rodziny Billewiczów możemy znaleźć podobieństwo do szlacheckiego herbarza, które połączone jest z perspektywą historyka przez wprowadzenie komentarza

gniazdo ich... istniejące do dziś

W opisach wydarzeń historycznych i sytuacji politycznej narrator jest bliski perspektywie współczesnych pisarzowi historyków i nadaje swoim wywodom formę zbliżoną do historycznego szkicu.

Częstszym od powyższego sposobem przedstawiania wydarzeń jest przedstawianie historyczno-beletrystyczne, w którym fakty historyczne łączą się z odczuciami fikcyjnych postaci i są zbliżone do tego jak one je odbierają.

Wszechwiedza narratora wydaje się ograniczać do wydarzeń historycznych, które czytelnik może skonfrontować ze swoją wiedzą historyczną. Losy postaci fikcyjnych mają budzić w czytelniku zaciekawienie i zaskoczenie.

Charaktery postaci w Potopie poznajemy przede wszystkim przez ich działania. Jednak w powieści jest także miejsce na ważne opisy przeżyć postaci. Jednym z ważniejszych przykładów jest opis „psychomachii" Janusza Radziwiłła, która ma miejsce po ogłoszeniu podpisania ugody ze Szwedami na zamku w Kiejdanach.

Powieściowy narrator zmienia perspektywy, z których opowiada. Niezmienna jest jednak jego wiedza nie tylko o przyszłych zdarzeniach, ale także o ich znaczeniu dla losów, przede wszystkim ojczyzny.

Kompozycja Potopu

Czas akcji Potopu określony jest wyraźną ramą chronologiczną. Początek powieściowej akcji ma miejsce w styczniu 1655 roku, a koniec - jesienią 1657 roku. I początek i koniec powieści związane są z przyjazdem Andrzeja Kmicica do Laudy. Na początku pojawia się zawadiacki hulaka, który przyjeżdża po raz pierwszy spotkać się ze swoją narzeczoną Aleksandrą Billewiczówną, na końcu widzimy powrót rannego i wycieńczonego walką za ojczyznę bohatera. Dzięki zastosowaniu dat historycznych pisarz osiągnął urealnienie fabuły i powiązał prywatne losy fikcyjnych postaci z ważnymi wydarzeniami epoki.

Jedną z zasad budowy Trylogii, a co za tym idzie także Potopu, jest wprowadzenie wątku miłosnego jako spoiwa powieściowej fabuły - przeplata się on z wielkimi wydarzeniami dziejowymi. Życie uczuciowe bohaterów i ich walka o losy ojczyzny pozostają w ciągłym dwustronnym związku.

Kolejnym elementem kompozycji Potopu jest wprowadzanie wewnętrznego rytmu polegającego na przeplataniu momentów klęski i zwycięstwa. Opisywane bitwy, podchody wojsk, oblężenia twierdz rozrastają się częstokroć w powieści do obszernych i samodzielnych epizodów.

Zasadą kompozycji powieści jest łączenie opisu losów fikcyjnych postaci z faktami historycznymi. Początek Potopu zbliżony do kroniki rodzinnej jest właściwy powieści obyczajowo-historycznej, ale w miarę rozwoju akcji powieść coraz bardziej zbliża się gatunkowo do powieści historycznej.

Typowa dla Potopu jest duża dynamika wydarzeń. Bohaterowie ciągle się przemieszczają, ich plany ulegają ciągłym zmianom, następują zaskakujące zwroty akcji, niespodziewanie odkrywają się prawdziwe motywacje działań bohaterów.

Historia powieściowa skomponowana jest chronologicznie z uwzględnieniem przyczynowego następstwa wypadków. Jeśli jakieś wydarzenia rozgrywały się w tym samym czasie poznajemy najpierw jedno, a później drugie zdarzenie. Czasem następuje skoncentrowanie wydarzeń w jednym punkcie (np. oblężenie Warszawy), wtedy także zbierają się w jednym miejscu najważniejsze postacie powieści.

Sienkiewicz korzystał przy konstruowaniu Potopu ze schematu powieści Waltera Scotta i techniki utworu sensacyjnego. Odnoszą się do nich motywy: porwań, ucieczek, przebrań, pojedynków, tajemniczych zdarzeń, nagłych katastrof i ratunków, zawieszania wątków w momencie największych napięć.

Cechy gatunkowe „Potopu"

„Bo jeżeli rzucające się w oczy cechy jego utworów to plastyka, malarskość i dynamika - cechami niemniej istotnymi są rytm, kompozycja i miara. Ten spadkobierca romantyków, ten inicjator neoromantyzmu nie miał bynajmniej psychiki typowo romantycznej. Był klasykiem (...)"

- Juliusz Kleiner w szkicu zatytułowanym „Artyzm Sienkiewicza".

Środkowa, blisko tysiącstronicowa, część „Trylogii" składa się z trzech tomów i stanowi przykład powieści obyczajowo-historycznej z wątkiem romansowym, w które Henryk Sienkiewicz wplótł dzieje postaci zarówno fikcyjnych, jak i realnie żyjących w XVII wieku w Polsce.

Ważnym aspektem formy „Potopu" jest sposób kreowania postaci przez jego autora. Na ich plastyczność, wielowymiarowość, wszędobylskość, indywidualność, aktywność postaci zwróciły uwagę wielu badaczy i krytyków literackich. Juliusz Kijas, autor książki „Potop Henryka Sienkiewicza", stwierdził na przykład:

„Jednym z największych triumfów powieściopisarskich Sienkiewicza w Potopie jest stworzenie całej galerii różnorodnych postaci. Nie zapomni ich nigdy, kto bodaj raz tę powieść przeczytał, zwłaszcza że każda z nich posiada swoje odrębne cechy, dzięki którym tak liczne osoby nie mieszają się w pamięci czytelnika".

Z kolei Kazimierz Wyka, w rozprawie O postaciach Sienkiewiczowskich, pisał:

„Zarówno nasze własne doświadczenie czytelnicze w obcowaniu z dziełem Sienkiewicza, jak liczne wypowiedzi krytyczne świadczą o tym, że w oddziaływaniu sztuki powieściowej Sienkiewicza bodaj czołową i najważniejszą rolę odgrywają tu postacie".

Uczestnicy akcji zostali przedstawieni wyraźnie i jednoznacznie, na przykład Zagłoba jest warchołem i „pijusem", Wołodyjowski niestały w zalotach, a Janusz Radziwiłł wyniosły i pyszny.

Kolejną cechą na niezwykłość przedstawienia postaci w „Potopie" jest opisywanie bohaterów poprzez ich postępowanie. W dziele nie znajdziemy informacji wstępnych o postaci przed jej wprowadzeniem, dzięki czemu czytelnik nie nudzi się obszernymi charakterystykami, na przykład pojawiający się pierwszy raz Zagłoba jest nieznanym starcem, bawiącym się z chłopcami (dopiero później pada informacja, że jest to Zagłoba).

Sienkiewicz ukazał bardzo silnie związki rodzinne i rodowe, a także żołnierskie, co jest dowodem na jego przywiązanie do tradycji i zafascynowanie powieścią historyczną, w której jednostka jest częścią zbiorowość, na przykład magnaci Radziwiłłowie czy żołnierze podczas obrony Jasnej Góry czy Zamościa.

Analizując sposób przedstawienia postaci w środkowej części „Trylogii", trzeba zwrócić uwagę także na ukazanie przez Sienkiewicza tradycyjnych typów bohaterów literackich, utrwalonych w powieściach historyczno-przygodowych, takich jak „żołnierz-samochwała, (...) awanturnik, idealny kochanek". Postacie powieści można podzielić także według innych kryteriów, chociażby częstotliwości pojawiania się (bohaterowie pierwszo-, drugo-, trzecioplanowi, epizodyczni), poglądów (pozytywni obrońcy ojczyzny i negatywni wrogowie i zdrajcy), podział ze względu na „prawdę przeszłości" (historyczne - Janusz Radziwiłł, ogólnikowo znane historii, lecz zapomniane przez podręczniki naszych dziejów - walczący pod Beresteczkiem Jan Skrzetuski czy stróż stanicy w Chreptiowie, zabity w obronie Kamieńca Podolskiego przed Turkami Michał Wołodyjowski oraz postacie wymyślone - Jan Onufry Zagłoba).

Oparta na motywie miłości z przeszkodami fabuła koncentruje się na klasycznym trójkącie romansowym, co widać na przykładzie losów Kmicica, Aleksandry Billewiczówny i Bogusława Radziwiłła. Obok niego funkcjonuje drugi wątek - wątek historyczny, mimo iż zdaniem Tadeusza Bujnickiego „Sienkiewicz nie stworzył nowego typu powieści historycznej. Udoskonalił tylko i zsyntetyzował dotychczasowe osiągnięcia. Dał cykl powieści tradycyjnych, ale doprowadzonych do granicy możliwości dziewiętnastowiecznych założeń gatunku".

Sienkiewicz stworzył odautorską koncepcję historii, o czym pisał w dziele „O powieści historycznej" wyznał:

„Powieść historyczna nie tylko nie potrzebuje być poniewieraniem prawdy dziejowej, ale może być jej objaśnieniem i dopełnieniem. Ona powlecze odpowiednią barwą szare mury wzniesione przez historię, ona wypełni odpowiednio ich szczeliny, odtworzy na mocy analogii odarte przez czas ornamenty, odgadnie to, co być mogło, wygrzebie, co zostało zapomniane, i nie przekraczając zdarzeń dziejowych, może ułatwić ich zrozumienie. I może, bo odtworzy duszę człowieka lat minionych, jego namiętności, sposób myślenia; pokaże nam go, jak rzekłem wyżej, nie w mroku grobowej krypty, ale w świetle słonecznym. Co jeśli uczynić zdoła, będzie w całym znaczeniu wyrazu - i powieścią, i historią".

Mistrzowskie połączenie zmyślonego wątku romansowego z dramatycznym przebiegiem wydarzeń historycznych, których osią są dwa lata szwedzkiego najazdu (1655-1656) są zatem jedną z największych zalet gatunkowych „Potopu" - inspirowanego lekturą współczesnych autorowi opracowań (na przykład Antoni Walewski i jego „Historia wyzwolenie Polski za panowania Jana Kazimierza"), pamiętników, kronik i listów z epoki (zwłaszcza tych autorstwa Jana Chryzostoma Paska), powieściami Aleksandra Dumasa (powieść „serca i szpady": „Trzej muszkieterowie", „Hrabia Monte Christo", „Królowa Margot") i Józefa Ignacego Kraszewskiego oraz tekstów Augustyna Kordeckiego („Nowa Gigachomachia") i Wespazjana Kochowskiego („Klimaktery"). W środkowej części „Trylogii" odnajdziemy także wiele cech zaczerpniętych z „Wojny domowej" Samuela Twardowskiego i „Historii Polski od śmierci Władysława IV" Wawrzyńca Rudawskiego.

Konstatując, na fabułę powieści wpływ mają dwa zasadnicze wątki: dotyczący przede wszystkim najazdu wojsk szwedzkich na Rzeczpospolitą i jego moralnych konsekwencji historyczno-polityczny oraz romansowy, oparty na strukturze trójkąta. Umiejętność prowadzenia obu wątków równocześnie jest dowodem na techniczne zaplecze Sienkiewicza oraz na jego niezwykłą literacką wrażliwość.

Wprowadzenie do fabuły niespodziewanych zwrotów akcji (ucieczka uprowadzonego przez Kmicica Bogusława Radziwiłła, wysadzenie kolubryny, pojmanie oficerów w Kiejdanach), nieustanna aktywność postaci (przemieszczanie się z miejsca w miejsce), zastąpienie opisów dialogami, użycie wielu czasowników (rezygnacja z eksploatowanych w polskim piśmiennictwie rzeczowników i przymiotników) czy zwrot w kierunku behawioryzmu (wycofanie się z pogłębionej analizy psychologicznej) to tylko niektóre z dowodów na poprawność powyższej tezy. Innymi są współistnienie w powieści elementów rozmaitych gatunków literackich, ich zespolenie przy zachowaniu rozróżnienia. Takimi spoiwami są przełomowe wydarzenia historyczne (obrona Jasnej Góry, szturm na Warszawę, kapitulacja pod Ujściem) i obyczajowe (ciągłe rozstania i powroty Oleńki i Andrzeja). To one powodują, że czerpanie przez Sienkiewicza z kilku innych niż historyczna tradycji gatunkowych nie zakłóca odbioru dzieła.

W „Potopie" dostrzeżemy zatem - prócz pierwiastków romansu widocznych w burzliwych dziejach miłości Andrzeja Kmicica i Oleńki oraz cech tradycyjnej powieści historycznej:

motywy baśniowe - wychodzenie bohaterów z sytuacji pozornie bez wyjścia, zwycięstwo dobra nad złem czy zakończenie utworu baśniową formułką: „żyli długo i szczęśliwie" , a „pan Andrzej żył (...) długo w przykładnej zgodzie i miłości z Laudą";

pierwiastki epopei, obecne w wyborze powstania narodowego jako głównego tematu;

elementy powieści przygodowej i westernu - dwóch bohaterów stara się o rękę jednej kobiety, dodatkowo różnią się poglądami i wyglądem; ich losy obfitują w pojedynki, porwania, ucieczki, uwięzienia i liczne epizody wojenne (obrona Jasnej Góry, oblężenie Warszawy, bitwa pod Warką, bitwa pod Pilwiszkami);

pierwiastki legendy i średniowiecznego apokryfu - widoczne zwłaszcza we fragmentach dotyczących oblężenia Częstochowy, na przykład tajemniczej przepowiedni starosty Łuszczewskiego: „zbliży się (...) sąd mój i pozostawi państwo w utrapieniu i stanie się jako napisano: rozkosz sieją, a utrapienie i boleść odmierzą. Nie tylko nawiedzą to królestwo, ale miasta bohaterskie i możne, albowiem przywołano głodnego, który dostatki ich pożre (...) Panować będą głupi, a mędrcy i starcy nie podejmą głowy. Cześć i prawda upada, aż przyjdzie, który gniew mój przebłaga i który duszy swej nie oszczędzi dla miłości prawdy";

cechy dziejopisarstwa, czego dowodzi czerpanie wiadomości ze źródeł historycznych;

elementy realistycznej powieści „dokumentalnej" - wierne opisanie obyczajów i stylu życia siedemnastowiecznej szlachty czy arystokracji, na przykład wygląd wnętrz zamku warszawskiego, teatru królewskiego, uczt i rycerskich turniejów, hulaszczych zabaw w dworach szlacheckich, bójek w karczmach: . „Tymczasem w sali marszałek dał znać, że czas do stołu siadać, i zaraz uczynił się ruch niezwyczajny. Hrabia Loewenhaupt, cały w koronkach, szedł naprzód pod rękę z księżną, której powłokę płaszcza niosło dwóch paziów prześlicznych; za nim baron Shitte prowadził panią Hlebowiczową,tuż szedł ksiądz biskup Parczewski z księdzem Białozorem, obaj jakby czymś zmartwieni i zasępieni. Książę Janusz, który w pochodzie ustępował pierwszeństwa gościom, ale za stołem brał obok księżnej miejsce najwyższe, wiódł panią Korfową, wojewodzinę wendeńską, bawiącą już od tygodnia w Kiejdanach. I tak sunął cały szereg par jako wąż stubarwny i rozwijał się, i mienił. Kmicic wiódł Oleńkę, która leciuchno wsparła ramię na jego ramieniu, on zaś spoglądał bokiem na jej delikatną twarz, szczęśliwy, jako pochodnia pałający, największy magnat między tymi magnatami, bo największego skarbu bliski. Tak idąc posuwisto przy dźwiękach kapeli weszli do sali jadalnej, która wyglądała jak cały gmach osobny. Stół zastawiony był w podkowę, na trzysta osób, i giął się pod srebrem i złotem. Książę Janusz, jako część majestatu królewskiego w sobie mający i tylu królom pokrewny, wziął obok księżnej miejsce najwyższe, a wszyscy przechodząc mimo kłaniali się nisko i zasiadali wedle godności (...)" czy zaręczynowego przyjęcia Oleńki i Andrzeja: „Wodokty zmieniły się jakoby w obóz. Przez cały dzień rżnięto z rozkazu miecznika barany i woły, wykopywano z ziemi beczki miodu i piwa. Wieczorem zasiedli wszyscy do uczty, starsi i znamienitsi w komnatach, młodsi w czeladnej, prostactwo również weseliło się przy ogniskach na podwórzu. Przy głównym stole krążyły kielichy na cześć dwóch par szczęśliwych, gdy zaś ochota doszła do najwyższego stopnia, pan Zagłoba wzniósł jeszcze toast (...)" (fragment relacji z przebiegu uczty w Kiejdanach).

Gloryfikacja Polaków w „Potopie" (motyw Polaków)

Podczas pisania „Potopu" Henrykowi Sienkiewiczowi przyświecała - podobnie jak w przypadku dwóch pozostałych części „Trylogii" - idea tworzenia „ku pokrzepieniu serc". Chęć przypomnienia czasów, gdy Polska, choć pozostająca pod obstrzałem ataków silniejszych mocarstw, potrafiła się przeciwstawić wrogowi sprawiła, że Sienkiewicz przejaskrawił nieco momenty dzielności narodu. Z racji tego autor wyidealizował swoich bohaterów oraz zmienił nieco Polską historię.

Przedstawienie rodaków w obliczu oblężenia Rzeczypospolitej przez oddziały szwedzkie umożliwiło twórcy „Trylogii" uwypuklenie zalet żołnierzy, dowódców, strategów. Dzięki temu zabiegowi Sienkiewicz stworzył dzieło niezapomniane, pełne takich wartości, jak godność i bezwarunkowa miłość, prawdziwy patriotyzm i poświęcenie dla ojczyzny

Cechy te widać w każdej ze sportretowanych grup. W pozostającej najwyżej w społecznej hierarchii arystokracji, do której zaliczają się między innymi król Polski Jan II Kazimierz Waza, jego małżonka Maria Ludwika Gonzaga de Nevers oraz ich dwór, Sienkiewicz wyidealizował ich cechy, na przykład monarchę przedstawił jako władcę niezwykle mądrego, sprawiedliwego, oddanego krajowi i stale kontemplującego niegodziwe postępowanie szlachty.

W opisach kolejnej warstwie, czyli magnaterii, przeważa pogląd, iż stanowili ją patrioci stawiający dobro ojczyzny ponad własne interes, na przykład Paweł Sapieha, Jerzy Lubomirski, Jan „Sobiepan" Zamoyski.

Gotowość do poświęcenia życia ojczyźnie, odwaga czy wiara o Boską Opatrzność z kolei przynależą powieściowemu duchowieństwu, a klerykom stającym na czele partii chłopskich na Litwie czy zakonnikom z Jasnej Góry (ojciec Augustyn Kordecki - obrońca klasztoru, który nie zrezygnował z obrony świętego miejsca przez prawie czterdzieści dni, a w końcu ukrył oryginał Cudownego Obrazu, dzięki czemu uniemożliwił jego zrabowanie i dewastację).

Miłość i oddanie ojczyźnie są cechami także niższych warstw, takich jak mieszczaństwo czy chłopi. Są oni pokazani jako wzorowi patrioci, dożywotni obrońcy swoich miast, na przykład Jacek Brzuchalski z Częstochowy, mieszkańcy Lwowa czy Warszawy:

„O mieszczanach tylko słyszał Kmicic, iż dawnych czasów, pogrążonej ojczyzny i króla żałują (...) Mówiono też, że cechy miały broń ukrytą, zwłaszcza płatnerze, rzeźnicy, kuśnierze i potężny cech szewiecki (...) i przy lada pomocy z zewnątrz, gotowi by byli na Szwedów uderzyć".

Podobnie został wyidealizowany wiejski lud, który mimo swojej prostoty i niewielkiej wiedzy o świecie, w najtrudniejszych chwilach potrafi udowodnić swój patriotyzm, wierność królowi i bezwarunkową chęć do walki ze szwedzkim najeźdźcą:

„(...)chłopi bowiem po równi ze szlachtą i mieszczany wyciągnęli do lasów. Lud z gór, lud z puszcz głębokich, lud z ługów i pól tkwił w lasach, czynił zasieki Szwedom po drodze, napadał na mniejsze prezydia, wycinał w pień podjazdy. Cepy, widły i kosy nie gorzej od szlacheckich szabel opłynęły krwią szwedzką".

Wszystko to widać na przykładzie kilkunastoletniego chłopca stajennego Michałka, który naprowadza na Szwedów polską chorągiew i bierze udział w bitwie, wykazując się dzielnością i męstwem, za co podziwia go szlachta i sam Stefan Czarniecki.

Dowód braku strachu przed Szwedami dali także tatrzańscy górale - prowodyrzy pierwszych partii partyzanckich, obrońcy króla oraz jasnogórskiego klasztoru, odpowiedzialni za odwrót Wrzeszczowicza oraz za przetrzebienie szwedzkich oddziałów w lasach

Konstatując, „Potop" jest utworem gloryfikującym wszystkie warstwy społeczne Polaków w XVII wieku. Henryk Sienkiewicz z pietyzmem zamieniającym się miejscami w patos ukazał, jak rodacy rosną w siłę i zaczynają wierzyć w zwycięstwo. Idea pisarstwa podnoszącego na duchu, przyświecająca autorowi od początku prac nad swoim dziełem, zorganizowała cały artystyczny i ideowy format powieści, co widać w ostatnim zdaniu „Trylogii": „Na tym kończy się ten szereg książek pisanych w ciągu kilku lat i w niemałym trudzie - dla pokrzepienia serc". Temu pisarz podporządkował kształt cyklu

Motyw rycerza w „Potopie"

Motyw rycerza jest w „Potopie" Henryka Sienkiewicza realizowany poprzez kreacje zarówno głównych, jak i drugoplanowych bohaterów.

Wśród tych pierwszych prym wiedzie Andrzej Kmicic, którego postępowanie po wewnętrznego przemianie jest dowodem na cechy idealnego rycerza.

Jak przystało na wzór bojownika, młody, smukły, wysoki, bogato ubrany chorąży orszański nie miał sobie różnych jeśli chodzi o urodę i zdobywanie niewieścich serc:

„Oczy panny Aleksandry spoczęły błyskawicą na twarzy Kmicica, a potem znów wbiły się w ziemię; przez ten czas jednak zdołała panienka dojrzeć płową jak żyto, mocno podgoloną czuprynę, smagłą cerę, siwe oczy bystro przed się patrzące, ciemny wąs i twarz młodą, orlikowatą, a wesołą i junacką".

