# data[].attributes.headline
Նավթի պատմություն

# data[].attributes.body
Նավթի պատմություն

Աշխարհի էներգիայիօգտագործման դիագրամը՝ 1970 թվականի քանակներից մինչ 2025-ի կանխագուշակումը

Առաջին հիշատակություններ

Նավթի մասին առաջին հիշատակությունը հանդիպում է Անանիա Շիրակացու (7–րդ դար) «Աշխարհացույցում», որտեղ գրված է, որ Մեծ Հայքի օգտակար հանածոները և բնական հարստություններն էին երկաթը, ածուխը, նավթը, սալակը, ձիղկը, զառիկը, քարախունկը, «ակն բյուրեղը», աղերը, «ջերմուկքը» և այլն։[5]

Նավթի մասին հիշատակել են Մերձավոր և Միջին Արևելքում XV և XVII դարերի ձեռագրերում, որպես բուժիչ միջոց մաշկային և բորբոքային հիվանդությունների դեպքում։ Ֆրանսիայում ապրող հույն գիտնական Էյրինի դե Էյրինսի աշխատությունը 1721 թվականին նավթի և ասֆալտի մասին առաջին գիտական հետազոտությունն է։ 1763 թվականին Մ. Լոմոնոսովը առաջինն է ենթադրել, որ նավթը առաջացել է բուսական նյութերից։ Դ. Մենդելեևը առաջ է քաշել անօրգանական ծագման վարկածը։

Կիրառման պատմություն

Նավթը մարդուն հայտնի է վաղ ժամանակներից, նրա կիրառության սկիզբը վերագրվում է մ.թ.ա VI հազարամյակին։ Այն տարբեր նպատակներով (լուսավորություն, դեղանյութեր, ներկանյութեր, շինարարական շաղախ, դիազմոսյան նյութ պատրաստելու համար և այլն) օգտագործել են Չինաստանում (մ.թ.ա. 220 թվականից), Բաբելոնում, Եգիպտոսում, Հյուսիսային Ամերիկայում և այլն։ Միջագետքում և Եգիպտոսում մ.թ.ա III հազարամյակում շենքերի, ջրապատնեշների, նավամատույցների և ճանապարհային շինարարության համար որպես ջրանթափանց և կապակցող նյութ օգտագործում էին ասֆալտից, ավազից և կրից շաղախ։ Նավթը այրում էին կանթեղներում, օգտագործում որպես դեղ, ռազմական գործում՝ բորի, ծծմբիև պղնձի հետ՝ «հրե նետեր» և «հրե կճուճներ» պատրաստելու համար։

Արդյունահանման պատմություն

Նավթաշտարակ Օքեմա, Օկլահոմայում՝ 1922-ին

Սկզբնական շրջանում նավթը հայթայթել են բաց եղանակով։ Հետախուզական մեխանիկական հորատմամբ նավթի արդյունահանման գաղափարը պատկանում է ամերիկացի Ջ. Բիսսելին (George Bissell ), իսկ գործնականում այն իրականացրել է Է. Դրեյքը (Edwin Drake) 1859 թվականի օգոստոսին՝ Թիթուսվիլում, Պենսիլվանիա նահանգում (ԱՄՆ)։ Նրա սկզբնական շուկան լուսավորության համար էր, իբրև կերոսին:

Համենայն դեպս, մինչև 1861 թվական տևեց մինչ դա սկսեց արտահանվել Եվրոպա, նավաստիների վախից՝ կերոսինից առաջացած կրակների և պայթյունների շնորհիվ։ Առաջին անգամ մի Ֆիլադելֆիացի բեռնառաքիչ էր, որ մի խումբ աշխատողների համոզեց մի նավթի նավ նստեն դեպի Եվրոպա՝ նրանց խմացնելով և խաբելով մի նավ նստեցնելով որ Լոնդոն հասավ։ Ամերիկական նավթը առաջին անգամ Ռուսաստան հասավ 1862 թվականին և այնտեղ մեծ ընդունելություն գտավ՝ հատկապես Սանկտ Պետերբուրգում[6]:

Ռուսաստանում առաջին հանքահորերը բացվել են 1864թվականին Կուբանում, 1890թվականին շահագործվել են Գրոզնիում, 1900 թվականին Ֆերգանայում: 1870 թվականների սկզբից շահագործվել Բաքվի նավթը։ Մ.թ.ա. I դարում նավթը հոտազրկելու և մաքրելու համար թորում էին։ Նավթի առաջին թորման գործարանը կառուցվել է 1823 Մոզդոկի մոտ (Ռուսաստան), 1848 թվականին գործարկվել է Անգլիայում, 1849- ին Ֆրանսիայում: Ս. Կիրի գործարանում (ԱՄՆ) 1854 թվականին կիրառվեց նավթանյութերի թթվահիմնային մաքրումը: Էլզասում (Ֆրանսիա) 1854թվականին նավթից և ասֆալտից ստացան քսայուղեր։ Առաջարկվեց ծանր նավթի ճնշման տակ թորման եղանակը (կրեկինգ), որի շնորհիվ կերոսինի ելքը 2,5-20 %- ից հասավ 28-60 %- ի (1866 թ. Ջ. Յունգ)։ 1875թվականին ռուս Ա. Լետնինը մշակեց ներկանյութերի համար անհրաժեշտ արոմատիկ ածխաջրածինների ստացման արոմատիկ պիրոլիզային եղանակը։ Վ. Շուխովը և Մ. Գավրիլովը 1891 թվականին ստեղծեցին կրեկինգի ապարատ, որի սկզբունքները օգտագործվեցին ԱՄՆ- ում արդյունաբերական կրեկինգի սարքի կառուման ժամանակ (1915-1918 թ.թ.)։ Աշխարհում առաջին նավթամուղը կառուցվել է ԱՄՆ-ում 1865 թվականին և ուներ 6 կմ երկարություն։ Առաջինը Ռուսաստանում կառուցվել է 1978թվականին։ Իսկ 1897-1907թվականներին կառուցված Բաքու-Բաթում նավթամուղը 835 կմ երկարություն ուներ (16 հղման կայաններով) և ամենաերկարն էր այդ ժամանակ։

