# data[].attributes.body
wat informatie over de onafhankelijk van suriname

# data[].attributes.attachment_link.description
Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd vanaf mei 1940 Nederland bezet door de Duitsers en kort na de aanval op Pearl Harbor van 7 december 1941 werd Nederlands-Indië door de Japanners bezet. Hierna waren alleen de gebiedsdelen in De West nog niet bezet.

# data[].attributes.body
foto van de nederlandse antillen

# data[].attributes.body
birma-spoorlijn

# data[].attributes.body
een voc schip

# data[].attributes.attachment_link.title
nederlands indie jappenkampen - Google Search

# data[].attributes.body
hier een plaatje van hoe ze moesten buigen in de jappenkampen

# data[].attributes.attachment_link.title
nederlands indie jappenkampen - Google Search

# data[].attributes.body
bonaire hoort bij de a,b,c eilanden(aruba,bonaire en curacao)

# data[].attributes.body
onafhankelijkheid 1949
tekst die kan voorgelezen worden

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Proklamasi. Kami bangsa Indonesia dengan ini menjatakan kemerdekaan Indonesia...
Wij, het volk van Indonesië, verklaren hierbij dat Indonesië onafhankelijk is ...

Zo liet Soekarno op 17 augustus 1945 tijdens een korte plechtigheid op straat in Jakarta aan de wereld weten, dat het koloniale Nederlands-Indië definitief verleden tijd was. Twee dagen eerder had Japan zich overgegeven, na de atoombommen op de Japanse steden Hiroshima en Nagasaki. Met die Japanse overgave was een einde gekomen aan de Tweede Wereldoorlog in Azië.

Al voor de Tweede Wereldoorlog bestond in Nederlands-Indië een brede beweging die zich inzette voor zelfbeschikkingsrecht. Leiders als Soekarno, Mohammad Hatta en Soetan Sjahrir wilden los van Holland, anderen wilden alleen meer autonomie. Maar het Nederlandse gezag hield de touwtjes strak in handen.

En toen kwam in 1942 de Japanse aanval. De geallieerde strijdkrachten verloren op 27 februari de slag in de Javazee en op 8 maart volgde de capitulatie. De soldaten werden krijgsgevangen gemaakt, de meeste Nederlanders geïnterneerd in burgerkampen, en veel mannen werden gedwongen tewerkgesteld. De Japanners ontmantelden het Nederlands-Indische bestuurssysteem en feitelijk hield Nederlands-Indië op te bestaan.

Na 1945 probeerde Nederland het koloniale gezag met onderhandelingen en geweld (door middel van twee zogenoemde Politionele Acties) te herstellen. Maar op 27 december 1949 legde het zich, onder grote internationale druk, bij de Indonesische onafhankelijkheid neer. Alleen Nieuw Guinea werd pas in 1962 opgegeven en tenslotte na een overgangsperiode onder VN-toezicht en een omstreden volksraadpleging onder de Papoea's, ingelijfd bij Indonesië. Daarmee werden vanaf 1969 de staatsgrenzen van de huidige Republiek Indonesië dezelfde als die van Nederlands-Indië.

Tijdens de onafhankelijkheidsstrijd was er over en weer heftig gevochten. Tot in de jaren zestig verlieten in totaal ruim 300.000 Nederlanders, Indische Nederlanders, Papoea's en Indonesiërs het land. De meesten gingen naar Nederland. Onder hen waren 12.500 Molukse soldaten van het voormalig Koninklijk Nederlandsch-Indisch Leger (KNIL) en hun gezinnen. Zij kwamen in 1951 naar Nederland, waar hun militair dienstverband werd beëindigd.

Deze dekolonisatiegeschiedenis is nog geen verleden tijd. In 2005 nam Minister van Buitenlandse Zaken Bot deel aan de viering van zestig jaar Indonesische onafhankelijkheid. Nederland aanvaardde daarmee dat Indonesië niet in 1949, maar op 17 augustus 1945 was ontstaan en Bot betuigde spijt dat Nederland toen 'als het ware aan de verkeerde kant van de geschiedenis' was komen te staan, en daarmee aan velen leed had berokkend. Ook voor alle betrokkenen in Nederland was dat een belangrijke, soms confronterende, uitspraak.

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
afbeelding van het indonesische wapen (met uitleg)

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
een nieuwe oorlog en een
ramp (pagina 130 t/m 131…

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
strijd overzee: soldaten in
nederlands-indië (10+)

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
nederlandse vlag op vreemde kust in: avontuur van nederland…

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
bersiap! : opstand in het paradijs : de bersiap-periode op…

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
indië moet vrij : mijn bewogen jaren als oorlogsvrijwilliger in…

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
een staat in wording : fotoreportage van cas oorthuys over…

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
de gentleman-bandiet : verhalen uit het leven en de literatuur

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
last van de oorlog : de nederlandse oorlogsmisdaden in…

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
regen over de digoel : indische en nieuw-guinese verhalen

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
het land van mijn ouders / wij komen als vrienden

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
onze jongens overzee : het einde van een…

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
soerabaja surabaya : een film over een tropische…

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
strijd om indië : het nederlands-indonesische…

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
'de kleur van heimwee' pag. 169-172 in: van tijd tot tijd: nederlandse…

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
het laatste grote gevecht in indië : tweeduizend guerilla's…

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
avondschot : hoe nederland zich terugtrok uit zijn aziatisch…

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
nederland valt aan : op weg naar oorlog met indonesië 1945-1947

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
generaal spoor : triomf en tragiek van een legercommandant

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
hans van den berg en jan sluiter (samenst.)

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
het dinojolied (pagina 384 t/m 393) in: over vroeger en nu:…

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
japan verklaart nederland de oorlog en valt nederlands-indië
binnen

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
nederland stuurt een oorlogsverklaring aan de sultan van
atjeh

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
de republiek der zuid-molukken wordt uitgeroepen

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
einde van de zuid-molukse treinkaping bij de punt en de
gijzeling van een lagere school

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
een groep zuid-molukkers bestormt de indonesische ambassade in wassenaar

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
soekarno wordt gekozen tot de eerste president van indonesië

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
het begin van de tweede politionele actie: operatie kraai

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
nederland accepteert de onafhankelijkheid van indonesië

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
monumenten in tal van steden (indië-monument in den haag

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
vice-president mohammed hatta houdt een radiotoespraak

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
eerste postzegels van de republiek indonesië

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
schooltv beeldbankclip de oorlog in nederlands-indië

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
npo geschiedenis: dossier indonesië - nederlands-indië

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
nederlands-indië bezoeken zonder uw huis uit te komen: http://www.virtueelindie.