Choć początkowe postępowanie Kmicica czasami nie mieści się w ogólnie powielane pojęcia o cnotach rycerza, a jego gwałtowność, porywczość, skłonność do "bitki i wypitki", brak poszanowania prawa i bujny temperament nie korespondują z powściągliwością Rolanda z „Pieśni o Rolandzie" czy wrażliwością Tristana z „Dziejów Tristana i Izoldy", nie znaczy to jednak, że Andrzej nie posiada cech charakteru właściwych doskonałemu rycerzowi. Może i na jego sumieniu były jakieś skazy ( „był sam swawolnikiem, w którym dusza kipiała ustawicznie", noc pełna rozpusty, alkoholu i strzelaniny do portretów przodków Billewiczów w Lubiczu), w miarę rozwoju akcji wielokrotnie udowodnił bezinteresowność swoich szlachetnych odruchów i uczciwość.

Najważniejszą cechą rycerza jest waleczność i odwaga w obronie ojczyzny. Oba rysy widać w Kmiciu, który mimo widocznych klęsk, zdrad i naznaczenia jego nazwiska niezmywalnym piętnem zdrady nie przestawał walczyć w imię Rzeczypospolitej. Bitwa była dla niego tym, czym dla ryby jest woda - środowiskiem naturalnym, a możliwość poświęcenia w obronie ojczyzny swego życia - największym zaszczytem, co widać podczas bohaterskiego wysadzenia kolumbryny w czasie obrony klasztoru w Częstochowie:

„Kmicic nie tylko był człowiek odważny, lecz i zuchwały. Myśl rozsadzenia olbrzymiej kolumbryny radowała do głębi jego duszę, nie tylko jako bohaterstwo, nie tylko jako niepożyta dla oblężonych przysługa, ale jako okrutna psota wyrządzona Szwedom. Wyobrażał sobie: jak się przerażą, jak Miller będzie zębami zgrzytał, jak będzie poglądał w niemocy na owe mury, i chwilami śmiech pusty go brał. I jak sam poprzednio mówił: nie doznawał żadnej rzewliwości ni strachów, ni niepokojów, ani mu do głowy nie przychodziło na jak straszne sam naraża się niebezpieczeństwo. Szedł tak, jak idzie żak do cudzego ogrodu szkodę w jabłkach czynić. Przypomniały mu się dawne czasy, kiedy to Chowańskiego podchodził i nocami wkradał się do trzydziestotysięcznego obozu w dwieście takich jak sam zabijaków".

Kolejnymi cechami rycerza jest mistrzostwo w jakiejś dziedzinie walki - u Kmicica było kilka takich talentów: posługiwanie się szablą, wyśmienita jazda na koniu, brak zahamowań na polu walki, za co zyskał sobie szacunek i posłuszeństwo nie tylko podwładnych, a nawet rozjuszonej ordy tatarskiej.

Jak przystało na prawdziwego rycerza, bohater „Potopu" nigdy nie zwątpił w Opatrzność Boską - nawet po odkryciu spisku Radziwiłłów czy zdradzie pod Ujściem. Bezgranicznie ufał Boskim wyrokom, wielokrotnie poświęcając jemu swój los:

„Ty się, Panie, nie dziwuj, że mi żal, bom był w wilię szczęśliwości mojej. Ale niech już tak będzie, jak Ty rozporządzisz! (...) Niechże mi wszystko będzie policzone za to, żem księcia Bogusława oszczędził, nad czym płakała ojczyzna. Widzisz tera, Panie, że to była ostatnia moja prywata. Już więcej nie będę, Ojcze miłościwy".

Uczestnictwo we mszy świętej było dla niego swego rodzaju oczyszczeniem, wychodził z niej jak nowo narodzony, pełny werwy do dalszej walki i nadziei na zwycięstwo.

Po przejściu wewnętrznej przemiany i zamianie w Babinicza bohater stał się jeszcze bardziej zagorzałym patriotą, jeszcze lepszym żołnierzem i wierniejszym chrześcijaninem. Decyzja o rezygnacji z osobistego szczęścia i założenia rodziny z Oleńką, branie udział w kilku pojedynkach na śmierć i życie czy zgłaszanie się na ochotnika do udziału w samobójczych wręcz misjach jest ostatecznym podsumowaniem rycerskich cech, widocznych w kreacji Kmicica.

Wszystko to trzeba okrasić jeszcze nieprzeciętną inteligencją (znajdowanie wyjścia z opresji z najtrudniejszych momentów walk ze Szwedami), szaleńczą wiarą w pokonanie wroga oraz zapomnieniem się w ciągłych podjazdach i pościgach, a zwłaszcza dumą, mającą wpływ na wzrost sympatii czytelnika dla tego honorowego bohatera (woli na przykład zginąć, gdy podczas pojedynku z Wołodyjowskim okazuje się, że nie dorównuje mu umiejętnościami, niż stać się obiektem kpin). Mało któremu bohaterowi Sienkiewicza udało się dokonać tylu rycerskich czynów, jak jemu. Ocalenie wojsk konfederackich przed Radziwiłłem, obrona starosty Łuszczewskiego, a potem klasztoru na Jasnej Górze, uratowanie Wołmontowicz czy króla Jana Kazimierza w Tatrach są tego najlepszym dowodem.

Nie można zapomnieć, że Kmicic - jak każdy zresztą rycerz - był dożywotnio wierny jednej pannie serca. Choć w jego przypadku połączenie się z ukochaną Oleńską było ciągle przerywane przez spiski Radziwiłła i wojenne zawieruchy, to w każdej chwili pamiętał o niej i za priorytet postawił sobie oczyszczenie swego splamionego zdradą imienia przed narzeczoną.

Prócz głównego bohatera, w „Potopie" mamy co najmniej kilkanaście przykładów rycerzy, począwszy od szkockiego szlachcica o angielskich korzeniach Ketlinga, który zginął podczas oblężenia Kamieńca, wysadziwszy go ze względów honorowo-religijnych i dokonawszy świadomej decyzjo poświęcenia życia dla dobra ojczyzny, poprzez kompanów Kmicica: posiadającego straszliwą bliznę przechodzącą przez oko i policzek porucznika Jaromira Kokosińskiego, szlachcica herbu Suche Komnaty Ranickiego („zawadiaka w ręcznym spotkaniu niezrównany"), hazardzisty Rekuć-Leliwy, Uhlika („za rozpędzenie trybunału bezecnym ogłoszony i na gardło skazany"), a skończywszy na pozostającym w służbie księcia Janusza Radziwiłła Rochu Kowalskim, cieszącym się sławą z powodu ogromnej siły i waleczności („księciu się z pięści podobał, gdyż podkowy łamie i z chowanymi niedźwiedziami wpół się bierze, a takiego jeszcze nie znalazł, którego by nie rozciągnął") i wachmistrzu Soroce, który brał udział w najważniejszych bitwach, napadach, zajazdach, porwaniach.

Postawa narodu polskiego wobec najazdu Szwedów

Sienkiewicz ukazuje w „Potopie" wszystkie warstwy konstytuujące społeczeństwo siedemnastowiecznej Rzeczpospolitej, jak również ich reakcję na groźbę utraty niepodległości. Jako pierwsi opór Szwedom stawiają chłopi i mieszczanie. Szlachta albo opowiadała się za najeźdźcą albo była zbyt przerażona by przedsięwziąć jakiekolwiek działanie. To przedstawiciele ludu organizowali oddziały partyzanckie, które napadały na wrogie wojska.

Najwięcej uwagi Sienkiewicz poświęcił nie jak można by się było spodziewać walecznym chłopom czy mieszczanom, lecz właśnie szlachcie. W jej postawie można wyróżnić dwa etapy. Po pierwsze moment reakcji na kapitulację Wielkopolski i ucieczki króla na Śląsk, wówczas to ludność straciła nadzieję i uległa zbiorowemu paraliżowi. W drugim jednak etapie podjęła walkę z wrogiem. Punkt zwrotny metamorfozy szlachty stanowiło oblężenie Jasnej Góry, czyli miejsca traktowanego jak świątyni narodowej. Polacy, dodajmy katolicy, zwyciężyli dzięki oparciu Maryi. Symbol religijny staje się symbolem narodowym. Od momentu pokonania szwedzkiej armii do walki włączają się coraz szersze rzesze szlachciców.

„W ten sposób - jak pisze Dorota stopka - zakończył się triumfalny pochód wojsk Karola Gustawa przez ziemie Rzeczpospolitej, zjednoczony przez zwycięska obronę sanktuarium maryjnego naród odzyskał wole walki i wiarę w zwycięstwo".

Tym samym zwycięsko zakończona obrona Jasnej Góry stała się początkiem drugiego etapu walk. Partyzanckie oddziały Czarnieckiego coraz dotkliwiej atakowały Szwedów, co w efekcie doprowadziło do zwycięstwa.

Pozostałe części Trylogii

„Potop" jest środkową częścią cyklu trzech powieści historycznych Sienkiewicza, które umownie nazywa się „Trylogią". Pierwsza część ukazywała się w latach 1883-1884 i nosiła tytuł „Ogniem i mieczem", trzecia i ostatnia część to „Pan Wołodyjowski", którego pisarz publikował także w odcinkach w latach 1887-1889. Trylogia przedstawia dzieje Polski od śmierci Władysława IV po bitwę Chocimską, tj. w latach 1648-73. Pierwsza część to dzieje wojny z Kozakami, druga najazd szwedzki, a trzecia - początek wojny z Turcją i pierwsze zwycięstwo Jana Sobieskiego.

Wszystkie części cyklu mają wiele wspólnych cech, ich konstrukcja oparta jest na tych samych schematach powieściowych - w każdym utworze w szeroko rozbudowane tło historyczne wplecione są losy postaci zarówno fikcyjnych jak i realnie żyjących w siedemnastowiecznej Polsce. Fabuła każdej z powieści opiera się na motywie miłości z przeszkodami. Pojawiają się tutaj klasyczne trójkąty:
* W „Ogniem i mieczem" - Skrzetuski, Helena, Bohun
* W „Potopie" - Kmicic, Oleńka i Bogusław Radziwiłł
* W „Panu Wołodyjowskim" - Wołodyjowski, Basia, Azja

Bohaterowie dokonują nadludzkich wysiłków, i uczestniczą w serii przygód podróżniczo-wojennych.
Powieści te niosą to samo ideologiczne przesłanie, pisane są „ku pokrzepieniu serc", podyktowane są wiarą w wartość narodu, który mimo doznanych klęsk potrafił stawić im czoło.

„Ogniem i mieczem"
Akcja powieści rozgrywa się podczas powstania ukraińskiego pod wodzą Bohdana Chmielnickiego. Jest on przedstawiony przez Sienkiewicza jako negatywny bohater, chociaż dla Ukraińców jest bohaterem narodowym, dla Polaków jest zdrajcą. Sienkiewicz był atakowany za nacjonalistyczne nastawienie do tej kwestii m. in. Przez Bolesława Prusa. Bohaterami wątku miłosnego jest trójka bohaterów. Piękna Helena Kurcewiczówna, polski szlachcic Jan Skrzetuski oraz Ukrainiec Bohun. Sienkiewicz zarysowuje w pierwszej części Trylogii wątki, które będzie realizował także i w „Potopie" oraz „Panu Wołodyjowskim".
* Idealnej miłości Skrzetuskiego i Heleny zagraża niebezpieczny i dziki Bohun.
Pojawia się motyw:
* porwania - Bohun porywa Helenę
* ucieczki - Zagłoba przeprowadza Helenę przez groźne tereny stepów ukraińskich
* Zwieńczeniem losów bohaterów jest ślub zakochanych, w warstwie zaś historycznej decydujące znaczenie odegra obrona Zbaraża.

„Pan Wołodyjowski"
W ostatnim tomie Sienkiewicz przedstawia postać Wołodyjowskiego, mistrza szabli, który występuje we wszystkich częściach Trylogii. Tłem historycznym zdarzeń jest wojna z Turcją, a właściwie ten jej epizod, który kończy się klęską Kamieńca Podolskiego. Akcja dzieje się za panowania króla Michała Korbuta Wiśniowieckiego - od jego elekcji powieść się rozpoczyna. Jeśli chodzi o wątek miłosny to przebiega on dwuetapowo. Najpierw mamy do czynienia nie z miłosnym trójkątem, lecz „czworokątem", w którego zaangażowani są: Wołodyjowski, Ketling, oraz Krzysia Drohojowska i Basia Jeziorkowska. Ta przysięga rękę Wołodyjowskiemu, ale potem zakochochuje się w Ketlingu. Sprawa wyjaśnia się dzięki Basi, która wyznaje miłość „małemu rycerzowi", umożliwiając tym samym realizacje planów Krzysi i Ketlinga. Nie jest to jednak koniec miłosnych komplikacji. Do życia państwa Wołodyjowskich wkracza Azja Tuhajbejowicz. I znów pojawia się motyw porwania i ucieczki.

„Pan Wołodyjowski" kończy się szczególnie, gdyż na ostatnich jego stronicach czytamy o tragicznej scenie - obronie Kamienia Podolskiego. Bohaterowie, którzy przysięgli bronić twierdzy nawet za cenę śmierci dotrzymują słowa - giną. Niezwykle wzruszająca sceną jest pogrzeb Wołodyjowskiego - „kazanie księdza Kamieńskiego ma moce tyrtejskie i należy do najpiękniejszych fragmentów polskiej prozy".

Historia w Potopie

Sienkiewicz w odczycie O powieści historycznej z 1889 roku mówił o tym, że „fantazja na tle dziejów" nie tylko nie powinna szkodzić przekazywaniu prawdy dziejów, ale będzie ich ożywieniem. Elementy historyczne w Potopie oparte są na rzetelnym sprawdzeniu faktów historycznych i długotrwałej analizie materiałów źródłowych. Solidne przygotowanie autora nie powinno skłaniać jednak czytelników do traktowania powieści jako podręcznika historii. Sienkiewicz nie „przepisywał" wykorzystywanych przez siebie źródeł. Raczej łączył je, dostosowywał do wizji, którą chciał przedstawić w powieści, nadawał im nowe znaczenia. Nie można zapomnieć o włączeniu postaci fikcyjnych do rzeczywistości zbudowanej zgodnie z faktami historycznymi. Bardzo często czyny rzeczywistych postaci opisane w źródłach Sienkiewicz przypisywał w powieści fikcyjnym bohaterom.

Historia w Potopie dotyczy przede wszystkim dwóch lat najazdu szwedzkiego: 1655-1656. Pobocznie wspomniana jest wojna moskiewska, określona w powieści ze względu na cenzurę:

rozpaliła się wówczas wzdłuż całej wschodniej ściany Rzeczypospolitej

i pojawia się nazwisko Chowańskiego, dowódcy wojsk moskiewskich.

Fakty historyczne podporządkowane są nadrzędnej idei ukazanej w Potopie, która jest „pokrzepienie serc". Wyjście z kryzysu i zwycięstwo dokonują się przede wszystkim na polu walki. Dostosowanie faktów do celu powieści wymagało wyostrzenia niektórych i zmniejszenia znaczenia innych. Przejaskrawiony zostaje na przykład obraz klęski i rozbicia kraju w przededniu ataku Szwedów na kraj. Chodziło o efekt artystyczny - uwydatnienie beznadziei, w której znalazła się Polska. Podobnie wyostrzony został obraz zdrady Polaków i powszechnego poddania się Szwedom. W przypadku poddania się Litwy Szwedom brakowało dokładnych źródeł historycznych, dlatego też w dużej części opis ten jest zmyśleniem i kreacją Sienkiewicza. W powieści Gosiewski nie podpisał ugody kiejdańskiej, w rzeczywistości na akcie widnieje jego podpis. Przyjęcie aktu kiejdańskiego było negocjowane, nie mogło więc stanowić tak wielkiego zaskoczenia jak opisywane w powieści.

Wiadomo też, że wojsko nie zbuntowało się przeciwko Radziwiłłowi w trakcie uczty, ale znacznie później - w połowie września. Dla uwydatnienia wymowy dzieła zniekształcone zostały także motywy, które kierowały podpisaniem ugody przez Janusza Radziwiłła. W powieści kieruje nim przede wszystkim pycha i dążenie do zostania królem. W rzeczywistości na tę decyzję wpływały także okoliczności zewnętrzne, które zmuszały go do poszukiwania drogi wyjścia z trudnej sytuacji, czyli jednoczesnego zagrożenia ze strony Rosji (8 sierpnia 1655 roku zajęła Wilno) i Szwecji (10 sierpnia 1655 roku opanowała Dyneburg).

W Potopie przypisywane jest także zbyt wielkie znaczenie obronie Częstochowy jako impulsowi do powstania kraju. Nieprawdopodobieństwem historycznym jest także możliwość uczestniczenia i doradzania królowi Janowi Kazimierzowi przez nikomu nieznanego Babinicza.

Przypisanie ocalających właściwości religii i Kościołowi oraz niemalże bajkowego uwielbienia dla króla Jana Kazimierza są jednymi z elementów kreacji powieściowej.

Ramowy plan wydarzeń

1. Rozporządzenia testamentu Herakliusza Billewicza.
2. Przyjazd Andrzeja Kmicica do Wodokt w styczniu 1655 roku i pierwsze spotkanie z narzeczoną Aleksandrą Billewiczówną.
3. Hulanki Kmicica i jego kompanów.
4. Oburzenie Oleńki na wieść o postępowaniu Kmicica i wypędzenie kompanów Kmicica przez Oleńkę.
5. Spalenie wsi Wołmontowicze przez Kmicica w akcie zemsty za zamordowanie kompanów. Wypędzenie Kmicica przez Oleńkę.
6. Porwanie Oleńki przez Kmicica.

7. Odbicie Oleńki przez szlachtę laudańską. Pojedynek Kmicica z Wołodyjowskim.
8. Przekazanie Kmicicowi listu zapowiedniego od księcia wojewody wileńskiego Janusza Radziwiłła przez Wołodyjowskiego.
9. Podpisanie ugody oddającej Wielkopolskę pod panowanie Karola Gustawa w zamian za obietnicę pozostawienia szlachcie jej swobód oraz zapewnienie nienaruszalności jej majątków w lipcu 1655 roku.

10. Złożenie przysięgi wierności Januszowi Radziwiłłowi na krzyż przez Kmicica.
11. Podpisanie przez księcia Janusza Radziwiłła ugody ze Szwedami.
12. Uwięzienie i zamiar zgładzenia zbuntowanych pułkowników przez Janusza Radziwiłła.
13. Przekonanie Kmicica do swoich racji przez Janusza Radziwiłła.
14. Ocalenie życia pułkowników przez Kmicica i wywożenie pułkowników: Mirskiego, Stankiewicza, Oskierki, Jana i Stanisława Skrzetuskich oraz pana Zagłoby pod strażą Rocha Kowalskiego i dragonów do Birż.
15. Fortel pana Zagłoby i uwolnienie pułkowników.
16. Udaremniona przez oswobodzonych pułkowników próba Kmicica zabrania miecznika Tomasza Billewicza i Oleńki do Kiejdan.

17. Odkrycie przez Kmicica prawdziwych intencji Radziwiłłów w trakcie rozmowy z księciem Bogusławem.
18. Nieudane porwanie księcia Bogusława przez Kmicica.
19. Przemiana Kmicica i przyjęcie imienia Babinicz.
20. Zbiórka wojsk polskich pod Białymstokiem.

21. Próba uwiedzenia Oleńki przez księcia Bogusława.
22. Ostrzeżenie przez Babinicza mieszkańców Jasnej Góry przed Szwedami i obrona Częstochowy.
23. Schwytanie Kmicica przez Szwedów.
24. Namówienie króla Jana Kazimierza do powrotu do kraju przez Babinicza.
25. Ocalenie króla w drodze powrotnej do kraju przez Babinicza
26. Powstanie konfederacji tyszowieckiej dla ratowania kraju.
27. Zdobycie Tykocina przez wojska Sapiehy i śmierć Janusza Radziwiłła.
28. Ślubowanie Maryi Pannie przez Jana Kazimierza we Lwowie oraz wzięcie jej za Patronkę i Królową Polski.
29. Powierzenie dowództwa nad Tatarami Babiniczowi.

30. Eskortowanie przez Babinicza Anny Borzobohatej-Krasieńskiej z Zamościa i ocaleni jej przed porwaniem.
31. Uwolnienie przez Babinicza Soroki schwytanego przez Bogusława.
32. Sukcesy wojsk Czarnieckiego w walce ze Szwedami.
33. Wygrana Polaków ze Szwedami nad Pilicą, w okolicach Warki.
34. Odbicie Warszawy z rąk Szwedzkich.
35. Przetrzymywanie Oleńki, Tomasza Billewicza i Anny Borzobohatej-Krasieńskiej w Taurogach przez księcia Bogusława.
36. Ucieczka z Taurogów i powrót do Laudy.
37. Sukcesy Babinicza i Tatarów.

38. Wygrana wojsk Gosiewskiego ze Szwedami w Prostkach.
39. Atak Szwedów na Laudę. Pomoc Babinicza
40. Oswobodzenie kraju.
41. Powrót rannego Kmicica do Lubicza jesienią 1657 roku.
42. Rehabilitacja Kmicica.
43. Zaręczyny dwóch par: Oleńki i Kmicica, Anusi i Wołodyjowskiego.

Bibliografia

1. T. Bujnicki, A, Helman, „Potop" Henryka Sienkiewicza. Powieść i film, wyd. 2, WSiP, Warszawa 1988.
2. M. Kosman, Na tropach bohaterów Trylogii, wyd. 2 zmienione, Książka i Wiedza, Warszawa 1973.
3. A. Z. Makowiecki, Słownik postaci literackich, PIW, Warszawa 2000.
4. H. Markiewicz, Pozytywizm, wyd. 3 zmienione, PWN, Warszawa 1999.
5. J. Osmoła, Potop Henryka Sienkiewicza, Biblioteka Wysyłkowa, Lublin 1995.

# data[].attributes.attachment_link.description
Potop Henryka Sienkiewicza jest drugą częścią jego Trylogii. Sienkiewicz skończył pisać powieść w 1886 roku. Potop w zamierzeniu autora powstał jako utwór „ku pokrzepieniu serc" Polaków, którzy starali się zachować tożsamość narodową mimo braku własnego państwa. Powieść napisana została w konkretnym celu ponad sto lat temu, jednak czas, który minął od jej powstania, nie zmniejszył jej atrakcyjności.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Autorem opracowania jest: Adrianna Strużyńska

Utwór Jana Kochanowskiego „Do snu" został wydany w zbiorze „Fraszki. Księgi wtóre" w 1584 roku. Wiersz ma charakter filozoficzno-refleksyjny. Poeta zawarł w nim swoje przemyślenia na temat snu, który przygotowuje człowieka do śmierci.
Spis treści
Do snu - analiza fraszki

Fraszka należy do liryki pośredniej, podmiot liryczny nie ujawnia swojej obecności. Jest wierszem stychicznym, poeta nie zastosował podziału na strofy. Utwór składa się z szesnastu wersów, został napisany jedenastozgłoskowcem, często stosowanym w twórczości Kochanowskiego. Na rytm wpływają rymy żeńskie parzyste (aabb). Ze względu na światopogląd, podmiot liryczny można utożsamiać z samym Janem Kochanowskim. Fraszki stanowiły wyraz jego przemyśleń na temat egzystencji człowieka, roli Boga i relacji międzyludzkich.