1

# data[].attributes.body
Աքսաննա Պողոսյան
Սոնա Հակոբյան
Ադրինե Սաղաթելյան
Վարդան Խաչիկյան

# data[].attributes.body
Վարդանյան Սուսաննա
Մկրտչյան Սուսաննա
Զաքարյան Հեղինե
Աղայան Վալենտինա
Ասատրյան ժասմեն
Խաչատուր Գաբրիելյան

# data[].attributes.body
Ռոբերտ Մկրտչյան
Մկրտչյան Սվետլանա
Հարությունյան Սամվել
Հարությունյան Անգելինա

# data[].attributes.body
Ռուսլան Թումանյան
Արտյոմ Կարապետյան
Վահագն Խաչատրյան
Միքայել Հարությունյան
Հարություն Ստեփանյան

# data[].attributes.body
Գագիկ  Հակոբյան
Սամվել  Գևորգյան
Արթուր  Հարությունյան
Վիկա Խաչատրյան
Լուսինե Բիլյան

# data[].attributes.headline
      Նավթի վերամշակումը                       Նավթից արժեքավոր նյութեր ստանալու համար նրանից նախ անջատում են ուղեկցող գազերը, ապա հատուկ սարքերում աղազրկում և ջրազրկում են, այնուհետև վերամշակում:Նավթի նախնական վերամշակումը թորումն է (բաժանումը բաղադրիչ մասերի), որն իրականացնում են թորման բազմաստիճան աշտարակներում: Նավթի թորումից ստանում են բենզին (եռման ջերմաստիճանը՝ 40-ից մինչև 100–120օC), լիգրոին (120–140օC), կերոսին (150–300օC), սոլյարայուղ (300օC-ից բարձր), իսկ մնացորդը կպչուն սև հեղուկ է՝ մազութ:Մազութը նույնպես նախապես ենթարկում են բազմաստիճան թորման: Նրա քայքայումը կանխելու համար թորումն իրականացնում են ցածր ճնշման տակ և ստանում քսայուղեր, վազելին, պարաֆին, իսկ մնացորդը ձյութանման զանգված է՝ գուդրոն: Վերջինս օգտագործվում է փողոցների ասֆալտապատման համար, իսկ նրա բարձրջերմաստիճանային մշակումից ստանում են թանձր յուղեր, շարժիչների վառելանյութեր և այրվող գազեր: Բենզինն օգտագործվում է որպես ավիացիոն և ավտոմոբիլային վառելանյութ:Լիգրոինը վառելանյութ է դիզելային շարժիչների համար և լուծիչ՝ լաքերի, ներկերի համար, կերոսինը վառելանյութ է ինքնաթիռների, հրթիռների և տրակտորային շարժիչների, սոլյարայուղը՝ դիզելային շարժիչների համար: Վազելինն օգտագործվում է բժշկության, իսկ պարաֆինը՝ սննդի արդյունաբերության մեջ՝ փաթեթանյութերի տոգորման համար, ծամոնի, մոմերի, կենցաղային քիմիայի ապրանքների՝ մածիկի (մոմածեփ), մեկուսացնող նյութերի արտադրության համար: Պարաֆինով տոգորում են կտորները, մատիտները, լուցկու հատիկի գլխիկը (լավ այրվելու համար): Տաք պարաֆինն օգտագործում են բուժական նպատակներով:Նավթի երկրորդական վերամշակմամբ կարելի է իրականացնել նրա բաղադրության մեջ մտնող ածխաջրածինների կառուցվածքային փոփոխություններ՝ ածխաջրածինների մոլեկուլների ճեղքում (կրեկինգ), որի արդյունքում ստացվում են ավելի թեթև ածխաջրածիններ, քայքայում (պիրոլիզ), որը տեղի է ունենում ածխաջրածիններն առանց օդի մուտքի տաքացնելիս, և վերափոխում (ռիֆորմինգ), որը բենզինի և լիգրոինի վերամշակումն է՝ բարձրօկտանային թվով բենզին ստանալու համար:Նավթարդյունաբերության բուռն զարգացումը հանգեցրել է շրջակա միջավայրի (մթնոլորտ, ջրային ավազաններ, հող) անթույլատրելի աղտոտման: Երբ նավթն արդյունահանվում է ցամաքում, այն թափվում է հողի վրա և լցվում ջրամբարների ու գրունտային ջրերի մեջ, իսկ երբ արդյունահանվում է ծովերում ու օվկիանոսներում, կամ այդտեղ տեղի են ունենում նավթատար նավերի վթարներ, նավթն արտահոսում է և աղտոտում ջրի մակերևույթը: Տեղի է ունենում էկոլոգիական աղետ, որը վտանգում է ջրային կենդանիների կյանքը: Նավթի կուտակվելը ծովափերին նույնպես էկոլոգիական աղետ է. խախտվում է ծովի կենսաբանական ռեժիմը, մեծ վնաս է հասցվում ձկնորսությանը, զբոսաշրջությանը: «Սև հեղուկի արտահոսքը» համարվում է XX–XXI դարերի դժբախտություն: Նավթով ու նավթամթերքով շրջակա միջավայրի աղտոտումը կանխելու նպատակով ամբողջ աշխարհում սահմանվել են հորատման սարքերի և տրանսպորտի միջոցների հսկման խիստ չափորոշիչներ: Ջրի մակերևույթից նավթը սովորաբար հավաքում են մեխանիկական եղանակով՝ հատուկ նավթահավաք նավերով: Երբեմն հողի և ջրամբարների մաքրման համար կիրառում են մանրէաբանական եղանակներ (օգտագործում են նավթով սնվող միկրոօրգանիզմներ), ինչպես նաև ակտիվ կլանիչներ (ադսորբենտներ):