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
stichting het nederlands persmuseum: journalistiek in de tropen

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
een online magazine over de geschiedenis van nederlands-indië:
www.javapost.nl

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
foto's en verhalen uit voormalig nederlands-indië: facebook indischalbum.nl

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
mijn militaire diensttijd (persoonlijk
verhaal van een veteraan)

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
een gevarieerde en leuke manier om kinderen kennis te laten
maken met dit…

# data[].attributes.attachment_link.description
De Tweede Wereldoorlog was maar net voorbij, toen Nederlandse mannen naar Indonesië werden gestuurd om daar de onafhankelijkheid de kop in te drukken. Ondanks veel geweld werd dat doel niet bereikt. De Indonesiërs waren en bleven onafhankelijk. In 1949 erkende Nederland dat ook.

# data[].attributes.body
werkstuk over de jappenkampen

# data[].attributes.body
info voc

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Vereenigde Oostindische Compagnie

Doel

Zeehandel met het gebied ten oosten van de Kaap de Goede Hoop en ten westen van de Straat Magellaan.

Oprichting

Octrooi verleend op 20 maart 1602.

Opheffing

maart 1798 (formele opheffing)
31 december 1800 (laatste dag geldigheid octrooi)

Oorzaak einde

Verovering Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden door Frankrijk, Vierde Engels-Nederlandse Oorlog, corruptie, mismanagement, verlies winstgevende opiumhandel aan Engeland.

Oprichter(s)

De Staten-Generaal op initiatief van Johan van Oldenbarnevelt

Sleutelfiguren

Onder anderen Pieter Both, Jan Pieterszoon Coen, Antonie van Diemen, Joan Maetsuycker, Rijklof van Goens

Bestuur

' Heren XVII'

Hoofdkantoor

VOC-Kamer te Amsterdam en Middelburg. Andere kantoren in: Enkhuizen, Delft, Hoorn en Rotterdam

Werknemers

tot 28.000

Producten

Aanvankelijk vooral specerijen als peper, foelie, kruidnagel, nootmuskaat en kaneel, maar ook porselein, ruwe olie, ivoor, tijger-, waterbuffel- en hertenvellen, hout, koper, zilver, robijnen, saffieren, zwavel, borax, Chinees muntgeld, muskus, gember, hennep, salpeter, betelnoten, kamfer, tin, benzoë, technische zink, bijenwas, kardemom, cachou, textiel, lood, ijzer, goud, olifanten, aardewerk, zijde, koffie, thee, suiker, katoen en opium.

Sector
Zeehandel

De Vereenigde Oostindische Compagnie of in hedendaagse spelling Verenigde Oost-Indische Compagnie, afgekort tot VOC (1602-1800), was een particuliere Nederlandse handelsonderneming met een monopolie op de overzeese handel tussen de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden en het gebied ten oosten van Kaap de Goede Hoop en ten westen van de Straat Magellaan.

De VOC werd in 1602 opgericht als de Generale Vereenichde geoctrooieerde Compagnie. Het was destijds het grootste handelsbedrijf ter wereld en was de eerste naamloze vennootschap met vrij verhandelbare aandelen. De VOC wordt vaak genoemd als het eerste bedrijf dat in meerdere landen vestigingen had. De VOC richtte een handelsnetwerk op tussen de diverse handelsposten in de Aziatische regio. Deze intra-Aziatische handel zorgde vele jaren voor grote winsten. De VOC sloot daartoe naar believen traktaten met oosterse potentaten en vorsten. De onderneming sloeg tijdelijk eigen munten, want in Azië was nauwelijks vraag naar Europese producten. Ze had een eigen leger en oorlogsschepen ter handhaving of uitbreiding van haar positie en om zo nodig handel met de lokale bevolking af te dwingen. De compagnie stortte zich in de eerste jaren in dure militaire campagnes om de Portugezen uit hun Aziatische handelsposten te verdrijven en andere concurrenten op een afstand te houden. De vaste kosten waren hoog vanwege de vele garnizoenen die bemand moesten worden en de sterke oorlogsvloot die nodig was om het handelsgebied van de VOC te verdedigen en verder uit te breiden. Rond 1700 was de helft van de medewerkers soldaat.

Binnen de Aziatische factorijen en het door haar gecontroleerde gebied regelde de compagnie bestuur en rechtspraak. Er werd handel gedreven (soms kort) met onder meer Mokka, Perzië, Gujarat, Malabar, Ceylon, de Coromandelkust, Bengalen, Ayutthaya, Cambodja, Birma, Vietnam, Formosa, China, Japan, Java en de Molukken waar lange tijd de meeste winst werd gemaakt. De VOC stimuleerde ontdekkingsreizen in de hoop op snellere verbindingen, nieuwe handelscontacten en producten, taalonderzoek met de bedoeling het christelijk geloof onder de aandacht van de plaatselijke bevolking te brengen en etnobotanisch onderzoek om het aantal slachtoffers onder haar werknemers te doen afnemen. Op het toppunt van haar macht had de VOC 25.000 werknemers in Azië in dienst. In Nederland had de VOC zo'n 3.000 personeelsleden en indirect waren in de toelevering velen er economisch afhankelijk van. Van hoog tot laag hielden de werknemers zich bezig met smokkel om hun karige salarissen aan te vullen.

De VOC had veel te lijden van de Vierde Engels-Nederlandse Oorlog (1780-1784), toen door de Engelsen meerdere handelsposten ingenomen werden en volle handelsschepen gekaapt werden. De verliezen worden geraamd op mogelijk zestig miljoen gulden. Tijdens de Bataafse Republiek werd het bedrijf, machtssymbool van het "ancien regime", in maart 1795 genationaliseerd. De schuld bedroeg een jaar later 120 miljoen gulden, die de staat overnam. Het octrooi werd nog tweemaal verlengd om de lopende zaken af te handelen. Dit gebeurde voor het laatst tot 31 december 1800.

Voorgeschiedenis

Tussen 1498 en 1595 was de specerijenhandel op Oost-Indië volledig in handen van de Portugezen, gedekt door het pauselijke Verdrag van Tordesillas. Nadat Portugal met Spanje - waarmee de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden in oorlog was - één land was geworden, werd het de Nederlanders verboden om Spaanse en Portugese havens aan te doen. Daarop werd in de Republiek besloten om zelf de specerijen te gaan halen in Oost-Indië.

Er ontstonden vanaf 1595 meerdere compagnieën met handel op Oost-Indië. Raadpensionaris Johan van Oldenbarnevelt was niet de enige die vond dat de concurrentie de winst drukte. Daarnaast konden deze zogenaamde voorcompagnieën geen bepalende rol spelen in de strijd tegen de koning van Spanje. Een grote verenigde compagnie zou daarentegen in zijn ogen een krachtig militair én economisch wapen zijn, en hij dwong de compagnieën te fuseren. De inkomsten die de VOC in de vorm van allerlei belastingen en accijnzen voor de staat zou genereren, werden voor het land van groot belang geacht voor de financiering van de Tachtigjarige Oorlog. Dat bleek in de praktijk ook zo te zijn. Aan het eind van zijn leven liet Van Oldenbarnevelt weten dat bij de oprichting voor hem het staatsbelang zwaarder woog dan dat van de aandeelhouders.