Warstwa stylistyczna utworu jest bogata. Opis nabiera plastyczności, dzięki epitetom („jasny dzień", „śmiertelne ciało", „przyszłego wieka"). Pojawiają się również porównania („a jako koła w społecznym mijaniu, czynią dźwięk barzo wdzięczny ku słuchaniu"). Poeta zastosował również uosobienia, przedmioty i zjawiska nabierają cech ludzkich („jasny dzień wychodzi z morza", „wolno jej w niebie gwiazdom się dziwować", „dusza sobie niech pobuja mało"). Utwór ma formę rozbudowanej apostrofy do snu, który również został spersonifikowany(„śnie, który uczysz umierać człowieka"). Na rytm fraszki wpływają anafory, kilka wersów rozpoczyna się od słów „chce li", „albo", „i" oraz „a". Poeta zastosował paralelizmy składniowe, wersy od piątego do ósmego są bardzo podobnie zbudowane. Ze względu na czas powstania, można zauważyć archaizmy („chce li", „spornym biegom", „barzo wdzięczny", „nacieszy nieboga", „tęsknice nie czuje").

Do snu - interpretacja fraszki

Osoba mówiąca zwraca się do snu, który nabiera cech i zachowań ludzkich. Nie jest on jednak przedstawiony tylko jako czas odpoczynku po codziennym wysiłku. Według podmiotu lirycznego sen to forma przejściowa między życiem a śmiercią. Człowiek przez nocny wypoczynek, przygotowuje się do snu wiecznego, przejścia w inną formę istnienia. Osoba mówiąca jest prawdziwym człowiekiem renesansu, czerpie ze światopoglądu antycznego. Charakterystyczna jest starożytna koncepcja rozdzielenia duszy i ciała. Antyczni filozofowie wierzyli, że ciało jest ułomnym więzieniem dla nieśmiertelnej duszy. Całe zło wynika z ograniczeń związanych z cielesną powłoką, pełną zwodniczych zachcianek i słabości. Podmiot liryczny, podobnie jak myśliciele antyczni, wierzy, że podczas snu dusza może opuszczać ciało. Osoba mówiąca jest zafascynowana snem, tylko w ten sposób duch pozbywa się ograniczeń i swobodnie wędruje.

Nocne podróże duszy pozwalają zobaczyć miejsca, których podmiot liryczny nie ujrzy w rzeczywistości. Odwiedza nadmorskie brzegi, wieczorne zorze, krainy skute śniegiem i lodem oraz gorące pustynie. Dusza pozbawiona ograniczeń cielesnych może dotrzeć wszędzie, a nawet podziwiać ciała niebieskie. Gwiezdne podróże również stanowią nawiązanie do antycznej wizji wszechświata często pojawiającej się w utworach renesansowych. Według tej koncepcji świat składa się z dziewięciu sfer gwiezdnych. Podmiot liryczny nawiązuje do harmonijnych dźwięków, które te sfery wydają z siebie podczas krążenia. W utworach Kochanowskiego motywy antyczne i światopogląd chrześcijański nie wykluczają się, ale wzajemnie uzupełniają. Podróż duszy jest też czasem odpoczynku dla ciała. Stanowi to przygotowanie do śmierci, będącej przeznaczeniem każdego człowieka. Podmiot liryczny wypowiada się na ten temat spokojnie, jest pogodzony z ludzkim losem i faktem przemijania. Śmierć pełni rolę głębszego snu, dlatego człowiek nie powinien się jej obawiać. Dusza i ciało są przedstawione w utworze jako samodzielne, pełnoprawne byty. Nabierają cech ludzkich podobnie jak opisywana przez podmiot liryczny przyroda. Możliwość rozdzielenia duszy od ciała nie została przedstawiona jako fakt, osoba mówiąca dopuszcza taką możliwość, jednak nie ma pewności. Podmiot liryczny stara się skłonić czytelnika do refleksji nad ludzką naturą i wyciągnięcia własnych wniosków. Nie narzuca swojego światopoglądu, a jedynie próbuje wywołać dyskusję.

Utwór „Do snu", podobnie jak wiele innych fraszek Kochanowskiego, ma charakter filozoficzno-refleksyjny. Poeta był zdeklarowanym stoikiem, dlatego w jego wierszach dostrzegalny jest silny wpływ filozofii stoickiej. Ten nurt nakłaniał do zachowania spokoju, niezależnie od sytuacji życiowej. Według stoików człowiek nie powinien ulegać euforii ani rozpaczy. Podmiot liryczny jest pogodzony, nie tylko ze zmiennym losem, ale też śmiercią. Człowiek przez całe życie przygotowuje się do zgonu, ponieważ codziennie zapada w sen. W utworach epoki renesansu, śmierć nie była przedstawiona w szokujący, przerażający sposób. Po czasach średniowiecza, gdy społeczeństwo żyło w ciągłym lęku przed zakończeniem swojej ziemskiej egzystencji, renesansowi humaniści skupili się na człowieku i odpowiednim wykorzystywaniu czasu, otrzymanego od Boga. Podmiot liryczny podchodzi do śmierci ze spokojem, jest osobą dojrzałą i gotową na przejście w inną formę istnienia.

Czytaj dalej: Pieśń świętojańska o Sobótce interpretacja

# data[].attributes.attachment_link.description
Autorem opracowania jest: Adrianna Strużyńska Utwór Jana Kochanowskiego „Do snu" został wydany w zbiorze „Fraszki. Księgi wtóre" w 1584 roku. Wiersz ma charakter filozoficzno-refleksyjny. Poeta zawarł w nim swoje przemyślenia na temat snu, który przygotowuje człowieka do śmierci. Spis treści Fraszka należy do liryki pośredniej, podmiot liryczny nie ujawnia swojej obecności.

# data[].attributes.headline
3. Jan Kochanowski – fraszki cz. 2 („Do gór i lasów”)  

# data[].attributes.subject
3. Jan Kochanowski – fraszki cz. 2 („Do gór i lasów”)  

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Taki był Proteus, mieniąc się to w smoka,
To w deszcz, to w ogień, to w barwę obłoka.

Kochanowski postuluje w ten sposób aktywną postawę wobec własnego losu. Podmiot utworu uważa, ze człowiek sam może siebie tworzyć, wybierać drogę swojego życia. Ostatnie dwa wersy to pytanie: „Dalej co będzie?". Poeta widzi nadchodzącą starość „Śrebrne w głowie nici", ale nie ma w nim melancholii, rozpaczy. Bo czemu miałby się tak czuć, przecież miał wspaniałe, intensywne życie. Najważniejsze okazuje się rozpoznanie i uchwycenie różnych przeżyć, doznań, rozkoszowanie się nimi wtedy, kiedy jest na to czas:

A ja z tym trzymam, kto co w czas uchwyci.

Puenta utworu jest nawiązaniem do renesansowego carpe diem - chwytaj dzień, żyj chwilą. Podmiot pochwala postawę tego, kto potrafi przeżyć swoje życie korzystając z dobrodziejstw każdego dnia.

Autor: Katarzyna Banul dla: Kulturalna Polska klp.pl

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
do gór i lasów - analiza i interpretacja

# data[].attributes.attachment_link.title
Do gór i lasów - analiza i interpretacja

# data[].attributes.attachment_link.description
Taki był Proteus, mieniąc się to w smoka, To w deszcz, to w ogień, to w barwę obłoka. Kochanowski postuluje w ten sposób aktywną postawę wobec własnego losu. Podmiot utworu uważa, ze człowiek sam może siebie tworzyć, wybierać drogę swojego życia. Ostatnie dwa wersy to pytanie: „Dalej co będzie?".

# data[].attributes.headline
Sztuka Oświecenia - klasycyzm, sentymentalizm i rokoko.

# data[].attributes.subject
Sztuka Oświecenia - klasycyzm, sentymentalizm i rokoko.

# data[].attributes.attachment_link.title
Malarze oświecenia i ich związki z Polską

# data[].attributes.attachment_link.description
Marcello Bacciarelli Bernardo Bellotto - Canaletto Był to włoski malarz, przedsawiciel klasycyzmu. Od 1756 r. był czynny w Polsce. Na polecenie króla Stanisława Augusta Poniatowskiego namalował szereg scen z historii Polski. Najbardziej interesowało go malarstwo portretowe.

# data[].attributes.body
Pierwszy lot balonem nad Warszawą.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Autorem opracowania jest: Adrianna Strużyńska

Utwór Adama Naruszewicza „Balon" został zainspirowany rzeczywistym wydarzeniem - lotem balonem nad Warszawą. Poeta wykorzystał to zdarzenie jako punkt wyjścia do refleksji na temat potęgi ludzkiego rozumu i rozwoju naukowego. W utworze pojawia się również nawiązanie do sytuacji politycznej w XVIII-wiecznej Polsce.
Spis treści
Geneza utworu

Inspiracją do stworzenia utworu był lot balonem nad Warszawą, który miał miejsce 10 maja 1789 roku. Tego wyczynu dokonał francuski wynalazca Jean-Pierre Blanchard, pionier baloniarstwa i lotnictwa, który pierwszy udany lot balonem odbył w 1785 roku nad kanałem La Manche. Lot nad Warszawą rozpoczął się w obecności króla Stanisława Augusta Poniatowskiego i trwał ok. 45 minut. Blanchard pokonał ponad 7 km i wylądował w Białołęce. Był to pierwszy lot balonem w Polsce, dlatego wydarzenie wzbudzało wielkie emocje. Naruszewicz nie był świadkiem zdarzenia, ale poruszyło go na tyle, że postanowił poświęcić mu odę. Poeta był racjonalistą, zachwyconym ludzkim rozumem i postępem naukowym, dlatego możliwość lotu była dla niego ekscytująca. Utwór po raz pierwszy ukazał się w anonimowej ulotce w 1789 roku, a jego autorstwo przypisano Stanisławowi Trembeckiemu. Dopiero w XX wieku, polski edytor Juliusz Wiktor Gomulicki stwierdził, że autorem ody był Adam Naruszewicz. Utwór został wydany w tomie „Liryki wybrane" w 1964 roku.

Oda reprezentuje cechy charakterystyczne dla poezji oświeceniowej. Naruszewicz posłużył się klasyczną formą, a utwór chwali postęp i rozumowe postrzeganie rzeczywistości. W dwóch ostatnich strofach, poeta zwraca się do Sarmatów i całej swojej ojczyzny. Jest to spowodowane trudną sytuacją polityczną Rzeczpospolitej, trwającymi rozbiorami oraz uzależnieniem od Rosji. W czasie powstawania utworu trwały obrady Sejmu Wielkiego, mającego na celu wprowadzenie koniecznych reform. Poeta był zaangażowany w politykę, pełnił funkcję bliskiego współpracownika króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, popierał również Konstytucję 3 maja.

Balon - analiza utworu

Poeta posłużył się swoim ulubionym gatunkiem - odą. Jest to utwór o pochodzeniu antycznym, mający na celu pochwałę osoby, wydarzenia lub idei. Naruszewicz wychwala w odzie odwagę i talent Blancharda, festyn warszawski, na którym doszło do lotu oraz ideę wznoszenia się w powietrze i pokonywania grawitacji. Charakterystyczny dla gatunku jest również podniosły ton, pełen patosu. Utwór posiada elementy liryki pośredniej, gdy podmiot liryczny opisuje lot balonem oraz widok z góry. Następnie pojawia się liryka inwokacyjna, osoba mówiąca zwraca się do sceptyków, nie wierzących w siłę rozumu („Gminie, ku rzadkiej zbiegły zabawce, jakież ci cuda mózg kryśli?") oraz ojczyzny, porównanej do łodzi („Wszystko zwyciężysz, łódko szlachetna"). Podmiot liryczny opisuje gapiów tak, jakby patrzył na nich z góry, lecąc balonem. Znajduje się ponad tłumem, dzięki czemu jest wszechwiedzący. Jego poglądy świadczą, że jest to człowiek wykształcony, wierzący w potęgę ludzkiego rozumu, racjonalnie postrzegający rzeczywistość.

Oda składa się z dwunastu czterowersowych strof, poeta zastosował rymy krzyżowe. W utworze pojawia się wiele środków stylistycznych. Zastosowano inwersje („nabrzmiały kruszców zgorzałym duchem", „w strumyk dziecinnym palcem na stole z kilku kropel zakreślony"). Obecne są również peryfrazy, niebo zostaje nazwane miejscem „gdzie bystrym tylko Orzeł polotem pierzchliwe pogania ptaki", a burzę z piorunami określa się jako czas, gdy „gniewny Jowisz ognistym grotem powietrzne przeszywa szlaki". Obecne są liczne metafory („los dla niej rudlem", „wznawia tor klęską sławny Ikara i na podniebieniu już stawa", „wszystko zwyciężysz, łódko szlachetna") i porównania („w błahych się zlepkach czołga ukryty, jak drobne robaczków plemię").

Balon - interpretacja utworu

Naruszewicz stworzył odę jako wyraz uznania dla geniuszu Blancharda i możliwości ludzkiego rozumu. W utworze pojawiają się nawiązania do mitologii, co jest typowe dla twórczości klasycystycznej. Wynalazcy XVIII wieku stają się następcami Ikara, który poświęcił życie, aby spełnić swoje marzenie o wzbiciu się w niebo. Podmiot liryczny jest dumny z ludzkości, która jest w stanie przezwyciężyć prawa grawitacji. Osoba mówiąca wierzy w nieograniczoną moc rozumu, wie że ludzka pracowitość prowadzi do doskonałości i postępu. Podaje inne przykłady niezwykłych wynalazków, pływające po morzach statki, techniki wydobywania drogocennych kruszców spod ziemi, odkrycie prochu wysadzającego skały oraz pompy hydrauliczne, służące pozyskiwaniu wody. XVIII wiek ukazał ogrom możliwości człowieka. Wynalazki, należące wcześniej do sfery marzeń, zaczęły istnieć i stają się częścią codziennego życia. Oda Naruszewicza oddaje hołd Blanchardowi, geniuszowi, który umożliwił ludzkości lot.

Balon jest kolejnym wynalazkiem potwierdzającym wyższość człowieka nad naturą. Podmiot liryczny w podniosły poetycki sposób opisuje niebo i wznoszący się balon. Stawia się na miejscu pasażera, który obserwuje świat z góry. Pałace przypominają jedynie gruz, Wisła - niewielki strumyczek, a ludzie - robaki, które wyglądają jednakowo bez względu na pozycję społeczną. Dla prostych ludzi lot Blancharda wydaje się iluzją, magiczną sztuczką. Podmiot liryczny jest człowiekiem oświeconym, który zdaje sobie sprawę z triumfu ludzkiego umysłu nad siłami natury. Następnie, osoba mówiąca zwraca się do Sarmatów, swoich rodaków. Próbuje ich nakłonić do podejmowania dalszego wysiłku w celu ratowania ojczyzny. Podmiot liryczny ma nadzieję, że obrady Sejmu Wielkiego przyniosą konieczne reformy, a Rzeczpospolita powstanie z upadku. Chciałby żeby przyszłość Polski była bardziej sławna i doskonała niż lot Blancharda. Osoba mówiąca porównuje ojczyznę do łodzi, która zniesie wszystkie ciosy i zwycięży. Poeta łączy w utworze dwie najbardziej charakterystyczne cechy poezji oświeceniowej: zachwyt postępem i rozumem oraz funkcję dydaktyczną.

Czytaj dalej: Narcyz interpretacja

# data[].attributes.attachment_link.description
Autorem opracowania jest: Adrianna Strużyńska Utwór Adama Naruszewicza „Balon" został zainspirowany rzeczywistym wydarzeniem - lotem balonem nad Warszawą. Poeta wykorzystał to zdarzenie jako punkt wyjścia do refleksji na temat potęgi ludzkiego rozumu i rozwoju naukowego. W utworze pojawia się również nawiązanie do sytuacji politycznej w XVIII-wiecznej Polsce.

# data[].attributes.body
Pierwszy lot balonem nad Warszawą.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Autorem opracowania jest: Adrianna Strużyńska

Utwór Adama Naruszewicza „Balon" został zainspirowany rzeczywistym wydarzeniem - lotem balonem nad Warszawą. Poeta wykorzystał to zdarzenie jako punkt wyjścia do refleksji na temat potęgi ludzkiego rozumu i rozwoju naukowego. W utworze pojawia się również nawiązanie do sytuacji politycznej w XVIII-wiecznej Polsce.
Spis treści
Geneza utworu

Inspiracją do stworzenia utworu był lot balonem nad Warszawą, który miał miejsce 10 maja 1789 roku. Tego wyczynu dokonał francuski wynalazca Jean-Pierre Blanchard, pionier baloniarstwa i lotnictwa, który pierwszy udany lot balonem odbył w 1785 roku nad kanałem La Manche. Lot nad Warszawą rozpoczął się w obecności króla Stanisława Augusta Poniatowskiego i trwał ok. 45 minut. Blanchard pokonał ponad 7 km i wylądował w Białołęce. Był to pierwszy lot balonem w Polsce, dlatego wydarzenie wzbudzało wielkie emocje. Naruszewicz nie był świadkiem zdarzenia, ale poruszyło go na tyle, że postanowił poświęcić mu odę. Poeta był racjonalistą, zachwyconym ludzkim rozumem i postępem naukowym, dlatego możliwość lotu była dla niego ekscytująca. Utwór po raz pierwszy ukazał się w anonimowej ulotce w 1789 roku, a jego autorstwo przypisano Stanisławowi Trembeckiemu. Dopiero w XX wieku, polski edytor Juliusz Wiktor Gomulicki stwierdził, że autorem ody był Adam Naruszewicz. Utwór został wydany w tomie „Liryki wybrane" w 1964 roku.

Oda reprezentuje cechy charakterystyczne dla poezji oświeceniowej. Naruszewicz posłużył się klasyczną formą, a utwór chwali postęp i rozumowe postrzeganie rzeczywistości. W dwóch ostatnich strofach, poeta zwraca się do Sarmatów i całej swojej ojczyzny. Jest to spowodowane trudną sytuacją polityczną Rzeczpospolitej, trwającymi rozbiorami oraz uzależnieniem od Rosji. W czasie powstawania utworu trwały obrady Sejmu Wielkiego, mającego na celu wprowadzenie koniecznych reform. Poeta był zaangażowany w politykę, pełnił funkcję bliskiego współpracownika króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, popierał również Konstytucję 3 maja.

Balon - analiza utworu

Poeta posłużył się swoim ulubionym gatunkiem - odą. Jest to utwór o pochodzeniu antycznym, mający na celu pochwałę osoby, wydarzenia lub idei. Naruszewicz wychwala w odzie odwagę i talent Blancharda, festyn warszawski, na którym doszło do lotu oraz ideę wznoszenia się w powietrze i pokonywania grawitacji. Charakterystyczny dla gatunku jest również podniosły ton, pełen patosu. Utwór posiada elementy liryki pośredniej, gdy podmiot liryczny opisuje lot balonem oraz widok z góry. Następnie pojawia się liryka inwokacyjna, osoba mówiąca zwraca się do sceptyków, nie wierzących w siłę rozumu („Gminie, ku rzadkiej zbiegły zabawce, jakież ci cuda mózg kryśli?") oraz ojczyzny, porównanej do łodzi („Wszystko zwyciężysz, łódko szlachetna"). Podmiot liryczny opisuje gapiów tak, jakby patrzył na nich z góry, lecąc balonem. Znajduje się ponad tłumem, dzięki czemu jest wszechwiedzący. Jego poglądy świadczą, że jest to człowiek wykształcony, wierzący w potęgę ludzkiego rozumu, racjonalnie postrzegający rzeczywistość.

Oda składa się z dwunastu czterowersowych strof, poeta zastosował rymy krzyżowe. W utworze pojawia się wiele środków stylistycznych. Zastosowano inwersje („nabrzmiały kruszców zgorzałym duchem", „w strumyk dziecinnym palcem na stole z kilku kropel zakreślony"). Obecne są również peryfrazy, niebo zostaje nazwane miejscem „gdzie bystrym tylko Orzeł polotem pierzchliwe pogania ptaki", a burzę z piorunami określa się jako czas, gdy „gniewny Jowisz ognistym grotem powietrzne przeszywa szlaki". Obecne są liczne metafory („los dla niej rudlem", „wznawia tor klęską sławny Ikara i na podniebieniu już stawa", „wszystko zwyciężysz, łódko szlachetna") i porównania („w błahych się zlepkach czołga ukryty, jak drobne robaczków plemię").

Balon - interpretacja utworu

Naruszewicz stworzył odę jako wyraz uznania dla geniuszu Blancharda i możliwości ludzkiego rozumu. W utworze pojawiają się nawiązania do mitologii, co jest typowe dla twórczości klasycystycznej. Wynalazcy XVIII wieku stają się następcami Ikara, który poświęcił życie, aby spełnić swoje marzenie o wzbiciu się w niebo. Podmiot liryczny jest dumny z ludzkości, która jest w stanie przezwyciężyć prawa grawitacji. Osoba mówiąca wierzy w nieograniczoną moc rozumu, wie że ludzka pracowitość prowadzi do doskonałości i postępu. Podaje inne przykłady niezwykłych wynalazków, pływające po morzach statki, techniki wydobywania drogocennych kruszców spod ziemi, odkrycie prochu wysadzającego skały oraz pompy hydrauliczne, służące pozyskiwaniu wody. XVIII wiek ukazał ogrom możliwości człowieka. Wynalazki, należące wcześniej do sfery marzeń, zaczęły istnieć i stają się częścią codziennego życia. Oda Naruszewicza oddaje hołd Blanchardowi, geniuszowi, który umożliwił ludzkości lot.

Balon jest kolejnym wynalazkiem potwierdzającym wyższość człowieka nad naturą. Podmiot liryczny w podniosły poetycki sposób opisuje niebo i wznoszący się balon. Stawia się na miejscu pasażera, który obserwuje świat z góry. Pałace przypominają jedynie gruz, Wisła - niewielki strumyczek, a ludzie - robaki, które wyglądają jednakowo bez względu na pozycję społeczną. Dla prostych ludzi lot Blancharda wydaje się iluzją, magiczną sztuczką. Podmiot liryczny jest człowiekiem oświeconym, który zdaje sobie sprawę z triumfu ludzkiego umysłu nad siłami natury. Następnie, osoba mówiąca zwraca się do Sarmatów, swoich rodaków. Próbuje ich nakłonić do podejmowania dalszego wysiłku w celu ratowania ojczyzny. Podmiot liryczny ma nadzieję, że obrady Sejmu Wielkiego przyniosą konieczne reformy, a Rzeczpospolita powstanie z upadku. Chciałby żeby przyszłość Polski była bardziej sławna i doskonała niż lot Blancharda. Osoba mówiąca porównuje ojczyznę do łodzi, która zniesie wszystkie ciosy i zwycięży. Poeta łączy w utworze dwie najbardziej charakterystyczne cechy poezji oświeceniowej: zachwyt postępem i rozumem oraz funkcję dydaktyczną.