# data[].attributes.subject
      Նավթի վերամշակումը                       Նավթից արժեքավոր նյութեր ստանալու համար նրանից նախ անջատում են ուղեկցող գազերը, ապա հատուկ սարքերում աղազրկում և ջրազրկում են, այնուհետև վերամշակում:Նավթի նախնական վերամշակումը թորումն է (բաժանումը բաղադրիչ մասերի), որն իրականացնում են թորման բազմաստիճան աշտարակներում: Նավթի թորումից ստանում են բենզին (եռման ջերմաստիճանը՝ 40-ից մինչև 100–120օC), լիգրոին (120–140օC), կերոսին (150–300օC), սոլյարայուղ (300օC-ից բարձր), իսկ մնացորդը կպչուն սև հեղուկ է՝ մազութ:Մազութը նույնպես նախապես ենթարկում են բազմաստիճան թորման: Նրա քայքայումը կանխելու համար թորումն իրականացնում են ցածր ճնշման տակ և ստանում քսայուղեր, վազելին, պարաֆին, իսկ մնացորդը ձյութանման զանգված է՝ գուդրոն: Վերջինս օգտագործվում է փողոցների ասֆալտապատման համար, իսկ նրա բարձրջերմաստիճանային մշակումից ստանում են թանձր յուղեր, շարժիչների վառելանյութեր և այրվող գազեր: Բենզինն օգտագործվում է որպես ավիացիոն և ավտոմոբիլային վառելանյութ:Լիգրոինը վառելանյութ է դիզելային շարժիչների համար և լուծիչ՝ լաքերի, ներկերի համար, կերոսինը վառելանյութ է ինքնաթիռների, հրթիռների և տրակտորային շարժիչների, սոլյարայուղը՝ դիզելային շարժիչների համար: Վազելինն օգտագործվում է բժշկության, իսկ պարաֆինը՝ սննդի արդյունաբերության մեջ՝ փաթեթանյութերի տոգորման համար, ծամոնի, մոմերի, կենցաղային քիմիայի ապրանքների՝ մածիկի (մոմածեփ), մեկուսացնող նյութերի արտադրության համար: Պարաֆինով տոգորում են կտորները, մատիտները, լուցկու հատիկի գլխիկը (լավ այրվելու համար): Տաք պարաֆինն օգտագործում են բուժական նպատակներով:Նավթի երկրորդական վերամշակմամբ կարելի է իրականացնել նրա բաղադրության մեջ մտնող ածխաջրածինների կառուցվածքային փոփոխություններ՝ ածխաջրածինների մոլեկուլների ճեղքում (կրեկինգ), որի արդյունքում ստացվում են ավելի թեթև ածխաջրածիններ, քայքայում (պիրոլիզ), որը տեղի է ունենում ածխաջրածիններն առանց օդի մուտքի տաքացնելիս, և վերափոխում (ռիֆորմինգ), որը բենզինի և լիգրոինի վերամշակումն է՝ բարձրօկտանային թվով բենզին ստանալու համար:Նավթարդյունաբերության բուռն զարգացումը հանգեցրել է շրջակա միջավայրի (մթնոլորտ, ջրային ավազաններ, հող) անթույլատրելի աղտոտման: Երբ նավթն արդյունահանվում է ցամաքում, այն թափվում է հողի վրա և լցվում ջրամբարների ու գրունտային ջրերի մեջ, իսկ երբ արդյունահանվում է ծովերում ու օվկիանոսներում, կամ այդտեղ տեղի են ունենում նավթատար նավերի վթարներ, նավթն արտահոսում է և աղտոտում ջրի մակերևույթը: Տեղի է ունենում էկոլոգիական աղետ, որը վտանգում է ջրային կենդանիների կյանքը: Նավթի կուտակվելը ծովափերին նույնպես էկոլոգիական աղետ է. խախտվում է ծովի կենսաբանական ռեժիմը, մեծ վնաս է հասցվում ձկնորսությանը, զբոսաշրջությանը: «Սև հեղուկի արտահոսքը» համարվում է XX–XXI դարերի դժբախտություն: Նավթով ու նավթամթերքով շրջակա միջավայրի աղտոտումը կանխելու նպատակով ամբողջ աշխարհում սահմանվել են հորատման սարքերի և տրանսպորտի միջոցների հսկման խիստ չափորոշիչներ: Ջրի մակերևույթից նավթը սովորաբար հավաքում են մեխանիկական եղանակով՝ հատուկ նավթահավաք նավերով: Երբեմն հողի և ջրամբարների մաքրման համար կիրառում են մանրէաբանական եղանակներ (օգտագործում են նավթով սնվող միկրոօրգանիզմներ), ինչպես նաև ակտիվ կլանիչներ (ադսորբենտներ):

# data[].attributes.body
Նավթ

Նավթի բազմաստիճան թորման (ռեկտիֆիկացման) սխեման. 1. տաքացնող վառարան,2. ռեկտիֆիկացման աշտարակ, 3. սառեցման սարք