Naamgeving

De VOC wordt ook wel de eerste multinational genoemd, ook al is die term van veel later datum (ze werd bekend door Christopher Tugendhat en Charles Levinson in 1971). De eerste naam die aan deze multinationale onderneming gegeven werd is die van Generale Vereenichde geoctrooieerde Compagnie. Vanaf 1623 werd gesproken over de Generale Nederlandsche Geoctroyeerde Oost-Indische Compagnie, nog later over de Vereenigde Nederlandsche Geoctroyeerde Oostindische Compagnie. Eind 1795 sprak men in het algemeen over de Generaale Oost-Indische Compagnie.

Stichting en bestuur

In 1602 vormden zes compagnieën uit de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden, die handel wilden drijven in het gebied rond de Indische Oceaan, de VOC. Op 20 maart 1602 verleenden de Staten-Generaal een octrooi aan de VOC op voorwaarde dat de Spanjaarden en Portugezen zoveel mogelijk benadeeld zouden worden. In het octrooi was vastgelegd dat vanuit de Republiek alleen de VOC het recht had zeehandel te drijven in het gebied ten oosten van Kaap de Goede Hoop en ten westen van de Straat Magellaan. Het hele octrooigebied stond toentertijd bekend als Indië. De dag van de octrooiverlening wordt algemeen beschouwd als de officiële oprichtingsdatum. Het octrooi had een geldigheidsduur van eenentwintig jaar. Afgesproken was dat de participanten het recht hadden om na tien jaar hun gehele inleg terug te krijgen. Het octrooi werd telkens met 21 jaar verlengd, waarbij de inhoud kon worden aangepast.

Heren XVII en Kamers

De hoogste autoriteit was in handen van de Heren XVII, zo genoemd naar het aantal bewindhebbers dat het centraal bestuur vormde. Hier werden de belangrijkste beslissingen genomen. Daarnaast waren er vier regionale afdelingen (Amsterdam, Zeeland, West-Friesland en Maaze) met in zes steden een kantoor dat 'Kamer' genoemd werd. De zes steden waren Amsterdam, Middelburg, Hoorn, Enkhuizen, Delft en Rotterdam. Deze vormden het dagelijks bestuur en konden handelen binnen de door de Heren XVII gestelde normen. Elke Kamer rustte eigen schepen uit voor de handel op Indië. Ze vaardigden ook bewindhebbers af naar het centraal bestuur. Het aantal bewindhebbers van elke Kamer dat werd afgevaardigd was zodanig vastgesteld dat Amsterdam geen absolute meerderheid kon krijgen.

In Den Haag zetelde het Haags Besogne. Dit was een administratieve commissie binnen de VOC die de correspondentie met Indië controleerde.

Bewindhebbers

De 73 bewindhebbers van de zes voormalige compagnieën kregen bij de start van de VOC de dagelijkse leiding. Dit aantal moest volgens afspraak door natuurlijk verloop worden teruggebracht tot 60 bewindhebbers. Het werden er weer meer toen in de periode 1613-1665 diverse provincies en steden een zetel opeisten nadat de Staten-Generaal fikse subsidies hadden verleend, omdat ze van mening waren dat ze alleen op die manier controle konden uitoefenen op de subsidie-uitgaven. Vanaf 1696 mocht de Ridderschap van Holland twee bewindhebbers installeren. Daarmee kwam het aantal weer op 73 bewindhebbers.

In 1749 werd stadhouder Willem IV aangesteld tot opperbewindhebber. De prins kreeg tevens het recht de andere bewindhebbers te benoemen. Ook zijn opvolger Willem V kreeg die functie. Na de Franse inval en de oprichting van de Bataafse Republiek werden alle bewindhebbers op 1 maart 1796 van hun taken ontheven. Het dagelijkse bestuur werd overgenomen door het 21 leden tellende Comité tot de zaken van de Oost-Indische handel en bezittingen.

Raad van Indië

Vanaf 1609 was het plaatselijke bestuur in Indië in handen van de Raad van Indië, ook de Hoge Indiase Regering genoemd. Deze uit gewoonlijk zes personen bestaande organisatie was verantwoording schuldig aan de Heren XVII, maar omdat instructies gemiddeld driekwart jaar onderweg waren, was die in verregaande mate bevoegd zelf beslissingen te nemen. Deze Hoge Regering werd geleid door de gouverneur-generaal en werd bijgestaan door raadsleden. De gouverneur-generaal was bij belangrijke beslissingen verplicht om de 'raden' te consulteren. De op een na hoogste functie werd ingenomen door de directeur-generaal, die de Aziatische handel overzag. Daarnaast fungeerde hij bij afwezigheid van de gouverneur-generaal als diens plaatsvervanger. De visitateur-generaal was verantwoordelijk voor de boekhouding en de president van het Hof van Justitie was eveneens verplicht lid. Er was ook een lid voor militaire zaken en een voor de scheepvaart. Een Raad van Indië-lid verdiende 350 gulden, de gouverneur-generaal 1.200 gulden per maand, exclusief vrije kost en inwoning. De Raad van Indië zetelde eerst op het Molukse eiland Ternate en later in de stad Batavia op Java.

Factorijen

De VOC bezat tal van factorijen. Waar de compagnie ook territoriale macht had, werden ze geleid door een gouverneur. Bij factorijen die alleen een economisch belang hadden, stond een directeur aan het hoofd en waar de militaire aanwezigheid het meest bepalend was, werd leiding gegeven door een commandeur. Bij andere werd naargelang het algehele belang van de factorij de hoogste positie respectievelijk ingenomen door een opperhoofd, opperkoopman, koopman, onderkoopman of assistent. Soms ook had een boekhouder de leiding. In elke factorij was er naast de hoogste gezagsdrager een raad van adviseurs aanwezig, waarbij elke adviseur een eigen taak vervulde.

Om aan kapitaal te komen, konden alle ingezetenen van de Republiek tot en met 31 augustus 1602 bij elke Kamer schriftelijk vastleggen hoeveel geld ze wilden inleggen, dat vervolgens in termijnen betaald kon worden. Een aandeel in de investering dat bijvoorbeeld in de Kamer van Amsterdam in de boeken stond, kon vrijelijk verhandeld worden, maar kon niet bij een andere Kamer worden ingeschreven. Op die manier kreeg elke Kamer een vast eigen aandeel in de VOC. Alleen al in Amsterdam legden 1143 investeerders geld in. In totaal werd ruim 6,4 miljoen gulden ingelegd. Vastgelegd werd dat dit bedrag verhoogd, noch verlaagd mocht worden.