Czytaj dalej: Narcyz interpretacja

# data[].attributes.attachment_link.description
Autorem opracowania jest: Adrianna Strużyńska Utwór Adama Naruszewicza „Balon" został zainspirowany rzeczywistym wydarzeniem - lotem balonem nad Warszawą. Poeta wykorzystał to zdarzenie jako punkt wyjścia do refleksji na temat potęgi ludzkiego rozumu i rozwoju naukowego. W utworze pojawia się również nawiązanie do sytuacji politycznej w XVIII-wiecznej Polsce.

# data[].attributes.attachment_link.title
Zrób TO, a będziesz (BARDZIEJ) zadowolony z wyboru studiów

# data[].attributes.headline
 „Zbrodnia i kara” – wieczna zagadka. Bardzo ciekawy artykuł

# data[].attributes.subject
 „Zbrodnia i kara” – wieczna zagadka. Bardzo ciekawy artykuł

# data[].attributes.body
„Zbrodnia i kara” – próba oceny bohatera

# data[].attributes.attachment_link.title
Język polski (luty 2021 r.) - Zdalne lekcje - Portal Gov.pl

# data[].attributes.attachment_link.description
W celu świadczenia usług na najwyższym poziomie stosujemy pliki cookies. Korzystanie z naszej witryny oznacza, że będą one zamieszczane w Państwa urządzeniu. W każdym momencie można dokonać zmiany ustawień Państwa przeglądarki. Zobacz politykę cookies.

# data[].attributes.attachment_link.title
Rzeźbotwórcza działalność lodowców górskich - Bing video

# data[].attributes.body
Kolejny miłosny wiersz F. Karpińskiego

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Do Justyny. Tęskność na wiosnę - analiza i interpretacja

„Do Justyny. Tęskność na wiosnę" to jeden z najpiękniejszych wierszy miłosnych, nie tylko w twórczości Karpińskiego, ale w ogóle w literaturze polskiej. Należy on do grupy wierszy, który przyczynił się do zdobycia przez poetę sławy „śpiewaka Justyny". Inny przykład to „Do Justyny (Drzewa! Wyście małe były...)".

W tym przypadku tytuł jest niezbędnym uzupełnieniem treści wiersza, to om wyznacza właściwe pole skojarzeń dla przywołanych w kolejnych strofach obrazów. To z tytułu wiemy, że wszystkie opisywane w utworze uczucia są przejawami tęsknoty za ukochaną Justyną.

Mamy tu do czynienia z typowym przykładem liryki bezpośredniej. Podmiot liryczny jest nie tylko tęskniącym kochankiem, ale również gospodarzem. Przejawia się to w szczególny sposób w przywoływanym krajobrazie:

„Już się i zboże do góry wzbiło,
I ledwie nie kłos chce wydać;
Całe się pole zazieleniło;
Mojej pszenicy nie widać!"

W wierszu pojawiają się i inne elementy: słowik, gaj, „ptaszkowie leśni", łąka, kwiaty. Cały wiersz opiera się na zestawieniu uczuć podmiotu z krajobrazem oraz przemianami w przyrodzie.

Wiersz składa się z pięciu strof, każda po cztery wersy, w układzie 10,8,10,8 głosek. Każdy wers jest podzielony wewnętrzny po 5 sylabie. Występują rymy regularne, krzyżowe, żeńskie, dokładne. Warto zwrócić uwagę na to, że poeta zastosował identyczną, śpiewną strofę, jak w „Laurze i Filonie". Oba utwory łączy również tematyka.

Język w tym wierszu jest łatwy w odbiorze, prosty i potoczny. Podmiot operuje ładnymi, ale nie patetycznymi, przesłodzonymi metaforami. Spokojny nastrój wiersza, harmonizuje z opisywaną przyrodą, która w niektórych miejscach podlega subtelnej poetyckiej personifikacji:

„Już tyle razy słońce wracało
I blaskiem swoim dzień szczyci;"

„Gaj mu się cały odzywa."

Kolejne strofy pozornie nie poruszają tematu miłości. Pierwsze cztery zwrotki są zbudowane na zasadzie opozycji między budząca się do życia wiosenną przyrodą a sposobem, w jaki odczuwa tę przyrodę podmiot. Ostatni wers kolejnych strof komunikuje poczucie braku:

„A memu światłu cóż to się stało,
Że mi dotychczas nie świeci?

[...] Mojej pszenicy nie widać!

[...] A mój mi ptaszek nie śpiewa!

[...] A mój mi kwiatek nie schodzi!"

Wiosna, która kojarzona jest z nadzieją, odrodzeniem, okazuje się dla podmiotu momentem głębszego odczucia opuszczenia. To ten budzący się do życia krajobraz, wyrażający naturalny bieg rzeczy powoduje ból, przygnębienie, żal. Dlatego w ostatniej strofie gospodarz pyta zrezygnowany:

„O wiosno! Pókiż będę cię prosił,
Gospodarz zewsząd stroskany?
Jużem dość ziemię łzami urosił:

Autor: Redakcja klp.pl dla: Kulturalna Polska klp.pl

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
do justyny. tęskność na wiosnę - analiza i interpretacja

# data[].attributes.attachment_link.title
Do Justyny. Tęskność na wiosnę - analiza i interpretacja, treść

# data[].attributes.attachment_link.description
„Do Justyny. Tęskność na wiosnę" to jeden z najpiękniejszych wierszy miłosnych, nie tylko w twórczości Karpińskiego, ale w ogóle w literaturze polskiej. Należy on do grupy wierszy, który przyczynił się do zdobycia przez poetę sławy „śpiewaka Justyny". Inny przykład to „Do Justyny (Drzewa! Wyście małe były...)".

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Laura i Filon - analiza i interpretacja

„Laura i Filon" to jeden z najsławniejszych wierszy Franciszka Karpińskiego. Tytuł wiersza przywołuje konwencjonalne imiona bohaterów utworu.

Wiersz składa się z czterdziestu dziewięciu strof, każda po cztery wersy, w układzie 10,8,10,8 głosek. Każdy wers jest podzielony wewnętrzny po 5 sylabie. Występują rymy regularne, krzyżowe, żeńskie, dokładne. Taka regularna budowa składa się na śpiewność, tak charakterystyczną dla twórczości tego poety.

Mamy tu do czynienia z liryką pośrednią, a dokładniej z liryką sytuacyjną. Utwór ma charakter dialogowy, a dokładniej rozpoczyna się partią monologową, by przejść w dialog. Taki układ dodaje mu dramatyzmu. Niewielki jest tu element narracyjny, składa się na niego dosłownie jedna strofa. Dostajemy głównie obraz zdarzeń z perspektywy dwojga kochanków.

„Laura i Filon" to typowa sielanka sentymentalna. Świadczą już o tym imiona bohaterów, które nijak nie przystają do wyobrażeń o wieśniakach. To samo tyczy się języka, jakim się posługują, wystarczy przytoczyć słynne, patetyczne zawołanie Filona:

„O, popędliwa!... O, ja niebaczny!...
Lauro!... poczekaj... dwa słowa!...
Może występek mój nie tak znaczny,
Może zbyt kara surowa."

Pamiętajmy, że osiemnastowieczni literaccy pasterze to nie wieśniacy, ale wytwór mody. Arystokraci budowali sobie wspaniałe stylizowane ogrody, w których można było znaleźć również wiejskie chaty wraz z mieszkańcami, sami przebrani za pasterzy spacerowali po ogrodzie, by przybliżyć się do natury.

Wiejski charakter przestrzeni utwory zbudowany jest za pomocą konwencjonalnych rekwizytów: noc, księżyc, bór, jawor, koszyk malin, psy, wieniec. Jest to nawiązanie do ludowości, charakterystyczne dla sentymentalizmu.

Możemy tu mówić o mini-akcji, która jest opowieścią o potajemnym spotkaniu kochanków. Wszystko dzieję się od zapadnięcia nocy do brzasku. Jako pierwszą poznajemy Laurę, która w tajemnicy udaje się na spotkanie z ukochanym Filonem, jest spóźniona, więc się spieszy. W myślach tworzy projekt spotkania:

„Wezmę z koszykiem maliny moje
I tę plecionkę różowę;
Maliny będziem jedli oboje,
Wieniec mu włożę na głowę."

Kiedy przybywa „pod umówiony jawor", okazuje się, że kochanka jeszcze nie ma. Od razu pojawia się podejrzenie o zdradę, przywołane zostaje wspomnienie Doryny, którą Laura widziała z Filonem:

„Pewnie on teraz koło bogini
Swej, czarnobrewki Dorydy,
Rozrywkę sobie okrutną czyni,
Kosztem mej hańby i biedy."

Na przestrzeni czternastu zwrotek rozgrywa się wojna myśli w Laurze: pomiędzy troską o Filona, któremu mogło się coś stać, a podejrzeniem, że została zdradzona. Ważne są tu rekwizyty: koszyk malin i wianek, symbolizujące uczucie do kochanka. Dziewczyna zastanawia się, czy zawiesić je na jaworze, na znak, że przybyła na spotkanie i czekała, jednak zwycięża myśl o zdradzie Filona. Laura w rozpaczy niszczy dary dla kochanka:

„Tłukę o drzewo koszyk mój miły,
Rwę wieniec, którym splatała;
Te z nich kawałki będą świadczyły,
Żem z nim na wieki zerwała..."

W tym kulminacyjnym momencie do zapłakanej Laury z ukrycia wybiega Filon i tłumaczy:

„Jam tu przed dobrą stanął godziną,
Długo na ciebie klaskałem,
Gdyś nadchodziła, między chrościną
Naumyślnie się schowałem,

Chcąc tajemnice twoje wybadać,
Co o mnie będziesz mówiła?"

Następują przeprosiny, komplementy. Dziewczyna wybacza kochankowi, pogodzeni prześcigają się w wyznaniach miłości do zakończenia spotkania o zmierzchu.

Wiodącym wątkiem utworu jest miłość, co wpisuje się w dyrektywy gatunkowe sielanki, jak również to, że wszystkie uczucia, pozytywne i negatywne, są wyolbrzymione. Z tego względu warto się przyjrzeć bliżej koncepcji miłości w wierszu. Laura podążając na schadzkę z ukochanym mówi tak:

„Prowadź mię teraz, miłości śmiała!
Gdybyś mi skrzydła przypięła!
Żebym najprędzej bór przeleciała,
Potem Filona ścisnęła!"

Gdzie indziej bohaterka nazwie miłość - szaloną, a w momencie rozpaczy - fałszywą. Obraz miłości uzależniony jest od chwilowego nastroju. Bohaterowie z łatwością ulegają emocjom, miłość to przede wszystkim uczucie wyrażone w pięknych słowach, gestach wyrzeczenia oraz „uściskach". Element zmysłowy dominuje w końcowych partiach wiersza:

„Połóż twą rękę, gdzie mi pierś spada,
Czy słyszysz to serca bicie? [...]

Daj mi ust... z których i niepokoje,
I razem słodycz wypływa.
Tą drogą poślę zapały moje,
Aż gdzie twa dusza przebywa."

Erotyka przeplata tu się z uczuciami głębszymi, w zmysłowości przejawia się prawdziwe wyznanie miłości:

Autor: Redakcja klp.pl dla: Kulturalna Polska klp.pl

# data[].attributes.attachment_link.title
Laura i Filon - analiza i interpretacja, treść

# data[].attributes.attachment_link.description
„Laura i Filon" to jeden z najsławniejszych wierszy Franciszka Karpińskiego. Tytuł wiersza przywołuje konwencjonalne imiona bohaterów utworu. Wiersz składa się z czterdziestu dziewięciu strof, każda po cztery wersy, w układzie 10,8,10,8 głosek. Każdy wers jest podzielony wewnętrzny po 5 sylabie. Występują rymy regularne, krzyżowe, żeńskie, dokładne.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Fiodor Dostojewski, pisząc Zbrodnię i karę, nie przypuszczał, że stworzy arcydzieło, które przyniesie mu sławę i niemal natychmiast zaliczone zostanie do klasyki literatury światowej.

Powieść ta, plasująca się w nurcie dziewiętnastowiecznego realizmu, swoim przesłaniem i ideologią daleko wykracza poza ramy epoki pozytywizmu, stając się w swej wymowie dziełem o charakterze uniwersalnym.

Zbrodnia i kara (tytuł oryginalny: Priestuplienije i nakazanije) powstała w latach 1865-1866. Początkowo opublikowana została na łamach czasopisma Russkij Wiestnik (1866). Pierwsza wersja utworu, a właściwie zarys fabuły z 1865 nosił tytuł Pijaniutcy. Pierwsze wydanie książkowe ukazało się w 1866 roku, natomiast pierwszy przekład na język polski pióra Bolesława Londyńskiego w 1887 roku.

Bibliografia

1.L. Grossman, Dostojewski , przeł. Seweryn Pollak, Czytelnik, Warszawa 1968.
2.B. Urbankowski, Dostojewski - dramat humanizmów , Warszawa 1978.
3. Z. Makowiecki, Słownik postaci literackich , Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2000.
4. Encyklopedia literatury światowej , Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 2005.
5. Pisarze świata. Słownik encyklopedyczny , Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1995.

# data[].attributes.attachment_link.description
Fiodor Dostojewski, pisząc Zbrodnię i karę, nie przypuszczał, że stworzy arcydzieło, które przyniesie mu sławę i niemal natychmiast zaliczone zostanie do klasyki literatury światowej. Powieść ta, plasująca się w nurcie dziewiętnastowiecznego realizmu, swoim przesłaniem i ideologią daleko wykracza poza ramy epoki pozytywizmu, stając się w swej wymowie dziełem o charakterze uniwersalnym.

# data[].attributes.body
Polszczyzna w internecie

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Czy pamiętacie język polski sprzed ery internetu? Bez emotikonek, udziwnionych skrótów i zwrotów? W XX wieku ludzie przykładali większą wagę do poprawnej pisowni. Obecnie sprawą priorytetową w komunikacji staje się szybkość przekazywania informacji, poprawność zapisu jest drugorzędna. Liczy się przede wszystkim obraz, a nie słowo. Język w XXI wieku zadziwiłby niejednego poetę klasyka! Przeanalizujmy to, jaki wpływ ma internet na współczesną polszczyznę. A może już należymy do pokolenia XD?

Język internetowy - co to jest?

Język internetowy wcale nie jest łatwo zdefiniować. To język pisany, ale przypominający mówiony (pogawędki na czatach, komentarze pod postami), nacechowany potocznością. Definicja ta jest jednak nieścisła, ponieważ w e-mailach kierowanych do ważnych osób sięgamy również po wzorce polszczyzny oficjalnej. Ponadto język internetowy włączył w akt komunikacji także obraz - internetowe minki, czyli emotikony, informujące użytkownika internetu o emocjach nadawcy komunikatu. Podsumowując - język internetowy to nowa, hybrydyczna jakość. Wyróżnijmy teraz cechy szczególne języka komunikacji elektronicznej.

Pisownia jako wolna amerykanka

Grzechy główne wielu internautów to nierespektowanie zasad poprawnej pisowni: niezwracanie uwagi na małą i dużą literę, czeskie błędy (literówki), nieużywanie polskich znaków diakrytycznych, skracanie wyrazów, zastępowanie tradycyjnych znaków innymi. Wiele osób popełnia rażące błędy ortograficzne i tłumaczy się, że to wynik pośpiechu. Podobne usprawiedliwienia możemy usłyszeć, jeśli chodzi o niestosowanie polskich kreseczek i ogonków. Raper Łona przeprowadził niegdyś eksperyment w utworze „Ąę", w którym zrezygnował z polskich znaków:

Ja na chlodno juz pare razy probowalem
Odnalezc sie i opanowac ten dialekt
Lecz chowam sie dalej, nie wiem jak to ogarnac mozna
Wiec mam do Ciebie malutenka prosba
Badz czlowiekiem laskawym tak
I od czasu do czasu wcisnij prawy alt

Próbowaliście kiedyś głośno przeczytać tekst bez polskich znaków? Jak mawiał profesor Bralczyk, jest różnica między łaską a laską...

Przy okazji - czy pamiętacie modę na taki zapis: DuŻa-MaŁa LiTeRa Na PrZeMiAn? Jak dobrze, że już przeminęła...

Prawa ekonomii, czyli skrótowość

Internauci dążą do wyrażenia maksimum treści przy minimum formy, zjawisko to nazywamy ekonomią języka. Stąd też biorą się internetowe skróty, a dokładniej skrótowce, czyli akronimy, najczęściej wywodzące się z języka angielskiego ( LOL - laughing out loud , czyli głośny śmiech, THX - thanks , czyli dziękuję, IMHO - in my humble opinion , czyli moim skromnym zdaniem). Mamy również polskie wersje, np. 3M się , pzdr . Innym zjawiskiem jest skracanie słów, ich ucinanie. I tak z pozdrowień zostało pozdro , ze zwrotu na razie - nara , z Wrocławia - Wro , z komentarza - koment , z komputera - komp . Czasem jeden emotikon potrafi zastąpić całe zdanie: dwukropek, łącznik i nawias informują nas o humorze nadawcy. Zdarzyło się nawet, że internetowa buźka awansowała do miana... młodzieżowego słowa roku. Mowa oczywiście o XD . Niestety, w dzisiejszych czasach zaobserwować można dominację obrazu nad pismem.

Język internetowy - charakterystyczne słownictwo

Oprócz skróconych słów internet „podarował" współczesnej polszczyźnie nowe słowa i zwroty. Wiele z nich wziętych jest z angielszczyzny - mamy (zdrobnione uroczo przez dodanie polskich biforek i afterek pranki formantów), (żarty) i challenge (wyzwanie). Internet stworzył nowe czasowniki - googlować (szukać w wyszukiwarce Google), resetować (uruchamiać ponownie komputer; czasownik ten używany jest także w znaczeniu 'odpoczywać'), fokusować (skupiać się, koncentrować się na czymś). Warto podkreślić, że nicki, czyli pseudonimy internetowe, adresy e-mailowe oraz stron WWW pojawiły się wraz z powstaniem internetu. Tak samo jak nowe zjawiska i ich nazwy - przeglądarka internetowa, blog , link , hiperłącze , login , e-sklep , e-book itd. Popularność zyskał przedrostek mega- , np. megawypas .

Internet zafundował nam mnóstwo powiedzonek: Co ja paczę? , Jestem hardkorem! , Hit internetów . Wiele z nich czerpanych jest z filmików zamieszczanych w serwisie YouTube i udostępnianych na portalach społecznościowych bądź z internetowych memów, czyli obrazków z zabawnym podpisem.

Angielski wszędzie

Starsze pokolenia mogą dosłownie zabłądzić w internecie, szczególnie te osoby, które nie uczyły się języka Szekspira. Przeglądając ogłoszenia o pracę, znajdziemy , czyli pytanie i odpowiedź) z odpowiedziami na pytania zadawane przez widzów. Mnóstwo słów zapożyczamy właśnie z angielskiego, czasami dodajemy do nich polskie formanty bądź końcówki. Co jest przyczyną popularności junior brand managera , merchandisera ... Informatycy zdają się używać tajemniczego języka (na przykład kiedy szerują , czyli udostępniają linki; od angielskiego share ). Blogerki chwalą się haulami zakupowymi (zdobyczami), a vlogerzy (videoblogerzy) nagrywają filmy typu Q&A ( question and answer angielszczyzny w internecie? Oczywiście globalizacja i internacjonalizacja. Wiele słówek jest nam wygodniej przyjąć w oryginalnej lub nieco spolszczonej formie.

To tylko najważniejsze cechy języka internetowego. Dodajmy jeszcze, że internet jako nowe medium stworzył gatunki takie jak np. blog, vlog (internetowy video pamiętnik), hipertekst (tekst złożony z wielu odnośników), e-mail.

Zmiany w języku po wkroczeniu w erę internetu nie nastąpiły tylko w polszczyźnie - to zjawisko międzynarodowe. Czy jesteśmy skazani na bycie pokoleniem XD? Czy polszczyzna literacka sama się obroni? Czas pokaże. A Wy co sądzicie na ten temat?

Być może zainteresuje Cię również:

? Zainteresuje Cię również:

# data[].attributes.attachment_link.title
Wpływ internetu na współczesną polszczyznę - czy jesteśmy pokoleniem XD?

# data[].attributes.attachment_link.description
Czy pamiętacie język polski sprzed ery internetu? Bez emotikonek, udziwnionych skrótów i zwrotów? W XX wieku ludzie przykładali większą wagę do poprawnej pisowni. Obecnie sprawą priorytetową w komunikacji staje się szybkość przekazywania informacji, poprawność zapisu jest drugorzędna. Liczy się przede wszystkim obraz, a nie słowo. Język w XXI wieku zadziwiłby niejednego poetę klasyka!

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Na swoje księgi to fraszka o charakterze programowym. Podmiotem tego utworu jest niewątpliwie („moje papiery") poeta, fraszkopisarz, który składa deklaracje, co do tematyki swoich dziełek:

Nie dbają moje papiery
O przeważne bohatery;
Nic u nich Mars, chocia srogi,
I Achilles prędkonogi;
Ale śmiechy, ale żarty
Zwykły zbierać moje karty.

Poeta odrzuca jako przedmiot swojej twórczości tematy mitologiczne, nie interesują go postaci wielkich herosów i srogich bogów. Zauważmy, że wymienieni bohaterowie, jak i związany z nimi temat wojenny, przynależą raczej do porządku epiki. Żywiołem właściwym lekkiej twórczości poety jest śmiech, żart, zabawa.

Z taką atmosferą doskonale komponuje się budowa formalna tego utworu, który został napisany regularnym ośmiozgłoskowcem, rymowanym parzyście (rymy żeńskie, dokładne). Wiersz jest bardzo lekki, prawie śpiewny.

Jeżeli umieścimy jednak tę deklaracje w kontekście całej twórczości fraszkopisarskiej Kochanowskiego zobaczymy, że jego pozornie lekkie dziełka, często podszyte są goryczą, żalem, ironią, a powyższa deklaracje jest tylko grą z czytelnikiem. Dalsza część wiersza ujawnia motywacje podmiotu:

Pieśni, tańce i biesiady
Schadzają się do nich rady.
Statek tych czasów nie płaci,
Pracą człowiek prózno traci.
Przy fraszkach mi wżdy naleją,
A to wniwecz, co sie śmieją.

