# data[].attributes.body
Rabia Çıtak'tan

# data[].attributes.body
Ölülerimizi "sık kullanılanlara" ekliyoruz.
Ölülerimize ölülerimiz ekliyoruz.
Şans eseri yazmıyorsa adımız bir sayaçta
Birhan, ben bunu hep "antisayaç" olarak okudum
Yani sayılamayan, sayılmasın hiç aman
Sahi biz kaç darbeden sonra ölülerimiz oluyoruz.
...

Birhan Keskin, Fakir Kene, Metis Yayınları, sayfa. 36.

# data[].attributes.headline
İranlı kadınların metrodaki bu mesajını hatırlaylım!

# data[].attributes.subject
İranlı kadınların metrodaki bu mesajını hatırlaylım!

# data[].attributes.body
"Bugün Kadınlar Günü

Çiçek açarım

Vücudumun üzerindeki yarada

Sadece var olduğum için

Ki ben kadınım kadınım kadınım

Eğer seslerimizi birleştirirsek

Birbirimizin adımlarından gidersek

El ele verip acıdan, suçlamadan arınırız

Başka dünya yaparız beraberlikten

Kalp bağı ve kızkardeşlik için

Mutlu ve daha iyi bir dünya

Taşlamaya ve sığırcık kuşuna* hayır

Dayakçıların yoluna hayır

Defalarca ağlamalara hayır

Ayıp ve utanma duygusuna hayır

Başka dünya yaratalım eşitlikten

Kalp birliği ve kızkardeşliğe

*Burada ne kast edildiği anlaşılmamıştır."

# data[].attributes.attachment_link.title
Iran, 8th of march, internaional women day, women singing in Metro

# data[].attributes.body
"Odalar birbirinden öyle farklıdır ki; sakin olabilirler ya da gürültülü; denize bakarlar ya da tam tersi, bir hapishanenin avlusuna; yıkanmış çamaşırlar asılı olabilir; ya da opal kumaşlar ve ipekler canlandırır içlerini; at kılı kadar sert ya da tüy gibi yumuşaktırlar – kadınlığın bu aşırı karmaşık gücünün insanın suratına çarpması için herhangi bir sokaktaki herhangi bir odaya girmek yeterlidir. "
Virginia Woolf, Kendine Ait Bir Oda

# data[].attributes.body
Rabia Çıtak'tan

# data[].attributes.headline
"Şehrazat özgür şehir, Dünyazat ise özgür dünya demektir. İşte bu adların çağrıştırdığı bu eşitlik ütopyasına dair yazmak istiyorum. Bazen burası ve şimdi için ütopya olanla, bambaşka yerlerde zaten olan çakışabilir. Bu mümkün. Olsun."

# data[].attributes.subject
"Şehrazat özgür şehir, Dünyazat ise özgür dünya demektir. İşte bu adların çağrıştırdığı bu eşitlik ütopyasına dair yazmak istiyorum. Bazen burası ve şimdi için ütopya olanla, bambaşka yerlerde zaten olan çakışabilir. Bu mümkün. Olsun."

# data[].attributes.body
🔗: Zeynep Alica, Şehrazat Bir Ankara ve Dünyazat, 8 Mart 2021.

[Resim: Vittorio Zecchin. A Thousand and One Nights. 1900]

# data[].attributes.attachment_link.title
VITTORIO ZECCHIN. A THOUSAND AND ONE NIGHTS. 1900

# data[].attributes.headline
Dünya yerinden oynar, kadınlar bendir çalsa...

# data[].attributes.subject
Dünya yerinden oynar, kadınlar bendir çalsa...

# data[].attributes.body
8 Mart 2019, Sakarya Ankara 💜

# data[].attributes.body
susmuyoruz, korkmuyoruz

# data[].attributes.headline
"Okulun bahçesi olmazdı da bahçenin okulu olurdu mesela. Her şehrin bir doğa tarihi müzesi bir de insanlığın rezillikleri müzesi olurdu okula yakın. Böylelikle çocukların mağrur ve mutlak doğa hakimi gibi hissetmemeleri için daimi bir bellek ile çevrelenmeleri de sağlanırdı."

# data[].attributes.subject
"Okulun bahçesi olmazdı da bahçenin okulu olurdu mesela. Her şehrin bir doğa tarihi müzesi bir de insanlığın rezillikleri müzesi olurdu okula yakın. Böylelikle çocukların mağrur ve mutlak doğa hakimi gibi hissetmemeleri için daimi bir bellek ile çevrelenmeleri de sağlanırdı."

# data[].attributes.body
🔗: Zeynep Alica, Şehrazat Bir Ankara ve Dünyazat, 8 Mart 2021.

# data[].attributes.body
Özgürlüğe pedalla ma hakkı olsun.

# data[].attributes.body
Başkent oluşunun 100. yılında başkent olmaktan çıkan Ankara, üzerinden bir yük kalkmış gibi hafiflemişti. Ankara'nın Başkent Olmayışı’nın 10. yıldönümü, her yıl olduğu gibi bu yıl da törenlerle kutlandı.

Törenler resmi geçitli resmi tören şeklinde değil, karnaval havasında, danslı şenlikli yapıldı. Bu sene ilk defa düzenlenen Temsili Makam Arabaları Konvoyu, eski günlerdekinin aksine trafik önceliği yerine trafik sonralığına sahipti. Konvoy kırmızı ışıklarda dura dura, yaya ve toplu taşıma trafiğinde boşluk buldukça ilerleyerek Ankara caddelerinde dolaştı.

# data[].attributes.body
Instagram @amandaoleander 🌹

# data[].attributes.body
annelerin eve kapatılmadığı bir kent düşü

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
AKP'nin kentsel dönüşüm politikaları, yaşadığımız alanları kimseye sormadan, 'dev projeler'le yok ediyor, tarihini silerek baştan yaratıyor. Bunun adına ise "ekonomik gelişme" diyorlar. Aslında yaptıkları, onların deyimiyle "gelişmekte olan" birçok dünya metropolünde uygulananın aynısı. Metropolü finans merkezi yapmak, dünya sermayesini kente çekmek ve inşaatlarla mümkün olduğunca kendi sermayesini de büyütmek. Birçok metropolü krize sokan bir büyüme, kravatlıların büyümesi diyelim biz ona. Kadınların büyümesi değil. Çünkü biz kadınlar, mahallelerimiz, sokağa çıkınca gittiğimiz parklar yıkılınca nefessiz, yaşamsız kalıyoruz. TOKİ'lere, plazalara nasıl sığalım?

Bazılarımız, göçle geldiğimiz kentte yıllarca emekle bir hayat kurduk. Bizim mahallelerimiz işçi yataklarıydı, tarihinizi dayandırdığınız o bazı eski iktidarlar da pek hoşnuttu durumdan. Her gün ovduk o gecekonduları biz, mahallelerin sosyal ilişkilerini üstlendik. Devran döndü, şimdi gelişimin önünde engel olduk. Gündelik hayatımızı görmeden büyük projelerle düzenlediğiniz kent, bizim kentimiz değil mi?

Başkalarımız gözünü bu şehirde açtı. Bu kent hiçbir zaman eski günlerini, eski düzenini bir düş gibi anabileceğimiz bir yer olmadı açıkçası. Metropolde yaşıyorduk nihayetinde ve dün de bugün de yaşaması güç bir yerdi burası. Dinamik bir tarihi vardı kentin, biz kadınlar da etrafımızdakileri değiştirdik, değiştik. Doğduğumuz mahalleler dar geldi bazen kaçıp uzaklaştık; ama gittiğimiz yerlerde illa ki ellerimizle erkeklerin yaşadığından çok daha büyük zorluklara göğüs gererek bir hayat yarattık kendimize. Güvenli evler isterken güvenli sokaklar da istedik...

Bu gerçek bir planlaması bile olmayan kentte, özellikle AKP iktidarıyla her gün yeni bir proje atıldı ortaya. Kadınların fikirlerinin dahil olduğu bütünlüklü bir kent planlaması yerine; birbiriyle uyumsuz, devliği kendi sermaye açlığından menkul projeler sıraladılar. Lütfedip yazarlarsa gazetelerden öğrendik. Yerel yoktu adeta, yerelde biz kadınlar yoktuk. Kontrol edilemez, vergilendirilmeyen bu büyüme kravatlı erkeklerin büyümesiydi.
Kent, kilometrelerce uzaktaki 'ödüllü' mimarın masasındaki proje değildir, sermayenin birikimini rahatlatacak yatırım alanı değildir. Kentin her köşesinden kadınların emeği, sesi sızar.

Kadınların soluğunu kesmeyin.
Sosyalist Feminist Kolektif / 3 Haziran 2013

# data[].attributes.attachment_link.description
AKP'nin kentsel dönüşüm politikaları, yaşadığımız alanları kimseye sormadan, 'dev projeler'le yok ediyor, tarihini silerek baştan yaratıyor. Bunun adına ise "ekonomik gelişme" diyorlar. Aslında yaptıkları, onların deyimiyle "gelişmekte olan" birçok dünya metropolünde uygulananın aynısı. Metropolü finans merkezi yapmak, dünya sermayesini kente çekmek ve inşaatlarla mümkün olduğunca kendi sermayesini de büyütmek.

# data[].attributes.body
bir gün umutsuzluğa kapılırsan...

# data[].attributes.body
10 yıl önce boşaltılan Bakanlıklar bölgesi Kültür Mahallesi olarak yeniden işlevlendirilmişti. Meclis binası korunarak büyük oturum salonu Kahkaha Salonu’na dönüştürülürken, diğer salonlar Her Kafadan Bir Ses Salonu, Anne Terliği Atış Parkuru, Küfür Dönüşüm Merkezi gibi işlevlerle kullanıma açıldı.

# data[].attributes.body
Özgür Ceren Can

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Hadi bakalım uyku vakti yaklaşıyor; çişimizi yapıp, dişimizi fırçalayalım. O ikinizin çişi değil. Çocuğum çişini yap, dişini fırçala. Neden sürekli çişim gelmediği halde çişimi yapıyorum. Yatmadan önce yap, dışarı çıkmadan önce yap, burada yap, bak orada gelir, burada olmaz... Buna tedbir tuvaleti denir, biz kadınlar için çok önemli, her yerde çişimizi yapamayız. Bak bu hepimizin çişi fındığım, annenin sözünü dinle. Bunun daha regl olması, orgazm olması, doğum yapması var. Ya da olamaması, yapamaması var. Yoktan var etmesi, olmayacak olanı oldurması, duyulmayacak olanı duyurması var. Kadınlara kulak ver fındığım, öğrenecek çok şeyin var.

Gece korsan küpelerini takmış, peşimizde soluk veriyor. Masallara düş fındığım, ılık süt gibi doğurgan masallara... Gece seni bulamasın.

Biz bu vakitler yalnızız. Kapıların aralığında, duvarların ardında, yorganların arasında, adamların altında çok yalnızız. Kaç fındığım, seni savunmasız, bir başına, korkular içinde bırakan hayattan. Süpürgeleriyle seni masallara kaçıran cadıların, dallarıyla seni saklayan ağaçların, konuşan ırmakların ve ölümsüz kuşların yanına gel.

Hadi bakalım uyku vakti geldi, anneler bir kahve koysun fincanlara. Hepimiz anne değiliz, sen kahveni iç. Neden sürekli biz'li biz'li konuşuyorsun. Buna tedbir telvesi denir, biz kadınlar için çok önemli, her zaman geleceği hayal edemeyiz pencereden dışarıya gözlerimizi dikip. Kulaklığımızı takıp en sevdiğimizi şarkıları dinleyerek uzun uzun yürüyemeyiz bu vakitler, bisiklete binemeyiz. Mutfak masası ile tezgâhın arasında gidip geliriz; davlumbazın altında, tezgâhın üzerinden hiç geçmeyen o yağ lekesine bakarken deliririz. Bak bu hepimizin kahvesi fındığım, üfleyerek iç. İçimiz yanmasın.

Biz bu vakitler sessiziz. Çarşafların hizaya gelmiş katlarında, reçel kavanozlarının sımsıkı kapanmış ketum kapaklarında ve saksılardan su sızmış tedbir tabaklarında çok sessiziz. Küs fındığım, seni savunmasız, bir başına, korkular içinde bırakan hayatta. Yüz çevir haksızlıklardan, huzursuzluklardan, acılardan ve umutsuzluklardan.

Uyan fındığım, kalk da düş önümüze, yollara çıkalım. Biz'li biz'li... Tül gibi yufkaların sarılıp açıldığı bir oklava gibi inceltelim zamanı, arasına cevizler kırıp eğip bükelim, şerbetlere yatıralım. Geç olmasın.

Kalk, buradan ta oraya kadar ellerimiz cebimizde yürüyelim. Sokak lambalarının altında aşıkların öpüştüğü kaldırımlardan sekelim, salıncaklarında kediler uyuklayan parklardan geçelim, tiyatro çıkışlarında bekleşen insanlara gülümseyelim, kapalı dükkanların ışıl ışıl vitrinlerinde aksimizi beğenelim, iğde kokulu ferah bir havayı içimize çekelim, sokak müzisyenlerinin tanıdık ezgilerine eşlik edelim, bir bahçe duvarında oturup gece kuşlarının ötüşlerini dinleyelim. Gecenin omzuna başımızı koyup hayaller kuralım; kara şehirleri... aman yok, delikleri unuturken. Aşık olalım.

Fincandaki koyu kahvenin içinde tavandan sarkan mutfak lambasının ışığı yakamozlanıyor. Çökmüş bir yıldız uzay zamanda bir gölge oluşturur fındığım. Hayır, bölge. Bu bölgenin dış sınırına olay ufku denir. Olay ufkunu geçen her şey, kara deliğin tekliği içinde kalır ve kaçmak için ışık hızından daha hızlı hareket edebiliyor olmalıdır. Kolay değil. Dikkat et, tedbirli ol. Olay ufkunu geçmezsen kara delik tarafından yutulmazsın, fındığım. Yolun açık olsun!