Hieronder is een tabel met de schriftelijke toezeggingen voor de inleg ten behoeve van de oprichting van de VOC per 31 augustus 1602 in gulden en het aantal afgevaardigden in de Heren XVII. De zeventiende afgevaardigde kwam afwisselend uit Middelburg of uit een van de kleinere Kamers; Enkhuizen, Delft, Hoorn en Rotterdam:

Doordat de Heren XVII nimmer extra aandelen uitschreven werd extra kapitaal vergaard via het aangaan van korte termijnleningen, die in de loop van de achttiende eeuw aangepast werden naar langlopende leningen. Toen vanaf 1743 het VOC-personeel de mogelijkheid kreeg om op sommige producten de gehele intra-Aziatische handel van de VOC over te nemen, hief de compagnie belasting op deze opbrengsten. De winsten die door het VOC-personeel naar de Republiek werden gestuurd, werden door de VOC geïnd en in Indië gebruikt voor de inkoop van eigen handelsproducten. Het VOC-personeel kreeg vervolgens op een later tijdstip het geld in de Republiek uitgekeerd, inclusief de rente.

Gedurende bijna 200 jaar van zijn bestaan werden ongeveer 4700 schepen naar Azië uitgerust, waarvan bijna 1700 in de zeventiende en meer dan 3000 in de achttiende eeuw. Van de in totaal 1772 VOC-schepen die tussen 1603 en 1795 van stapel liepen, werden er 336 op de Middelburgse werven gebouwd, in Rotterdam 110, Delft 111, Enkhuizen 108, Hoorn 102 en in Amsterdam 683; 247 schepen gingen in die periode verloren. Vanaf de Middelburgse rede bij "Zeeburg" Fort Rammekens vertrokken 1147 schepen.

Het grootste VOC-spiegelretourschip, de "Prins Willem" liep in 1650 in Middelburg van de helling. Op alle VOC-scheepswerven bouwde men schepen met een lengte van (omgerekend) 39, 41, 45 en 48 meter. Alleen in Middelburg werden de grootste Oost-Indiëvaarders van 51 meter of groter gebouwd, zoals de "Prins Willem" die 170 Middelburgse Blooise voet (0,3 m) of 181 Amsterdamse voet (0,283 m) lang was. Met een volume van 1200 ton was het een zeer groot schip.

Het spiegelretourschip was het meest gebruikte scheepstype. Het waren driemasters met een gemiddelde lengte van 40 meter. Het laadvermogen was gemiddeld achthonderd ton. De schepen gingen zo'n vijftien jaar mee. Andere, kleinere, gebruikte schepen waren bijvoorbeeld de hoeker, het jacht, de fluit, de pinas en het galjoot.

Beginjaren

Het feitelijke handelsgebied van de VOC strekte zich uit van Kaap de Goede Hoop tot Japan. De uitreding van schepen was een zo kostbare aangelegenheid dat er aanvankelijk weinig winst werd gemaakt. Typerend is dat de VOC-bewindhebbers in het begin uit eigen zak de boekhouders, de kassier en het overige kantoorpersoneel bezoldigden. De koersen van de actiën stegen snel toen Steven van der Hagen in 1605 als eerste met een rijke lading terugkwam en er in 1606 geruchten waren over een verovering van de Maleise stad Malakka.

De eerste jaren werd zwaar geïnvesteerd in een oorlogsvloot, om in Azië vaste voet aan de grond te krijgen. Aan de Staten-Generaal werd geld gegeven om in Portugal handels- en oorlogsschepen aan te vallen en havens te blokkeren. Zelf veroverde de VOC in de Indische archipel diverse Portugese forten en maakte 150 tot 200 schepen buit. De VOC groeide daarmee in de beginjaren uit tot een kaapvaartcompagnie. Ook tijdens het Twaalfjarig Bestand ging de gewapende strijd tegen de Spanjaarden en Portugezen in Azië onverminderd door. Zo werd de in Spaanse handen zijnde haven van Manilla verscheidene malen geblokkeerd. Pas begin jaren 1620 zou de VOC worden omgevormd tot handelscompagnie.

De eerste vier expedities naar Azië kostten de VOC meer geld dan was ingelegd. Tevens waren er meer specerijen geïmporteerd dan verkocht konden worden. In 1605 was Isaac le Maire wegens fraude als bewindhebber afgezet. Hij begon het financiële bedrijf Groote Compagnie dat zich richtte op de termijnhandel van de VOC-aandelen, waarbij het hem lukte om de koers te laten zakken om op die manier zelf hogere winsten te creëren en de VOC een loer te draaien. De VOC-bewindhebbers zagen zich om die reden in 1610 genoodzaakt om voor het eerst dividend uit te keren om de aandelenkoers te laten stijgen. Bij gebrek aan contanten werd die in specerijen uitbetaald. De koers steeg daarop, maar desondanks had de VOC in 1612 meer geld uitgegeven dan was binnengekomen en was het onmogelijk om de investeerders die dat wilden hun inbreng terug te betalen. De Staten-Generaal bepaalde daarop dat de kapitaalverstrekkers nog tien jaar op hun geld moesten wachten.

Al in 1608 werd een factorij in Masulipatnam gesticht, aan de Coromandelkust in het zuiden van India. Vanaf 1615 werd er handel gedreven op Bengalen in het noorden.

Aan de kaapvaart had de VOC in de eerste 21 jaar van haar bestaan volgens historicus Victor Enthoven zo'n tien miljoen gulden verdiend. Had zij die inkomsten niet gehad, dan was de compagnie volgens hem in de beginjaren al failliet gegaan. Het gemiddelde rendement op de aandelen bedroeg tot begin jaren twintig van de zeventiende eeuw zo'n zes procent op jaarbasis. Dat was minder dan wat de banken voor spaargeld gaven.