Okazuje się, ze poeta wybiera lekką, żartobliwą formę dla swych dzieł, by zyskać sobie publikę, która w dzisiejszych czasach nie interesuje się poważnymi tematami. Dla podmiotu wiersza najważniejszy jest poklask i napitek jako zapłata. Wniosek z tego wiersza płynie niezbyt optymistyczny - nie praca, nie powaga, a jedynie zabawa jest w stanie zainteresować odbiorcę. Nie uprawnione by było utożsamienie poety z tego wiersza z Kochanowskim, który wielokrotnie podejmował w swojej twórczości tematy poważne. Wiersz należy raczej odczytywać jako niepochlebną diagnozę ówczesnej rzeczywistości.

Autor: Katarzyna Banul dla: Kulturalna Polska klp.pl

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
na swoje księgi - analiza i interpretacja

# data[].attributes.attachment_link.title
Na swoje księgi - analiza i interpretacja

# data[].attributes.attachment_link.description
Na swoje księgi to fraszka o charakterze programowym. Podmiotem tego utworu jest niewątpliwie („moje papiery") poeta, fraszkopisarz, który składa deklaracje, co do tematyki swoich dziełek: Nie dbają moje papiery O przeważne bohatery; Nic u nich Mars, chocia srogi, I Achilles prędkonogi; Ale śmiechy, ale żarty Zwykły zbierać moje karty.

# data[].attributes.headline
Jan Kochanowski – fraszki cz. 1 (m.in. „O doktorze Hiszpanie” i „Na swoje księgi”)

# data[].attributes.subject
Jan Kochanowski – fraszki cz. 1 (m.in. „O doktorze Hiszpanie” i „Na swoje księgi”)

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
O doktorze Hiszpanie to chyba jedna z najsłynniejszych fraszek Jana Kochanowskiego. W utworze tym poeta odwołuje się do swoich doświadczeń związanych z długoletnim pobytem na dworze, z niezwykłą sprawnością odmalowuje atmosferę biesiad, w jakich zapewne wielokrotnie sam brał udział.

O doktorze Hiszpanie to klasyczny przykład fraszki obyczajowej. Dominuje tu żywioł dialogu. Podmiot fraszki wypowiada tylko kilka kwestii, które cechują się dużym natężeniem komizmu, ale nie oceniają bohatera ani sytuacji.

Podmiot jakby bawi się zdarzeniami:

Od jednej przyszło aż więc do dziewiąci,
A doktorowi mózg się we łbie mąci.

Bohaterem fraszki - zgodnie z tytułem - jest doktor Hiszpan, postać autentyczna. Piotr Roizjusz, spolonizowany Hiszpan, dworzanin króla Zygmunta Augusta, był lekarzem, prawnikiem oraz poetą. Utwór rozpoczyna się w momencie, kiedy doktor wycofuje się z biesiady do swej sypialni, a jego towarzysze próbują go zatrzymać:

"Nasz dobry doktor spać się od nas bierze,
Ani chce z nami doczekać wieczerze".
"Dajcie mu pokój! najdziem go w pościeli,
A sami przedsię bywajmy weseli!"

Jak widać w dialogu tym dominują wypowiedzi opisujące zdarzenia, jego celem nie jest wymiana myśli, ale nakreślenie sytuacji, w jakiej znalazł się Hiszpan. Druga osoba dialogu zapowiada rozwój wydarzeń - nocne odwiedziny sypialni towarzysza. Dialog ten nie ma znamion realizmu, skonstruowany jest na zasadzie dużego skrótu, po powyżej cytowanym fragmencie następuje wypowiedź, która powinna nastąpić po dłuższym okresie czasu:

"Już po wieczerzy, pódźmy do Hiszpana!"
"Ba, wierę, pódźmy, ale nie bez dzbana".
"Puszczaj, doktorze, towarzyszu miły!"

Podmiot, by opowiedzieć historię całej nocy wybiera tylko najbardziej charakterystyczne wypowiedzi nie dbając o ich ścisłe powiązanie, tworzy swoisty szkielet historii, którą czytelnik sam sobie jest w stanie dopowiedzieć. O tym dialogu następuje pierwsza pointa utworu:

Doktor nie puścił, ale drzwi puściły.

To oparte na grze słów zdanie kończy pierwszy wątek utworu, stwierdzając, że od biesiady z towarzyszami nie można się uchronić. Dalsza część utworu to już historia uległości doktora podsumowana drugą pointą:

Autor: Katarzyna Banul

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
o doktorze hiszpanie - analiza i interpretacja

# data[].attributes.attachment_link.title
O doktorze Hiszpanie - analiza i interpretacja

# data[].attributes.attachment_link.description
O doktorze Hiszpanie to chyba jedna z najsłynniejszych fraszek Jana Kochanowskiego. W utworze tym poeta odwołuje się do swoich doświadczeń związanych z długoletnim pobytem na dworze, z niezwykłą sprawnością odmalowuje atmosferę biesiad, w jakich zapewne wielokrotnie sam brał udział. O doktorze Hiszpanie to klasyczny przykład fraszki obyczajowej. Dominuje tu żywioł dialogu.

# data[].attributes.attachment_link.title
Edukacja dla Bezpieczeństwa (luty 2021 r.) - Zdalne lekcje - Portal Gov.pl

# data[].attributes.attachment_link.description
W celu świadczenia usług na najwyższym poziomie stosujemy pliki cookies. Korzystanie z naszej witryny oznacza, że będą one zamieszczane w Państwa urządzeniu. W każdym momencie można dokonać zmiany ustawień Państwa przeglądarki. Zobacz politykę cookies.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Pompa dostarcza kolejne porcje betonu do zalania stropu między piętrami wieżowca. Trwa to przez pewien czas. Czy można obliczyć pracę, jaką musi wykonać ta pompa, aby zalać cały strop?

podać definicję energii jako wielkości fizycznej opisującej stan ciała lub układu ciał, wyrażającej jego zdolność do wykonania pracy;

stwierdzić, że energia mechaniczna jest sumą energii potencjalnej i kinetycznej;

podać definicję jednostki energii;

stwierdzić, że ciała mające masę przyciągają się wzajemnie siłami grawitacji;

podać definicję siły sprężystości jako siły dążącej do przywrócenia pierwotnego kształtu lub objętości ciału, które uległo odkształceniu;

obliczać wartość energii kinetycznej.

podawać definicję energii potencjalnej;

obliczać energię potencjalną grawitacji;

obliczać energię potencjalną sprężystości;

analizować zmiany energii potencjalnej w różnych zjawiskach.

W rozdziale poświęconym energii mechanicznej dowiedziałeś się, że można ją podzielić na dwa rodzaje: energię potencjalną i energię kinetyczną. Teraz zajmiemy się tą pierwszą kategorią.

- jedna z form energii mechanicznej, którą ma układ oddziałujących ze sobą ciał (przyciągających się lub odpychających), a jej wartość zależy od położenia tych ciał względem siebie. Jest to zatem energia układu ciał.

W nazwie energii potencjalnej występuje jeszcze dodatkowe określenie - mówiące o rodzaju oddziaływania, którego skutkiem jest ta energia. Jeśli między ciałami działa siła elektryczna - mówimy o energii potencjalnej elektrycznej. Jeśli jest to siła grawitacji - o energii potencjalnej grawitacji, jeśli zaś siła sprężystości - o energii potencjalnej sprężystości itd. W przypadku energii potencjalnej sprężystości ciałami, o których mowa, są cząsteczki danego ciała. Zmiana odległości między nimi powoduje powstanie sił dążących do przywrócenia poprzednich rozmiarow lub kształtu ciała.

Te dwa ostatnie rodzaje energii potencjalnej będą przedmiotem naszych dalszych rozważań.

energia potencjalna grawitacji

- energia układu ciał oddziałujących siłami grawitacyjnymi. Wartość tej energii zależy od masy ciał oraz od odległości między nimi. Rośnie, gdy zwiększa się odległość między oddziałującymi ciałami, oraz jest większa w przypadku ciał o większej masie.

Czy ciało leżące na stole ma energię potencjalną? Czy może spaść i wykonać pracę?
Ile energii zyska ciało o masie po podniesieniu go np. na wysokość nad powierzchnię stołu?

Pamiętamy, że:

Po uwzględnieniu tych informacji widzimy, że energia potencjalna grawitacji ciała wzrosła o pracę wykonaną podczas podnoszenia tego ciała:

Książka o masie leży na półce, która znajduje się nad blatem biurka. Blat znajduje się nad podłogą pokoju, pokój zaś jest na drugim piętrze budynku. Podłoga pokoju znajduje się na wysokości metrów nad poziomem ulicy. Sytuację przedstawiono na rysunku.

Oblicz energię potencjalną grawitacji książki.
Rozwiązanie:
Przed przystąpieniem do obliczeń należy określić, względem jakiego poziomu chcemy znać wartość energii potencjalnej.
Energia potencjalna książki względem blatu biurka wynosi:

Energia potencjalna książki względem podłogi pokoju wynosi:

Energia potencjalna książki względem ulicy wynosi:

Odpowiedź:
W zależności od wyboru poziomu odniesienia wartość energii potencjalnej książki wynosi: względem blatu biurka, względem podłogi lub względem ulicy.

Wartość energii potencjalnej grawitacji zależy od wyboru poziomu, względem którego ją obliczamy.

Przyrost energii potencjalnej grawitacji nie zależy od wyboru poziomu odniesienia i jest wprost proporcjonalny do masy ciała i zmiany wysokości.

Jeżeli teraz to ciało spadnie o w dół, to może wykonać pracę o tej właśnie wartości. Powiemy, że względem powierzchni stołu energia potencjalna jest równa , gdzie jest wysokością ciała nad stołem.
Gdy czyli kiedy ciało leży na stole, to jego energia potencjalna jest równa zero. Czy jednak na pewno tak jest? Gdyby otworzyła się zapadnia i ciało to spadłoby na podłogę, to również mogłoby wykonać jakąś pracę. Oznacza to, że choć energia potencjalna ciała liczona względem powierzchni stołu była równa zero, to energia potencjalna liczona względem podłogi już nie była równa zero. Pojęcie energii potencjalnej zawsze związane jest z poziomem odniesienia, względem którego ją rozpatrujemy i obliczamy.

W lepszym zrozumieniu tego zagadnienia pomoże nam analiza poniższego przykładu.

A teraz, kiedy umiesz już obliczać energię potencjalną grawitacyjną, zastanów się, po co wprowadziliśmy to pojęcie, skoro można było rozwiązać pokazane wyżej przykłady, stosując po prostu wzór na pracę?

Otóż najważniejszą cechą energii potencjalnej jest to, że zależy ona tylko od początkowego i końcowego położenia ciała, nie zależy zaś od sposobu, w jaki ta zmiana nastąpiła. Innymi słowy - praca, którą może wykonać cegła spadająca z dachu, nie zależy od tego, w jaki sposób ta cegła została tam przetransportowana.

Obliczając wartość pracy, musisz cały czas mieć na uwadze, czy siła jest stała i czy jest równoległa do przemieszczenia ciała. W przypadku niektórych zjawisk zweryfikowanie tych dwóch kwestii bywa trudne.

W celu lepszego zrozumienia tego problemu posłużmy się przykładem.

Gdybyś chciał obliczyć pracę pompy, wykorzystując w tym celu definicję pracy, musiałbyś znać co najmniej siłę parcia, jaką pompa wywiera na beton, i kąt nachylenia rury transportującej beton (zwróć uwagę, że jest on zmienny). Trudności w takim liczeniu jest wiele i znacznie przekraczają one umiejętności oczekiwane od ucznia. Jednak w tym momencie z pomocą przychodzi nam pojęcie energii i związane z nim prawa. Pompa musi wykonać co najmniej tyle pracy, ile wynosi przyrost energii potencjalnej betonu dostarczanego na wysokość 100 metrów, a to potrafisz już obliczyć.

Wystarczy znajomość wysokości i przetransportowanej masy. Nie dysponujesz wprawdzie masą betonu, ale możesz ją obliczyć, wykorzystując w tym celu definicje gęstości substancji, podaną gęstość betonu oraz powierzchnię i grubość wylewanego stropu:

Teraz można już obliczyć energię potencjalną, a właściwie jej przyrost:

Zalewając strop, pompa musiała wykonać pracę co najmniej 220 milionów dżuli. W rzeczywistości praca ta musi być trochę większa ze względu na opory ruchu płynnej masy betonowej w rurach doprowadzających.

Zapoznaj się z zamieszczoną poniżej animacją.

Energia potencjalna jest jedną z form energii mechanicznej. Mają ją ciała, które przyciągają się lub odpychają, a jej wartość zależy od położenia tych ciał względem siebie. Jeśli między ciałami działa siła grawitacji - mówimy o energii potencjalnej grawitacji, jeśli siła sprężystości - to energia nazywa się potencjalną sprężystości.

Energia potencjalna grawitacji to energia układu ciał oddziałujących siłami grawitacyjnymi. Wartość tej energii zależy od masy ciał oraz od odległości między nimi; rośnie, gdy zwiększa się odległość między oddziałującymi ciałami, oraz jest większa dla ciał o większej masie.

Wartość energii potencjalnej grawitacji zależy od wyboru poziomu, względem którego ją obliczamy. Przyjmuje się, że na tym umownym poziomie energia potencjalna jest równa zero.

Przyrost energii potencjalnej grawitacji nie zależy od wyboru poziomu odniesienia i jest wprost proporcjonalny do masy ciała i zmiany wysokości.

Energia potencjalna sprężystości to energia zgromadzona w ciałach odkształconych sprężyście, czyli rozciągniętych, ściśniętych, wygiętych lub skręconych. Wartość tej energii jest wprost proporcjonalna do kwadratu odkształcenia oraz zależy oraz od własności sprężystych odkształcanego ciała. Zawsze jest równa pracy, jaką trzeba włożyć, aby odkształcić ciało.

Odkształcony pręt sprężysty też ma energię, ponieważ jest zdolny wykonać pracę. Ten rodzaj energii nazywamy energią potencjalną sprężystości. Skoro jest to energia potencjalna, powinna zależeć od wzajemnego położenia ciał, które się przyciągają lub odpychają. W tym przypadku chodzi o oddziaływanie cząsteczek bądź atomów, z których zbudowana jest nasza sprężyna. Gdy zmieniamy kształt sprężyny, zmianie ulegają odległości między cząsteczkami lub atomami tworzącymi sprężynę. Jak to się dzieje, pokazano na animacji zamieszczonej poniżej.

Spróbuj ustalić, od czego zależy wartość energii sprężystości, wykonując następujące doświadczenie.

energia potencjalna sprężystości

- jedna z form energii mechanicznej. Mają ją ciała odkształcone sprężyście. Odkształcone to znaczy rozciągnięte, ściśnięte, wygięte lub skręcone. Wartość tej energii jest wprost proporcjonalna do kwadratu odkształcenia oraz zależy od własności sprężystych odkształcanego ciała. Zawsze jest równa pracy, jaką trzeba włożyć, aby odkształcić ciało.

* Ile wynosi wartość energii potencjalnej wartość energii potencjalnej ?

# data[].attributes.attachment_link.title
Energia potencjalna grawitacji i sprężystości

# data[].attributes.attachment_link.description
Pompa dostarcza kolejne porcje betonu do zalania stropu między piętrami wieżowca. Trwa to przez pewien czas. Czy można obliczyć pracę, jaką musi wykonać ta pompa, aby zalać cały strop?

# data[].attributes.body
Przykłady.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Definicja: Sinus, cosinus i tangens kąta ostrego w trójkącie prostokątnym

Załóżmy, że w trójkącie prostokątnym jeden z kątów ostrych ma miarę α. Wprowadzimy nazwy stosunków długości boków tego trójkąta.

R1YPlNgbkD7Kt 1

Sinusem kąta ostrego α (w skrócie sinα) nazywamy stosunek długości przyprostokątnej leżącej naprzeciw kąta α do długości przeciwprostokątnej.

Cosinusem kąta ostrego α (w skrócie cosα) nazywamy stosunek długości przyprostokątnej leżącej przy kącie α do długości przeciwprostokątnej.

Tangensem kąta ostrego α (w skrócie tgα) nazywamy stosunek długości przyprostokątnej leżącej naprzeciw kąta α do długości przyprostokątnej leżącej przy kącie α.

R11IrucBqLrHi 1

Animacja prezentuje definicje funkcji trygonometrycznych w trójkącie prostokątnym o przyprostokątnych długości a, b i przeciwprostokątnej c. Kąt alfa leży naprzeciw przyprostokątnej a. Kąt 90 minus alfa leży naprzeciw przyprostokątnej b. Zmieniając długości boków trójkąta lub miarę kąta alfa, obliczamy zgodnie z definicją sinus, cosinus i tangens kąta alfa i kąta 90 minus alfa.

Korzystając z oznaczeń na rysunku, zapisujemy

sinα=a c ,cosα=b c ,tgα=a b .

Powyższe zależności nazywa się funkcjami trygonometrycznymi kąta ostrego α.

Rt2HVcYJpyExY 1

Animacja pokazuje jak wyznaczyć wysokość Piramidy Cheopsa. Długość cienia rzucanego przez wierzchołek piramidy to przeciwprostokątna. Wysokość piramidy h i odległość l od spodka wysokości do końca cienia to przyprostokątne. l =404 metry. Kąt alfa między przyprostokątnymi wynosi 19 stopni. Zapisujemy związek między przyprostokątnymi trójkąta. Korzystając z funkcji tangens z tablic trygonometrycznych odczytujemy wartość kąta 19 stopni i obliczamy, że wysokość Piramidy Cheopsa wynosi 139 metrów.
Film dostępny na portalu epodreczniki.pl
Animacja pokazuje jak wyznaczyć wysokość Piramidy Cheopsa. Długość cienia rzucanego przez wierzchołek piramidy to przeciwprostokątna. Wysokość piramidy h i odległość l od spodka wysokości do końca cienia to przyprostokątne. l =404 metry. Kąt alfa między przyprostokątnymi wynosi 19 stopni. Zapisujemy związek między przyprostokątnymi trójkąta. Korzystając z funkcji tangens z tablic trygonometrycznych odczytujemy wartość kąta 19 stopni i obliczamy, że wysokość Piramidy Cheopsa wynosi 139 metrów.

RbhpO5VcRPPpV 1

Uwaga!

Bezpośrednio z definicji wynika, że dla dowolnego kąta ostrego α

Ponadto, w każdym trójkącie prostokątnym najdłuższym bokiem jest przeciwprostokątna, zatem dla dowolnego kąta ostrego α

Dla dowolnego kąta ostrego α prawdziwe są nierówności:

Uwaga!

Jeżeli jeden z kątów ostrych trójkąta prostokątnego ma miarę α, to drugi kąt ostry w tym trójkącie ma miarę 90°-α. Korzystając z definicji funkcji trygonometrycznych, zapisujemy

RItjDAqMUjVnk 1

Dla dowolnego kąta ostrego α prawdziwe są równości

# data[].attributes.attachment_link.description
Definicja: Sinus, cosinus i tangens kąta ostrego w trójkącie prostokątnym Załóżmy, że w trójkącie prostokątnym jeden z kątów ostrych ma miarę α . Wprowadzimy nazwy stosunków długości boków tego trójkąta. R1YPlNgbkD7Kt 1 Sinusem kąta ostrego α (w skrócie sinα ) nazywamy stosunek długości przyprostokątnej leżącej naprzeciw kąta α do długości przeciwprostokątnej.

# data[].attributes.headline
Zapraszam na spotkanie 11 lutego o 19.00 

# data[].attributes.subject
Zapraszam na spotkanie 11 lutego o 19.00 

# data[].attributes.body
Praca fizjoterapeuty

Źródło: https://mapakarier.org/

# data[].attributes.attachment_link.title
#ZawodowyStream | Wywiady online z przedstawicielami ciekawych branż

# data[].attributes.attachment_link.description
Dowiedz się, jak wygląda codzienna praca w różnych zawodach. Oglądaj streamy, zadawaj pytania i poszerzaj swoją wiedzę o rynku pracy.

# data[].attributes.body
Faraon

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Załóż konto CDA Premium i nie trać czasu na wczytywanie.
Aktywuj teraz, a 14 dni otrzymasz gratis!Aktywuj konto premium Dlaczego widzę ten komunikat?
CDA nie limituje przepustowości oraz transferu danych.
W godzinach wieczornych może zdarzyć się jednak, iż ilość użytkowników przekracza możliwości naszych serwerów wideo. Wówczas odbiór może być zakłócony, a plik wideo może ładować się dłużej niż zwykle.

W opcji CDA Premium gwarantujemy, iż przepustowości i transferu nie braknie dla żadnego użytkownika. Zarejestruj swoje konto premium już teraz!

# data[].attributes.attachment_link.description
Załóż konto CDA Premium i nie trać czasu na wczytywanie. Aktywuj teraz, a 14 dni otrzymasz gratis!Aktywuj konto premium Dlaczego widzę ten komunikat?CDA nie limituje przepustowości oraz transferu danych. W godzinach wieczornych może zdarzyć się jednak, iż ilość użytkowników przekracza możliwości naszych serwerów wideo.

# data[].attributes.body
Realizm w literaturze

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Realizm to artystyczna próba odtworzenia życia takim, jakie ono jest. Zadanie artysty sprowadza się do opisu tego, co widzi w najdokładniejszy i najuczciwszy sposób, jak to tylko możliwe.
Realizm jako ruch artystyczny narodził się w osiemnastowiecznej Europie. Początkowo był wyrazem sprzeciwu wobec klasycznym, czy znanym z romantyzmu, konwencjom sztuki ukazywania życia ludzkiego bardziej wzniosłym, racjonalnym, uporządkowanym, uduchowionym niż było ono w rzeczywistości. Realizm starał się sportretować człowieka i jego żywot w możliwie najbardziej obiektywny sposób.

Rozwój realizmu związany był ściśle z rozwojem naukowym dziewiętnastowiecznej Europy, opartym na takich metodach badawczych jak obserwacja, dokładne rejestrowanie, a następnie teoretyzowanie naturalnych zjawisk. Swój rozkwit realizm zawdzięcza również przypadającej na ówczesny okres wrażliwości pisarzy na problematykę społeczną i podejmowanie przez nich prób reformy złej sytuacji. Do najwybitniejszych przedstawicieli realizmu w literaturze zalicza się takich pisarzy jak: Honoré de Balzac, Karol Dickens czy Stendhal (właśc. Henri Beyle), Lew Tołstoj, ale to pierwszego z nich uznaje się za ojca realizmu powieściowego, zwanego również „wielkim" czy „dojrzałym".