Նավթի արդյունահանում ծովում

Նավթը Երկրի նստվածքային թաղանթում տարածված այրվող, յուղանման, յուրահատուկ հոտով հեղուկ է, կարևորագույն օգտակար հանածո, արժեքավոր բնական պաշար: Նավթը տարբեր մոլեկուլային զանգվածով գազային, հեղուկ ու պինդ սահմանային, ցիկլիկ և արոմատիկ ածխաջրածինների, ինչպես նաև թթվածին, ծծումբ ու ազոտ պարունակող օրգանական միացությունների խառնուրդ է: Լինում է բաց շագանակագույնից (գրեթե անգույն) մինչև գորշ (գրեթե սև) գույնի: Նավթի մեջ լուծված են մեթան, էթան, պրոպան, բութան, ջրային գոլորշիներ, երբեմն՝ նաև ազոտ, ածխաթթվական գազ, ծծմբաջրածին, հելիում, արգոն, որոնք կոչվում են նավթին ուղեկցող գազեր:

Նավթի առաջացումը

Կան նավթի անօրգանական և օրգանական ծագման վարկածներ: Ըստ անօրգանական ծագման վարկածի՝ նավթն առաջանում է Երկրի միջուկը կազմող մետաղների (մասնավորապես՝ երկաթի) կարբիդներից: Երկրի ընդերքում բարձր ջերմաստիճանի և ճնշման պայմաններում երկաթի կարբիդի ու ջրի փոխազդեցությամբ առաջանում են ածխաջրածիններ, որոնք բարձրանում են երկրակեղևի վերին շերտեր և հավաքվում ծակոտկեն ապարներում:

Ըստ օրգանական ծագման վարկածի՝ նավթն առաջացել է միլիոնավոր տարիների ընթացքում` բարձր ջերմաստիճանի և ճնշման պայմաններում ջրային բույսերի, կենդանիների ու միկրոօրգանիզմների մնացորդների քայքայումից:

Հաճախ նավթի շերտերն ընկած են լինում խոր ընդերքում, և այն արդյունահանելու համար հարկ է լինում փորել մի քանի կիլոմետր խորության հորատանցքեր:

Ստորգետնյա հանքավայրերում նավթը գտնվում է ուղեկցող գազերի վիթխարի ճնշման տակ: Այդ պատճառով էլ, երբ հորատանցքը պատրաստ է լինում, նավթն ինքնուրույն վեր է բարձրանում և շատրվանում:

Հորատանցքից նավթը խողովակներով ուղարկում են պահեստարաններ, ապա լցնում տարողությունների մեջ, նավթատար հսկա հեղուկանավերով փոխադրում ծովերով ու օվկիանոսներով: Սակայն առավել հարմար է նավթը փոխադրել նավթամուղով՝ ստորգետնյա և ստորջրյա խողովակներով:

Նավթի հանքավայրեր են հայտնաբերվել բոլոր մայրցամաքներում (բացի Անտարկտիդայից) և նրանց հարող ջրային տարածքներում: Եթե նավթի հանքավայրը գտնվում է ծովի հատակին, ապա արդյունահանումը կատարվում է կանգուն (ամրացված է ծովի հատակին) կամ լողացող հենահարթակների վրա:

Նավթի հսկայական պաշարներ կան Միջին և Մերձավոր Արևելքում (Սաուդյան Արաբիա, Արաբական Միացյալ Էմիրություններ, Իրաք, Իրան, Քուվեյթ), Աֆրիկայում (Ալժիր, Նիգերիա, Անգոլա, Լիբիա), Ասիայում (Ինդոնեզիա, Հնդկաստան), ԱՄՆ-ում (Ալյասկա, Կալիֆոռնիա, Տեխաս, Օկլահոմա), Կանադայում, Մեքսիկայում,  Ռուսաստանում (Սիբիր, Պովոլժիե), Ադրբեջանում, Ղազախստանում և այլուր:

Նավթի վերամշակումը

Նավթից արժեքավոր նյութեր ստանալու համար նրանից նախ անջատում են ուղեկցող գազերը, ապա հատուկ սարքերում աղազրկում և ջրազրկում են, այնուհետև վերամշակում:

Նավթի նախնական վերամշակումը թորումն է (բաժանումը բաղադրիչ մասերի), որն իրականացնում են թորման բազմաստիճան աշտարակներում: Նավթի թորումից ստանում են բենզին (եռման ջերմաստիճանը՝ 40-ից մինչև 100–120օC), լիգրոին (120–140օC), կերոսին (150–300օC), սոլյարայուղ (300օC-ից բարձր), իսկ մնացորդը կպչուն սև հեղուկ է՝ մազութ:

Մազութը նույնպես նախապես ենթարկում են բազմաստիճան թորման: Նրա քայքայումը կանխելու համար թորումն իրականացնում են ցածր ճնշման տակ և ստանում քսայուղեր, վազելին, պարաֆին, իսկ մնացորդը ձյութանման զանգված է՝ գուդրոն: Վերջինս օգտագործվում է փողոցների ասֆալտապատման համար, իսկ նրա բարձրջերմաստիճանային մշակումից ստանում են թանձր յուղեր, շարժիչների վառելանյութեր և այրվող գազեր:

Բենզինն օգտագործվում է որպես ավիացիոն և ավտոմոբիլային վառելանյութ:

Լիգրոինը վառելանյութ է դիզելային շարժիչների համար և լուծիչ՝ լաքերի, ներկերի համար, կերոսինը վառելանյութ է ինքնաթիռների, հրթիռների և տրակտորային շարժիչների, սոլյարայուղը՝ դիզելային շարժիչների համար: Վազելինն օգտագործվում է բժշկության, իսկ պարաֆինը՝ սննդի արդյունաբերության մեջ՝ փաթեթանյութերի տոգորման համար, ծամոնի, մոմերի, կենցաղային քիմիայի ապրանքների՝ մածիկի (մոմածեփ), մեկուսացնող նյութերի արտադրության համար: Պարաֆինով տոգորում են կտորները, մատիտները, լուցկու հատիկի գլխիկը (լավ այրվելու համար): Տաք պարաֆինն օգտագործում են բուժական նպատակներով:

Նավթի երկրորդական վերամշակմամբ կարելի է իրականացնել նրա բաղադրության մեջ մտնող ածխաջրածինների կառուցվածքային փոփոխություններ՝ ածխաջրածինների մոլեկուլների ճեղքում (կրեկինգ), որի արդյունքում ստացվում են ավելի թեթև ածխաջրածիններ, քայքայում (պիրոլիզ), որը տեղի է ունենում ածխաջրածիններն առանց օդի մուտքի տաքացնելիս, և վերափոխում (ռիֆորմինգ), որը բենզինի և լիգրոինի վերամշակումն է՝ բարձրօկտանային թվով բենզին ստանալու համար:

Նավթարդյունաբերության բուռն զարգացումը հանգեցրել է շրջակա միջավայրի (մթնոլորտ, ջրային ավազաններ, հող) անթույլատրելի աղտոտման: Երբ նավթն արդյունահանվում է ցամաքում, այն թափվում է հողի վրա և լցվում ջրամբարների ու գրունտային ջրերի մեջ, իսկ երբ արդյունահանվում է ծովերում ու օվկիանոսներում, կամ այդտեղ տեղի են ունենում նավթատար նավերի վթարներ, նավթն արտահոսում է և աղտոտում ջրի մակերևույթը: Տեղի է ունենում էկոլոգիական աղետ, որը վտանգում է ջրային կենդանիների կյանքը: Նավթի կուտակվելը ծովափերին նույնպես էկոլոգիական աղետ է. խախտվում է ծովի կենսաբանական ռեժիմը, մեծ վնաս է հասցվում ձկնորսությանը, զբոսաշրջությանը: «Սև հեղուկի արտահոսքը» համարվում է XX–XXI դարերի դժբախտություն: Նավթով ու նավթամթերքով շրջակա միջավայրի աղտոտումը կանխելու նպատակով ամբողջ աշխարհում սահմանվել են հորատման սարքերի և տրանսպորտի միջոցների հսկման խիստ չափորոշիչներ: Ջրի մակերևույթից նավթը սովորաբար հավաքում են մեխանիկական եղանակով՝ հատուկ նավթահավաք նավերով: Երբեմն հողի և ջրամբարների մաքրման համար կիրառում են մանրէաբանական եղանակներ (օգտագործում են նավթով սնվող միկրոօրգանիզմներ), ինչպես նաև ակտիվ կլանիչներ (ադսորբենտներ):

# data[].attributes.headline
Մինչև օրս նավթի վաճառքը տեղի է ունենում երկու միջազգային բորսաներում՝ Լոնդոնի (IPE - International petroleum exchange) և Նյու Յորքի (NYMEX - New York mercantile exchange)։ Այս դեպքում բավական կարևոր նշանակություն ունի ոչ թե բորսայի աշխարհագրական տեղակայությունը, այլ այն, որ նավթի վաճառքը երկու բորսաների պարագայում էլ տեղի է ունենում ԱՄՆ դոլարով։ Լոնդոնյան բորսան իր սեփական որոշմամբ ժամանակին անցել է դոլարի կիրառմանը, քանի որ Մեծ Բրիտանիայի կառավարության քաղաքականության անքակտելի մասն էր և է ազգային արժույթի՝ ֆունտ ստեռլինգի անկախությունը նավթի գներից (Մեծ Բրիտանիայում արդեն 300 տարի ազգային փոխարժեքի անուղղակի կախվածությունը ոսկու գնից համարվում է կայուն փոխկապվածության մոդել)։

# data[].attributes.subject
Մինչև օրս նավթի վաճառքը տեղի է ունենում երկու միջազգային բորսաներում՝ Լոնդոնի (IPE - International petroleum exchange) և Նյու Յորքի (NYMEX - New York mercantile exchange)։ Այս դեպքում բավական կարևոր նշանակություն ունի ոչ թե բորսայի աշխարհագրական տեղակայությունը, այլ այն, որ նավթի վաճառքը երկու բորսաների պարագայում էլ տեղի է ունենում ԱՄՆ դոլարով։ Լոնդոնյան բորսան իր սեփական որոշմամբ ժամանակին անցել է դոլարի կիրառմանը, քանի որ Մեծ Բրիտանիայի կառավարության քաղաքականության անքակտելի մասն էր և է ազգային արժույթի՝ ֆունտ ստեռլինգի անկախությունը նավթի գներից (Մեծ Բրիտանիայում արդեն 300 տարի ազգային փոխարժեքի անուղղակի կախվածությունը ոսկու գնից համարվում է կայուն փոխկապվածության մոդել)։

# data[].attributes.headline
20-րդ դարի երկրորդ կ

# data[].attributes.body
20-րդ դարի երկրորդ կեսի ամբողջ ընթացքում ԱՄՆ դոլար - նավթի վաճառք փոխկախվածությունը եղել է համաշխարհային տնտեսության հիմնաքարերից մեկը, այդ փոխկախվածությունը ԱՄՆ տնտեսության և ֆինանսական համակարգի համար խիստ կարևոր է։ Սա բացատրվում է հետևյալով. Լոնդոնի և Նյու Յորքի բորսաներում վաճառվող նավթից ստացված շահույթների զգալի մասը նավթ արտադրող պետություններն ուղղում էին դեպի՝