ÖCC, Ankara, 5 Mart 2021.
Evet içinizden geldiği gibi düşseniz peşimize ya da düşsek peşinize. Feminist bir kent nasıl olurdu? Ne dersiniz? Siz de yamalı bohçamıza iliştirir misiniz düşüncelerinizi? https://padlet.com/zitlar_mecmuasi/kfi7iwow2ljmz1jt

# data[].attributes.attachment_link.description
Hadi bakalım uyku vakti yaklaşıyor; çişimizi yapıp, dişimizi fırçalayalım. O ikinizin çişi değil. Çocuğum çişini yap, dişini fırçala. Neden sürekli çişim gelmediği halde çişimi yapıyorum. Yatmadan önce yap, dışarı çıkmadan önce yap, burada yap, bak orada gelir, burada olmaz... Buna tedbir tuvaleti denir, biz kadınlar için çok önemli, her yerde çişimizi yapamayız.

# data[].attributes.attachment_link.title
Nancy Sinatra - These Boots Are Made for Walkin'

# data[].attributes.headline
şehrin bütün sokaklarında dansedinceye dek 

# data[].attributes.subject
şehrin bütün sokaklarında dansedinceye dek 

# data[].attributes.body
"Değiştiremeyeceğim şeyleri kabul etmiyorum artık. Kabul edemeyeceğim şeyleri değiştiriyorum!" Angela Davis

# data[].attributes.headline
“Tatlım, biz açık ilişki yaşıyoruz biliyorsun benim evliliğim kağıt üzerinde”

# data[].attributes.subject
“Tatlım, biz açık ilişki yaşıyoruz biliyorsun benim evliliğim kağıt üzerinde”

# data[].attributes.body
(Bkz. Erkeklerin zincirlerinden başka kaybedecekleri çok şey var)

# data[].attributes.headline
Feminizm yolculuğumuz, Deli Asiye nasıl başladı?

# data[].attributes.subject
Feminizm yolculuğumuz, Deli Asiye nasıl başladı?

# data[].attributes.body
Deli Asiye podcast

# data[].attributes.body
bir kent hayali kuralım, hep birlikte...

# data[].attributes.body
Özgürlüğe pedalla ma hakkı olsun.

# data[].attributes.body
Saray kendi haline bırakıldı. 10 yıl içinde ağaçların büyük beton alanları parçaladığı, sarmaşıkların, hanımellerinin tüm binayı sardığı gözlendi. Sincap, köstebek, tilki gibi hayvanların varlığı tesbit edildi.

Sıhhiye’deki Adliye binasının yıkımına hiç kimse karşı çıkmadı. Yerine serbest kürsü parkı yapıldı.

# data[].attributes.body
Evin içinden çıkmaya vakit kalan, evin içinden çıkmak için imkanlar ve mekanlar veren bir kent olsun.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
COVID-19 salgını, başka birçok şeyin yanı sıra bakım ihtiyacının yakıcılığını bir kez daha gözler önüne serdi. "Hayat evlere sığınca" evlerin içi giderek daha çok görünürlük kazandı; kadınların evlerde harcadığı karşılıksız/görünmeyen bakım emeği bütün haşmetiyle görünür olmaya başladı, çeşitli boyutlarıyla ortalığa saçıldı. Yaşamın böylesine pamuk ipliğine bağlı hale geldiği bir uğrak, ironik olarak kadınların yaşamın üretilmesinde ve yeniden üretilmesinde omuzlandıkları yükün daha çok görünürleşmesini sağladı. Kuşkusuz bu görünürlük kadınların bu yükünün azalmasını, hasta/yaşlı/engelli/çocuk bakımını erkeklerle paylaşmasını, ya da erkeklerin kendi bakımlarını üstlenmesini beraberinde getirmedi. Tersine kadınlardan beklenen işler katlanarak arttı. Bu dönemde erkek şiddetinin artmasının ardında yatan nedenlerden biri de bu çoğalan talep ve beklentilerdi.

Ancak, pandemi sadece evlerin içinde kadınların harcadıkları görünmeyen ve karşılıksız emeğe ışık tutmakla kalmadı, evlerin dışındaki bakım hizmetlerinin patriyarkal kapitalist toplumlarda gelinen noktada ne kadar sefil bir durumda olduğunu da ifşa etti: Özelleştirilmiş hastanelerin, giderek tüm sağlık sisteminin, huzurevlerinin yetersizliği âdeta distopik bir toplumdan manzaralar şeklinde gözler önüne serildi.

Bunların ötesinde, kısa süre içinde kendiliğinden gelişen, insanların giyinme ve beslenme ihtiyaçlarına yönelik çeşitli karşılıklı yardımlaşma ve dayanışma biçimleri de daha geniş anlamda bir bakım ağının kurulmasına işaret ediyordu. İspanya özel hastanelerin ve sağlık hizmeti veren başka kurumların kamulaştırılması girişiminde bulunurken, kimi devletler de çeşitli yardım paketleri açtı. Kuşkusuz bunların hiçbiri yeterli değildi ama pandemi bakım ihtiyacının ne kadar yaşamsal olduğunu ve karşılanması için mevcut patriyarkal kapitalist sistemin dışına taşan önlemlerin gerekli olduğunu en azından ima etti...

Bakımın hayatlarımızdaki yaşamsallığını gündeme taşıyan bu konjonktürde, geçtiğimiz aylarda İngiltere'de bir süredir Bakım Kolektifi olarak çalışmalar yapan bir grup yazarın Bakım Manifestosu[1] adlı bir kitabı yayınlandı. Öte yandan, Lise Vogel'ın açtığı yolda ilerleyerek teorilerini toplumsal yeniden üretim (TYÜ) kavramı etrafında ören çeşitli feministlerin çabaları 2016-2017 yılından itibaren feminist grevler dalgasıyla buluştu ve bu dalganın da etkisiyle giderek popülerleşti. Kanada, ABD, Britanya, Arjantin, İspanya başta olmak üzere birçok ülkede, savundukları tezleri toplumsal yeniden üretim feminizmi olarak nitelendiren pek çok sayıda feminist ve onların ürettiği ihmal edilemeyecek hacimde bir yazın var.

Bu yazıda hem Bakım Manifestosu'nda ortaya konan görüşlerle hem de sözünü ettiğim feminist ekolün bazı temsilcileriyle eleştirel bir diyalog kurmaya çaba göstereceğim. Bunu yaparken bir yandan da Beden, Emek, Tarih'te (2004) ileri sürdüğüm bir düşüncenin izini sürmeye çalışacağım: Dediğim gibi, toplumsal yeniden üretim kavramını öne çıkaran yazarlar; Vogel'ın, 1970'lerde ve 80'lerde geliştirilen ve kapitalizm ile patriyarka ya da yeniden üretim ile üretim ilişkileri arasındaki bağlantıyı teorize etmeye çalışan "iki sistemli teoriler"e ve özellikle de Heidi Hartmann'ın "Marksizm ile Feminizmin Mutsuz Evliliği" adlı yazısına yönelik eleştirisinden hareket ediyor. Vogel bu eleştirisinde iki sistemli teorilerin çeşitli çelişki ve gerilimlerle malul olduğunu ileri sürer ve bu teorileri tarihsel olarak Engels'in Ailenin, Özel Mülkiyet'in ve Devletin Kökeni adlı yapıtıyla Marx ve Engels'in Alman İdeolojisi'ndeki kimi tezlerine dayandırır. Bütün bir sosyalist gelenekte de sınıf ve cinsiyete dayalı ezilme birbirinden özerk görüngüler olarak ele alınmıştır. Buna karşılık Marksizm'de kadınların ezilmesini açıklayacak daha yetkin bir teoriyi mümkün kılan bir kavram vardır: Vogel'ın yaklaşımında Marx'ın toplumsal yeniden üretim kavramı, eksiklikleri giderilerek geliştirildiğinde, kadınların ezilmesini birlikli (unitary) bir teoriyle yani sadece kapitalist sisteme dayanarak açıklamaya izin veren bir çerçeve sunar. Oysa bana kalırsa iki sistemli bir açıklama ile toplumsal yeniden üretim kavramını karşıt kutuplar olarak görmek gerekmiyor. Her iki yaklaşımın da üstünlüklerinden yararlanarak bir sentez oluşturmak ve toplumsal yeniden üretim kavramı ve teorisinin sunduğu olanaklarla patriyarka ile kapitalizmin birliğini diyalektik bir bütün olarak kurmak mümkün.
Bakım, gözetme, birlikte gözetme, vd...
Manifesto'nun yazarları bakım sözcüğünün İngilizce karşılığı olan care 'in kapladığı kavramsal alandan yararlanarak son derece geniş bir bakım tanımı yapıyorlar. Yazarlara göre bakım hem pratik anlamda, bir insana birebir bakım vermek ya da bir başkasını gözetmek, umursamak anlamına gelir hem de bunun ötesinde başkalarıyla birlikte çevreyi, dünyayı, tüm canlı/cansız varlıkları gözetmek, onlara özen göstermek... En geniş anlamıyla bakım, yaşamın serpilip gelişmesi ve esenliği için gösterilen her türlü etkinliktir. Aile içi bakımdan, sosyal hizmet çalışanlarının huzurevlerinde ya da evlerdeki emeğine, hastane ve eğitim kurumlarında çalışanların emeğinden başka elzem işlerdeki, insanların temel gereksinimlerini karşılamalarını mümkün kılan her tür faaliyete uzanır. Çeşitli karşılıklı dayanışma ve yardımlaşma ağlarının, çevre aktivistlerinin ve hayvan hakları savunucularının faaliyetleri de dahildir bu geniş tanıma. "Bakım - gezegenin kendisinin yanı sıra- bu gezegendeki insanların ve canlı varlıkların büyük bir çoğunluğunun serpilip gelişmesine izin veren politik, toplumsal, maddi ve duygusal koşulları hem bireysel hem müşterek olarak sağlama becerimizdir." (s.6)

Bir kez bakımı böyle tanımladıktan sonra yazarlar bunu odağına alan bir politika geliştirmenin peşine düşüyor. Bakımın daha iyi bir toplumun ve dünyanın temeli olmasına yönelik çabalarında, her düzeyde ve ölçekte bakımı kapsayan "evrensel bakım" ve herkesin herkese bakımını ifade eden "çoklu bakım" kavramları kritik önem taşıyor: Geleneksel, dar anlamıyla bakımın eşitlikçi ve doyurucu bir biçimde sürdürülebilmesi için, neoliberalizmle birlikte doruğuna erişen bireyciliğin tersine bir karşılıklı bağımlılık anlayışının yerleşmesi gerekmektedir. Hem bakım alanlar hem bakım verenler ancak böyle bir anlayış yerleştiğinde gereksinim duydukları desteği bulabilecektir.

Oysa içinde yaşadığımız dünya bakım yokluğunun, kayıtsızlığın, umursamazlığın hüküm sürdüğü bir dünyadır. Ve dar anlamıyla bakım yokluğu ile insanların birbirini umursamaması, birbirlerine karşı kayıtsızlığı, dünyaya ve çevreye karşı umursamazlığı bağlantılıdır. Bakım krizi, son yıllarda neoliberal politikaların her tür kamusal bakım hizmetini yıkıma uğratmasıyla iyice belirgin hale gelmiştir gerçi, ama bakımın ve bakım işinin küçük görülmesi ve değersizleştirilmesinin tarihi çok eskilere uzanır: Kadınların ve onların emeğinin değersizleştirilmesiyle bağlantılıdır. Dolayısıyla egemen neoliberal model bu değersizleştirmenin üzerinde yükselmiş, kadın-erkek eşitsizliğini yeniden şekillendirmiş ve derinleştirmiştir.

Yazarlar evlerin, ailelerin içindeki bakım kriziyle gezegenin yıkımına doğru yol alan çevre krizi arasında yer alan çeşitli düzeylere örnek verirken, Akdeniz'de boğulan mültecileri de anıyor, ABD'de silahsız siyah erkek ve kadınların öldürülmesini, Latin Amerika ve başka yerlerdeki kadın kırımını da; ardından aşırı iklim koşullarına ve iklim krizine uzanıyorlar. Toplumsal umursamazlığın yaşamın çeşitli düzey ve ölçeklerini nasıl ele geçirmiş olduğunu, dünya ölçeğinden başlayarak, umursamaz devletler ve piyasa, umursamaz yerel topluluklar ve akrabalık bağları ölçeklerinde sergiliyorlar. Bir örnek vermek gerekirse çekirdek ailenin de bakım işlerinin piyasalaşmasının da bel bağlanamaz ve adil olmayan bakım düzenlemeleri olduğunu, her iki durumda da kadınların karşılıksız ya da düşük ücretli emeğinin söz konusu olduğunu vurguluyor, bütün bu işlerin kadınlara yüklenmiş olmasına karşı çıkıyorlar. Bu örneğin üzerinde özellikle durdum, çünkü daha ileride geliştirecekleri çoklu bakım kavramı aile eleştirilerinden kaynaklanıyor.