Aangezien de VOC de periode na het Twaalfjarig Bestand vreesde, dat in 1621 zou eindigen, werd in 1619 een verbond gesloten met de Britse Oost-Indische Compagnie. Afgesproken werd dat de Engelsen en de VOC gezamenlijk een oorlogsvloot zouden vormen van twintig schepen. Daarmee zouden na het aflopen van het bestand de Spanjaarden en Portugezen bevochten kunnen worden. Ook zou daarmee voorkomen moeten worden dat de Chinezen nog langer handel zouden kunnen drijven met Manilla. Daarnaast werd bepaald dat beide compagnieën gezamenlijk in peper zouden handelen en de winst gelijkelijk zouden verdelen. Wat de specerijenhandel in de Molukken, Banda en op Ambon betreft, zou de VOC twee derde van de handel in handen krijgen en de Britten een derde. De samenwerking kreeg een flinke knauw toen in 1623 de VOC op Ambon liefst tien Britten liet onthoofden. Volgens de VOC zouden zij het plan hebben opgevat om de plaatselijke VOC-vesting te veroveren, in samenwerking met Japanse huursoldaten, waarvan er negen eveneens geëxecuteerd werden. De aantijgingen waren door de VOC verkregen middels het martelen van de Britten en Japanners. De Britse compagnie, evenals de Britse regering, ontkende in alle toonaarden dat er ooit plannen waren geweest om de VOC van Ambon te verjagen en eiste genoegdoening. Die kwam er niet. De overgebleven Britten lieten vervolgens de handel in de Molukken, Ambon en de Banda-eilanden voor wat het was en vluchtten, bang voor hun leven. De affaire ging de geschiedenis in als de Ambonse Moord. Van gezamenlijk optrekken tegen de Spanjaarden en Portugezen kwam weinig meer terecht. Slechts eenmaal werd een gezamenlijke oorlogsvloot samengesteld, in 1620 en gericht tegen Manilla.

In 1622 voerde een groep participanten oppositie tegen de bewindhebbers. Een aantal bewindhebbers had namelijk een complete voorraad handelsgoederen opgekocht, nog voordat die de Republiek bereikt had. De aandeelhouders beschuldigden de bewindhebbers van mismanagement, zelfverrijking, belangenconflicten en een gebrek aan financiële openheid. Daarop werd bij de vernieuwing van het octrooi in 1623 de macht van de bewindhebbers enigszins beperkt. Er werd een regel ingesteld dat ze niet meer hun leven lang, maar slechts voor een periode van drie jaar als bewindhebber konden aanblijven en vervolgens drie jaar aan de zijlijn moesten staan. Hiermee werd al spoedig de hand gelicht. Daarnaast mochten de bewindhebbers alleen nog op publieke veilingen en tegen dezelfde voorwaarden als anderen handelswaren kopen. Vanaf 1647 werden de bewindhebbers vast bezoldigd, evenals het kantoorpersoneel. In dat jaar probeerde de in 1621 opgerichte en inmiddels nagenoeg failliete West-Indische Compagnie vergeefs te fuseren met de VOC.

Ruilhandel

Omdat er in Azië weinig interesse bestond voor Europese producten, voeren de schepen aanvankelijk met een ballast van bakstenen en werd de handel veelal betaald met goud en zilver, aangevoerd vanuit Europa, Arabië, Zuid-Amerika of Japan, of met textiel en zijde die in India waren gekocht. Zo bouwde de VOC voort op een bestaand handelsnetwerk dat werd uitgebreid met factorijen die zilver, tin, hout, huiden, koper, salpeter, ivoor, betelnoten en opium leverden.

Het opzetten van een netwerk van ruilhandel, dat de "Indische buitenhandel" werd genoemd, is gepropageerd door gouverneur-generaal Jan Pieterszoon Coen (1587-1629) om het tekort aan edele metalen en contanten te ondervangen. Hij was ervan overtuigd dat met deze intra-Aziatische handel de VOC zich volledig zou kunnen bedruipen en geen geld uit de Republiek meer nodig zou hebben om handelsgoederen in te kopen. Om dat mede te realiseren wilde hij vele Nederlanders naar de Indische archipel laten emigreren. Voor dat laatste ontbrak het aan belangstelling. Tussen circa 1635 en 1690 maakte de VOC inderdaad winst met de door Coen ingestelde interne handel.

Het ruilen van Chinese zijde tegen Japans zilver bleek uitermate winstgevend. Pattani op het Maleise schiereiland werd al snel een centrum voor de inter-Aziatische handel; in het bijzonder voor de handel op China.

Het was de VOC al snel duidelijk dat er in Europa slechts een beperkte markt was voor de afzet van specerijen. De compagnie vreesde dat als anderen ongebreideld specerijen zouden gaan aanvoeren, de verkoopprijs zou kelderen. Om die zoveel mogelijk in eigen hand te houden, besloot de VOC dat het voor de compagnie het voordeligst was om de specerijenhandel te monopoliseren.

Samen met de eerste gouverneur-generaal Pieter Both stond Jan Pieterszoon Coen een beleid voor om op agressieve wijze een monopolie te verwerven in de specerijenhandel in de Indische archipel. Om dat te bereiken voerde Coen oorlog tegen Europese rivalen en Indische vorsten. De pogingen van de Britse Oost-Indische Compagnie een aandeel te krijgen, werden door Coen zo veel mogelijk gedwarsboomd.

Uiteindelijk gelukte het de compagnie, veelal met geweld of anderszins met vals spel, om de specerijenhandel grotendeels te monopoliseren. Met peper lukte dat echter niet, aangezien de gebieden waar deze specerij groeide te wijd verbreid was. Het lukte eigenlijk ook niet met kaneel, maar de VOC had wel de gehele kaneelhandel op Ceylon in handen en de kwaliteit van het kaneel op dit eiland was superieur aan alle andere.

Net als de Portugezen in Goa, zag Coen als doel alle handel te centraliseren en via Batavia te laten verlopen. Vervolgens beoogde hij de handel op het Chinees Keizerrijk te monopoliseren door havens te bezetten die door Chinese schippers werden aangedaan en oorlog te voeren tegen Spanjaarden en Portugezen om hun aandeel in de lucratieve handel met het onbekende maar rijk geachte China af te buigen naar Batavia. Zo werd de haven van Manilla geblokkeerd om Chinese kooplieden te dwingen Batavia aan te doen.

In 1622 werden de Banda-eilanden onder controle gebracht (waarbij vrijwel de gehele plaatselijke bevolking omkwam) en besloot de VOC mee te werken aan de uitrusting van de Nassause vloot onder Jacques l'Hermite, die belast was met een geheime instructie: een aanval op Callao en het in handen krijgen van een zilvervloot.

De VOC concentreerde de teelt van kruidnagelen op het Molukse eiland Ambon door op andere Molukse eilanden alle kruidnagelbomen te kappen. Geweld tegen de plaatselijke bevolking werd daarbij niet uit de weg gegaan.

Coen gaf in 1622 opdracht om de Portugezen met geweld uit Macau te verjagen. De Portugese verdediging bleek sterker dan gedacht en de aanval werd een mislukking. Vervolgens werd een fort gebouwd op de wat verderop gelegen eilandengroep Pescadores in de Straat Formosa om van daaruit op China handel te drijven, maar de Chinezen toonden weinig interesse, waarop besloten werd om langs de Chinese kust te gaan roven. Dat leidde tot een tegenreactie van de Chinezen, die de VOC op de Pescadores aanvielen. Na een beleg van enkele maanden gaven de Hollanders zich over en verkasten naar een zandbank vlak bij het nog verder van de Chinese kust afgelegen Formosa. In 1633 vond er een nieuwe strijd plaats over wie de baas was in de Straat Formosa. Deze Zeeslag bij de baai van Liaoluo werd opnieuw glansrijk door de Chinezen gewonnen.