1. նավթ արտադրող պետությունների կամ մասնավոր ընկերությունների (արաբական երկրների պարագայում՝ նաև ընտանեկան ընկերություններ)՝ ԱՄՆ բանկերում դոլարով հաշիվների լրացմանը։ Ամերիկյան բանկերը նավթ արտահանող պետությունների համար, փաստորեն, ապահովում էին ազգային կամ ընտանեկան կապիտալի հուսալի պաշտպանություն և կայուն աճ։ Սակայն, միևնույն ժամանակ, բորսաներում ոչ ամերիկյան նավթի պարագայում տարբեր պետությունների և ընկերությունների կողմից նավթի համար վճարվող գումարն անուղղակիորեն ուղղվում էր ԱՄՆ ֆինանսաբանկային համակարգ, ինչը նշանակում էր ԱՄՆ տնտեսության հզորացում։

2. ԱՄՆ պետական պարտատոմսերի գնմանը, ինչն արդեն նշանակում է ԱՄՆ-ին՝ որպես պետության, ֆինանսական աջակցություն։

Համենայնդեպս, երկու դեպքում էլ խոսքը վերաբերում է ԱՄՆ տնտեսության աջակցությանը և ամրապնդմանը։

20-րդ դարի երկրորդ կեսին կատարելապես ձևավորված և գործող այս համակարգը1 գրեթե առանց ֆորսմաժորային պատահարների աշխատեց մինչև դարի վերջը։ Սակայն իրավիճակը բավական փոխվեց արդեն 1990-ական թվականների վերջերին՝ պայմանավորված համաշխարհային և տարածաշրջանային նշանակության մի շարք քաղաքական և տնտեսական փոփոխություններով։ Նշենք դրանցից մի քանիսը.

1998թ. միջազգային տնտեսական ճգնաժամը հանգեցրեց նավթի գների կտրուկ անկման, ասիական շուկաներից դոլարի զանգվածի հեռացման (վերադարձվեց ԱՄՆ), որն էլ ուղղվեց հիմնականում արաբական ընկերությունների կողմից ԱՄՆ պետական պարտատոմսերի գնմանը։ Սա հանգեցրեց արաբական երկրներից ԱՄՆ արտաքին պարտքի (ինչի մաս է կազմում հենց պարտատոմսերի վաճառքը) կրճատմանը, որն էլ 21-րդ դարի սկզբին նպաստեց ամերիկյան արդեն հանրապետական կառավարության համեմատաբար «ազատ» քաղաքականությանը Մերձավոր Արևելքում։

1998թ. վերջին Ս.Հուսեյնը (այս մասին այսօր բավական քիչ է հիշատակվում) առաջինն աշխարհում հայտարարեց, որ Իրաքն իր նավթը վաճառում է միայն եվրոյով։ Նման հայտարարություններ արեցին նաև Կատարի և Օմանի ներկայացուցիչները։ Սակայն 1998թ. Իրաքի լայնածավալ ռմբահարումները ԱՄՆ օդուժի կողմից և հիմնահարցին ամերիկյան կոշտ մոտեցումները հարկադրեցին, որ Օմանը և Կատարը հրաժարվեն եվրոյից։ Իրաքն ինքը նավթը եվրոյով էր վաճառում մինչև 2003թ. Հուսեյնի վարչակարգի անկումը։

1999թ. Հարավսլավիայի ռմբահարումները նպաստեցին եվրոյի արժեքի անկմանը։ Սա որոշակիորեն վնասեց եվրոպական պարտատոմսերի շահութաբերությանը, ինչը դեռ մի քանի տարի ստիպեց հիմնականում արաբական նավթային պետություններին և ընտանեկան ընկերություններին շարունակել նավթի վաճառքից ստացված շահույթները ներդնել ամերիկյան պարտատոմսերում։ Միևնույն ժամանակ, նավթի վաճառքը, ինչին դիմեց Իրաքը, շահութաբերության տեսակետից բավական ռիսկային էր։

Դոլարը, սակայն, նավթային դիրքերը երկար պահել չկարողացավ։ 2001թ. ահաբեկչությունը Նյու Յորքում գրեթե չազդեց ԱՄՆ ֆինանսական համակարգի վրա, բայց ԱՄՆ հակաահաբեկչական քաղաքականությունն այդ համակարգին լուրջ հարված հասցրեց։ Արդեն 2001-ի վերջին հիմնականում նավթի բիզնեսով զբաղվող մի շարք արաբական ընտանիքների (որոնք մեղադրվել կամ ուղղակի կասկածվել էին ահաբեկիչների հետ կապերի մեջ) հաշիվների սառեցումը ԱՄՆ բանկերում ազդեց նավթ արտադրող և վաճառող այլ ընտանիքների քաղաքականության վրա. պարզ դարձավ, որ հակաահաբեկչական պատերազմի ընթացքում արաբական հսկայական հաշիվները կարող են սառեցվել ԱՄՆ բանկերում, կարող է դադարեցվել նաև արաբների (և ոչ միայն) գնած ամերիկյան պարտատոմսերի սպասարկումը։ Արդյունքում՝ սկսվեց մի գործընթաց, որն ամերիկացի վերլուծաբան Էդվին Բարշտայնի խոսքերով՝ կարելի է բնութագրել որպես «նավթային դոլարների փախուստ» ԱՄՆ-ից։ Այս գործընթացի նշանակությունը պատկերացնելու համար նշենք հետևյալ վիճակագրությունը. 2000թ. Նյու Յորքի բորսայում վաճառված նավթի գումարից շուրջ $200 մլրդ ուղղվել է ԱՄՆ պարտատոմսերի գնմանը և ամերիկյան բանկերում հաշիվների բացմանը կամ ավելացմանը։ Իսկ 2006-ին այս գումարը կազմել է ընդամենը $115 մլրդ։ Հաշվի առնելով 2000-ի համեմատ նավթի գների գրեթե կրկնապատկումը՝ կարելի է խոսել ԱՄՆ տնտեսության մեջ նավթային դոլարների ներդրման ավելի քան եռակի նվազման մասին։