Bakım odaklı politikalarını adım adım geliştirirken ise bu kez akrabalık ölçeğinden başlıyor, devletler ve piyasadan geçip çevre ve gezegenin esenliğine doğru genişleyerek ilerliyorlar. Her ölçekte geliştirmeye çalıştıkları alternatifler için yakın ve görece daha uzak geçmiş deneyimlerden besleniyorlar. Alternatif bakım odaklı akrabalık bağları örnekleri için Afro-Amerikalı kadınların kendi aralarında kan bağına dayalı annelerle "başka anneler" arasında oluşturdukları bakım zincirinden, 1970'lerin feministlerinin erkekli ya da erkeksiz kolektif yaşam/kolektif çocuk bakımı ve ev işi paylaşımı deneyimlerinden yararlanıyor, bu tür kolektif bakım düzenlemeleri için LGBTQ hareketinin geliştirdiği "seçilmiş aileler" deyimini kullanıyorlar. Çoklu cinsel ilişkiler ve çoklu bakım kavramlarını, sözünü ettiğim bu örnekler dışında ayrıca AIDS salgını deneyimlerinden de yararlanarak geliştiriyorlar. Çoklu bakımdan ne anladıklarını kendi sözcükleriyle aktarmak için uzunca bir alıntı yapmak istiyorum: "Çoklu bakım, ister anne olabilsinler ister olamasınlar bütün kadınların anne olmayı istemediğini; sizin olmayan çocuklarla, toplulukla ve çevreyle ilgilenmenin, yeterli derecede kaynak ayrılması ve kıymet verilmesi gereken eşit derecede değerli işler olduğunu kabul eder. Çoklu bakım, göçmenler ve mültecilerle ilgilenmenin, bizim kültürümüzde kendimizden olanların bakımının taşıdığı kadar önem taşıdığını savunur..."(s.43) Nitekim seçtikleri bir örnekte, Atina'da Nisan 2016 - Temmuz 2019 arasında işgal edilen City Plaza otelinin sakinleri kendilerini "alternatif bir aile" olarak tanımlıyor, oteli ise mültecilerin ve onlarla dayanışma içindeki çeşitli Avrupalıların evi olarak nitelendiriyorlar.

Yerel topluluklar ölçeğinde bakımın ne tür alternatiflerle örgütlenebileceğine geldiğimizde, radikal belediyecilik örnekleri önemli bir yer tutuyor. Bunun ötesinde, yerel kütüphaneler ve onlardan esinlenen çeşitli "eşya kütüphaneleri" tüketim kültürüne karşı hem paylaşımcılık hem çevreyi gözeten yeniden kullanım ve geri dönüşüm biçimleri olarak öne çıkıyor. Her çeşit eşyanın ödünç alınabileceği ya da armağan edilebileceği eşya kütüphanelerine çeşitli kentlerden örnekler veriyor yazarlar.

Bakım odaklı devletler ise Keynesçi refah devletlerinin gözden geçirilip yeniden düşünüldüğü bir model. Bir yandan kamusallaşmış hizmet ve kaynakların düzgün tedarikinin sağlanması ve piyasaların düzenlenmesi için gerekli olan devletler aynı zamanda demokratik katılımı sağlamanın da araçlarıdır. Bakımı her düzeyde yaygınlaştıracak bir devlet aynı zamanda çalışma saatlerini de kısaltacaktır: Bakıma özen göstermek ve toplumsal düzeyde bunun için zaman ayırmak devletin yerine getirmesi gereken düzenlemelerin öne çıkanlarından biridir.

Bakım odaklı bir ekonomide geniş anlamda bakım hizmetleri (eğitim, sağlık vb. dahil olmak üzere) mümkün olduğu kadar piyasa ilişkilerinin dışına çıkarılmalıdır çünkü piyasa mantığı ile bakım mantığı çelişir. Ayrıca piyasa genel olarak yeniden düzenlenmelidir. Yazarların bakım odaklı ekonomi örnekleri için yine kriz sırası ve sonrası Yunanistan önemli bir kaynak oluşturuyor. 2011 - 2014 yıllarında Yunanistan'da piyasa ilişkileri büyük ölçüde bakım, karşılıklılık ve karşılıklı bağımlılık ağlarına yer veriyor: Bu dönemde Yunanistan'da, kırk yedi öz-yönetime dayalı yiyecek bankası, yirmi bir dayanışma mutfağı, aracısız dağıtım yapan kırk beş dağıtım ağı ve otuz civarında dayanışmaya dayalı eğitim girişimine tanıklık ediliyor. Piyasaların yeniden düzenlenmesi ve metaların fetiş olmaktan çıkarılması için çeşitli yasal düzenleme örnekleri de veriyor yazarlar.

Nihayet "Dünyayı Gözetmek" başlığı altındaysa, Yeşil Yeni Mutabakat'ın gerekliliği, ilerici ulusötesi kuruluş örnekleri, sınırların geçirgenleşmesinin önemi ve kozmopolitlik gibi meseleler ele alınıyor.

Sonuç olarak: "Bakım Manifestosu 'evrensel bakım'a dayalı, queer - feminist - ırkçılık karşıtı - eko-sosyalist, bir siyasal tahayyül sunuyor. Evrensel bakım, hepimizin müştereken pratik anlamda bakım işinin yanı sıra, başka insanların ve gezegenin gelişmesiyle bağ kurmak ve onu gözetmekten sorumlu olduğumuz anlamına gelir." (s. 96) Bu tahayyülün büyük ölçüde etik bir tahayyül olduğunu yazarlar birkaç kez ifade ediyorlar. Yapılması gereken, karşılıklı bağımlılıklarımızı kabul edip bütün ilişkilerimizde bir dayanışma etiği geliştirmektir: "Toplumsal hareketlerden başlayıp ulus devletlerarası ilişkilerden geçerek insan-olmayan canlılara ve gezegene uzanan bir etik... Gözeten toplumlar ancak, umursa maz milliyetçi tahayyüllerin üstesinden gelerek ve köklü bir biçimde demokratik olan kozmopolit özneler, yani farklılık ve uzaklık üzerinden de (birbirini) gözeten insanlar arasında gerçek anlamda ulusötesi yaklaşımlar oluşturarak inşa edilebilir." (s.94-95)

Ne var ki, evrensel bakım ya da çoklu bakım etiği, küçük ölçeklerde daha elle tutulur ya da mümkün bir hedef gibi gözükürken devlet, piyasa, ulusötesi ölçeklerinde giderek bir arzu ya da dileğe dönüşüyor. Yazarların bu çabasını bir perspektif olarak ufuk açıcı bulabiliriz, ama güç ilişkileriyle örülü bir dünyanın dönüştürülmesinde verdikleri tekil örneklerin (ki çoğu olağanüstü koşullarda ortaya çıkmış örnekler) doğrusal olarak çoğaltılması pek kolay görünmüyor. Bu etik tasavvurda bakım kavramı âdeta maddeci bir tahlilde emek kavramının işgal edeceği yerde konumlanmış. Pratik anlamda bakımın çeşitli bağlamlarını tahayyül etmek söz konusu olduğunda emek ve bakım kavramları birbirine oldukça yakın. Manifestoda hedeflenen dönüşümlerden birisi, bakım işlerine değer verilmesi, eviçi alandan başlayarak gerçek bir paylaşımla ücretsiz ve ücretli kadın emeğinin örgütleniş biçiminin kökten değişmesi. Ve böylelikle bakımın toplumsal cinsiyetten arındırılması. Ancak dediğim gibi, insanları gözetmek, yurttaşlar olarak birbirini gözetmek, ve nihayet kozmopolit özneler olarak birbirini birlikte gözetmek gibi düzeylerde bakım kavramının salt etik niteliği belirginleşiyor ve bir sorun haline geliyor: Toplumun, devletlerin, ulusötesi dünyanın yeniden kurulmasında somut olarak neyin nasıl örgütleneceğine ilişkin tekil örnekler dışında bir tutamak ya da dayanak kalmıyor elimizde.
Genişletilmiş toplumsal yeniden üretim kavramı
Lise Vogel Marx'ın toplumsal yeniden üretim kavramını genişleterek, sermayenin yeniden üretiminin yanı sıra halihazırdaki emek gücünün ve taze emek gücünün yeniden üretimini toplumsal yeniden üretimin farklı uğrakları olarak teorileştirir. Toplumsal yeniden üretim hem sınıfların yeniden üretimini hem de o süreçteki özgül uğrağı, yani emek gücünün ve soyun yeniden üretimini içerir. TYÜ feminizmi[2] de Vogel'ın bu genişletilmiş tanımını hareket noktası olarak benimser. Sermayenin yeniden üretiminin sürdürülmesi için zorunlu bir önkoşul olan canlı işçilerin yeniden üretimini, yani emek gücünün hem günlük temelde hem de kuşaklar arası yeniden üretimini odağına alır. Bu anlamda Marksizmin yalnızca toplumsal üretim ve ücretli emek ilişkisine odaklanmasına getirilen bir eleştiri ve düzeltme söz konusudur. Bu çerçevede emek gücünün yeniden üretiminin ayrıntılandırılmasına girişir TYÜ'ciler.

Bu açıdan Bakım Manifestosu ile TYÜ feminizminin hareket noktaları örtüşür: Her iki durumda da son derece çeşitlenmiş ve geniş kapsamlı bir yeniden üretim/bakım anlayışı söz konusudur. Bakım Manifestosu'nda bakımın ne kadar geniş bir kavramsal alanı kapladığını gördük. TYÜ feministleri açısından da bir yandan evlerin içindeki yeniden üretim faaliyetini, yani işçilerin ve çocuklarının beslenmesi, giydirilmesi, temel sağlık gereksinimlerinin karşılanmasını içerir bu kavram; diğer yandan da bilginin, toplumsal değerlerin ve kültürel pratiklerin aktarımını. Sıklıkla sınıfsal tutumları, davranış biçimlerini, duyguları da içeren bir kapsayıcılığa ulaşır toplumsal yeniden üretim: Bu faaliyet insanların kapitalist toplumun emek güçlerini satmaya hazır özneleri olarak üretilmeleri ve yeniden üretilmelerini de içerir. Ayrıca TYÜ kavramı ev içleriyle kamusal alanda sürdürülen eğitim/sağlık vb. faaliyetleri arasında da bir süreklilik kurar: "...ebeveynliğe, eğitime ve sağlığa esas özelliğini veren bilimsel ve toplumsal normların yanı sıra... okullardaki ... disipline edici politikalar..."[3] da TYÜ kavramının bir parçasıdır.

Bu kadar genişletilmiş bir TYÜ kavramının sadece emek gücünün yeniden üretimini değil giderek bütün bir toplumun/nüfusun yeniden üretimini ifade ettiğini söyleyerek Meg Luxton bu geniş kullanıma itiraz eder. Böylelikle ev emeğinin analitik bir kavram olmaktan çıkarıldığını söyler.[4] Gerçekten de örneğin Vogel yer yer mülk sahibi sınıfın idamesini de katar TYÜ kavramının içeriğine.

Ne var ki, kavram ne kadar genişlerse genişlesin, TYÜ feminizminde genellikle söz konusu olanın işçi ailesi, işçi sınıfı haneleri olduğu ya da kamusal yeniden üretim bağlamında işçi çocuklarının kast edildiği belirtik olarak ifade edilir. Laslett ve Brenner tüm nüfusun yeniden üretiminden söz ederken bu konuda bir istisna oluşturur gibidirler.[5] Gerçi Ferguson ve Fraser da kapitalizmin öznelerinin oluşturulmasından söz ederken, ya da "ortak anlamların, duygusal eğilimlerin ve toplumsal işbirliğinin temelinde yatan değerler ufkunun ayakta tutulması..."na göndermede bulunurken tüm sınıfları kapsayan bir TYÜ'yü çağrıştırırlar. Ne var ki özellikle Fraser bu alıntının hemen ardından yeni "işçi kuşakları"ndan dem vurur.

Söylediğim gibi TYÜ kavramının kapsadığı faaliyetler ne kadar çeşitlenirse çeşitlensin, TYÜ feminizminde genellikle işçi sınıfının ve emek gücünün yeniden üretiminden söz ediliyordur. Yer yer sınıf içi bir katman olarak konumlandırılmak yerine orta sınıf biçiminde nitelendirilseler de beyaz yakalıları da kapsayan geniş bir ücretli emek kategorisidir yeniden üretilen. Aynı şekilde ücretsiz emek harcayarak kocalarının, çocuklarının bakımını gerçekleştirenler de ya bu mavi/beyaz yakalı çalışanların tam zamanlı ev kadını eşleridir, ya da kendileri aynı zamanda ücretli çalışanlardır. Ne var ki, bana kalırsa, Vogel'ın teorisindeki aile üyelerinin yaşamını "idame"sini sağlama işini koruyup TYÜ kavramını kendi adına sermaye sahibi olan son derece sınırlı sayıdaki kadını da içerecek şekilde geniş tutmak bence eviçi bakım emeğinin ayırıcı özelliklerini anlamamız için gerekli: Kadınların hane içinde harcadıkları yeniden üretim emeği, ücretli sınıfta emek gücünü yeniden üretirken mülk sahibi sınıfta ve belki beyaz yakalıların sermaye sahipliğine geçebilecek en üst katmanlarında soyun yeniden üretimini sağlar. Bunun ötesinde üst orta sınıf ücretli ailelerin çocuklarını rekabetçi, başarılı, hırslı elemanlar haline getirmek için harcanan emek de dahildir buna, sermaye sınıfının değerlerinin ve davranış biçimlerinin aktarılması için sermaye sahibi erkeklerin karılarının harcadığı emek de.

Öte yandan son dönemde feminist grevleri teorileştiren feministlerden örneğin %99 İçin Feminizm: Bir Manifesto'nun (Sel yay., 2019) yazarları ile Feminist International: How to Change 'in (Verso, 2020) yazarı V. Gago, toplumsal yeniden üretim kavramını kadınların mücadele alanlarının çeşitliliğinden hareketle genişletirler. İlk kitabın yazarları haklı olarak, kitlesel kadın hareketlerinde kadınların toplumsal yeniden üretim alanında verdikleri mücadelenin artık aile ile iş yaşamını uyumlulaştırma çerçevesinin çok ötesine geçtiğini ileri sürerler: Barınma, sağlık hizmetleri, gıda güvenliği için verilen mücadeleler, göçmenlerin, ev emekçilerinin ve sosyal hizmet çalışanlarının mücadeleleri, çocuk/yaşlı bakımı için kamusal hizmet talebi, anne/baba ebeveynlere doğum izni ve iş gününün kısaltılması taleplerinin tümü TYÜ alanını oluşturur. Bunun gibi V. Gago da kadınların yeniden üretim emeğinin çeşitli biçimlerde ortaya çıktığını söylerken, mahallede, yerel topluluk içinde, toprakta harcanan emekten başlayarak ev içinde harcanan karşılıksız emeğe ve düşük ücretli ev işçiliğine kadar uzanır; bunların bir bölümünün angarya biçiminde tezahür ettiğini ileri sürer. Ve buradan hareketle bütün bu kadın kategorilerinin karşısında sermaye olduğunu, dolayısıyla hepsinin birden işçi sınıfına dahil olduğunu söyler.