Vanaf 1634 won de factorij aan de Hooghly steeds meer aan belang. Pas vanaf dit jaar werd jaarlijks dividend uitgekeerd.

De VOC vestigde in 1637 een factorij in het Vietnamese Tonkin, belangrijk voor de export van Vietnamese zijde naar Japan. In Japan kon de VOC relatief gunstig aan zilver komen, waar een kwart van de wereldproductie plaatsvond. De waardeverhouding van goud en zilver tussen Europa en Azië verschilde; de waardering van zilver in het verre oosten en Perzië was groter dan voor goud. Vanaf 1640 kreeg de VOC in Japan te maken met tegenwerking van de shogun die de Hollandse factorij op Hirado liet verplaatsen naar het kunstmatige eiland Dejima. De Portugezen waren al eerder uit Japan verdreven vanwege hun missieactiviteiten, waardoor de Nederlanders uiteindelijk tot 1853 de enige westerlingen waren die met Japan handel mochten drijven.

Gouverneur-generaal Antonie van Diemen stuurde Abel Tasman in 1642 eropuit om Zuidland, het latere Australië, verder in kaart te brengen. De expedities van Maarten Vries naar het noorden en van Tasman naar het zuiden hadden tot doel meer goud en zilver aan te leveren, maar beiden keerden onverrichter zake terug.

De stad Goa werd acht jaar lang geblokkeerd, zodat de uitvoer naar Lissabon tussen 1636 en 1644 werd belemmerd. In 1641 verdreven de Nederlanders met hulp van de sultan van Johor de Portugezen uit hun fort in Malakka en de VOC nam daarmee een belangrijk handelscentrum over, evenals de heerschappij over de Straat van Malakka. Omdat de VOC vanuit Batavia al de Javazee beheerste, had de compagnie vanaf Kaap de Goede Hoop de handelsroute naar de Zuid-Chinese Zee in handen.

De Cambodjaanse koning liet in 1643 na een zakelijk meningsverschil tientallen VOC-personeelsleden vermoorden. Tientallen andere VOC'ers werden tot slaaf gemaakt. Een jaar later werd een VOC-vloot verslagen die wraak wilde komen nemen. Enkele jaren eerder waren al alle VOC-functionarissen in de factorij van het Vietnamese Hội An vermoord, een vergeldingsactie van de plaatselijke heersers voor het door de VOC eigenhandig ophangen van een dief. De VOC kwam ook hier, met drie schepen, represaillemaatregelen nemen, maar werd verslagen.

In 1652 vestigde Jan van Riebeeck een verversingspost bij Kaap de Goede Hoop, daarmee de aanzet gevend voor wat later de Kaapkolonie zou worden.

In 1654 waren de factorijen Suratte in noordwest India, Jambi op Sumatra, Fort Zeelandia op Formosa en Dejima in Japan de enige die winst maakten; de andere leden verlies, inclusief die van Batavia.

De Portugezen werden in 1658 op gewelddadige wijze van Ceylon verdreven waardoor de handel in olifanten en kaneel volledig in handen van de VOC kwam. Alleen al de aanval op het Ceylonse Fort Jaffna kostte aan 2170 Portugezen en inlanders het leven. Galle werd een belangrijke haven van waar rechtstreeks op Holland en Zeeland werd gevaren. Ook de hele Coromandelkust viel in Nederlandse handen. In 1662 ging Formosa verloren aan de piraten van de Chinese Koxinga. Meer dan tweeduizend soldaten en personeelsleden van de VOC kwamen daarbij om het leven. Een jaar later was er wel militair succes doordat de Zuid-Indiase stad Cochin aan de Malabarkust veroverd werd op de Portugezen.

In 1668 sloot de VOC na een lange strijd het Verdrag van Bongaja met de sultan van Makassar, waar jarenlang de belangrijkste concurrerende haven was. Hierin werd onder meer bepaald dat alle 2.000 Portugezen moesten vertrekken. Vanaf dat moment kon in de hele wereld geen kruidnagel vervoerd worden zonder dat de VOC daarbij betrokken was.

Rond 1670 introduceerde de VOC op de Coromandelkust de massaproductie van opium voor verkoop op Java, India en China.

In 1682-1684 intervenieerde de VOC op dringend verzoek in Bantam. De VOC steunde de zwakste partij die vervolgens de verplichting kreeg de VOC het pepermonopolie te geven, waarop de Engelse, Deense en Franse Oost-Indische compagnieën het nakijken hadden.

De jaren onder de gouverneurs-generaal Joan Maetsuycker, Rijcklof van Goens en Cornelis Speelman waren gunstig voor de VOC; het handelsimperium werd belangrijk uitgebreid. Coenraad van Beuningen propageerde vervolgens verregaande bezuinigingen bij de VOC. Hij produceerde reeksen voorstellen om een efficiënter beleid te introduceren en eiste meer toezicht en scherpere naleving. Van Reede werd erop uitgestuurd de corruptie en morshandel onder het VOC-personeel in India en Japan te bestrijden.

In 1682 werden er op een VOC-schip zes apen, twaalf papegaaien, twee Ambonese kaketoes, een krokodil, een Bengaals hertje en een jonge eland vervoerd. De vraag naar en aanvoer van dieren was al snel zo groot dat de VOC in Amsterdam onderkomens liet bouwen om de bijzondere en zeldzame exemplaren tijdelijk te huisvesten.

Tot 1690 stegen de winsten en ook de kosten; na 1692 daalden de winsten en namen de lasten verder toe. Toch bleef de handel tussen Europa en Azië verder stijgen. De financieel meest gunstige periode was die van 1687 tot 1736. Op koffie, thee, suiker en textiel werd echter minder winst gemaakt dan op de specerijen uit de beginjaren.

Volgens Pieter van Dam (1621-1706), die ruim vijftig jaar secretaris is geweest van de VOC-kamer in Amsterdam en rond 1700 de geschiedenis van de VOC beschreef, werd er in zijn tijd bijna net zoveel particuliere handel gedreven als voor rekening van de compagnie.

In 1727 werd voor de eerste maal besloten tot een directe vaart op China; aanleiding was de kwaliteit van de thee op te voeren. Het experiment duurde niet lang. Uiteindelijk liet de VOC ook de handel in Chine de commande steeds meer over aan particulieren.