Jak podaje Michał Kuziak: „Świat w utworze realistycznym ukazany jest w optyce przeciętnego odbiorcy i oceniany zgodnie z przyjętą moralnością i zasadami zdrowego rozsądku. Kreacja takiego świata uznaje regułę typowości". Realizm w XIX-wiecznej powieści jest bardzo mocno powiązany z ówczesnymi realiami społecznymi.

„Mieszczańska epopeja", jak mawiają o omawianym nurcie współcześni badacze, koncentrowała się niemal wyłącznie na życiu właśnie tej warstwy społecznej. Tadeusz Bujnicki pisze: „Dziewiętnastowieczny realizm opierał się na przekonaniu, iż dzieło literackie jest pełnym sprawozdaniem z ludzkich doświadczeń, opisem zachowań i stosunków, przedstawieniem szczegółów życia i jego tła, wreszcie dokładnym odwzorowaniem typowych charakterów. Tak napisany utwór powinien zaspokajać ciekawość czytelnika". Widzimy zatem, iż mieszczanie nie byli tylko bohaterami powstających wówczas powieści, ale i ich głównymi odbiorcami.

Autor: Karolina Marlęga dla: Kulturalna Polska klp.pl

# data[].attributes.attachment_link.description
Realizm to artystyczna próba odtworzenia życia takim, jakie ono jest. Zadanie artysty sprowadza się do opisu tego, co widzi w najdokładniejszy i najuczciwszy sposób, jak to tylko możliwe. Realizm jako ruch artystyczny narodził się w osiemnastowiecznej Europie. Początkowo był wyrazem sprzeciwu wobec klasycznym, czy znanym z romantyzmu, konwencjom sztuki ukazywania życia ludzkiego bardziej wzniosłym, racjonalnym, uporządkowanym, uduchowionym niż było ono w rzeczywistości.

# data[].attributes.body
Naturalizm w literaturze

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Naturalizm - to nurt, w którego założeniach „zostały uwzględnione najdalsze konsekwencje postulatu prawdy w dziele literackim (...) której podstawą jest światopogląd naukowy, opierający się na obserwacji, dokumentach oraz eksperymencie przeprowadzanym na wzór nauk fizyczno-przyrodniczych".

Ojczyzną owego nurtu jest Francja, gdzie nie tylko powstał, ale osiągnął najwyższe znaczenie. Pisarzem, którego nazwisko nierozłącznie kojarzy się z naturalizmem jest Emil Zola. Skonstruował on koncepcję teoretyczną, której głównym założeniem była motywacja biologiczna w czystej postaci. Inspiracją dla Zoli była teoria ewolucji, dziedziczenia, doboru naturalnego i naturalnej selekcji autorstwa Karola Darwina. Wraz ze swoimi zwolennikami francuski pisarz utworzył „Grupę Medanu", stowarzyszenie zrzeszajże zwolenników literatury naturalistycznej.

Według naturalistów człowiek podlega prawom natury, której jest częścią. Jego życie płynie pod znakiem walki o przetrwanie. W czasach zdominowanych przez kapitał, pieniądz zyskał status boga, a ludzie byli w stanie posunąć się do wszystkiego, by go zdobyć. Naturaliści postrzegali ówczesny świat w bardzo pesymistyczny sposób. Opisywali go bez zbędnych upiększeń, wskazując na jego patologię i brzydotę.

Jak pisał sam Zola:

„Naturalizm w literaturze jest to zwrot do natury człowieka, bezpośrednia obserwacja, dokładna anatomia, pojmowanie i malowanie tego, co istnieje".

we wstępie do powieści Thérèse Raquin z 1867 roku uważanym jest za manifest programowy naturalizmu. Według Zoli literatura nowoczesna powinna skupić się na możliwie jak najdokładniejszym przedstawianiu świata. Jedynie prawdziwą literaturą była ta weryfikowalna, sprawdzalna podobnie jak eksperymenty medyczne. Uważał, iż tworzenie powieści powinno przypominać operację na żywym organizmie, która może udać się tylko wtedy, gdy chirurg będzie przestrzegał zasad. Pisarz, który będzie uciekał się do upiększania, fantazjowania zamiast skupić się prawdzie doprowadzi do „śmierci pacjenta", czyli swojego dzieła.
Gdy dzieła Zoli zyskiwały międzynarodowe uznanie, pojawiła się liczna grupa naśladujących kunszt francuskiego pisarza. Dzięki nim estetyka naturalistyczna docierała do jeszcze większej liczby odbiorców, z czasem stała się ona dostępna dla mas. Pisarze tacy jak Guy de Maupassant opierali się w swojej twórczości na schematach i metodach opracowanych przez Zolę. W tym samym czasie powieści Zoli ulegały przeróbkom dramaturgicznym. Nawet takie dzieło jak Germinal doczekało się adaptacji teatralnej, dzięki której jego treść dotarła do nowych odbiorców.

Autor: Karolina Marlęga dla: Kulturalna Polska klp.pl

# data[].attributes.attachment_link.description
Naturalizm - to nurt, w którego założeniach „zostały uwzględnione najdalsze konsekwencje postulatu prawdy w dziele literackim (...) której podstawą jest światopogląd naukowy, opierający się na obserwacji, dokumentach oraz eksperymencie przeprowadzanym na wzór nauk fizyczno-przyrodniczych". Ojczyzną owego nurtu jest Francja, gdzie nie tylko powstał, ale osiągnął najwyższe znaczenie.

# data[].attributes.body
Treny Jan Kochanowski

# data[].attributes.body
Treny

# data[].attributes.attachment_link.title
J. Kochanowski - „Treny” (IX, X, XI, XVI, XIX) Streszczenie i opracowanie #matura #matura2020

# data[].attributes.body
Pieśń świętojańska o Sobotce

# data[].attributes.body
Pieśń świętojańska o Sobotce

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Utwór ten jest dołączony do zbioru Pieśni. Wydany został w 1586 roku. Łączy w sobie elementy ludowego obrzędu (tzw. sobótka, która odbywała się w wigilię św. Jana - 23 czerwca) z antyczną tradycją poezji sielankowej (m. in. Wergiliusz, Teokryt). Dwanaście pieśni jest śpiewanych przez odświętnie przybrane dwanaście panien. Zawierają one pochwałę spokojnego, wiejskiego życia oraz walorów miłości małżeńskiej i cudownej mocy poezji. Czarnolas staje się tu mityczną Arkadią, która jest jednocześnie marzeniem wszystkich poetów i artystów.

Pieśń pierwsza przedstawia pochwałę święta, które jest zapomniane przez współczesnych. Kolejne pieśni sławią taniec, życie rodzinne, krytykują myślistwo i wojnę. Pieśń szósta i dwunasta przynoszą topos szczęśliwego oracza oraz pochwałę życia na wsi.

Pieśń Panny VI jest przykładem sielanki, czyli dzieła, które wieś i życie wiejskie przedstawia w sposób wyidealizowany, w którym niczego nie brakuje. Jest pełne dostatku, radości i spokoju. Natomiast pieśń Panny XII prezentuje pochwałę wsi („Wsi spokojna, wsi wesoła"). Wyliczane są tu zalety wsi i korzyści płynące z życia na niej:

„Kto twe wczasy, kto pożytki
może wspomnieć za raz wszytki?

Człowiek w twej pieczy uczciwie
Bez wszelakiej lichwy żywie"

Codzienny tryb pracy człowieka wyznaczają pory roku, które wskazują czas na pracę, odpoczynek i zabawę. Utwór ten opiewa również życie rodzinne, postawę dobrej, troskliwej żony, która opiekuje się mężem i dziećmi. Odnaleźć tu możemy różne odniesienia do starożytnych toposów: arkadyjskiego mitu o krainie dobrobytu i szczęśliwości oraz toposu oracza, który żyje w zgodzie z prawami obowiązującymi w naturze oraz korzysta z darów, jakie ofiarowuje mu praca na roli.

Panna I zachęca inne dziewczęta do wspólnego śpiewania i zabawy:

„Siostry, (...)
Czemu sobie rąk nie damy,
A społem nie zaśpiewamy?"

Następnie wyjaśnia im, iż tradycję sobótki przejęły od swoich matek, które z kolei nauczyły się jej od swoich matek:

„Tak to matki nam podały,
Samy także z drugich miały"

Mówi również o tym, iż obecnie chłopi dużo pracują, ale plony są coraz mniejsze oraz dotykają ich klęski suszy i głodu. Jest to przejaw Bożej kary zesłanej na ludzi za to, iż coraz częściej pracując w dni świąteczne, łamiąc tym samym Boże przykazania.

Autor: Redakcja klp.pl dla: Kulturalna Polska klp.pl

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
pieśń świętojańska o sobótce - analiza i interpretacja

# data[].attributes.attachment_link.title
Pieśń świętojańska o Sobótce - analiza i interpretacja

# data[].attributes.attachment_link.description
Utwór ten jest dołączony do zbioru Pieśni. Wydany został w 1586 roku. Łączy w sobie elementy ludowego obrzędu (tzw. sobótka, która odbywała się w wigilię św. Jana - 23 czerwca) z antyczną tradycją poezji sielankowej (m. in. Wergiliusz, Teokryt). Dwanaście pieśni jest śpiewanych przez odświętnie przybrane dwanaście panien.

# data[].attributes.body
Poeci czasów niepoetyckich

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Asnyk i Konopnicka - poeci czasów niepoetyckich

Epokę pozytywizmu często określa się mianem czasów niepoetyckich. W tym okresie proza odgrywała znaczną rolę w literaturze. Zamiarem pozytywistów było dotarcie za swoim programem do jak najszerszego grona ludzi a proza, będąca bardziej komunikatywną, mająca więcej odbiorców, umożliwiała to bardziej niż poezja. Poezja była właściwie niepopularna. Jedynymi jej przedstawicielami w epoce pozytywizmu byli Adam Asnyk i Maria Konopnicka.

Zróżnicowaną tematycznie i gatunkowo twórczość Asnyka można podzielić na dwa okresy: lwowski i krakowski, co wiązało się z miejscem zamieszkania poety. Jest to podział w dużym stopniu umowny. Uzasadnieniem może być fakt, że w okresie lwowskim Asnyk pisywał głównie lirykę osobistą, potem dominującym gatunkiem w jego poezji stała się liryka filozoficzna. W pierwszej fazie pisarskiej wyraźnie widać ciążące na poecie dziedzictwo poezji romantycznej, szczególnie Słowackiego. W utworach z tego okresu odzwierciedliło się tragiczne przeżycie pokoleniowe, jakim była klęska Powstania Styczniowego. Widoczny jest głęboki pesymizm i krytycyzm wobec przeszłości. W symbolicznym poemacie "Sen grobów" dokonał Asnyk politycznego rozrachunku z postawami wobec zrywu narodowego. Poeta, podobnie jak inni pozytywiści, uważał, że wykrwawionemu narodowi potrzebna jest cnota wytrwania. Lata następne przyniosły istotną zmianę w twórczości poety. Nastąpił odwrót od rozpamiętywania klęski powstańczej oraz zainteresowanie przemianami zachodzącymi w społeczeństwie. Duża część wierszy stanowiła dialog ze współczesnością. Asnyk próbował określić miejsce poezji w nowej epoce, ocenić przeszłość, która stwarzała warunki rozwoju sztuki i wyznaczała poecie uprzywilejowane miejsce w społeczeństwie. Niekiedy Asnyk występował jako Herold nowych haseł. Nigdy nie wypowiedział się bez zastrzeżeń do owych założeń, nigdy nie przestawał żałować czasów "rapsodów sławy i miecza". Taka postawa sceptyka przekonanego o względności wszelkich ideałów, o ustawicznym przemijaniu wszystkiego, co ludzkość uważała za świętość, zaważyła na swoistym charakterze programowych utworów Asnyka. W pierwszej strofie wiersza "Do młodych" poeta wzywał do "szukania prawdy jasnego płomienia", w ostatniej zaś zapowiadał "młodym zdobywcom" zmierzch ich żywota i zmierzch zdobytych w trudzie prawd. Na takiej właśnie zasadzie kontrastowania tego, co było, z tym, co jest, oparta została rozprawa wierszowana w dwóch częściach: "Publiczność do poetów" i "Poeci do publiczności". W pierwszej części przedstawione są zarzuty stawiane poetom. Publiczność jest znużona wizją miłości cierpiętniczej, "wyblakłej i krwawej", pełnej bólu i cierpienia, znużona monotematycznością i szablonowością poezji, "pieśniami na tą samą nutę śpiewanymi". Krytykuje także poetów romantycznych, jako że pogardzają światem, nauką, zabawą "i tylko się gorzko uśmiechają i basta". Wzywa ich, żeby byli "skromni, zrozumiali, prości", żeby panowali myślą nad "słuchaczy gminem", żeby budzili w sercach pragnienie piękności. "Poeci do publiczności" to odpowiedź na stawiane zarzuty - charakterystyka publiczności i odpowiedź na pytanie, dlaczego poezja cierpi na bezkrwistość i jest taka, jaka jest. Pointa zamieszczona jest w słowach; "Tacy poeci, jaka publiczność". Asnyk przywołuje wielkich autorów i stwierdza, że to właśnie publiczność uczyniła ich wielkimi, stanowiła dla nich natchnienie. Dziś wszystkie wartości (np. miłość do ojczyzny) zostały zburzone, a przypominanie ich nie tylko nie porywa słuchaczy, ale także naraża poetę na śmieszność.

Dążenie do połączenia postępu z tradycją zaowocowało historiograficznym cyklem 30 sonetów "Nad głębiami". Poeta zawarł w nich własną koncepcję ewolucji dziejów, która dokonuje się nie według planu bożego, lecz według koniecznych zasad postępu i moralnego doskonalenia się ludzkości. Stworzył tu Asnyk cały system filozoficzny - jednolitą, doskonale przemyślaną całość. Potrafił zharmonizować swój dawny, idealny pogląd na świat z czynnikami nauki nowoczesnej i dążeniami społeczeństw nowożytnych, wykorzystując najróżniejsze wątki myśli filozoficznej XIX wieku, od myśli romantycznej poczynając a kończąc na pozytywizmie. Poeta uznaje istnienie prawdziwego bytu poza światem zjawisk dostrzegalnych zmysłami. W rozumieniu Asnyka współczesna epoka nie zrywa więzi z przeszłością, ale kontynuując jej dzieło, przygotowuje grunt dla epoki następnej. To przekonanie o koniecznej jedności postępu i tradycji wyłożył w jednym z najbardziej znanych utworów "Do młodych". Sformułował w nim nakaz "trzeba z żywymi naprzód iść, po życie sięgać nowe", ale nie pozwolić "deptać przeszłości ołtarzy". Jakby odrębny dział twórczości Asnyka stanowi liryka miłosna. Poeta potrafił "ucodziennić", "sprowadzić na ziemię" wzorce miłości stworzonej przez romantyków, ale też przedstawić cały dramat człowieka, któremu miłość wypełnia świat, dokonuje w nim spustoszeń.

Drugą po Adamie Asnyku poetką epoki pozytywistycznej była Maria (Wasiłowska) Konopnicka, także autorka noweli i bajek dla dzieci.

W swojej twórczości poetyckiej poruszała następujące tematy:
- niedola wsi i polskiego chłopa

"Wolny najmita" - poetka pokazuje skutki uwłaszczenia chłopów, które nie poprawiło doli wieśniaków, bowiem dało im wolność, ale pozbawiło opieki pana:
"Chce - niechaj żyje,
a chce - niech umiera,
czy się powiesi, czy chwyci się pracy,
nikt się nie spiera..."

Reforma uwłaszczeniowa dała chłopu ziemię, ale nie dała środków na jej utrzymanie.

- biedne dziecko
"Przed sądem" - autorka pokazuje 12-letniego chłopca, który ukradł chleb i jest postawiony przed sądem. Sędzia lituje się nad dzieckiem i darowuje mu winę ze słowami: "Pójdź, dziecię, ja cię uczyć każę...". Refleksje sędziego przed podjęciem decyzji są bardzo liryczne (autorka stara się wzruszyć czytelnika losem dziecka).

"Jaś nie doczekał" - Jaś umarł, bo ojca wyrobnika nie stać było na zapewnienie dziecku podstawowych warunków życia - ciepłej izby, pożywnego jedzenia, lekarza. Jaś umarł nie doczekawszy wiosny, słońca, które mogło go wzmocnić. W sposób bardzo wzruszający autorka opisuje wygląd umierającego dziecka i rozpacz ojca:

"Patrzy ojciec oczami wielkimi,
jak ci, co nie śmią mówić, że są głodni."

Autorka kończy wiersz konkluzją, że winę za śmierć takich dzieci ponosi całe społeczeństwo:

"O bracia, czy w nas nie ma winy,
że słonka Jaś nie doczekał..."

- ojczyzna i miłość do kraju

"Września" - mówi o dzieciach z Wrześni, które odmówiły modlenia się w języku niemieckim i zostały za to zbite (wieść o tym wywołała wielki skandal w całej Europie - "Prusak polskie dzieci bije...")

"Dom" - dom można rozumieć jako ten ojczysty, lub ten rodzinny. W domu może człowiek znaleźć życzliwych sobie ludzi i schronić się przed burzami.

"Rota" - wiersz, który pretendował do roli naszego hymnu narodowego. "Rota" stała się pieśnią śpiewaną przed bitwami w okresie I i II Wojny światowej (nawet Ludowe Wojsko Polskie w ZSRR śpiewało tę pieśń). Autorka oddziaływuje na uczucia patriotyczne, odwołuje się do honoru, do umiłowania wolności. Powołuje się na chlubną przeszłość Polski. Słowa "Tak nam dopomóż Bóg" stanowią refren i odwołują się do religijności narodu polskiego. Utwór pisany jest językiem prostym i komunikatywnym.

Konopnicka jest także autorką wierszy okolicznościowych - "Wisła", "Wiatr", "Lipy kwitną". Wszystkie wiersze Konopnickiej odwołują się do uczuć, apelują do serca, są przepojone sentymentalizmem.

Wiersze Asnyka i Konopnickiej pisane są językiem prostym i komunikatywnym, przedstawiają świat prawdziwych uczuć, są nieskomplikowane, łatwe do przyswojenia, adresowane do szerokiego kręgu czytelników. Metafory, jakkolwiek piękne, nie są wyeksponowane i liczne.

# data[].attributes.attachment_link.title
Asnyk i Konopnicka - poeci czasów niepoetyckich

# data[].attributes.attachment_link.description
Asnyk i Konopnicka - poeci czasów niepoetyckich Epokę pozytywizmu często określa się mianem czasów niepoetyckich. W tym okresie proza odgrywała znaczną rolę w literaturze. Zamiarem pozytywistów było dotarcie za swoim programem do jak najszerszego grona ludzi a proza, będąca bardziej komunikatywną, mająca więcej odbiorców, umożliwiała to bardziej niż poezja.

# data[].attributes.body
Sieci rzeczne

# data[].attributes.attachment_link.title
Cykl komórkowy   Interfaza i Faza Podziału

# data[].attributes.headline
Warszawa przedstawiona w „Lalce” Bolesława Prusa

# data[].attributes.subject
Warszawa przedstawiona w „Lalce” Bolesława Prusa

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Warszawa w końcu XIX wieku była miastem silnie rozwijającym się. Powstawały nowe fabryki, linie kolejowe, oświetlenie gazowe ulic, linie telefoniczne, wodociągi i kanalizacja. Miasto tętniło życiem. Bolesław Prus obserwował zmiany, jakie niosły ze sobą początki kapitalizmu. Reorganizacja klas społecznych - upadek szlachty i arystokracji i rosnący wpływ mieszczaństwa i klasy robotniczej.

Po powstaniu styczniowym znacznie wzrosły tendencje rusyfikacyjne - język rosyjski dominował w przestrzeni publicznej, był językiem wykładowym w szkołach średnich, był widoczny nawet na szyldach sklepów. Nie było to jednak przeszkodą w rozwoju gospodarczym miasta. Pod koniec XIX w. znajdowało się tu ponad 450 fabryk zatrudniających ok 30 tys. robotników.

Prus zaprezentował w Lalce Warszawę końca XIX wieku niemal z fotograficzną dokładnością. Nawet teraz możemy odnaleźć wiele miejsc, w których rozgrywa się akcja powieści. Zobacz: Spacer po Warszawie z bohaterami Lalki.

Wokulski oprowadza nas po ówczesnej Warszawie i oto widzimy kilka planów: I to Warszawa mieszczańska, II - Warszawa arystokracji (Łazienki, salon księcia, Ogród Saski), III - Warszawa żydowska (Nalewki), IV - Warszawa inteligencji (dom Szumana), V - Warszawa biedoty (Powiśle).
Opisując bogatą część miasta Prus koncentrował się głównie na centrum między ulicą Marszałkowską, Alejami Jerozolimskimi, Krakowskim Przedmieściem i Placem Zamkowym. Tu mieszkali arystokraci, bogaci mieszczanie, ludzie wolnych zawodów. Tu znajdowały się biura, banki, hotele, dworzec kolei warszawsko-wiedeńskiej, eleganckie sklepy, restauracje i kawiarnie, teatr, pałace i parki, w których bawiła się arystokracja. Nad krajobrazem górowały kościoły Świętego Krzyża, Wizytek i Karmelitów.

Z obrazem zamożnej Warszawy kontrastowały dzielnice biedy - Nalewki i Powiśle. Tę część Warszawy poznajemy dzięki spacerowi Wokulskiego. Naturalistyczny obraz zaprezentowany przez Prusa pozostaje świadectwem ubóstwa robotników w początkach kapitalizmu.

"„widać było rudery zapadnięte niżej bruku, z dachami porosłymi mchem, lokale z okiennicami dniem i nocą zamkniętymi na sztaby, drzwi zabite gwoździami, naprzód i w tył powychylane ściany, okna łatane papierem albo zatkane łachmanem.".

Układ przestrzenny Powiśla porównany został przez Wokulskiego do upadłej drabiny, po której nie da się wspiąć.

Dwa światy - bogaty i biedny - nigdy się nie przenikały, nigdy nie miały szans się spotkać. Wokulski nie szczędził gorzkich słów oceniając sytuację warszawskiej społeczności.

„Oto miniatura kraju - myślał - w którym wszystko dąży do spodlenia i wytępienia rasy."

„Jedni giną z niedostatku, drudzy z rozpusty."

XIX wieczne miasta dawały szansę rozwoju ludziom zaradnym. Główny bohater powieści dostrzegał takie szanse również w Warszawie:

"- Wiadomo panom - zaczął Wokulski - że Warszawa jest handlową stacją między Europą zachodnią i wschodnią. Tu zbiera się i przechodzi przez nasze ręce część towarów francuskich i niemieckich przeznaczonych dla Rosji, z czego moglibyśmy mieć pewne zyski, gdyby nasz handel(...) był prowadzony porządnie."