Biraz önce söylediğim gibi, kadınların ezici çoğunluğu için genel anlamda işçi ibaresinin kullanılmasında, ya da bütün bu alanları TYÜ alanı olarak tanımlamakta bana göre bir sorun yok. Ne var ki, bu kadınlar ev/hane/aile içinde ücretsiz emek harcayarak kocalarının ve gelecek işçi kuşaklarının emek gücünü yeniden üretirken başka bir ilişki içindedirler, diğer bütün sözü geçen alanlarda düşük ücretli, eğreti, güvencesiz, aşırı çalışırken başka bir ilişki içinde. Kadınların emeklerini çeşitliliği içinde ele alır ve kategorize ederken bakılması gereken, işin türü, yerine getirilen görevin niteliği değil, o işi yaparken hangi sosyal ilişkiler içinde olduklarıdır. Bu çalışma biçimlerinin, emek alanlarının bu çeşitliliğinin ardında farklı toplumsal ilişkiler yatar. Bu yüzden de Vogel'dan başlayarak TYÜ feministlerinin emek gücünün yeniden üretim sürecinin ev/aile içindeki özgül bileşenine nasıl yaklaştıklarına daha yakından bakmak gerekir.
Çok özel bir meta olan emek gücünün biricik yeniden üretilme biçimi
Battacharia, kapitalizmin yegane emek biçimi olarak piyasaya yönelik üretken emeği tanıdığını, buna karşılık, "gerek aile içinde gerekse yer yer topluluk içinde, işçinin ... emek gücünü ayakta tutmak ve yeniden üretmek için sürdürülen muazzam iş miktarının doğallaştır[ıl]arak yokluğa"[6] mahkum ettiğini söyler. Ne var ki bunu yapan yalnızca kapitalizm değildir; Marx da aynı şekilde doğallaştırır ev içinde emek gücünün yeniden üretilmesi için kadınların harcadığı emeği.[7] Nitekim Vogel ve başka TYÜ teorisyenleri de, yaptıklarının Marx'ın yapıtını bu açıdan geliştirmek, böylelikle toplumsal yeniden üretimle toplumsal üretim arasındaki bütünlüğü kurmak olduğunu açıkça ifade ederler. Kendi toplumsal yeniden üretim kavramları tam da bu bütünsel çerçeveyi oluşturmaya yöneliktir.

Yine bütün TYÜ feministleri, emek gücünün yeniden üretiminin bütünü içindeki bu özgül uğrağın, eviçi/aile içi bileşenin, kapitalist olmayan, biricik bir şekilde üretildiğinde ve yeniden üretildiğinde; emek gücünün bu şekilde üretilen yegane meta olduğunda hemfikirdir. Kapitalizm kendi üretim çevrimini kendi dışındaki bir sürece bağlı olarak tamamlamaktadır. Doğası itibariyle ya da ontolojik olarak kapitalizmden farklı olan bu emek harcama biçiminin hangi ilişkiler içinde gerçekleştiği konusu ise bu teori çerçevesinde yanıtlanmamış olarak kalır: "...ev emeği 'muhtemelen', kapitalizm-öncesi ya da kapitalist-olmayan bir mantığa göre işleyen kendine özgü üretim tarzıdır."[8] Bu çok özel meta olan emek gücünün üretilmesinin koşulları nelerdir? Hangi toplumsal süreçlerle üretilir bu meta? Buna verilen yanıt Vogel'ı izleyerek akrabalık temelli bir alanda, giderek aile içinde üretildiğidir bu metaın: Söz konusu ekol, onun üretilme süreçleri ve hangi ilişkiler içinde üretildiğiyle değil, hangi alanda üretildiğiyle ilgilidir. Nitekim Ferguson ve McNally açıkça ifade ederler bunu: Önceleri "Vogel'ın bu aile biçiminin iç yapısı ve dinamiklerine yönelik ilgisi ağır basarken bu ilgi onun sermayenin yeniden üretimiyle yapısal ilişkisine doğru yön değiştirir."[9] Dikkatleri aile içinden, aile dışına çevirmenin, meseleye sadece sermaye açısından bakmanın sonucu, beklenebileceği gibi, patriyarkal ilişkilerin üstünün örtülmesidir. Aile kadınların kapitalist toplumda ezilmeleri açısından temel bir yapıysa da, bu ezilmenin dayanağı yazarlara göre kadınların erkekler ve çocuklar için harcadığı ev emeği değildir: "... daha en baştan hane üzerinde eşitsiz toplumsal cinsiyet normlarına uyma baskılarının olmasını açıklayan, [bu üretim ve yeniden üretimin] doğurma ve süt vermenin dişi cinsiyetli bedenlere gerek duyması ... gerçeği uyarınca üstlenilen... özel, eviçi bir mesele olmasıdır..."[10] Bu usyürütmenin geliştirilmiş hali, kadınların biyolojik özellikleri ve özel ailenin veri olarak alınıp bu verilerin kapitalizmin birikim mantığı ve kesintisiz istihdam gereğiyle çeliştiğinin, dolayısıyla kadınların ezildiğinin ileri sürülmesidir.[11] Kadınların kapitalizmde ezilmeleri sermaye karşısında erkeklerle kadınların farklı konumlanışına bağlanır. Bu yazarlar, dediğim gibi, Marx'ı emek gücünün yeniden üretimini incelemediği, dolayısıyla da kadınların kapitalizmde ezilmesini açıklamadığı için eleştirirler. Peki neyi açıklamamıştır Marx? Bu yazarlara göre, kadınların sermaye karşısındaki özel konumunu, kapitalist toplumlarda deneyimledikleri, erkeklerinkinden farklı, kendilerine özgü ezilme biçimini. Yokluğu ile dikkat çeken unsur erkeklerin bu farklı konumlanıştan sağladıkları yarar, güç, yani patriyarkal iktidardır.
Patriyarka tarih dışı bir kavram mı?
TYÜ teorisinin dilinde erkekler kendi egemenliklerini âdeta kendi iradeleri dışında, kendilerine rağmen yaşıyor gibidirler. Kapitalizm aile, ya da özelleşmiş hane biçimini emek gücünün yeniden üretimi gereksinimini karşılamak üzere kendi yaratmaz, ama devraldığı bu biçimi kendi gereksinimine göre şekillendirir ve kökleştirir. Kadınların biyolojik belirlenimleriyle emek gücünün özel alanda yeniden üretilmesinin biraradalığı ise kadınların ezilmesinin kapitalizmde süregitmesini açıklar. Başka türlü söylendiğinde, kadınların ezilmesi geçmişten devralınmış, kapitalizmin de aktif olarak sürdürdüğü, kendi dinamikleri olmayan bir verili durumdur, bir varsayımdır. Ortada bir özne varsa o da kapitalizmdir: Üretim ile yeniden üretimi birbirinden ayıran odur; sınırsız birikim güdüsüne sahip olan odur; ayrıca "yeniden üretim faaliyetlerini" "sevgi" ve "erdem"le ödüllendiren, bunları bu faaliyetlerin bedeli olarak biçen de kapitalist toplumlardır.[12] Ferguson'a göre, kapitalist bir toplumsal formasyonun üretim ve yeniden üretim gereksinimleri arasındaki özsel ilişki, kadınların kapitalizmde ezilmelerini mümkün ve olası kılan koşuldur. Ama bu ezme-ezilme ilişkisinin dinamiğine dair bu yapısal koşullar ötesinde hiçbir veri yoktur elimizde. Kapitalizm kadınların ezilmesini "yaratmamıştır", ama ayakta kalmaya devam etmesinin koşullarını ve mantığını bize kapitalizm sunar.[13] Bugün kadınların ev dışında çalışarak aile geçindirememelerinin, boşanamamalarının, doğurganlıklarını kendilerinin denetleyememelerinin, babaların annelik yapmaya yanaşmamalarının vb. vb. mantığını bize kapitalizm sunar kısacası!

Kadınların ezilmesine ilişkin bu öznesiz dil, bu ezilmeyi mümkün ve olası kılanın kapitalizmin yapısal özellikleri olması, Vogel'in iki sistemli teorilere yönelttiği eleştiriyle birlikte patriyarka kavramını saf dışı etmesiyle sıkı sıkıya bağlantılıdır. Bu kavramla birlikte işçi sınıfı içindeki (ve genel olarak) kadınlarla erkekler arasındaki güç ilişkileri de saf dışı edilmiş olur. Johanna Brenner bu bağlamda Vogel'ı şöyle eleştirir: "...onun toplumsal yeniden üretim çerçevesi erkeklerle kadınlar arasındaki çıkar çatışmalarını... neden erkeklerin ... "neredeyse evrensel" olarak kadınlar üzerinde güç uyguladıklarını doyurucu bir biçimde düşünmeyi başaramaz."[14] İki sistemli teorilerin açıklamaya çalıştığı şey kapitalist sömürüyle eklemlenmiş olan bu iktidar ilişkisidir. Nitekim Hartmann'ın Mutsuz Evlilik'te gösterdiği gibi kapitalizmde eve ekmek getirenin erkek olması yalnızca sermaye sınıfının değil, işçi sınıfı erkeklerinin de talebidir. Erkek işçiler kısmen de evdeki "efendi"liklerinden vazgeçmek istemedikleri için vermişlerdir aile ücreti mücadelesini. Ferguson ve McNally ise işçi sınıfı erkeklerinin bu mücadelelerini son derece masum bir nedene bağlarlar: "... kapitalizmden önce varolan aile biçimleri, akrabalık bağlarını koruma kaygısı içindeki işçi sınıfı tarafından savunulmuştur ve ayrıca kasıtlı sosyal politika önlemleriyle ... güçlendirilmiştir."[15] Kapitalizmin yapısal özellikleri ve biyolojinin belirleyiciliğine sığınan TYÜ feministleri erkek egemenliği kavramından mümkün olduğunca uzak durmaya çalışmaktadırlar. Hane içinde erkek-kadın ilişkilerinin erkek egemen bir toplumsal cinsiyet düzenini toplumsal olarak yeniden ürettiğini (ama sadece yeniden ürettiğini) reddedemedikleri bir noktada ise kendilerini şöyle savunmaya alırlar: Ama bu ilişkiler kadınların ezilmesinin bütününü oluşturmaz! Patriyarkadan söz eden, iki sistemli bir teori geliştirmeye çalışan feministler de zaten hiçbir zaman kadınların ayrıca sermaye tarafından sömürüldüğünü reddetmediler.

Patriyarka kavramını reddederken Vogel'ın da, ondan önceki ve sonraki birçok feministin de gerekçesi patriyarkanın bir sistem olarak tahlil edilemediği ve kavramın tarihaşırı bir nitelik taşıdığı oldu. Bu feministlerin birçoğu patriyarka kavramında "erkeklerin doğuştan bir güç arzusu"nu okumayı yeğledi. Melda'nın da yazısında haklı olarak belirttiği gibi, bu eleştiriyi yönelten feministlerin ardından dönüp cinsiyetçi işbölümünü açıklayan şeyin kadınların biyolojisiyle kapitalizmin sınırsız birikim eğiliminin bir araya gelmesi olduğunu söylemeleri en azından garip!

Patriyarka kendi iç bağlantıları olan bir sistemdir ve pekala tarihselleştirilebilir. Patriyarkayı bir üretim tarzı temelinde açıklayan feministler de vardır. Ama bu şart da değildir: Birçok feminist başlıbaşına bir üretim tarzına dayanmayan, farklı üretim tarzlarıyla eklemlenmiş olarak varolan, kadınların emeğinin ve bedeninin erkekler tarafından denetlendiği, cinsiyete dayalı işbölümünü içeren, cinselliğin ve doğurganlığın kadınların iradesine rağmen düzenlendiği, kadınların toplumun çeşitli alanlarından dışlandığı ya da buralara eşit olmayan erişiminin olduğu ve erkek şiddetiyle sürdürülen bir sistem olarak tahlil eder patriyarkayı. Bu anlatımda öne çıkan nokta, belirli bir üretim tarzıyla karakterize edilmeyen bir toplumsal sistemden söz edilebileceği kabulüdür; yeter ki o sistemin kendi iç dinamikleri, eğilimleri olsun ve farklı üretim tarzlarıyla bağlantıları içinde açıklanabilsin.

Patriyarka kavramını kullanmakta ısrar etmek için çok güçlü nedenler gösterilebilir. İlkin erkek egemenliğinin psikolojik, güdüsel, öznel, ideolojik bir olgudan ibaret olmayıp, köklü ve yapısal bir nitelik taşıdığını ortaya koymayı sağlar patriyarka kavramı. Ayrıca yine bu egemenliğin sistemik ve yaygın olduğunu göstermeyi mümkün kılar. Öte yandan da kadınların ezilmesinin farklı veçhelerinin birbirleriyle bağlantıları içinde tahlil edilmesinin önünü açar. Bunların ötesinde erkek egemenliğinin tarih içindeki sürekliliğini ve bu sürekliliğin büründüğü farklı somut biçimleri kavramlaştırmamıza olanak sağlar, bir anlamda süreklilik - kopuş/değişim diyalektiği içinde erkek egemenliğini dönemleştirmenin araçlarını sunar. Örneğin kadın bedenine ilişkin algıların tarih içindeki serüvenini, diyelim ortaçağ patriyarkası ile kapitalist patriyarka arasında farklılaşan ve sürekliliğini koruyan denetleme biçimlerini görmemizi sağlar.

Patriyarka kavramını farklı üretim tarzlarıyla bağlantılı olarak, bunların arasındaki ilişkiyi kavramlaştırarak kullanmak ise kavramın tarihselleştirilmesinin ve somutlaştırılmasının olmazsa olmaz koşuludur. Farklı üretim tarzlarına tekabül eden dönemlerde ve aynı dönemde farklı üretim tarzları altında farklı türden patriyarkal ilişkiler olduğu söylenebilir. Üretim tarzları arasındaki değişimler, bir üretim tarzından diğerine geçiş patriyarkanın biçiminde değişikliklere yol açar, ama onu ortadan kaldırmaz. Patriyarkanın kendi dinamikleri ve dirençleri onun ayakta kalmasını mümkün kılar.