Նավթադոլարների «փախուստը» ԱՄՆ-ից այնքան կայուն և, կարելի է ասել, անդառնալի ընթացք է ստացել, որ չնայած ԱՄՆ գանձապետարանի պարտատոմսերի համեմատական շահութաբերությանը՝ ռուսական և արաբական նավթի վաճառքից ստացված գումարներն ավելի ակտիվորեն են ուղղվում ԵՄ պարտատոմսերի գնմանը, որոնք անհամեմատ նվազ շահութաբեր են, սակայն՝ քաղաքականապես ավելի ապահով։

Վերը նշվածը թույլ է տալիս նշել մի շատ կարևոր հակասություն. չնայած նավթի համաշխարհային շուկայում ԱՄՆ դոլարի դիրքերի թուլացմանը, նավթի վաճառքի համաշխարհային կենտրոնը շարունակում է մնալ Նյու Յորքը։

Հենց այս հակասության վերացմանն են ուղղված.

1. Իրանի, Վենեսուելայի, Ռուսաստանի հայտարարությունները սեփական նավթային բորսաների ստեղծման մասին,

2. Իրանի, Վենեսուելայի և Մեքսիկայի հայտարարությունները՝ իրենց նավթը եվրոյով վաճառելու և Ռուսաստանի որոշումը՝ ռուբլին որպես Սանկտ Պետերբուրգի նավթային բորսայի աշխատանքների հիմնական արժույթ կիրառելու մասին։

Այս որոշումների իրագործումը, ինչպես բավական պատկերավոր նշվում է մի վերլուծության մեջ, կնշանակի «վերջին մեխը խփել ԱՄՆ դոլարի դագաղի կափարիչին»։

Բարեբախտաբար թե դժբախտաբար, Իրանի կողմից նավթային բորսայի բացումը և նավթը եվրոյով վաճառելը որպես խաղաթուղթ են օգտագործվում ԱՄՆ-ի հետ հարաբերություններում։ Այս է պատճառը, որ Իրանի Քիշ կղզում նավթային բորսայի բացումը հետաձգվել է արդեն 5 անգամ։ Սակայն անգամ եթե բացվեն էլ իրանական և վենեսուելական բորսաները, դա կլինի կարևոր, սակայն ոչ որոշիչ իրադարձություն համաշխարհային նավթային շուկայի ձևափոխման գործում։ Իսկապես գլոբալ նշանակություն կունենան եվրոպական և չինական (ԱՄՆ-ից հետո 2-րդ և 3-րդ նավթ օգտագործողները) նավթային բորսաների բացումը, որոնց ստեղծման շուրջ առնվազն Չինաստանում ձեռնարկվում են կարևոր քայլեր։

Հետագա զարգացումները, անկասկած, մեծապես կախված են նաև նավթով և գազով ամենահարուստ Մերձավոր Արևելքի տարածաշրջանում ԱՄՆ քաղաքականությունից, որը կարող է քաղաքականապես ազդել և ձևափոխել ցանկացած համաշխարհային տնտեսական գործընթաց։

# data[].attributes.headline
Նավթ արտահանող երկրների կազմակերպություն (անգլ.՝ The Organization of the Petroleum Exporting Countries; կրճատ՝ ՆԱԵԿ կամ ՕՊԵԿ, անգլ.՝ OPEC) - նավթի գների կայունացման նպատակով նավթարդյունաբերող երկրների կողմից ստեղծված միջազգային, միջկառավարական կազմակերպություն (նաև անվանվում է կարտել)։ ՕՊԵԿ-ի կազմի մեջ են մտնում 12 երկրներ՝ Իրան, Իրաք, Քուվեյթ, Սաուդյան Արաբիա, Վենեսուելա, Կատար, Լիբիա, Արաբական Միացյալ Էմիրություններ, Ալժիր, Նիգերիա, Էկվադոր և Անգոլա։ Կենտրոնակայանը գտնվում է Վիեննայում։ 2007 թվականից պաշտոնավարող գլխավոր քարտուղարն է Աբդալա Սալեմ ալ-Բադրին։  Կազմակերպությունը հետապնդում է հետևյալ նպատակները`                1. անդամ պետությունների նավթային քաղաքականության կոորդինացում և ունիֆիկացում,  2.անհատական և կոլեկտիվ միջոցների շահերի պաշտպանության առավել էֆեկտիվ սահմանումը։ 3.Միջոցների որոնում, միջազգային շուկայում նավթի գինը ստաբիլ պահելու համար, որպեսզի գնի տատանումները վնասաբեր չլինեն։  4.Մշտական ուշադրության ցուցաբերում նավթ արդյունաբերող պետությունների շահերին և կայուն եկամուտների ապահովում։             5.Էֆեկտիվ,ծախսաարդյունավետ, կանոնավոր մատակարարման ապահովում սպառող երկրներին։            6.Ներդրումից արդար եկամուտ նավթային արդյունաբերությանը։ 7.Շրջակա միջավայրի պաշտպանություն՝ ներկա և ապագա սերունդների շահերից ելնելով։Այլ խոսքերով ասած, խոսքը նրա մասին է, որ միավորված ֆռոնտով պաշտպանել սեփական էկոնոմիկայի շահերը։ Փաստորեն ՕՊԵԿ-ը սկիզբ դրեց միջպետական էկոնոմիկայի կանոնակարգմանը համաշխարհային նավթային շուկայում էներգետիկայի բնագավառում։Օպեկի Կանոնադրության 7-րդ հոդվածում նշված է՝Լիիրավ անդամ կարող են լինել միայն հիմնադիր անդամները և այն երկրները, որոնց հայտերն արդեն հաստատված են կոնֆերանսի կողմից։ Ցանկացած այլ երկիր, որը զգալի չափով նավթ է արտահանում և ունի շահեր, որը սկզբունքորեն նման է անդամ երկրների շահերին, կարող է դառնալ լիիրավ անդամ, այն պայմանով, որ ընդունումը կհաստատվի մեծամասնության կողմից ստանալով 3/4 ձայն, այդ թվում, հիմնադիր անդամների ձայները ներառյալ։                Արդյունահանում