Z czasem traci jednak nadzieję. Społeczność tłamsi jego aktywności. Rozgoryczony wypowiada słowa:

„Tu nie poradzi jednostka z inicjatywą, bo wszystko sprzysięgło się, ażeby ją spętać i zużyć w pustej walce - o nic."

Warszawa została zestawiona z i w tym porównaniu wypada dosyć mizernie. Rzecki stwierdza, że

"Szybko biegnąc przez ulicę, przypatrywałem się miastu, które po Paryżu wydawało mi się brudne i ciasne, a ludzie posępni."

Podobnymi obserwacjami dzieli się Wokulski:

"Wkoło obszedł gmach myśląc o Warszawie. Z jakim trudem dźwigają się tamtejsze budowle nieduże, nietrwałe i płaskie, gdy tu siła ludzka, jakby dla rozrywki, wznosi olbrzymy i tak dalece jest niewyczerpana pracą, że jeszcze zalewa je ozdobami."

W przeciwieństwie do Warszawy, w Paryżu wszystko jest uporządkowane, widoczna jest tu harmonia w planie zagospodarowania, w relacjach społecznych i nauce. Stolica Francji jawi się Wokulskiemu jako idealne miejsce rozwoju myśli, wynalazczości i edukacji.

Warszawa stanowiła znakomite tło dla przygód i przeżyć bohaterów, przede wszystkim jednak była odbiciem problemów toczących warszawską społeczność. Bolesław Prus przedstawił bardzo rozległą panoramę społeczną Warszawy końca XIX wieku. Widzimy walczącą o utrzymanie majątku i pozycji arystokrację, zacięcie i bezwzględność rywalizujących ze sobą kupców. W powieści pojawiają się inteligenci: studenci i naukowcy. Wykształcenie i umiejętności nie zapewniają im jednak szacunku. W mieście liczą się przede wszystkim pieniądze. Grupą wyróżniającą się z mieszczaństwa są Żydzi. Grupa ta jest w powieści przedstawiona niejednoznacznie. Z jednej strony są to ludzie przedsiębiorczy, mający wiele zalet. Z drugiej strony ukazane są ich negatywne cechy, takie jak dążenie do osiągnięcia zysków za wszelką cenę. Zwracają uwagę takie problemy jak: nietolerancja i antysemityzm, bezrobocie, materializm, konserwatyzm. Prus pozostawia nas z przygnębiającym obrazem miasta i społeczności w nim mieszkającej.

# data[].attributes.attachment_link.description
Obraz Warszawy w Lalce, Lalka - streszczenie i opracowanie największego dzieła Bolesława Prusa. Serwis zawiera kompletne omówienie lektury.

# data[].attributes.headline
Ekranizacje klasyki literatury polskiego pozytywizmu – „Lalka”

# data[].attributes.subject
Ekranizacje klasyki literatury polskiego pozytywizmu – „Lalka”

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Temat 37. Moda językowa - czyli o rodzajach zapożyczeń i sposobie ich funkcjonowania w polszczyźnie
Poznam źródła współczesnych zapożyczeń.

Zapoznaj się z materiałem i wykonaj ćwiczenia, które pokażą Ci źródła współczesnych zapożyczeń istniejących w języku polskim.
Typ materiału: Lekcja z Epodręcznika
Zapoznaj się z materiałem, który ułatwi zrozumienie zjawiska „mody językowej". Znajdziesz przykłady wyrazów modnych i zastanowisz się nad przyczynami ich popularności.
Typ materiału: Scenariusz zajęć

# data[].attributes.attachment_link.title
Język polski (styczeń 2021 r.) - Zdalne lekcje - Portal Gov.pl

# data[].attributes.attachment_link.description
Temat 37. Moda językowa - czyli o rodzajach zapożyczeń i sposobie ich funkcjonowania w polszczyźnie Poznam źródła współczesnych zapożyczeń. Zapoznaj się z materiałem i wykonaj ćwiczenia, które pokażą Ci źródła współczesnych zapożyczeń istniejących w języku polskim. Typ materiału: Lekcja z Epodręcznika Zapoznaj się z materiałem, który ułatwi zrozumienie zjawiska „mody językowej".

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
JPOL_E3_E4_Tekstykultury

Z Krakowem związani byli najwięksi polscy pisarze renesansowi oraz uczeni. Tu studiował m.in. Mikołaj Kopernik. Jego najważniejsze dzieło ukazało się drukiem w roku śmierci wybitnego astronoma (1543). Autor zdążył jeszcze zobaczyć je wydrukowane w Norymberdze pod tytułem De revolutionibus orbium coelestium ( O obrotach sfer niebieskich). To właśnie ta rozprawa naukowa stała się jednym z intelektualnych zaczynów kolejnej epoki, czyli baroku. Zanim ta wybitna księga, w której Kopernik stwierdził, że to nie Słońce krąży wokół Ziemi, lecz - Ziemia wokół , trafiła na kościelny spis dzieł zakazanych (1616), można było w niej przeczytać słowa wychwalające piękno kosmosu.

Spośród licznych i różnorodnych sztuk i nauk, budzących w nas zamiłowanie i będących dla umysłów ludzkich pokarmem, tym - według mego zdania - przede wszystkim poświęcać się należy i te z największym uprawiać zapałem, które obracają się w kręgu rzeczy najpiękniejszych i najbardziej godnych poznania. Takimi zaś są nauki, które zajmują się cudownymi obrotami we wszechświecie i biegami gwiazd, ich rozmiarami i odległościami, ich wschodem i zachodem oraz przyczynami wszystkich innych zjawisk na niebie, a w końcu wyjaśniają cały układ świata. A cóż piękniejszego nad niebo, które przecież ogarnia wszystko, co piękne? Świadczą o tym już same nazwy, takie jak „caelum" i „mundus" , z których ta oznacza czystość i ozdobę, tamta - dzieło rzeźbiarza. I wielu filozofów właśnie dla tej nadzwyczajnej piękności nieba wprost je nazwało widzialnym bóstwem. A zatem, jeżeli godność nauk mamy oceniać według ich przedmiotu, to bez porównania najprzedniejszą z nich będzie ta, którą jedni nazywają astronomią, inni astrologią, a wielu dawniejszych szczytem matematyki.

# data[].attributes.attachment_link.description
JPOL_E3_E4_Tekstykultury Z Krakowem związani byli najwięksi polscy pisarze renesansowi oraz uczeni. Tu studiował m.in. Mikołaj Kopernik. Jego najważniejsze dzieło ukazało się drukiem w roku śmierci wybitnego astronoma (1543). Autor zdążył jeszcze zobaczyć je wydrukowane w Norymberdze pod tytułem De revolutionibus orbium coelestium ( O obrotach sfer niebieskich).

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
0:00 / 47:36•Watch full video

# data[].attributes.attachment_link.title
164 Dlaczego "Lalka" Bolesława Prusa nie jest powieścią tylko o miłości? Omówienie lektury.

# data[].attributes.headline
Pochwała Stwórcy i Jego dzieła w pieśni Jana Kochanowskiego

# data[].attributes.subject
Pochwała Stwórcy i Jego dzieła w pieśni Jana Kochanowskiego

# data[].attributes.attachment_link.title
Pochwała Stwórcy i Jego dzieła w Pieśni XXV Jana Kochanowskiego.

# data[].attributes.attachment_link.description
Drogi uczniu, zapoznaj się z prezentacją i wykonaj polecenia. Uzupełnijcie notatkę. LUB

# data[].attributes.attachment_link.title
REPUBLIKA SZTUKI - ODC. 10 - JAK ROZWIJAŁA SIĘ SZTUKA RENESANSOWA

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Renesans jest epoką otwierającą czasy nowożytne. Przepaść między „starą" a „nową" kulturą europejską jest wielka, ponieważ na przełomie XV/XVI wieku we Włoszech, a w XVI wieku w innych częściach kontynentu, zmieniło się całkowicie myślenie człowieka, jego podejście do sztuki i tradycji filozoficznej i literackiej. Oczywiście przemiany te nie nastąpiły z dnia na dzień. Przełom idei jest procesem, na który składają się wydarzenia historyczne, sytuacja polityczna, zjawiska społeczne.

Odrodzenie to przede wszystkim epoka wielkich indywidualności. Każdy, kto czuł w sobie przypływ talentu, rozwijał go wszechstronnie. Człowiek nie był zorientowany na jedną dyscyplinę, bardzo często pełnił wiele funkcji: zawodowych, społecznych, politycznych, artystycznych. Najlepszym przykładem mogą być Leonardo da Vinci i Michał Anioł, którzy interesowali się nauką, techniką, rozmaitymi dziedzinami sztuki i filozofią. Renesans zrodził wielu geniuszy, których osiągnięcia do dziś wzbudzają szacunek i podziw, gdyż znajdują praktyczne zastosowania.

Odrodzenie się człowieka w Renesansie polegało na odrzuceniu ideałów średniowiecznej ascezy, zanegowaniu scholastyki i średniowiecznego systemu gradualnego (hierarchii bytów od najniższych po uduchowione). Nowa epoka podkreślała niezwykłą godność każdego człowieka, wartości życia ziemskiego. Z tak rozumianą wartością życia doczesnego wiązała się ciekawość świata i chęć jego odkrywania. Było to olbrzymie pole, które dopiero należało odkryć i zbadać. Stąd też XV i XVI wiek to czas wielkich odkryć geograficznych i podróży naukowych. Renesans to również okres odrodzenia nauki i sztuki. Pojawił się druk, który zrewolucjonizował całą epokę, myślenie o świecie oraz przekaz informacji. Książki, które dotąd były prawie niedostępne i nieosiągalne ze względu na ich cenę, stały się dobrem powszechnym. Wydarzenie to wpłynęło na szybkość przekazu idei i myśli. Nie można również zapominać, iż Renesans jest czasem, w którym obficie korzystano z dorobku antycznego, w którym się do niego odwoływano i stawiano go za wzór. Średniowiecze nie otaczało starożytnych zabytków szczególną czcią, a myśl antyczna była jedynie zbiorem mądrych zdań. Renesans nadał Antykowi nowy sens. Antyk stał się więc kryterium oceny dorobku renesansowego, kanonem piękna w sztuce i filozofii. Bardzo popularne stało się hasło powrotu do źródeł - czyli ad fontes. Zdaniem badaczy epoki na narodziny Renesansu wpływ miały również m.in. kryzys papiestwa, rozluźnienie więzi łączących papiestwo z cesarstwem, rozwój miast, handlu i rzemiosła. Ponadto Odrodzenie miało miejsce tylko w łacińskiej części Europy. W Bizancjum i krajach prawosławnych przełom renesansowy nie nastąpił.

Reformację i humanizm uważa się za dwa najważniejsze prądy renesansowe. Na przykład w Niemczech większą rolę odegrała reformacja, natomiast we Włoszech czy Hiszpanii - humanizm. Jednak nie da się wyznaczyć ostrych granic między tymi zjawiskami, które przenikały się, zwalczały, napędzały wzajemnie.

Renesans pozostał epoką, w której dominowała jeszcze łacina. Był to uniwersalny język, którym posługiwała się wykształcona Europa. Renesansowa łacina była jednak bardziej przejrzysta od średniowiecznej, odzyskała swój starożytny blask i piękno. Wielu pisarzy było już wówczas twórcami dwujęzycznymi - rozwijały się tym samym literatury i języki narodowe.

Bibliografia

OPRACOWANIA OGÓLNE:
1. Wanda Markowska, Literatura polska epoki Odrodzenia, Wiedza Powszechna, Warszawa 1956.
2. Janusz Pelc, Europejskość i polskość literatury naszego renesansu, Czytelnik, Warszawa 1984
3. Jerzy Ziomek, Literatura Odrodzenia, PWN, Warszawa 1987
4. Jerzy Ziomek, Renesans, PWN, Warszawa 1973

OPRACOWANIA POSZCZEGÓLNYCH UTWORÓW:
Francesco Petrarca, Sonety do Laury:
1. Jalu Kurek, Od tłumacza, w: Francesco Petrarca, Sonety do Laury, wybór, przekład i przedmowa Jalu Kurek, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1975.
2. Halina Kralowa, Historia literatury włoskiej, t.1, pod red. P. Salwy, „Semper", Warszawa 1997.

# data[].attributes.attachment_link.description
Renesans jest epoką otwierającą czasy nowożytne. Przepaść między „starą" a „nową" kulturą europejską jest wielka, ponieważ na przełomie XV/XVI wieku we Włoszech, a w XVI wieku w innych częściach kontynentu, zmieniło się całkowicie myślenie człowieka, jego podejście do sztuki i tradycji filozoficznej i literackiej. Oczywiście przemiany te nie nastąpiły z dnia na dzień.

# data[].attributes.body
Wszechocean

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Woda na Ziemi występuje w trzech stanach skupienia: gazowym, ciekłym i stałym. W hydrologii najważniejsza jest ta część, która znajduje się w stanie ciekłym (oceany, morza, jeziora i rzeki), ale istotna jest także rola pary wodnej oraz lodowców i lądolodów.
Spis tematów (kliknij, aby przejść do wyboru tematów)
Hydrosfera

I Zasoby wody na Ziemi

Hydrosfera to wodna powłoka Ziemi. Obejmuje wszystkie rodzaje wód na Ziemi. Część wód przynależy bezpośrednio do hydrosfery (wody płynące - np. rzeki, wody stojące - np. oceany, morza, jeziora oraz wody zamarznięte - lodowce i lądolody [którymi zajmuje się glacjologia]). Inne wody ziemi są miejscem przenikania hydrosfery i atmosfery (woda w atmosferze - wszystkie rodzaje opadów i osadów, a także para wodna) oraz biosfery (woda w organizmach żywych).
1. Podział wody na Ziemi
Całkowite zasoby wodne Ziemi są stałe i wynoszą około 1,386 mld km 3. Powszechnie pokutujące w społeczeństwie przekonanie o możliwości wyczerpania zasobów wodnych jest błędne, ponieważ woda znajdująca się w ciągłym obiegu, jest zasobem nie możliwym do zużycia. Możliwe jest jedynie wyczerpanie wody w sensie lokalnym lub jej zanieczyszczenie, ale nie jej trwałe i bezpowrotne zużycie.

Podział zasobów wodnych na Ziemi

Źródło: Opracowanie własne na podstawie: Bajkiewicz-Grabowska E., Mikulski Z. Hydrologia ogólna (2006)

Niemal 97,5% wody na Ziemi to woda słona - zgromadzona w oceanach, morzach oraz słonych jeziorach (a także słonych wodach podziemnych, ale te mają marginalne znaczenie). Woda słodka (nadająca się do picia, rolnictwa itp.) to zaledwie 35 mln km 3. Jednak nadal, nawet z tej niewielkiej części, człowiek może korzystać tylko w ograniczonym stopniu. Głównym źródłem słodkiej wody są rozległe lądolody Grenlandii i Antarktydy oraz lodowce górskie (te dają początek niektórym rzekom). Jedynie nieco ponad 30% wód słodkich jest zgromadzonych w wodach podziemnych, z których tylko część człowiek jest w stanie eksploatować (część tych wód jest uwięziona bardzo głęboko). Z pozostałych 118 tys. km 3 wody, człowiek wykorzystuje głównie te z jezior i rzek. Zasoby pary wodnej i bagien nie mają zbyt szerokiego zastosowania, w pewnym stopniu bezpośrednio wykorzystuje się wodę biologiczną (np. spożywając żywność).

Szacuje się, że w ogólnym rozrachunku z całej dostępnej wody na Ziemi człowiek efektywnie wykorzystuje zaledwie około 1%. Pozostałe zasoby są niedostępne lub koszty ich pozyskania (np. odsalania wód słonych czy transportu wody z lądolodów) są zbyt wysokie.

Łącznie cała woda na Ziemi mogłaby się zmieścić w kuli o średnicy 1400 km. Duża kula - cała woda na Ziemi, małą kulka - woda słodka na Ziemi.

Źródło: http://3.bp.blogspot.com/-YsKi35Wpeic/T7Iw-KgaGWI/AAAAAAAAAuk/DfI5msoqkxg/s1600/cook-EarthWater_88530.jpg
2. Obieg wody w przyrodzie
Ilość wody na ziemi jest stała, ale znajduje się ona w obiegu nazywanym cyklem hydrologicznym. Woda nieustannie zmienia swoje położenie oraz stan skupienia. Zasadniczo odbywa się to w obrębie obiegu tak zwanego małego obiegu hydrologicznego (obejmującego tylko obieg w obrębie mórz/oceanów lub tylko obieg w obrębie lądu/kontynentu) oraz dużego obiegu hydrologicznego, który obejmuje całą wędrówkę wody między oceanami i kontynentami.

Schemat małego i dużego cyklu hydrologicznego

Źródło: Opracowanie własne

Mały obieg hydrologiczny dzieli się na ten występujący nad oceanami/morzami oraz nad lądami/kontynentami. Nad oceanami/morzami dochodzi do parowania wody morskiej, która kondensuje w atmosferze, skrapla się i wraca do oceanu/morza w postaci opadu, najczęściej deszczu. Nad lądami/kontynentami może wystąpić opad zarówno na obszarach nisko nad poziomem morza jak i w górach. Dochodzi do parowania - z naturalnych źródeł wody jak jeziora czy rzeki, a także z gruntu (ewaporacja) oraz roślin, zwłaszcza lasów (transpiracja) (cały ten proces parowania terenowego nosi nazwę ewapotranspiracji). Do kondensacji pary wodnej i opadu może dojść bezpośrednio nad obszarem parowania (wtedy najczęściej mamy do czynienia z deszczem, rzadziej z opadami stałymi jak krupa, śnieg, grad czy z pojawianiem się osadów atmosferycznych - co zależy od temperatury i lokalnych uwarunkowań. Para wodna może także zostać przetransportowana do wyżej położonych obszarów górskich. Jeżeli zalega tam śnieg lub lód (np. lodowiec górski), dochodzi także do parowania tych ciał stałych (sublimacja). W górach występuje opad orograficzny, w zależności od temperatury - deszczu lub śniegu (rzadziej inny). Czasami może także wystąpić proces resublimacji, czyli bezpośredniego przejścia pary wodnej w śnieg lub lód.

Duży obieg hydrologiczny rozpoczyna się od parowania wody morskiej/oceanicznej. Para wodna jest następnie transportowana nad ląd/kontynent, gdzie dołącza do niej para wodna pochodząca z gruntu, roślin, powierzchniowych źródeł wody oraz śniegu/lodu. Po wystąpieniu kondensacji następuje opad lub pojawiają się osady atmosferyczne. Woda padająca nad lądem/kontynentem może zostać zretencjonowana (w jeziorach, organizmach żywych - w tym roślinach lub w postaci śnieg/lodu), ale może też wsiąknąć (infiltracja) w grunt. Ta część wody, która z różnych powodów nie wsiąknie lub dostanie się do rzek, wraca po powierzchni ziemi z powrotem do morza/oceanu (spływ powierzchniowy) i zasila je. Woda która wsiąknie przez warstwy przepuszczalnych skał, infiltruje aż do osiągnięcia poziomu warstw nieprzepuszczalnych. Po ich powierzchni odbywa się spływ podziemny - ponownie w kierunku oceanu/morza. W międzyczasie część wody ze spływu podziemnego może także z różnych powodów wydostać się na powierzchnię (np. jako źródło rzeki), ponownie uczestnicząc w spływie powierzchniowym. Ponadto część wody ze spływu podziemnego może lokalnie napotkać warstwy przepuszczalne w obrębie warstw nieprzepuszczalnych lub warstwy o częściowej przepuszczalności i wsiąknąć głębiej. Taka woda zostaje uwięziona i zretencjonowana między skałami nieprzepuszczalnymi. Po dotarciu do granicy lądu/kontynentu i morza/oceanu, woda ze spływu powierzchniowego przesiąka bezpośrednio do wód morskich/oceanicznych i zasila je.

W cyklu hydrologicznym każdego roku bierze udział zaledwie 0,04% wody na Ziemi (czyli około 577 000 km 3), z czego zdecydowana większość przypada na oceaniczną część cyklu (80%). W obrębie cyklu dochodzi do ciągłej wymiany wody w jej rezerwuarach. Woda biologiczna i atmosferyczna wymienia się bardzo szybko, nawet co kilka-kilkanaście dni. Również woda w rzekach, wymienia się nie rzadziej niż co około dwa tygodnie. Dość szybko wymianie ulegają wody gruntowe - trwa to od kilku dni do jednego roku. Zdecydowanie wolniej wymienia się woda jezior (3-7 lat) i bagien (kilka lat). Najdłużej trwa wymiana wód podziemnych (kilkaset lat), oceanów (4000 lat) oraz lodowców i lądolodów (8000 lat). Łącznie cała woda na Ziemi wymienia się średnio co 2800 lat.
3. Podział Wszechoceanu
Wody Wszechoceanu (czyli wszystkich oceanów Ziemi) stanowią 71% powierzchni Ziemi. Według aktualnej klasyfikacji wyróżnia się 5 oceanów (o całkowitej powierzchni 362 mln km²): Spokojny (zwany też Pacyfikiem - 168,7 mln km²), Atlantycki (85,1 mln km²), Indyjski (70,6 mln km²), Południowy (22 mln km²) i Arktyczny (15,6 mln km²). Średnia głębokość Wszechoceanu to ponad 3700 metrów, zaś najgłębszym miejscem - Rów Mariański (10 994 metry głębokości).

Podział Oceanu Światowego

Źródło: https://tyflomapy.pl/photos/34925/02_Kontynenty_kolor2.jpg.jpg

Akweny w większości mają relatywnie naturalne granice - w miejscach przewężeń lub skrajnych punktów kontynentów. Jedynie Ocean Południowy ma granicę całkowicie otwartą. Wytyczono ją wzdłuż równoleżnika 60°S.

Istotnymi pojęciami, które łączą się z oceanami są:

Morza - mniejsze akweny, które składają się na oceany. Najczęściej różnią się w jakiś sposób (np. fizykochemicznie) od wód otaczających lub mają z nimi ograniczone połączenie.

Zatoki - mniejsze akweny w obrębie mórz, przylegające do lądów. Zatoki najczęściej są otoczone lądem z 3 stron.

Cieśniny - wąskie połączenia między akwenami np. między morzami.

Kanały - podobne do cieśnin, ale nie mają naturalnego pochodzenia (zostały sztucznie stworzone przez człowieka).

Zlewisko - obszar lądowy, z którego wody spływają do jednego morza lub oceanu.

4. Charakterystyka wody morskiej
Do najważniejszych cech wody morskiej należą: temperatura i skład chemiczny.

Woda morska zawiera w sobie wszystkie możliwe pierwiastki występujące na Ziemi, ponieważ znajduje się w stałym kontakcie z pozostałymi sferami planety. Najważniejszymi składnikami są jednak wodór i tlen (H2O - wzór chemiczny wody) oraz rozpuszczona w roztworze - sól morska (chlor i sód). Sól jest najważniejszym elementem charakterystycznym dla wody morskiej. W wodzie morskiej znajdują się także gazy, takie jak azot czy dwutlenek węgla.