Bu şekilde tarihselleştirilmiş bir patriyarka anlayışının kapitalizmle eklemlenerek oluşturduğu tarihsel bütünün yeniden üretimini anlamak için TYÜ kavramı son derece elverişlidir. Ne var ki bu bütün anlayışında ayrıca patriyarkanın yeniden üretim sürecini şekillendirmesine, kırılmalara uğratmasına da yer açılır.[16] Öte yandan emek gücünün yeniden üretimi, kapitalizmin toplumsal yeniden üretiminin hem tarihsel hem ontolojik olarak kendine dışsal koşuludur; kapitalizm bu tarihsel zemin üzerinde gelişir ve kendini bu zemin üzerinde yeniden üretir.
Yeniden üretim krizleri ailelerin mi belini büker, kadınların mı?
TYÜ feministlerinin dilinde aile tarihsel olarak emek gücünün yeniden üretiminin gerçekleştiği alan olarak varsayılırken aile içindeki cinsiyetçi işbölümü de biyoloji ile kapitalizmin işbirliğinin âdeta bir "laneti" olarak varsayılır. Geçmişten devralınmış, kapitalizm için de elverişli olduğunu tarihsel olarak başka biçimler karşısında kanıtlamış bir kendiliktir (entity) aile. İç çatışmaları olmayan, kapitalizmin yeniden üretim krizleri karşısında üyeleri dayanışma içinde olan türdeş bir birim.

Böyle olunca bakım krizleri de toplumsal yeniden üretim çelişkisinin yapısal bir sonucu olarak ele alınır: Sermayenin bir yandan sınırsız birikim gereksinimini bir yandan da emek gücünü kapitalist ilişkiler dışında yeniden üretilmesi gereğini barındırmasının sonucu olan yapısal bir çelişki... Bakım krizinde, aile içinde pratikleri ve çıkarları çatışan cinsiyetli öznelerin, bakım emeği harcamayı reddeden erkeklerin hiçbir payı yoktur! Bunun yerine birçok yerde, bakım krizlerinin tüketici hale gelmesine yol açanın, bakım emeğinin eşit paylaşıldığı durumlarda dahi, ailelerin geçimleri için ücretli emeğe harcamaları gereken zaman olduğu vurgulanır. Oysa biliyoruz ki, erkeklerin bakım işlerine en çok "yardım ettikleri" durumlarda bile eşit paylaşımdan söz edilemez. Bunun pek bir örneği gösterilememiştir!

Düşük ücretler nedeniyle ücretli işlerde hep daha uzun saatler boyu çalışma gereğinin aile üzerindeki yıkıcı etkisi sonucunda bakım işleri başkalarına aktarılır. Bu başkaları, genel olarak TYÜ feminizminin özel olarak da Nancy Fraser'ın dilinde başka kadınlar değil başka ailelerdir. Kısacası çeşitli feministlerin kadınlar arası bakım zinciri dediği şey bu yazında aileler arası bakım zincirine dönüşür: "Bakım açığını kapatmak bir yana, bu (çabalamanın) net etkisi bu açığı yerinden edip zengin ailelerden yoksul ailelere, küresel Kuzey'den küresel Güney'e aktarmaktır."[17]

Bakım Manifestosu ise bize, bakım krizine başka bir yerden bakıldığında başka çözümlerin arayışına da girilebileceğini söylüyor. Mevcut biçimiyle bakım düzenlemelerinin bakım krizlerine yol açtığı Manifesto'nun da hareket noktasını oluşturuyor. Ne var ki, burada sorunun kaynağı bu düzenlemelerin bel bağlanamaz ve adil olmayan ilişki biçimleri olmasında yatıyor. Manifesto'culara göre, mevcut bakım pratikleri toplumsal cinsiyet eşitsizliğiyle maluldur ve çözümü, eşit olarak paylaşılan bir bakım düzenine geçmektir. Çekirdek ailenin bakım açısından temel birim olduğu varsayılamaz. Bu yüzden bu birimin duvarlarını yıkıp "çoklu bakım" biçimlerine geçmek gerekmektedir. Cinsiyetçi işbölümünün ortadan kalktığı, herkesin herkese baktığı bir bağlamda bakım vermek ve başkalarını gözetmek doyum verici bir pratiğe dönüşür.
Anti-kapitalizm ama nasıl?
Bakım Manifestosu'nu da TYÜ feminizmini de anti-kapitalizme çağrı olarak okumak mümkün. En azından neoliberal kapitalizmin yol açtığı her ölçekteki yıkım karşısında başka türlüsünü beklemek pek mümkün değil zaten. Brenner'ın da ileri sürdüğü gibi, feminizmin ikinci dalgası yirminci yüzyılın son çeyreği boyunca verdiği mücadelelerle ayırımcılığa, kadınların dışlanmasına karşı çeşitli kazanımlar sağladı. Ne var ki, büyük ölçüde toplumsal yeniden üretim alanında anlamlı dönüşümler söz konusu olmadığı için de kadınlar ezilmeye devam ediyor. Öte yandan yeniden üretimin kadınların yükümlülüğü olmaktan çıkarılması, toplumsallaşması ve çekirdek aile dışında başka biçimler altında sürdürülmesi, en azından kaynakların yeniden bölüşümünü gerektiriyor. Ayrıca kapitalizmin geldiği noktada pozitif ayırımcılık ve ayırımcılık karşıtı politikaların da sonuna gelindi; geçmiş kazanımların sağlandığı koşullar artık geride kaldı.[18] Dolayısıyla anti-kapitalizm, kadın emeğini odağına alan bir patriyarkal kapitalizm tahlili yapan feministler açısından hep gündemde olmakla birlikte, Bakım Manifestosu 'nun da açığa çıkardığı gibi geldiğimiz noktada yakıcı bir önem taşıyor.

Ne var ki bu anti-kapitalizm, TYÜ feminizminin ima ettiği gibi ücretli çalışanların ya da işçi sınıfı ve alt/orta sınıf beyaz yakalıların ve ücret karşılığı çalışmayan tam zamanlı ev kadınlarının kendi aralarındaki cinsiyet çatışmalarından soyutlanmış bir anti-kapitalizm olamaz. Nitekim feminist grevler büyük bölümüyle TYÜ feminizminin çerçevesinin ötesine taşmış, anti-kapitalizmin yanı sıra patriyarkanın özgül dinamiklerini ve giderek erkeklerin pratiklerini hedefine koymuştur. Grevler, birçok yerde, kadınların erkekler için duygusal ve maddi emek harcamayı reddettiği, erkekleri sorumluluklarını yerine getirmeye çağırdığı, kapitalizm ile patriyarkanın işbirliğini ifşa ettiği süreçler olmuştur. İçinde yaşadığımız çeşitli ölçeklerde felaketlerle örülü dünyada, bundan sonraki feminist mücadelelerin de feminist grevlerin izinden gitmesi için çalışmak önümüzdeki en anlamlı yol gibi görünüyor.

[1] Andreas Chatzidakis, Jamie Hakim, Jo Littler, Catherine Rottenberg ve Lynne Segal, The Care Manifesto, Verso, 2020. Türkçesi Ocak 2021'de Dipnot Yayınları'ndan çıkacak.

[2] Bu yazıda toplumsal yeniden üretim feminizmini Vogel'ın yanı sıra esas olarak Susan Ferguson, Tithi Bhattacharia, Nancy Fraser, Johanna Brenner, ve Meg Luxton'ın çalışmalarına referansla anlatmaya çalışacağım. Melda Yaman'ın Praksis 53 (2020-2)'de çıkan "Toplumsal Yeniden Üretim: Birleşik Bir 'Feminist' Teori?" başlıklı yazısındaki tezlerine tümüyle katılıyorum. Ben bu yazıda TYÜ'nün sermaye indirgemeciliğini mümkün olduğu kadar Melda'nın değinmediği dışavurum biçimleriyle ele alacağım. Bu yazıyı Melda'nınkinin yanı sıra benim Çatlak Zemin'de çıkmış olan "%99 İçin Feminizm Manifestosu Üzerine " adlı yazımla birlikte okumak yararlı olabilir.

[3] Ferguson, Susan (2017), "Children, Childhood and Capitalism", Social Reproduction Theory, Londra, Pluto Press içinde, s.121.

[4] Luxton, Meg (2006), "Feminist Political Economy in Canada and the Politics of Social Reproduction, Social Reproduction: Feminist political Economy Challenges Neoliberalism, Montreal ve Londra, McGill-Queen's Üniversitesi Yay. içinde.

[5] Laslett, Barbara ve Brenner, Johanna. (1989). "Gender and Social Reproduction: Historical Perspectives", Annual Review of Sociology, 15.

[6] Battacharia, Tithi (2017), "Introduction: Mapping Social Reproduction Theory", Social Reproduction Theory: Remapping Class, Recentering Oppression (derl. T. Battacharia), Londra, Pluto Press içinde

[7] Acar-Savran, G. (2019), "Kadınların Emeğini Görünür Kılmak: Marx'dan Delphy'ye Bir Ufuk Taraması", Beden, Emek, Tarih, Ankara, Dipnot Yay. içinde.

[8] Ferguson, S. ve McNally, D., (2013), "Capital, Labour Power and Gender Relations: Introduction", L. Vogel, Marxism and The Oppression of Women, the Historical Materialism Edition, s.xx.

[9] Aynı yerde, s.xxıv.

[10] Aynı yerde, s.xxv.

[11] Yaman, Melda, a.g.y., s.19.

[12] Fraser, Nancy (2017), "Crisis of Care? On the Social-Reproductive Contradictions of Contemporary Capitalism", Battacharia, T. (ed.), a.g.y. içinde, s.23.

[13] Ferguson, S. (2016), "Intersectionality and Social Reproduction Feminisms", Historical Materialism, 24.2

[14] Brenner, Johanna (1984), aktaran Ferguson, S. ve McNally, D., a.g.y., s.xxx - xxxıı.

[15] Ferguson, S. ve McNally, D. A.g.y., s.xxv.

[16] Bu konuda bkz. Kocabıçak, Ece (2018), " Tarımda patriyarkal emek sömürüsü ve feminist politika açısından sonuçları", Çatlak Zemin.

[17] Fraser, Nancy, a.g.y., s.34.

[18] Brenner, Johanna (2000), "Intersections, Locations and Capitalist Class Relations: Intersectionality From A Marxist Perspective", Women and the Politics of Class, New York, Monthly Review Press.

# data[].attributes.attachment_link.title
Bakım/toplumsal yeniden üretim krizi ve ötesi - Çatlak Zemin

# data[].attributes.attachment_link.description
Dikkatleri aile içinden, aile dışına çevirmenin, meseleye sadece sermaye açısından bakmanın sonucu, beklenebileceği gibi, patriyarkal ilişkilerin üstünün örtülmesidir. COVID-19 salgını, başka birçok şeyin yanı sıra bakım ihtiyacının yakıcılığını bir kez daha gözler önüne serdi. "Hayat evlere sığınca" evlerin içi giderek daha çok görünürlük kazandı; kadınların evlerde harcadığı karşılıksız/görünmeyen bakım emeği bütün haşmetiyle görünür olmaya başladı, [...]

# data[].attributes.headline
"Eymir’e  bakan dev sitelerin yerinde yeller esiyor olurdu bir de. Çünkü o siteler Eymir’e bakıyor diye kurulmuştu bir zamanlar ama Eymir o sitelere bakmak istemiyordu."

# data[].attributes.subject
"Eymir’e  bakan dev sitelerin yerinde yeller esiyor olurdu bir de. Çünkü o siteler Eymir’e bakıyor diye kurulmuştu bir zamanlar ama Eymir o sitelere bakmak istemiyordu."

# data[].attributes.body
🔗: Zeynep Alica, Şehrazat Bir Ankara ve Dünyazat, 8 Mart 2021.

# data[].attributes.body
İki yıl önceki 8 Mart'ta şarkılar, resimler ve yazılarla:

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Kulağımızı dolduran ses rebaptan mı geliyor Rubabe'den mi? Kadınların ve zıtların sesi ZM Radyo'da müzik ve sanat tarihinin en bilinmeyen ayrıntıları sizlerle...
Ezginin Günlüğü söylüyor, Zıtlardan Rubabe anlatıyor.

-

Adımdan yola çıkıp tüm kadınlara ses vereyim istedim. Gerçek adımı ablam koymuş, onu çok sevmemin mühim bir sebebi de bu. Zıtlar Mecmuası'ndaki adımı ise kendim seçtim. Bu topraklarda kadın hareketinin öncüleri olan kadınlar da sayısı oldukça fazla olan kadın dergilerine ön adları ya da seçtikleri müstear isimlerle yazmayı tercih etmişlerdi. Bu geleneğe selam çakarak ömrü boyu bir yere sesini duyurmamış, bu topraklardaki kadınların büyük bir kısmının tarih boyunca yaşadığı türlü acılıklardan nasibini aldığından kendi sesine sahip olamamış annemin adıyla yazayım istedim: Rubabe. Rubabe bir yandan rebap ile ilişkili. Hüzünlü sese sahip bir enstrüman. Annemin hüznü bakiydi genç yaşta kardeşini Almanya'da yitirdiği için. Ama özünde muzip bir kadındı. İsmin kaynağı için yola devam edince ama yolumuz yine hüzne, koyu bir acıya çıkıyor. Rubabe, Kerbela'da altı aylık oğlu Ali Asker ile çöl ortasında susuzluğa mahkûm edilen, esir alınıp Kerbela vakasında yer alan diğer esirlerle Şam'a götürülen bir güçlü kadın. Peygamberin torunu Hüseyin'in eşi ve Sakine'nin annesi. Kerbela'da yitirdiklerinin ardından öylesine acı çekiyor ki ölümü bu şiddetli üzüntüye bağlanıyor. Kerbela Azeriler aslında daha doğrudan Şiiler için çok kritik bir olay. Bu nedenle olsa gerek dini ritüellerle bu trajediyi unutmamakta, kimliği bu hikâye etrafına kurmakta ısrar ediyorlar. Çocuklara verilen adlar da hala bu unutmama çabasıyla ilişkili. Rubabe'yi bugün, dün ya da herhangi bir zamanda dünyanın herhangi bir yerindeki kadınlarla ve nihayet annemle bağlayan duygular kayıp, acı ve keder.