De compagnie heeft nooit de vorsten van Travancore in het zuiden of die van Colastri in het noorden en nog minder de samorijn kunnen bewegen een verdrag te sluiten. De Slag bij Colachel in 1741 tussen troepen van het voormalige Indiase Koninkrijk Travancore en de VOC, tijdens de Travancore Oorlog, was de eerste grote nederlaag van een Europees leger tegen een Zuid-Aziatisch leger. De VOC vormde vanaf dat moment geen grootschalige militaire bedreiging meer. Het hielp indirect de Britse Oostindische Compagnie om haar greep op het gebied te versterken.

Teruggang handel

Het einde van de VOC had vele oorzaken en was een langzaam verlopend proces dat een flink deel van de achttiende eeuw in beslag nam. De vaste kosten bleven hoog vanwege de vele garnizoenen die bemand moesten worden en de sterke oorlogsvloot die nodig was om het handelsgebied van de VOC te verdedigen.

De intra-Aziatische handel, die in het begin zeer winstgevend voor de VOC was geweest, bracht al vanaf het einde van de zeventiende eeuw geen winst meer op. De handel met Japan via Dejima droogde grotendeels op en de export van zilver en goud uit Japan werd verboden. In de tweede helft van de achttiende eeuw verschoof bovendien de handel van dure luxegoederen naar goedkopere massagoederen. Dat ging ten koste van de winstmarge.

In de jaren twintig en dertig van de achttiende eeuw ontstond er grote werkloosheid onder de Chinezen, die op Java in de suikerindustrie actief waren, vanwege het in Europa op de markt brengen van goedkopere Braziliaanse suiker. Er kwamen gewapende opstanden en een Chinese aanval op Batavia kon nog net afgeslagen worden. Een en ander culmineerde in oktober 1740 in en rond Batavia in het vermoorden van 5000 tot 10.000 Chinezen; velen waren ongewapend. De slachting, voornamelijk verricht door Hollanders, werd bekend als de Bataviase Furie. Gouverneur-generaal Adriaan Valckenier werd medeverantwoordelijk gehouden en verdween voor de rest van zijn leven achter slot en grendel.

In een vroege poging de smokkel van opium tegen te gaan, werd in 1745 de Amfioensociëteit opgericht. Deze kreeg het monopolie op de opiumhandel op Java en nam tegen een vastgestelde prijs van de VOC een bepaalde hoeveelheid opium af. De sociëteit werd gerund door VOC-bestuurders. De winsten waren voor hen persoonlijk. De opiumsmokkel kon echter niet uitgeroeid worden.

In 1756 verloor de VOC zijn handelsgebieden in de Perzische golf. Toen de Engelsen in 1757 Calcutta op de plaatselijke vorst veroverden, kregen die het monopolie op de opiumhandel. De VOC moest voortaan de opium tegen een forse prijs van de Engelsen inkopen, waardoor de winst terugliep. Vanaf dat moment was de VOC niet meer heer en meester in 'haar' handelsgebied. In 1758 moest de VOC haar positie in Suratte afstaan aan de Engelsen. Vanaf 1767 werd ook de handel met Ayutthaya minder winstgevend.

Van de handel met Kanton bestond 80% uit thee. Die werd betaald met handelsgoederen die ter plekke eerst verkocht moesten worden om de thee te kunnen inkopen. Als dat gebeurd was, hadden de concurrenten de beste kwaliteit thee al opgekocht.

Een belangrijke reden was de toenemende Britse en Franse invloed via de Engelse Oostindische Compagnie en de Franse Oost-Indische Compagnie. Deze kregen militaire staatssteun, terwijl de VOC dergelijke kosten grotendeels zelf moest dragen, wat de concurrentiepositie bemoeilijkte.

Een belangrijke schadepost was de illegale particuliere handel of "morshandel", die bedreven werd door de personeelsleden van de compagnie die pover werden betaald en zich op deze manier wisten te verrijken. Repatriërende VOC-dienaren brachten vaak grote fortuinen, die ze zonder toestemming van hun werkgever voor eigen rekening hadden vergaard, mee naar het vaderland. Overigens mocht het hogere scheepspersoneel wel altijd al in beperkte vorm privéhandel bedrijven. Hiermee probeerde de VOC smokkel tegen te gaan. In 1743 werden de mogelijkheden tot private handel uitgebreid. VOC-personeel mocht gaan handelen in producten die voor de VOC weinig winstgevend waren. Was het personeel daarmee in de ogen van de VOC te succesvol, dan gebeurde het weleens dat de compagnie verbood om in een bepaald product nog langer als privépersoon handel te drijven.

Aan het eind van haar bestaan werd de VOC bestuurd door mensen die te weinig commerciële ervaring hadden, geen reder waren en die meestal ook nog nooit in Indië waren geweest. Bovendien ontbrak het aan een doorzichtig boekhoudsysteem, zodat men in Amsterdam geen goed zicht had op het verloop van de geldstromen. Een winst- en verliesrekening werd nooit opgemaakt en de vorming van een reservefonds werd nagelaten. Volgens raadpensionaris Laurens Pieter van de Spiegel was de VOC een lichaam zonder directie, orde of spaarzaamheid. Vastgesteld kan worden dat de gehele organisatie te rigide was om zich aan te passen.

De bedrijfsresultaten daalden tot 1775 scherp, daarna trad een licht herstel in.

Toen door de Vierde Engels-Nederlandse Oorlog retourschepen de Republiek niet meer konden bereiken, ging het snel bergafwaarts. Twee jaar lang lag de handel stil. Grote voorraden handelsgoederen in de factorijen in Voor-Indië ( Nagapattinam) waren door de Engelsen in beslag genomen. Al in 1781 besloten de Hollandse Kamers surseance van betaling aan te vragen en er is sindsdien geen dividend meer uitgekeerd. Obligaties op de VOC waren inmiddels nagenoeg onverkoopbaar. Steun van de stad Amsterdam, de Bank van Lening, de Staten-Generaal, het gewest Holland en het in 1790 organiseren van loterijen konden het tij niet keren. De privileges van de bewindhebbers kwamen onder het mes en een aantal logementen werd opgeheven. In 1793 dreigden de bewindhebbers met de schorsing van de uitbetaling en het sluiten van de werven. In 1794 kwam naar buiten dat de Amsterdamse Wisselbank voor miljoenen guldens illegaal blanco krediet had verstrekt aan de VOC. Na het in 1795 uitbreken van de oorlog met Frankrijk vielen de meeste overgebleven VOC-kantoren in Engelse handen. Alleen de bezittingen op Java en de factorijen in Dejima en Kanton bleven behouden.

Na de oprichting van de Bataafse Republiek in 1795 werd op 24 december van dat jaar besloten dat de VOC per 1 maart 1796 genationaliseerd werd. Alle bewindhebbers werden per die datum ontslagen. De schulden, bezittingen en administratie van de VOC gingen over op de nieuwe republiek.