Temperaturę wody morskiej podobnie jak temperaturę powietrza mierzymy w stopniach Celsjusza (°C). Średnioroczna temperatura przy powierzchni wód morskich i oceanicznych wynosi około 17,5°C. Wraz z głębokością temperatura spada, osiągając stałą wartość w przedziale 0-4°C od głębokości około 1500 m.

Średnia roczna temperatura powierzchni wody mórz i oceanów

Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/18/Wiki_plot_03.png/1280px-Wiki_plot_03.png

Do czynników wpływających na temperaturę wody mórz i oceanów zaliczamy:

Najwyższą temperaturą będą cechować się intensywnie nagrzewane obszary strefy międzyzwrotnikowej. Okolica równikowa będzie nieznacznie cieplejsza niż okolice zwrotników, ze względu na całorocznie wyższy kąt padania promieni słonecznych (bardziej stabilna całoroczna temperatura względem klimatów zwrotnikowych). Takie zbiorniki mogą się cechować temperaturą powyżej 25°C, a nawet (w skrajnych przypadkach) do 32°C. Najchłodniejsze będą z kolei obszary okołobiegunowe, gdzie dostawa energii słonecznej jest zdecydowanie niższa. Zbiorniki te cechuje temperatura niewiele powyżej 0°C. Mogą mieć one też temperaturę ujemną (do -2°C), ale nie zamarzają ze względu na zasolenie i intensywny ruch wody morskiej.

Do najcieplejszych akwenów na świecie należą między innymi: Morze Celebs, Morze Banda, Morze Arabskie i Morze Czerwone. Wśród najchłodniejszych warto wymienić choćby Morze Białe, Morze Beauforta, Morze Amundsena czy Morze Rossa. Niektóre morza takie jak np. Morze Ochockie, cechują się dużą sezonową zmiennością temperatury, choć generalnie można je zaliczyć do bardzo zimnych akwenów.

Prądy morskie w odczuwalnym stopniu (o kilka stopni) podnoszą lub obniżają temperaturę wód, w których płyną. Ciepłe prądy, potrafią w istotny sposób ogrzać okolice. Doskonałym przykładem jest tu Prąd Północnoatlantycki, który radykalnie podgrzewa temperaturę akwenów położnych na dalekiej północny - takich jak Morze Północne czy Morze Norweskie. W podobny sposób działa też np. Prąd Alaski - ogrzewający Zatokę Alaska. Przeciwne działanie mają np. Prąd Labradorski (znacząco ochładzający Morze Labradorskie), czy Prąd Oja Siwo (ochładzający i tak zimne - Morze Beringa i Morze Ochockie). Najpotężniejszymi zimnymi prądami są jednak zdecydowanie Dryf Wiatrów Zachodnich i Antarktyczny Prąd Wsteczny, odcinające wody Oceanu Południowego od pozostałych wód Wszechoceanu i potężnie je ochładzające.

Zasolenie wody morskiej mierzymy w promilach (‰), a więc w cząstkach na tysiąc (gdzie 1% = 10‰). Średnie zasolenie wody oceanicznej (przy powierzchni) to niecałe 35‰. Zasolenie wody morskiej jest zróżnicowane w zależności od wielu czynników.

Średnie zasolenie mórz i oceanów na świecie (przy powierzchni)

Źródło: https://pl.wikipedia.org/wiki/Zasolenie#/media/Plik:Wiki_plot_04.png

Wśród czynników wpływających na wielkość zasolenia akwenu można wyróżnić:

Klimat (wynikający z szerokości geograficznej), a zwłaszcza temperaturę powietrza i w mniejszym stopniu - wielkość opadów

Największym zasoleniem cechują się obszary położone w najcieplejszych strefach, gdzie woda morska intensywnie paruje, a sól - odkłada się, przez co zasolenie rośnie. Najbardziej typowe obszary odpowiadające takim kryterium to obszary zwrotnikowe i częściowo - podzwrotnikowe. Zasolenie może tam sięgać nawet niemal 40‰. Obszary równikowe cechują się niższym zasoleniem, ponieważ parowanie bilansowane jest dużą dostawą wód opadowych (także za pośrednictwem rzek w zasilanych wodami opadowymi). Najniższe będzie zasolenie obszarów okołobiegunowych, gdzie zlokalizowane są lodowce szelfowe oraz lądolody. Naturalne topnienie słodkiej wody z lodu z wodą morską, obniża poziom zasolenia. Jednocześnie parowanie jest bardzo małe, ze względu na niskie temperatury. Zasolenie może tam spaść znacząco, nawet do 25‰.

Charakter akwenu (zamknięty/otwarty - stopień kontaktu z wodami innych akwenów)

Akweny otwarte cechują się zasoleniem podobnym do wód otaczających, zbliżonym do światowej średniej. Znaczne odchylenia od tej średniej mają natomiast akweny zamknięte. Jeżeli odcięciu od innych zbiorników towarzyszy wysoka temperatura, niskie opady i brak dużych rzek w okolicy - zasolenie gwałtownie wzrasta. Cechuje to np. Morze Śródziemne czy Morze Czerwone, gdzie zasolenie może osiągać rekordowy poziom 42‰. Po przeciwnej stronie są akweny zamknięte, gdzie uchodzą duże ilości słodkiej wody z rzek, występują istotne opady, a temperatura nie jest wysoka. Doskonałym przykładem takiego zbiornika jest Morze Bałtyckie, którego średnie zasolenie wynosi zaledwie 7‰, również znacznie spada zasolenie w Zatoce Hudsona czy Morzu Czarnym (20-25‰).

Dostawę wód słodkich - z rzek, wód opadowych, lodowców i lądolodów

Ponieważ największa część słodkiej wody zgromadzona jest w pokrywie lodowej, to właśnie okolice okołobiegunowe będą cechowały się wodami o niskim zasoleniu. Dobrymi przykładami są np. przybrzeżne wody Morza Weddela, jednak sama Antarktyka jest dość mocno zasolona ze względu na silne mieszanie wód. Lepsze przykłady możemy znaleźć w Arktyce. Zasolenie przybrzeżnych wód Morza Łaptiewów może z kolei wynosić nawet 1-2‰. Wpływ na to mają nie tylko pobliskie zlodzone wody Oceanu Arktycznego, ale też duże azjatyckie rzeki, uchodzące do tego morza (np. rzeka Lena).

Również obszary znacznie cieplejsze, za sprawą dużej dostawy wód słodkich mogą cechować się obniżonym zasoleniem. Warto wspomnieć choćby o Zatoce Bengalskiej (rzeka Ganges z Brahmaputrą) i Zatoce Gwinejskiej (rzeka Niger) czy Morzu Żółtym (rzeka Huang He) jednak dotyczy to głównie strefy przybrzeżnej.

W ostatnich latach coraz mocniej dostrzega się problem zanieczyszczenia wód morskich. Do istotnych elementów tego problemu można zaliczyć:

Odpady komunalne (ścieki), odpady przemysłowe oraz resztki nawozów i pestycydów używanych w rolnictwie, której dostają się do wody morskiej transportowane przez rzeki lub przesiąkając wodami gruntowymi z obszarów strefy nadmorskiej.

Transport morski, zwłaszcza bezpośrednie usuwanie odpadów do wody morskiej, a także wszelkie awarie (np. tankowców).

Awarie platform wiertniczych i rurociągów (np. eksplozja platformy wiertniczej Deepwater Horizon w Zatoce Meksykańskiej w 2010 roku).

Zanieczyszczenie Wszechoceanu plastikiem, transportowanym głównie przez rzeki w krajach Azji Południowej i Południowo-Wschodniej. To coraz poważniejszy problem, który zagraża życiu zwierząt morskich (spożywających plastik - np. żółwie jedzące siatki i słomki omyłkowo zamiast zwykłego pożywienia).

Ponadto wartym odnotowania jest, że postępujące Globalne Ocieplenie przyczynia się do zaniku fauny i flory, w tym niszczenia Wielkiej Rafy Koralowej.

# data[].attributes.attachment_link.description
Woda na Ziemi występuje w trzech stanach skupienia: gazowym, ciekłym i stałym. W hydrologii najważniejsza jest ta część, która znajduje się w stanie ciekłym (oceany, morza, jeziora i rzeki)...

# data[].attributes.body
Postępowanie w razie zagrożenia terrorystycznego.

# data[].attributes.attachment_link.title
Terroryzm - Zintegrowana Platforma Edukacyjna

# data[].attributes.attachment_link.description
Ogólny wstęp wprowadzający w tematykę narastającego zagrożenia terroryzmem

# data[].attributes.body
Wprowadzenie

# data[].attributes.attachment_link.title
Praca jako wielkość fizyczna - Epodreczniki.pl

# data[].attributes.attachment_link.description
E‑podręczniki to bezpłatne i dostępne dla wszystkich materiały edukacyjne.

# data[].attributes.body
Wykres funkcji

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
W rozdziale o funkcjach omówione zostały zależności wprost proporcjonalne. Teraz zajmiemy się wielkościami odwrotnie proporcjonalnymi.

Szkoła przeznaczyła kwotę na wydruk ulotek promocyjnych. Ceny proponowane za usługę wydruku tej samej ulotki w różnych drukarniach zebrano w tabeli.

Za każdym razem koszt wydruku wszystkich ulotek jest taki sam: .
Zauważmy, że im wyższa cena jednostkowa wydruku, tym mniej ulotek możemy wydrukować za podaną kwotę.

Długość oddanej do użytku (do roku) autostrady od węzła Łódź Północ (woj. łódzkie) do węzła Rusocin (woj. pomorskie) to ok. . Czas potrzebny na przejazd tego odcinka jest uzależniony od średniej prędkości, z jaką porusza się pojazd. Zależności między tymi wielkościami przedstawia tabela.

Zauważmy, że jeśli zwiększa się średnia prędkość samochodu , to czas przejazdu jest coraz krótszy.

Animacja prezentuje samochód poruszający się po drodze zaznaczonej na mapie Polski. Długość oddanej do użytku (do 2015 roku) autostrady A1 od węzła Łódź Północ (woj. łódzkie) do węzła Rusocin (woj. pomorskie) to ok. 300 km. Czas przejazdu tego odcinka jest uzależniony od średniej prędkości v, z jaką porusza się pojazd. v =80 kilometrów na godzinę, to czas przejazdu t = 3,75 godziny, v =85 kilometrów na godzinę, to czas przejazdu t około 3,5 godziny, v =90 kilometrów na godzinę, to czas przejazdu t około 3,3 godziny, v =95 kilometrów na godzinę, to czas przejazdu t około 3,2 godziny, v =100 kilometrów na godzinę, to czas przejazdu t = 3 godziny, v =110 kilometrów na godzinę, to czas przejazdu t około 2,7 godziny, v =120 kilometrów na godzinę, to czas przejazdu t =2,5 godziny, v =130 kilometrów na godzinę, to czas przejazdu t około 2,3 godziny. Zauważmy, że jeśli zwiększa się średnia prędkość samochodu ( v), to czas przejazdu ( t) jest coraz krótszy.

shuffle Odtwarzanie losowe skip_previous Poprzedni play_circle_outline pause_circle_outline Odtwórz/Pauza skip_next Następny repeat Powtórz

volume_up volume_off Wycisz/Wyłącz wyciszenie

fullscreen fullscreen_exit Tryb pełnoekranowy

Film dostępny na portalu epodreczniki.pl
Animacja prezentuje samochód poruszający się po drodze zaznaczonej na mapie Polski. Długość oddanej do użytku (do 2015 roku) autostrady A1 od węzła Łódź Północ (woj. łódzkie) do węzła Rusocin (woj. pomorskie) to ok. 300 km. Czas przejazdu tego odcinka jest uzależniony od średniej prędkości v, z jaką porusza się pojazd. v =80 kilometrów na godzinę, to czas przejazdu t = 3,75 godziny, v =85 kilometrów na godzinę, to czas przejazdu t około 3,5 godziny, v =90 kilometrów na godzinę, to czas przejazdu t około 3,3 godziny, v =95 kilometrów na godzinę, to czas przejazdu t około 3,2 godziny, v =100 kilometrów na godzinę, to czas przejazdu t = 3 godziny, v =110 kilometrów na godzinę, to czas przejazdu t około 2,7 godziny, v =120 kilometrów na godzinę, to czas przejazdu t =2,5 godziny, v =130 kilometrów na godzinę, to czas przejazdu t około 2,3 godziny. Zauważmy, że jeśli zwiększa się średnia prędkość samochodu ( v), to czas przejazdu ( t) jest coraz krótszy.

Rozpatrzmy wszystkie prostokąty o bokach , których pole jest równe .

Animacja ilustruje w trzech krokach rozwiązanie przykładu. Dany jest prostokąt o bokach długości x oraz y. Rozpatrujemy wszystkie prostokąty o polu równym 12. Zmieniając długości boku x zmienia się długość boku y prostokąta, co ilustrowane jest odpowiednim prostokątem - zawsze o polu 12. Umieszczamy każdy z tych prostokątów w pierwszej ćwiartce układu współrzędnych tak, aby dwa boki pokrywały się z osiami. Wierzchołki prostokątów nie leżące na osiach tworzą krzywą, która jest wykresem proporcjonalności odwrotnej x razy y =12. Funkcję zapisujemy wzorem y = 12 dzielone przez x.

Pola prostokątów są równe . Iloczyn jest stały, a zwiększenie długości jednego z boków powoduje proporcjonalne zmniejszenie długości drugiego boku.
Wielkości przedstawione w powyższych przykładach charakteryzują się tym, że wzrost jednej z nich powoduje takie zmniejszenie drugiej, że iloczyn tych wielkości pozostaje stały. O takich wielkościach będziemy mówić, że są odwrotnie proporcjonalne.

Mówimy, że dwie dodatnie wielkości i są odwrotnie proporcjonalne wtedy i tylko wtedy, gdy ich iloczyn jest stały i różny od zera.

Funkcja opisująca zależność między dodatnimi wielkościami odwrotnie proporcjonalnymi i nazywana jest proporcjonalnością odwrotną, a iloczyn nazywany jest współczynnikiem proporcjonalności odwrotnej.
Z faktu, że liczby i są dodatnie, wynika, że współczynnik także jest dodatni.
Zależność między wielkościami odwrotnie proporcjonalnymi i możemy zapisać również w postaci .

# data[].attributes.attachment_link.description
W rozdziale o funkcjach omówione zostały zależności wprost proporcjonalne. Teraz zajmiemy się wielkościami odwrotnie proporcjonalnymi. Szkoła przeznaczyła kwotę na wydruk ulotek promocyjnych. Ceny proponowane za usługę wydruku tej samej ulotki w różnych drukarniach zebrano w tabeli. Za każdym razem koszt wydruku wszystkich ulotek jest taki sam: .Zauważmy, że im wyższa cena jednostkowa wydruku, tym mniej ulotek możemy wydrukować za podaną kwotę.

# data[].attributes.headline
. Styl i stylizacja, czyli o środowiskowych odmianach języka

# data[].attributes.subject
. Styl i stylizacja, czyli o środowiskowych odmianach języka

# data[].attributes.attachment_link.title
Środowiskowe odmiany języka - Zintegrowana Platforma Edukacyjna

# data[].attributes.attachment_link.description
E‑podręczniki to bezpłatne i dostępne dla wszystkich materiały edukacyjne.

# data[].attributes.body
Transport gazów w organizmie człowieka

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
W transporcie gazów oddechowych, czyli tlenu i dwutlenku węgla uczestniczy osocze krwi oraz erytrocyty. Osocze przenosi jedynie niecałe 3% rozpuszczonego w nim tlenu. Resztę, czyli 97% transportuje hemoglobina hemoglobina , czerwony barwnik krwi. Natomiast dwutlenek węgla jest w większości transportowany przez osocze.

Nośnikiem tlenu jest hemoglobina

Hemoglobina wykazuje niezwykłą zdolność do odwracalnego tworzenia wiązań z tlenem. Cząsteczki tlenu po przejściu przez ściany pęcherzyka płucnego i włosowatego naczynia krwionośnego rozpuszczają się w osoczu, a następnie dyfundują do erytrocytów, gdzie łączą się z hemoglobiną.

Budowa hemoglobiny

Ilustracja przedstawia czerwone koło - cząsteczkę hemoglobiny, w środku którego leżą splątane przewody - to łańcuchy globiny. Tworzą one podjednostki, z których każda zawiera cząsteczkę hemu - w czterech miejscach symetrycznie pośrodku splątanych łańcuchów są małe żółte kulki - cząsteczki tlenu - umieszczone w okrągłych strukturach z wgłębieniem. Struktury te przypominają spodki. To żelazo. Spodki po lewej i prawej stronie przyczepione są do łańcuchów cienkimi nitkami.

Proces wiązania tlenu z hemoglobiną nazywany jest utlenowaniem (nie mylić z utlenianiem), ponieważ cząsteczki tlenu przyłączają się na tyle nietrwale, że nie zmieniają wartościowości żelaza. Związana z tlenem hemoglobina przekształca się w , która przybiera kolor jasnoczerwony. To jej właśnie zawdzięcza swą barwę krew tętnicza. Łączenie się hemoglobiny z tlenem jest procesem odwracalnym, dzięki czemu przyłączony tlen w miarę potrzeby może być uwalniany. Odtlenowana hemoglobina jest ciemnoczerwona, co nadaje barwę krwi żylnej.

Wiązanie tlenu przez hemoglobinę opisuje krzywa dysocjacji hemoglobiny.
Zastanów się i określ miejsca w organizmie człowieka, w których procentowe wysycenie hemoglobiny tlenem we krwi jest najniższe. Jak sądzisz, jakie stężenie dwutlenku węgla jest dla nich charakterystyczne?

Tkanki naszego ciała charakteryzują się zróżnicowanym zapotrzebowaniem na tlen. Podczas wysiłku 100 gramów serca może potrzebować aż 70 ml tlenu na minutę, natomiast podczas spoczynku zaledwie 8 ml. Fragment nerek o tej samej masie wymaga zalewie 5 ml na minutę.

Hemoglobina nie tylko transportuje tlen. Pomaga również w transporcie dwutlenku węgla, a absorbując jony wodorowe, współdziała w utrzymaniu odpowiedniego pH, czyli równowagi kwasowo‑zasadowej organizmu.

Transport dwutlenku węgla

Cząsteczki dwutlenku węgla powstałe podczas oddychania komórkowego przenikają z tkanek do krwi, skąd transportowane są do płuc w różnej postaci.

Hemoglobina wykazuje duże powinowactwo do tlenku węgla, zwanego potocznie czadem. Łączy się z nim, tworząc karboksyhemoglobinę (HbCO) - związek słabo dysocjujący, bardziej trwały niż połączenie tlenu z hemoglobiną. Tlenek węgla(II) wysyca w cząsteczce hemoglobiny te wiązania, które łączą się z tlenem, a więc erytrocyt traci zdolność do przenoszenia tlenu. Nadmiar karboksyhemoglobiny powoduje niedotlenienie organizmu objawiające się zmęczeniem i zawrotami głowy. Wzrost jej stężenia do 20% daje objawy zatrucia, a przy stężeniu powyżej 60% następuje utrata świadomości i najczęściej śmierć przez tzw. zatrucie tlenkiem węgla(II) (zaczadzenie).

HbCO może się rozkładać pod wpływem podwyższonego stężenia OIndeks dolny 2 2, jednak jest to proces bardzo długi i nie zawsze możliwy.

Mechanizm transportu gazów oddechowych we krwi

Wzrost stężenia dwutlenku węgla we krwi w postaci kwasu węglowego lub jonów wodorowęglanowych spowodowany utrudnieniem usuwania tych substancji z krwi do pęcherzyków płucnych (np. podczas zapalenia płuc) prowadzi do stanu nazywanego kwasicą oddechową (acydozą). Niedobór dwutlenku węgla, spowodowany zwiększoną wentylacją płuc, prowadzi do wzrostu zasadowości krwi i tzw. zasadowicy oddechowej (alkalozy). Zarówno kwasica, jak i zasadowica zakłócają równowagę kwasowo‑zasadową organizmu.

Słownik

enzym z klasy liaz katalizujący odwracalną reakcję powstawania jonu wodorowęglanowego HCOIndeks górny 3- 3- z wody i dwutlenku węgla (COIndeks dolny 2 2); występuje powszechnie u ssaków: w erytrocytach, trzustce, błonie śluzowej żołądka oraz nerkach; jej działanie jest związane m.in. z wydalaniem dwutlenku węgla, tworzeniem kwasu solnego w soku żołądkowym i regulacją odczynu moczu; w roślinach anhydraza węglanowa bierze udział w transporcie dwutlenku węgla podczas procesu fotosyntezy

ciśnienie cząsteczkowe jednego gazu w mieszaninie gazów

hemoproteina zbudowana z czterech łańcuchów polipeptydowych (globiny), z których każdy zawiera związaną grupę hemową; jej funkcją jest wiązanie i transport tlenu oraz jonów wodorowych i dwutlenku węgla we krwi

stan, w trakcie którego zwiększona ilość powietrza wnika do pęcherzyków płucnych, powodując zmniejszenie ciśnienia cząsteczkowego COIndeks dolny 2 2 i prowadząc do rozwoju zasadowicy (alkalozy) oddechowej

stan, w którym dochodzi do zmniejszenia wentylacji pęcherzyków płucnych do poziomu, który nie wystarcza do usunięcia COIndeks dolny 2 2 produkowanego w procesach oddychania komórkowego, co powoduje zwiększenie ciśnienia cząsteczkowego COIndeks dolny 2 2 i prowadzi do kwasicy oddechowej

karbaminohemoglobina (HbCOIndeks dolny 2 2)

nietrwały kompleks dwutlenku węgla z grupami aminowymi podjednostek α i β hemoglobiny

oksyhemoglobina (HbOIndeks dolny 2 2)

nietrwałe połączenie hemoglobiny z tlenem; powstaje w płucach, skąd transportowana jest przez krew do tkanek, gdzie oddaje tlen i zmienia się w hemoglobinę; barwnik oddechowy o jasnoczerwonej barwie; składnik krwi utlenowanej

# data[].attributes.attachment_link.description
W transporcie gazów oddechowych, czyli tlenu i dwutlenku węgla uczestniczy osocze krwi oraz erytrocyty. Osocze przenosi jedynie niecałe 3% rozpuszczonego w nim tlenu. Resztę, czyli 97% transportuje hemoglobina hemoglobina , czerwony barwnik krwi. Natomiast dwutlenek węgla jest w większości transportowany przez osocze. Nośnikiem tlenu jest hemoglobina Hemoglobina wykazuje niezwykłą zdolność do odwracalnego tworzenia wiązań z tlenem.