Ama aslında ben size başka bir şey anlatacaktım. Evet bizi birbirimize, anneanneleri torunlarına maruz bırakıldığımız acılar, uğradığımız şiddet, yaşatıldığımız korkular bağlıyor. Ama beri yandan yazdığımız inat tarihi, sessiz dirençlerimiz, hep bildiği gibi dönmekte ısrar eden dünyayı şaşkına çevirişimizle de birbirimize güç verdiğimizi hatırlama günü artık 8 Mart. Sadece kendi ailemdeki kadınların yaşamlarına bakınca bile gündelik hayatta çok yavaşmış, hiç olmuyormuş gibi görünen değişimin aslında kuşakları gözleyince ne büyük olduğunu görüyorum. Öyle olunca da yeryüzünde yaşanan tüm acılar rubab sesiyle kulağıma geliyor. Tüm garipler, yola düşürülüp göçertilmiş, eteğinde çocuklarıyla sürgün edilmiş Rubabeler evet canımı yakıyor ama içimin en güzel köşesinden annemin muzip gülüşü anneannemin keskin bakışına, onun annesinin türküsüne, can dostumun neşesine, burada yazan diğer kadınların kararlılıklarına karışıyor. Bu nedenledir ki şuna canı gönülden inanıyorum: Ey dünya direnebildiğince diren; hem gözyaşı hem kahkahamızı kattığımız cadı inadımızla değiştiriyoruz, değiştireceğiz seni ki hep birlikte soluk alabilelim.

-

Cadıların inadı, cadıların şifasını da getirdi. Her öksürüğünde, her nefesinde damla damla gelecek şifayı anneannesinde bulmuş sevgili dinleyiciler için geliyor sıradaki şarkı.

-

Yalnız yaşamak, kendi ayakları üzerinde tam bağımsız bir kadın olarak kurmaya çalıştığın bir hayat hayalini de serpiştirmek perdelerin kıvrımlarına. Onları pencerenin bir kenarına toplayıp sıkıştırmak da, özenle açıp sergilemek de farklı farklı kırılmaları ve sarılmaları barındırır içinde. İstediğinde birlikte yaşadığın kedinin tüylerini haftalarca yorgan yapıp uyumak, istediğinde dökülen bütün tüyleri bir araya toplayıp yastık kılıflarına tıkıştırmak... Çiçekliğe bakan bir kitaplığı doldurup boşaltıp yeniden doldurur gibi birbirine eklemlenen günler, geceler, günler, geceler bazen kolunu yerinden oynatamadığın, nefes alma konusunda beceriksiz olan burnunun bu yetisini iyice kaybettiği anlarla bölünür bazen. Öksürük, tabii, çocukluktaki gibi masum bakteriyel sebeplerden bir kısım azade yetişkin öksürüğü ama boğaz ağrısı, o göğsü delip geçen, bunu bu şekilde yapmasa da her nefeste olduğu yeri çukurlaştıran o boğaz ağrısı, aynı çocukluktaki gibi. Anneannem olsa ne yapardı? Hiçbir şey yapmasa, sadece saçlarımı okşasa ya da her gün kahvaltıdan sonra yaptığı yemeğe çorba da katmış olsa bu sefer, elinde üzerinden buhar tüten kaseyle yanıma gelse hafifler o "iç sızıları". Hafiflemez mi? Hafifler. Yine de elbette o şifayı dağıtması lazım, önce bir gazeteye delikler açar. Sonra zeytinyağını tavada ılıtır, içine karabiber ekler. Bu karışımı masaj yaparak sürer göğsüme; yakmadan, usulca. Üzerine gazeteyi örter, fanilamı ve kazağımı giydirir. Akdeniz'in bu müthiş meyvesinin yağı, tenimi aşıp ciğerlerime ulaşacak, söküp atacak bütün derdi tasayı. Sonra bir kırmızı turp oyulur özenle, içine bal ya da pekmez koyulur. Turpla etkileşime giren bal ya da pekmez, sulanır. İşte bu sıvı da annemin şifasıdır. Turp buruşana kadar içini sürekli doldurur, bir elinde turplu pekmezli ballı kaşık, diğer eli onun hemen altında, aman dökülmesin, baş ucuma gelip durur. O turpu oymasa, renk renk tırnaklı elleriyle tutup yanaklarımı öpse hafifler miyim? Hafiflerim, ölene kadar t'erk edilmişlik hissinden kurtulamayacağımdan korksam da kendime dair böyle sevgiyle çepeçevre bir tarihi taşıdığıma ve bunu bir gün kediye ya da kuşa aktaracağıma minnet duyarak...

-

Kediye, kuşa, bir avuç toprakta büyüyene aktarılan sevgi... Nesillerin nesillere aktarabildikleri, sadece anneden yavrusuna olmuyor. Ama onun yeri ayrı gibi. Sanki. Öyle diyorlar yani. Öyle mi? Konu anneliğe yaklaşınca artan sesler, korolar, tezahüratlar, "yapmalı"lar, "yapmamalı"lar, "olma"lar, "olmamalı"lar... Sıradaki şarkının eşlik edeceği satırlar; jürisi ölümsüz, aşaması bitmez, yarışmacıları biz/siz/o olan tarihi bir yarışma programı formatından esinlenilerek hazırlanmadı. Zira bu bir program değildir. Ne münasebet. Cıkcıkcık sesinin tema müziği olduğu böyle bir programın hazırlanması zaten düşünülemez, düşünülmesi teklif dahi edilemez.

-

Saatlerini bebeklerle oynayarak geçiren sıradan bir kız çocuğuydum ben de, onlara evler kurar, elbiseler diker, beraber o güzel hayal dünyasına yelken açardım. Sonra bebeklerim uyuyup büyümedi ama ben büyüdüm ve tek başıma hayallerimin peşinde koşmaya başladım, bebekler ve annelikler uzun bir süre hayat gündemimden tamamen çıktı, ta ki bir gün hastane tuvaletinde çift çizgi ile yüzleşene kadar... o anki hissi tarif etmek pek güç ve sonrakileri de, insanın kendi bedeninin bir başka bedene de ev sahipliği yapacak olmasının getirdiği yabancılaşma ve bağlanma, huzursuzluk ve sorumluluk ve tüm karmaşık duygular küçük bir kar tanesi gibi insanın içine düşüveriyor ve gitgide nasıl baş edeceğini bilemediğin bir kartopu buluveriyor sonunda insan kucağında. Herkes sevinçle dolmanı beklerken kimselere de anlatamıyorsun bu karmaşık ruh hallerini, daha ilk andan itibaren anneliğin sırat köprüsünde yürüyor ve çoookk dikkatli bir jüri tarafından puanlanıyorsun çünkü. Hamileyken elimde çay görenler küçük küçük çarpıntılar geçiriyor, sezaryen olmaya karar versem annemin yan komşusu cıkcıklıyor, kuzenimin kayınvalidesi sütümün miktarı ve kıvamı ile ilgili ayrıntılı rapor almaya çalışıyor (ve tabi ortalamanın altındaysam cıkcıkcık), yaz günü bebek arabasında gezen yavrucukumun üşütüp hasta olacağına hiçbir konuda anlaşmayan mahalle esnafı oy birliği ile karar veriyor. Size ne diyemeyecek kadar güçsüz, bana ne diyemeyecek kadar kafası karışık olan ben sonunda yara bere içinde kaldım bu çok "kutsal" süreçte, en çok da yalnız kaldım. Yavrucukla bağlanmam hiç de o masallarda anlatılan gibi ilk görüşte aşk olmadı, önce onu yaşatmak zorunda hissettim kendimi, sevgi bir çınar gibi yavaşçacık büyüdü kök saldı içime. Yorgun gözlerime ilk defa ışık konduran bir kadın dostumdu; kendi bebeğini beşiğinde gördüğü andaki "nooldu ki şimdi" hissini o güzel anlatışı beni beceriksiz anneliğin kör kuyularından çeken ilk can simidiydi. Sonra dinledim ben, bol bol dinledim, izledim, okudum, cebimdeki hikayeler arttıkça arttı, annelik ile, duyguları ile yüzleşmekten korkmayan cesur ve dürüst kadınlarla tanıştım, varlıklarına inanamadım. En sonunda hem kendi anne olmaya çabalama hallerimle hem kendi annemle kurduğum ilişkiyle yüzleştim, esas sırat köprüsü de oydu galiba. Buradan da geçtim ve artık hayat çok güzel, artık harikayım, hem de harika bir anneyim demeyi çok isterdim ama hiç bitmiyor o yüzleşmeler, sadece artık daha sakinim ve birazcık daha güçlüyüm. Benden "beklenen" annelik yerine kendi "kurduğum" annelik'i koymaya çalıştığım zamandan beri epey huzurluyuz yavrucukla ikimiz, bazen ince giyinip okula gittiği de oluyor, bir şeylerini evde unuttuğu da ya da alfabede hangi harfte olduklarını takip edemediğim; ama hallediyor o, sarılıp koklaşıp uyuyoruz sonra. Hayat o zaman pek çok güzel oluyor işte.

-

Yayınımıza devam ederken, beklentibaskıları gerçekleştirilen düşsenaryolarından uzak tutan, tutmak için çabalayan -anne olan olmayan- ana karakterlerin olduğu sahnelere de tanık olacaksınız. Lütfen radyonuzun ayarlarıyla oynamayınız.

-

Bacak kadar çocuk ciddi ciddi deklare eder:
- Ben evlenmicem, çocuk da yapmıcam!
- Sus, çocuklar konuşmaz öyle şeyleri!
Babannenin kaşları çatılır, seste bir azar tonu.

13-14 yaş ergeni bir kez daha diklenir:
- Ben evlenmiycem, çocuk da yapmıycam!
- Nerden öğreniyorsun sen bunları?
Annenin kaşlar çatılır, yüzde bir endişe ifadesi.

Üniversitelidir artık, yaz tatilinde evde yine aynı muhabbet açılır:
- Ben evlenmeyeceğim, çocuk da yapmayacağım!
- Büyük konuşma!
Diye çıkışır anne, sonra da 'göreceğiz bakalım' der gibi başını sallar.

Yeni evlidir, akraba gününde ağzı aranır:
- Eh bir de bebek yaparsınız artık...
- İstemiyoruz.
- Hiç mi?
- Hiç.
Şaşıran da olur, gözünü kısıp şöyle bir süzen de, bazılarında uzaylı görmüş gibi bir ifade.

Yeni tanıştığın birileri laf olsun diye sorar:
- Demek evlisin, çocuk var mı?
- Yok.
- Olmadı mı?
Seste merakla karışık bir acıma tonu; kafada türlü türlü kısırlık senaryosu ve tavsiyeler silsilesi.
- Biz istemedik. Denemedik bile.
- Hıı...
Denir, susulur ama içten içe 'kısır bu, anlatmak istemiyor' düşüncesi.

Çok az tanıştığın birileri bodoslama lafa girer:
- Çocuk vardır herhalde?
- Yok. Yapmadık.
- Niye ki?
- Şart mıdır?
- Yok da, yani...
Deyip gevelenir, için için 'bu nasıl kadın!' diye düşünülür.

Kalabalık bir arkadaş toplantısında, arkadaşlardan birinin 5 yaşındaki kızı gelip sorar:
- Sizin çocuğunuz nerde?
- Bizim çocuğumuz yok.
- Ama oynıycaz biz, herkesin çocuğu geldi.
- Bizim çocuğumuz olmadığı için ben geleceğim sizinle oynamaya, olur mu?
- Olur!
Deyip elinden tutar. Bir an ezberi bozulmuştur ama yeni duruma çabuk uyum sağlar.

Ninelerden biri bir punduna getirip sorar:
- Siz çocuk yapmayacak mısınız?
- Yapmayacağız.
- Niye be kızım?
- İstemiyoruz.
- Aaa hiç olur mu öyle...
Meyvesiz ağaç gibi, demeye getirir. Aynı soru zaman zaman çeşitli kanallardan sorulmaya devam eder. Kırklı yaşlarda umutlar azalır, sorular kesilir.

Arkadaşlar çocuksuz hayatın nasıl bir şey olduğuna dair bir merakla sorar:
- Keşke yapsaydım demiyor musun hiç?
- Demiyorum. Hatta iyi ki yapmamışım diyorum.
- Ben çocuksuz bir hayat düşünemiyorum.
- Ben düşündüm, yaptım, çok da güzel oldu 🙂

-

Kahramanımız yolunda ilerler, bazen kendisinin dahi beklemediği bir tercihle burun buruna gelebilir. Hikâye çok mu değişir? Kahraman bambaşka biri midir artık? "Başta böyle demiyordun" diye ret mi edilir dilekçesi? Ne olur? Hatta, ne oldu?

Doğurdu ve sonraki 'du' lar...