# data[].attributes.subject
Նավթ արտահանող երկրների կազմակերպություն (անգլ.՝ The Organization of the Petroleum Exporting Countries; կրճատ՝ ՆԱԵԿ կամ ՕՊԵԿ, անգլ.՝ OPEC) - նավթի գների կայունացման նպատակով նավթարդյունաբերող երկրների կողմից ստեղծված միջազգային, միջկառավարական կազմակերպություն (նաև անվանվում է կարտել)։ ՕՊԵԿ-ի կազմի մեջ են մտնում 12 երկրներ՝ Իրան, Իրաք, Քուվեյթ, Սաուդյան Արաբիա, Վենեսուելա, Կատար, Լիբիա, Արաբական Միացյալ Էմիրություններ, Ալժիր, Նիգերիա, Էկվադոր և Անգոլա։ Կենտրոնակայանը գտնվում է Վիեննայում։ 2007 թվականից պաշտոնավարող գլխավոր քարտուղարն է Աբդալա Սալեմ ալ-Բադրին։  Կազմակերպությունը հետապնդում է հետևյալ նպատակները`                1. անդամ պետությունների նավթային քաղաքականության կոորդինացում և ունիֆիկացում,  2.անհատական և կոլեկտիվ միջոցների շահերի պաշտպանության առավել էֆեկտիվ սահմանումը։ 3.Միջոցների որոնում, միջազգային շուկայում նավթի գինը ստաբիլ պահելու համար, որպեսզի գնի տատանումները վնասաբեր չլինեն։  4.Մշտական ուշադրության ցուցաբերում նավթ արդյունաբերող պետությունների շահերին և կայուն եկամուտների ապահովում։             5.Էֆեկտիվ,ծախսաարդյունավետ, կանոնավոր մատակարարման ապահովում սպառող երկրներին։            6.Ներդրումից արդար եկամուտ նավթային արդյունաբերությանը։ 7.Շրջակա միջավայրի պաշտպանություն՝ ներկա և ապագա սերունդների շահերից ելնելով։Այլ խոսքերով ասած, խոսքը նրա մասին է, որ միավորված ֆռոնտով պաշտպանել սեփական էկոնոմիկայի շահերը։ Փաստորեն ՕՊԵԿ-ը սկիզբ դրեց միջպետական էկոնոմիկայի կանոնակարգմանը համաշխարհային նավթային շուկայում էներգետիկայի բնագավառում։Օպեկի Կանոնադրության 7-րդ հոդվածում նշված է՝Լիիրավ անդամ կարող են լինել միայն հիմնադիր անդամները և այն երկրները, որոնց հայտերն արդեն հաստատված են կոնֆերանսի կողմից։ Ցանկացած այլ երկիր, որը զգալի չափով նավթ է արտահանում և ունի շահեր, որը սկզբունքորեն նման է անդամ երկրների շահերին, կարող է դառնալ լիիրավ անդամ, այն պայմանով, որ ընդունումը կհաստատվի մեծամասնության կողմից ստանալով 3/4 ձայն, այդ թվում, հիմնադիր անդամների ձայները ներառյալ։                Արդյունահանում

# data[].attributes.body
Միջազգային էներգիայի գործալաության(ՄԷԳ) տվյալներով գլխավոր 10 նավթ արդյունահանող երկրները արդյունահանել են ընդհանուր 2011 թվականին արդյունահանված նավթի 63%-ը։

Գլխավոր նավթաարդյունահանողները:
Նավթ արդյունահանում են աշխարհի ավելի քան 80 երկրում:  Նավթային արդյունաբերության գերակշիռ մասը կենտրացած է զարգացող երկրներում, իսկ սպառման մեծ մասը ՝ զարգացած երկրներում:
ՄԷԳ-ի տեղեկություններով գլխավոր 10 արդյունահանողները 2012 թվականին արդյունահանել են ընդհանուրի 64%-ը։ Գլխավոր արդյունահանողներն են՝ Ռուսաստանը, Սաուդյան Արաբիան, ԱՄՆ-ը, Չինաստանը, Կանադան, Իրաքը, Իրանը, ՄԱԷ-ը, Վենեսուելան և Մեքսիկան: 2012 թվականին ընդհանուր արդյունահանումը եղել է 4,142 Մտոննա։ 2011 թվականին այն եղել է 4,011 Մտոննա։

# data[].attributes.headline
Հարկ է նշել, որ նավթի վաճառքից ստացված գումարներով ԱՄՆ պետական պարտատոմսեր ձեռք է բերել անգամ ԽՍՀՄ-ը՝ դառնալով, փաստորեն, սեփական մրցակցի ֆինանսավորողը։

# data[].attributes.subject
Հարկ է նշել, որ նավթի վաճառքից ստացված գումարներով ԱՄՆ պետական պարտատոմսեր ձեռք է բերել անգամ ԽՍՀՄ-ը՝ դառնալով, փաստորեն, սեփական մրցակցի ֆինանսավորողը։