-

Anneannem 8 tane doğurdu. Annem onun 2'inci kızıydı, kendisi de 16'sında gelin, 17'sinde anne oldu. Annelik ile mutluluklar, evlilik ile ara ara mutsuzluklar buldu. 3'üncü kızı beni 22'sinde doğurdu. 20'lerimizde bize 'kendiniz bakacaksanız doğurun' deyip durdu. Ortanca kızı 34'ken 54 yaşındaki anneme kız torun doğurdu. Torun sevgisi ruhunu doyurdu. 60'ındayken bana doğur ben bakarım vaadinde bulundu. Gençken hiç istemez iken 37'mde gönlüm çocuk arzusu ile doldu. 3 sebepten bu arzu boğuldu. Arada romantik iç ezikliklerim olmadı değil oldu. Yine de pek zorlamadım, ittirsem başka bir senaryo da bulunurdu öte yandan hayat profesyonel meşgale ile yeterince doluydu. Ne de olsa ben şarkıcı zengin Madonna değilim, 42'de doğurmaya kalkmak benim için zordu ve 42'mde ruhum evlat edinme isteğime ikna oldu. Bu sırada babama 75'inde Alzheimer teşhisi kondu. Zaten ne olanaklar, ne para, ne de vakit boldu. Böylece arzularımda tekrar değişim oldu. Ama çocuksuzluk pişmanlığı yoktu, zaten pişmanlık kalpte bir kurşun değil sadece bir duygu. Annelik de hamilelik, doğum, emzirme, gece uykusuzluklarının toplamı değil, bir skala, deneyimler ve düşüncelerle dolu bir duyu. 45'imden sonraki demans ve yaşlılık bakım tecrübesi hem bunalttı hem de çocuk gelişimi gibi düşünsel derinliğe kaynak oldu. Hikayem acıklı mı, hayır. 10 yaşımdan beri kuzenler arkadaşlar derken, hafızam keyifle bir sürü çocuk bakmışlık hikayesi dolu. Yeğenim 14 yaşındayken yarım yıl yanımda okudu. Bana sen annemden daha otoritersin ithamında ve pek başka anne tanımadığı o ülkeye referansla bu ülkedeki en iyi annesin iltifatında bulundu! Bence hayatımda hem çocuk hem annelik oldu. Çocuksuzum mutluyum derdim ama genelde mutluyum demek her zaman zordu. Genç kadınlara hatırlatmak için yazdım bunları, kadın olmak gençken ruhumu daha çok yordu. Şimdi ise ruhum kendi kendimle epey huzur buldu. Ama feminist azapta fikrim durdu mu? durmadı!

-

Genç kadınlara hatırlatıyorum. Genç bir kadını hatırlıyorum. Genç kadına da bir kız çocuğunu hatırlatmak istiyorum. Oyunlar ve hayalleri o büyürken bir an bitecek gibiydi. Tehlike yakınlaşıyordu. Süre bitince o da bitecek miydi? Peki bu "kural" nasıl değişecekti? Ha sahi, neden evde kaldım?

-

Her kız çocuğu sever sanırlar gelinleri. Ben onlardan olamadım. Her kız çocuğu evlenmek ister sanırlar. Ben onlardan olamadım. Her kız çocuğunun hayali anneliktir derler. Ben onlardan da olamadım.

Oysa ben de babaannemin evinde bir dolapta unutulmuş eski bir gelinliğin duvağıyla gelinlik provaları yaptım. Karnıma yastıkları doldurup hamilelik provaları yaptım bir de. Ben de annesi oldum oyuncak bebeklerin. Kucağıma alıp, pışpışladım, gazını çıkardım, ayağımda salladım. Benim de mutfak takımlarım vardı. Ne çaylar demledim hayali misafirlerime. Gül yapraklarının arasına çamurları doldurup ne sarmalar sardım. Mahsustan şiş varmış gibi elimde örgüler ördüm. Camları, kapıları sildim. Halı çırptım, çamaşır çitiledim. Bütün kadınlık görevlerini her kız çocuğu gibi oyunlarla öğrendim. Buna rağmen ben neden evde kaldım, neden o kız çocuklarından olamadım.

Çünkü sevemedim ben bir türlü gelinleri... Nasıl seveyim. Saçlarına spreyle meç atılan, dudaklarına sürülen kırmızı rujdan bir parça yanaklarına, bir parça göz kapaklarına renk verilerek güzelleştiren ah o gelinler... O gelinleri gördüm düğünden bir sene sonra kollarından bilezikler, dudaklarından kırmızı rujları alınmış; kocamış, bunalmış, dünyadan el etek çekmiş bir halde.

Hem nasıl seveyim o gelinleri, kalabalık sülalemin üçüncü kuşağının nerdeyse tamamına yakını çocuk gelin sayılırken. Sırf "şehre gelin gitti" diyebilmek için yaşına başına bakılmadan kocalara verilirken. Azıcık boyu uzadı diye okuldan koparılıp reşit olmadan kocasına verilen annem yıllar yıllı hep bunun sitemini ederken.
Yok oluştu evlilik. Hayallerden koparılmaktı. Bir korkutma metoduydu bizim oralarda en küçük hatada" okuldan alır evlendiririm" demek. Bir cezalandırma yöntemiydi aynı zamanda. İşte ben bu yüzden evde kalmaya karar verdim ve çocuk yaşta reddettim aile kurmaya dair her şeyi.
Evliliğe azıcık yatkın olduğum anlaşılırsa beni de koparırlar diye korktum çünkü kurduğum hayallerden. Bu yüzden görüp beğenen çıkmasın diye düğünlerde oynayıp salınmadım ortalarda. Elimin lezzetini gizledim, yemek işine hiç bulaşmadım. Kek yaptığımı gören komşu kadın şakadan "seni oğluma alacam" deyince onu da bıraktım uzunca bir süre. Titiz demesinler diye ancak anneye yardım için mızlayarak yaptım temizliği. Tığ ve şişi hiç almadım elime. Aldığımdaysa beceriksizce attım ilmekleri. Okulun bitmesiyse sınır evlilik için, ben o sınırı iki lisans, bir yarım bırakılmış yüksek lisans, bir tezsiz yüksek lisansla uzattıkça uzattım. 'Eh artık zamanıdır' dediklerinde inatla, kavgayla, ısrarla anlattım: Herkesin yaptığını yapmak zorunda değildim. Tek bir seçenek yoktu hayatta, başka bir düzen kurulabilirdi elbet. Mutlu son değildi evlenmek, yalnızlıksa mutsuzluk demek değildi asla!

Sonunda baktılar olacak gibi değil vazgeçtiler benden. Ve ben o gün bugündür hayallerimin yettiği, gönlümün istediği evde kaldım.

-

Ya evlenenler? Düğün günü iki halay arası birbirinin hayatına tanıklık edenler? Bir avluda hasırların üzerine serili sofralar, kadınlar, hayaller...

-

Bir gecekondu düğünündeyim. Ya da artık üç gecekondusu kalmış yarısı yıkık bir mahalle düğünü. Çinçin'in bir mahallesi. Kadınların gelin evi eğlencesi. Avludayız. En az yirmi kadınız. Yerde hasırlar, hasırların üzerinde sofralar serili. Halay başlıyor. Sanki hiç sonu gelmeyecek halayın. Bilmediğim halay çeşitleri var. Uyum sağlayabilirsem tüm halay ekibi bana gülümsüyor. Beni ilk defa görüyorlar, ama halay çekmeye başlayınca onlardan oluyorum: "Aaa sen de bizdenmişsin, biz de araştırmacı deyince başka birşey beklediydik." Beni oturtmuyorlar. Çayım soğudu deyip oturuyorum. Kısır, börek, çeşit çeşit maydanozlu, dere otlu salatalar, sarma, tulum peyniri, kavun, kek ve kurabiyeler var. Çocuklar her yerde, bazıları göz ucundan beni izliyor, bazı kız çocukları yaklaşmaya çalışıyor. Haymanalı'ların yaşlıları Kürtçe konuşuyor.

Yere değen renkli saç örgüleri görüyorum. Lise ve üniversite çağında beş tane genç kadın var. İkisinin başı kapalı. "Biz sağcıyız" diyorlar. Lisede sağcı-islamcı olmuşlar ve kapanmışlar. "Büyükbabaları da sağcı olmuş." Hepsinin etekleri, elbiseleri uçuşuyor. "Sen bunlara bakma abla" diyor birisi, sonra teyzesine dönüyor: "Teyze ben bir oğlanla görüşüyorum ama sakın anneme söyleme, daha konuşuyoruz sadece." Halaya ara veriliyor. Güya çay molası. Çay bayatlamış, yeniden demleme molası. Kimmiş bu çocuk? KPSS'ye hazırlanıyormuş. "İyi iyi." "Memur mu olacakmış?" "He, ben de memur olacam, ikimiz de KPSS'ye çalışıyoz iki yıldır." "Memur olmadan kimseye deme, ara ara konuşun, sonra annene dersin." "Ölümü görün siz birşey demeyin teyze! Bak abla bu da fotoğrafı." İlk defa avluya o anda bir erkek giriyor ve fotoğrafına bakılıp, kaldırılıyor.
Çay demini almadan halay yeniden başlıyor.
Akşam üzeri oldu.

Çinçin'den tek başına dönme, biz de Ulus'a gidicez diyor iki kadın. Tamam diyorum. Yer sofraları kuruluyor. Akşam yemeği de yiyoruz. Tokuz ama yiyoruz. Sıcak lahana sarması geliyor, yenmez mi. Çocuklar kucaklara oturtuluyor. Gecekondunun iki babası ve bir amcası da geliyor. Bazı kadınlar gidiyor. Şimdi hemen hemen on kadınız, çocukları saymıyorum, üç adam var. Osman bira içmiş, bana da soruyor, içer misin diye. Kızlarından biri "baba alkol haram, küserim ama" diyor. Sağcı, solcu, Kürtçe, Türkçe duydum, bilmediğim halayları çektim, bu avlu beni çok şaşırttı diyorum. Evet diyor Yasemin, lise son sınıfta ve diğer tüm kadınlar Yasemin mutlaka üniversiteye girecek diye düşünüyor. Avukat olmak istiyor Yasemin, çalışkanlığın ciddiyetini taşıyor parlak ve çekingen gözlerinde. "Evet gecekondu düğünü bizde hep böyle geçer Abla." Yasemin'in teyzesi ekliyor, "zaten daire olsa yapamazdık, dairenin temizliği biter mi!"

Çok mahcup bir halde geline hediye veriyorum: "Adettendir eli boş olmaz" diyorum. O kadar hediye getirmişsin diye çantamın yanına iki parlak paket bırakılıyor. İçinde çiçek desenli örgü patik ve lif var. Hüsniye elleriyle yapmış. Hüsniye uzaktan bana gülümsüyor. İkimiz de nedensiz mahcubuz.

Çinçin'de bir avludan çıkıyorum. Buraya yine geleceğim. Kapı önünde genç kadınlar top oynamaya, küçük çocuklar da aralarında koşturmaya başlamış. Güneş Altındağ'ın eteklerine inmiş. Yer altından metroyla kat edeceğim Eskişehir yolu beni çağırıyor.

-

Masal değil gerçek; orada değildim ama hepsini gördüm.
Radyolarınızın başından ayrılmayın, çünkü sırada bir Anka kuşu belgeseli var. Hani demiştik ya başta, o yazılan inat tarihi, o sessiz dirençler, hep bildiği gibi dönmekte ısrar eden dünyayı şaşkına çeviriyor diye. Hatırlıyorsunuz değil mi? Her sabah küllerinden doğanlar için geliyor sıradaki şarkı.

-

Hepsi gelmemiş. Bırakıp kaçtığı oğullar nefret ediyorlarmış ondan. Bırakıp kaçtığı kızı nefret etmiyormuş ama canı gibi de sevmiyormuş işte. Canı sağ olsun. Yamacında büyüyenler ordaymış. Onların çocukları da... Hatun kişi niyetine.

Çocukmuş, dedesi yaşında adamla evlendirmişler. Adam tütün kokuyormuş, içi bulanıyormuş. Çocukları olmuş. Sonra büyümüş. Aşık olmuş. Uymuş hazır olan aşığına. Çocuklarını bırakıp kaçmış. Çok uzaklara. Aşık olmuş. Çocuklarını bırakıp kaçmış. Uzaklara. Aşık, çocuklarını bırakmış uzaklarda. Elinden tuttuğu adamsa çam reçinesi gibi kokuyormuş.

Evlenmiş hükümet nikâhıyla. Çocukları olmuş. Kalmış, hiçbir yere gitmemiş. Hep yakınlarında. Gündüz vakitleri, hiçbir yere gitmemiş, kalmış yakınlarda. Yakınlar çok yakın.

Hepsi gelmemiş meyyit için duaya. "Bizim için çoktan öldü" demişler. Yalan değil geceleri ölüyormuş kadın. Herkes uykudayken için için yanıp, külü karanlığa karışıyormuş. Zerresi kalmıyormuş dünyada. Kapkara bir delik yutuyormuş varlığını yine de sığmıyormuş hiçliğe. Tenine ten değmesin istiyormuş, tiksiniyormuş. Hırıltılı nefesler beynini doldurup midesini bulandırıyormuş. El tükürüğünü kussa ne fayda! Bir de çocuklarını doğuruyormuş, boy boy. Çocuk değil canavar. Yıkanmalı, yıkanmalı. Evi de baştan sona yıkamalı. Sabah olsun hele.

Her sabah Anka kuşu gibi küllerinden yeniden doğuyormuş kadın. Kayıp zerreciklerden oluşan bedeni gün ışıyınca birleşip bir yastığa başını koyuyormuş. Bir ayak sesi duyuyormuş sonra. Er kişi niyetine kahvaltı hazırlaması gerekiyormuş. Sonra, gözyaşı düşmüş kuştüyü yastıkları güneşe serip kurutacak bir de halbur hurması yapacak. Çocukları seviyor. Yanına böğürtlen reçeli çıkaracak. Şükran sabah kahvesine gelince, bohçacıdan aldığı geceliği gösterecek. Geceleri ölen kadının efil efil geceliğini...
Hepsi gelmemiş. Gelenler sevdiği adamın dölleri. Adam da gelmiş, hem sevip hem nefret ettiği. Bir zamanlar eli avucunda peşine düştüğü, şimdi tabutunun peşindeymiş. Gençken çok kıskançmış boynu altında kalasıca, cimriymiş, asabiymiş. Hastayken nasıl da bebekler gibi bakmış ona, hayret. Demek gerçekten sevmiş.

Oğullar gelmemiş; canları cehenneme de diyemiyor insan, evlat. Canını almayı borç biliyorlarmış namuslarına. Hep korkmuş bu yüzden evden çıkmaya. Kızı başkaymış. Cellat erkekliğe mi hak versin günahkâr kadınlığa mı bilmiyor, Araf'ta. Onu da evlendirmişler. Bir gün ansızın çalmış kapıyı kırk yıl sonra. Helallik almaya gelmişmiş. Aynı da ay yüzlü kıza benziyor. İki kız kardeş birbirine benziyor. Kızlar annelerine benziyor. Kadınlar kadınlara...

-

Yayınımızı hayatımızdaki bazı özel kadınları paylaşarak kapatıyoruz. Dinlerken gaza geldiklerimiz, dinlerken büyüdüklerimiz, dinledikçe dinleyesimiz gelenler, dönemlerine tanık olmuş kadınlar, ilham veren kadınlar, sessiz ve gürültülü direnişlere eşlik etmiş kadınlar...

# data[].attributes.attachment_link.title
8 Mart'a Anlattıklarımız, Kadın Kadının Yurdudur

# data[].attributes.attachment_link.description
Kulağımızı dolduran ses rebaptan mı geliyor Rubabe'den mi? Kadınların ve zıtların sesi ZM Radyo'da müzik ve sanat tarihinin en bilinmeyen ayrıntıları sizlerle... Ezginin Günlüğü söylüyor, Zıtlardan Rubabe anlatıyor. - Adımdan yola çıkıp tüm kadınlara ses vereyim istedim. Gerçek adımı ablam koymuş, onu çok sevmemin mühim bir sebebi de bu.

# data[].attributes.body
Metropolis: Ana tanrıça kenti.
Matr-anne ve polis-kent sözcüklerinden türetilmiş. Sonradan büyük şehir anlamını kazanmış. Tarihin hiçbir döneminde dişil kent olamamış.

Ama neden olmasın?

# data[].attributes.body
Bilime ve Sanata Yön Veren Öncü Kadınlar, astrofizikçi Dilhan Eryurt, arkeolog Halet Çambel, doktor Safiye Ali, filozof İoanna Kuçuradi, opera sanatçısı ve ressam Semiha Berksoy, tiyatrocu Afife Jale, şair, yazar ve öğretmen Halide Nusret Zorlutuna, ressam Hale Asaf, mimar Mualla Eyüboğlu ve yazar, siyasetçi, öğretmen Halide Edip Adıvar,  8 Mart'ta Bodrum Meydanındaki Kadın Ağacının etrafına yerleştirildi.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Bilime ve sanata yön veren kadınların heykeli belediye meydanına dikildi.
ANTERHABER - Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi, Kültür ve Turizm Bakanlığı ve Bodrum Belediyesi'nin katkıları ile Bodrum Güzel Sanatlar Fakültesi Heykel Bölümü Başkanı Öğretim Üyesi Doç.Dr. Esra Sağlık'ın "Bilime ve Sanata Yön Veren Öncü Kadınlar" heykel sergisi, Belediye Meydanı'nda ki Kadın Ağacı'nın önünde düzenlenen törenle açıldı.

Törene Bodrum Belediye Başkan Vekili Tamer Mandalinci, Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi Rektör Yardımcıları Prof. Dr. Sırrı Sunay Gürleyük ve Prof. Dr. Ali Bayrakdaroğlu ile Bodrum Kent Konseyi Başkanı Arif Yılmaz , sanatçılar ve sanatseverler katıldı.

ÜRETTİKLERİ, BAŞARILARI VE CESARETLERİYLE BANA IŞIK OLAN KADINLARIN HEYKELLERİNİ YAPTIM
Kil, Alçı ve polyester malzeme kullanılarak heykelleri yaptığını belirten Sağlık yaptığı konuşmada "Sanatçı ve akademisyen olarak bir süredir kadın konusu üzerine hem akademik hem sanatsal çalışmalar yapıyorum. Ürettikleriyle, başarıları ve cesaretleriyle bana ışık olan pek çok kadın var. Bu heykel projesini yapmaya karar verdiğim anda en çok zorlandığım aşamalardan biri isimleri belirlemek oldu. Çünkü ilham veren sayısız şahane kadınların arasından sadece 10 tanesini seçmek biraz güçtü. Seçim yaparken sadece sanattan değil, düşüncenin ve üretimin tüm alanlarından, bilimden, edebiyattan ve felsefeden de isimler olsun ve kadının her alandaki başarısı görünür olsun istedim" dedi.

MESLEKLERİNE AŞKLA BAĞLILIKLARI GÜÇ VERDİ
Sağlık konuşmasını Heykellerini yaparken, onların hikâyelerinin içine daha çok girme şansım oldu. Çalışma azimleri, yaşadıkları zorluklarla başa çıkma hikayeleri, mesleklerine aşkla bağlılıkları daha fazla güç verdi. Yüzlerindeki her bir çizginin sonsuz anlam taşıdığına, heykellerini yaparken bir kez daha tanık oldum." Diyerek tamamladı.

Bodrum Kent Konseyi Başkanı Arif Yılmaz "Yaklaşık 5 bin yıllık tarih ve kültürel geçmişe sahip antik kentimizde sanat asla geride kalmadı. Ülkemizin en güçlü kadınları arasında yer alan 10 ismin heykelleri ile birlikte belediye meydanında yaşatılacak olması bize onur ve gurur verdi" dedi.
KALICI OLARAK BELEDİYE MEYDANINA YERLEŞTİRİLDİ
Kalıcı olarak belediye meydanında sergilenecek olan 10 kadın heykellerinde

Doktor Safiye Ali, Edebiyatçı ve Öğretmen Halide Nusret Zorlutuna, Tiyatro Sanatçısı Afife Jale, Yazar Halide Edip Adıvar, Filozof ve Akademisyen İoanna Kuçuradi, Opera Sanatçısı Semiha Berksoy, Arkeolog Halet Çambel, Astrofizikçi Dilhan Eryurt, Ressam Hale Asaf ve Mimar Mualla Eyüboğlu .

Konuşmaların ardından heykel sergisinin açılışı yapıldı.

Bu haber 4439 defa okunmuştur.

# data[].attributes.attachment_link.title
Esra Sağlık - bilime ve sanata yön veren kadınların heykeli belediye meydanına dikildi.- Zamanında Her Yerde

# data[].attributes.attachment_link.description
Bilime ve sanata yön veren kadınların heykeli belediye meydanına dikildi. ANTERHABER - Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi, Kültür ve Turizm Bakanlığı ve Bodrum Belediyesi'nin katkıları ile Bodrum Güzel Sanatlar Fakültesi Heykel Bölümü Başkanı Öğretim Üyesi Doç.Dr. Esra Sağlık'ın "Bilime ve Sanata Yön Veren Öncü Kadınlar" heykel sergisi, Belediye Meydanı'nda ki Kadın Ağacı'nın önünde düzenlenen törenle açıldı.

# data[].attributes.body
Altgeçitler kapatılıp korku tüneline çevrildi. Her biri ayrı bir temaya sahip. Örneğin Kuğulu'daki korku tünelinde Kuğuların Laneti, Fayansların İntikamı gibi parkurlar oluşturuldu.

# data[].attributes.attachment_link.title
Feminist kadınlar Flormar işçileriyle buluştu - DW Türkçe

# data[].attributes.body
Soyut bir kent haritası. Yurdagül, elleri ve el işi.

# data[].attributes.body
Sevgi Soysal'dan, Tante Rosa'lı selamlar!

# data[].attributes.body
Kenti ilmeklerinde mesken tuttuğumuz bir örgü olarak düşünseydik, belki de kimler tarafından ve nasıl örülüyor olduğuyla daha çok ilgilenirdik. Eski Altındağ.

# data[].attributes.headline
"Bazen burası ve şimdi için ütopya olanla bambaşka yerlerde zaten olan çakışabilir. Bu mümkün. Olsun."

# data[].attributes.subject
"Bazen burası ve şimdi için ütopya olanla bambaşka yerlerde zaten olan çakışabilir. Bu mümkün. Olsun."

# data[].attributes.body
🔗: Zeynep Alica, Şehrazat Bir Ankara ve Dünyazat, 8 Mart 2021.

# data[].attributes.body
Evi çekip çevirmek ve çocuk büyütmek
işten sayılmadığına göre, yalnızca bir işim oldu şimdiye dek.
Beş yaşındaydım işe
çırak olarak başladığımda ve
birçok yönden öyleyim hâlâ
yavaş öğrenen biri oldukça
gün sayarken seksen beşe. Bir hayli talepkâr zaten iş de.
Parlak sarı arabayı süren patron
ve şu dağ pınarlarındaki dokuz kız kardeş
hepsi de çetin ceviz ama adildir. Zaman zaman
hiç tınmazlar söylediklerinize, fakat bilirsiniz ki gözleri daima üzerinizde.
Zerre kabul etmezler yalapşap işleri.
Bazen berbattır ödemeler.
Bir varmış bir yokmuş altındır alıp alacağınız bazen.
Bazen de aldığınız ücret
aşar hayal gücünüzü de arzularınızı da.
Nasıl minnettarım bu şirket için çalıştığıma.

Ursula K. Le Guin, Günün Geç Vakitleri, İngilizce'den Çeviren Can Gürses, Ayrıntı Yayınları, sayfa.79.

# data[].attributes.body
" Salgının ağır darbe vurduğu sektörlerde çok sayıda kadının istihdam edilmesi, çalışan kadınların COVID-19’un getirdiği ekonomik olumsuzluklardan erkeklere göre daha fazla etkilenmesine sebep oldu "

# data[].attributes.body
balkondan elimi uzatıyorum. tutuyorsun. yalnız değilim diyorum. asla yalnız yürümeyeceksin diyorsun. beraber yürüyeceğiz diyorum, hayallerimizle...

# data[].attributes.body
siz dikmezseniz kendi anıtımızı kendimiz dikeriz

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Nikolay Nikolov
Bulgaristan'ın başkenti Sofya'da tarihi kadın figürlere adanmış tek bir anıt yok.

Pek çok şehir gibi, Sofya da savaşçılara, politikacılara, dini ve edebi figürlere adanmış paslı anıtlarla dolu. Bu anıtlar şehrin o kadar parçası haline gelmiş ki geçerken fark etmiyorsunuz bile. Ve hepsi erkek figürler.

Bu sanatçının doğaçlama müdahalesi tam da bu meselenin üzerine gidiyor.

Geçici kaideler üzerine dikilmiş, canlı renklerde yedi kadın büstü, bir renk patlamasıyla bu algıyı kırmaya ve bir diyalog başlatmaya çalışıyor.

Geçici enstalasyon, Bulgar Helsinki Komitesi'nin Fine Acts ile ortak olarak ve Tribal Worldwide Sophia 'nın desteğiyle yaptığı "Anıtsal Kadınlar" adlı projenin bir parçası.

"Anıtsal Kadınlar", yalnızca erkek figürlerin kamusal anıtlarla ölümsüzleştirilebileceği algısını değiştirmeyi hedefleyen bir inisiyatif.

Bu enstalasyon, toplumsal cinsiyetin -özellikle geçmiş kuşakların- şehir mekanlarında nasıl sunulduğuna ilişkin sorular soruyor.

Bulgar Helsinki Komitesi'nin kampanya yöneticisi Svetla Baeva, kamusal alanda kadınları kutlayan anıt olmamasının, topluma önemli katkılar yapmış kadınların da var olmadığı şeklindeki stereotipleri güçlendirdiğini söylüyor.

Sanatçı İrina Tomova-Erka, inisiyatife Sofya'da ve Bulgaristan'da yaşayan sayısız kadını sembolize etmek için kendi otoportresini büstlerde kullanarak destek olmayı seçmiş.

Büstler, 22 Mart sabahı erken saatlerde şehrin çeşitli yerlerine gizlice yerleştirildi. Her büstün altında "Sofya'daki ilk kadın anıtı" yazılı bir plaket var.

Bulgaristan Helsinki Komitesi, büstlerin şimdiden bir etki yarattığını düşünüyor.

Gelip geçenlerin heykellerle ilişkilendiğini, şehirde hiçbir kadın bireye adanmış heykel olmadığını öğrendiklerinde şaşkınlığa düştüklerini belirtiyor.

Kimileriyse bu hissiyata yabancı kalarak, ulusal kahramanların anıtlarının kadın anıtlarından önce gelmesi gerektiğini savunuyor.

Fakat etrafımızın fiziksel düzenlenişini sorgulamamız önemli.

Yaşadığınız yeri düşünün - akla hangi anıt geliyor? Şehir hayatının artık fazlasıyla kanıksadığımız erkek odaklı tüm parçalarını düşünün. Mesela cinsiyetçi trafik ışıkları.

Sofya'daki enstalasyonun organizatörleri, 2018 itibariyle Bulgaristan tarihinden kadın figürlerine ait kalıcı anıtların oluşturulması için yerel mercilere çağrıda bulundu.
Çeviri: Ayşe Toksöz Bu yazı, Mashable'de 24.3.2017'de yayınlanmıştır.

# data[].attributes.attachment_link.title
Bu şehirde kadınlara anıt yok - bir sanatçıdan şehri renklendiren hareket - Çatlak Zemin

# data[].attributes.attachment_link.description
Nikolay Nikolov Bulgaristan'ın başkenti Sofya'da tarihi kadın figürlere adanmış tek bir anıt yok. Pek çok şehir gibi, Sofya da savaşçılara, politikacılara, dini ve edebi figürlere adanmış paslı anıtlarla dolu. Bu anıtlar şehrin o kadar parçası haline gelmiş ki geçerken fark etmiyorsunuz bile. Ve hepsi erkek figürler.

# data[].attributes.body
Ana arterlerdeki yol daraltma çalışmaları sürüyor. 10 yıl önce 3-4 şeritli yollar 2 şeride indirilerek, yaya kaldırımı genişletilmiş ve hafif taşıt şeritleri açılmıştı. Özel otomobil sayısındaki dramatik düşüş nedeniyle yol daraltma çalışmaları yeniden gündeme geldi.