Het octrooi dat eind dat jaar zou aflopen, werd verlengd tot 31 december 1798 om de lopende zaken af te handelen en vervolgens voor een laatste keer tot 31 december 1800. Na het faillissement werd de VOC in de volksmond "Vergaan Onder Corruptie" genoemd.

De afzonderlijke Kamers van de VOC in Delft, Hoorn en Enkhuizen werden pas in 1803 door de Raad van Aziatische Bezittingen en Etablissementen opgeheven. In Rotterdam en Middelburg bleven verkoopkantoren bestaan.

Gedurende de bijna twee eeuwen van haar bestaan verhandelde de VOC mogelijk ruim 50.000 slaven. dat kwam neer op een 0,5 procent van alle winst. De VOC had geen monopolie op de verkoop van slaven.

In 1625 bevatten de VOC-bezittingen 8.000 slaven, in 1775 waren dat er al 79.500. De VOC bezat volgens historicus Marcus Vink in 1688 4.127 slaven. Van al die slaven verbleven er 26.000 in Batavia en zo'n 3.700 op de Banda-eilanden. In 1795 woonden er zelfs 40.000 slaven in Batavia. Behalve als handelswaar, dienden slaven ook als werkkracht voor de VOC zelf. Daarnaast waren in de VOC-gebieden 66.348 slaven in particulier bezit.

Herkomst van slaven

De VOC-slaven kwamen voornamelijk uit Azië, maar ook uit Madagaskar en de Portugese kolonie in Oost-Afrika. Van 1624 tot 1665 werden uit het koninkrijk Arakan door de VOC 11.556 slaven aangevoerd. Vanuit de Baai van Bengalen waren er dat 26.885 in de periode juni 1621 tot november 1665. Andere gebieden waar veel slaven vandaan kwamen waren Bali, het zuiden van Celebes en de Molukken. Ongeveer twintig tot dertig procent van de slaven bestond uit vrouwen.

Doordat er te weinig slavenkinderen geboren werden en het leven van een slaaf kort was, moesten er voortdurend nieuwe slaven geleverd worden. Volgens een wetenschappelijke studie zouden gedurende de gehele VOC-periode tussen de 660.000 en 1.135.000 slaven naar de VOC-gebieden zijn gebracht.

Slaven voor eigen gebruik

Er waren honderden slaven werkzaam op de VOC-scheepswerf van het eiland Onrust bij Batavia. Anderen waren actief bij het laden en lossen van handelswaren of werkten op de Banda-eilanden bij de kweek en oogst van nootmuskaat, maar de meesten verrichtten huishoudelijk werk. Nadat in de jaren zestig van de zeventiende eeuw in Batavia enkele kruitmolens ontploften, werden slaven ingezet om de onveilige werkzaamheden over te nemen. Ze werden op een enkele keer na nooit tewerkgesteld op de handelstochten, uit angst voor opstanden.

In de 17de eeuw werden in Zuid-Afrika slaven gebruikt om voedsel te verbouwen ter bevoorrading van de schepen. Toen blanke kolonisten zich vestigden als boeren stelden ook zij slaven tewerk die indien nodig van overzee werden aangevoerd. Er werden ook wel slaven gekocht van de Portugezen, deze waren onder andere afkomstig uit Angola.

Veel VOC'ers namen een slavin als bijzit. Als er getrouwd werd, kreeg de vrouw officieel de status van vrije vrouw, ze moest zich dan wel eerst bekeren tot het christelijke geloof.

Slaven voor de handel

Op de thuisreis vanuit Batavia werden slaven, voornamelijk uit Brits-Indië, op de markt in de Kaap verkocht. Slaven werden aangevoerd vanuit Mozambique en Madagascar. Volgens SAHO werden tussen 1652 en 1807 ongeveer 60.000 slaven naar de kaap geïmporteerd.

Opvarenden

Vanaf het oprichtingsjaar tot 1700 bevonden zich op de VOC-schepen 317.000 mensen, van 1700 tot 1795 waren er dat 655.000. Daarvan keerde een derde deel terug. Een deel bleef achter in Indië en bouwde er een nieuw leven op. Gemiddeld stierven jaarlijks 300 tot 500 bemanningsleden tijdens een zeereis; de schattingen lopen uiteen van vijf procent in de zeventiende eeuw tot tien procent als er epidemieën uitbraken.

Regelgeving

Aan boord van de schepen van de VOC werkten uitsluitend mannen. Opvarenden tekenden voor een specifieke periode; zeelui voor drie jaar en alle anderen voor vijf jaar. In 1658 werd dat vijf jaar voor iedereen die man was. De tijd die het nam om naar en van de Oost te varen behoorde niet tot de afgesproken termijn. De minimumleeftijd aan boord van de schepen was dertien jaar, later opgetrokken tot zestien. Als er een tekort dreigde aan personeel uit de Nederlanden, dan werd een beroep gedaan op buitenlanders, met name op Duitsers. Gedurende de gehele VOC-periode bestond zestig procent van de aangemonsterde militairen uit buitenlanders, evenals ongeveer veertig procent van de zeelui. Meestal ging het om personen die elders geen baan konden vinden.

Het salaris van het personeel bleef de hele VOC-periode gelijk. Een matroos en soldaat verdienden elk zo'n 108-132 gulden per jaar. Zijn eten en onderdak kreeg hij ook vergoed. Een onderofficier aan boord van een schip vergaarde 116-288 gulden per jaar en een stuurman kreeg jaarlijks tot 600 gulden. Een scheepskapitein verdiende jaarlijks tussen de 720 en 960 gulden.

Vrouwen werden in de beginperiode aangemoedigd om naar de Oost te gaan, specifiek naar Batavia om daar de stad te bevolken. Ze moesten hiervoor een contract van tien jaar ondertekenen. Veel vrouwen keerden eerder terug, met medeneming van hun echtgenoot. Critici oordeelden dat lokale vrouwen veel beter bestand waren tegen het tropische klimaat. Voor hen hoefde ook geen verre overtocht betaald te worden. Aangezien daarnaast Nederlandse vrouwen meestal niet wilden dat hun echtgenoot gestationeerd werd in verafgelegen gebieden en thuis allerlei extra eisen aan de behuizing stelden, die de compagnie tot extra kosten noopte, stopte de VOC in 1632 met het aanmoedigen van Nederlandse vrouwen om naar de Oost te emigreren. VOC'ers die toch met een Nederlandse vrouw trouwden, werden met vijftig procent op hun salaris gekort. Aan die laatste regel kwam in 1688 officieel een einde voor alle werknemers die naast een salaris ook een toelage kregen voor voedsel en behuizing.

Ook kwam het wel voor dat vrouwen, vermomd als man, aanmonsterden. Daar waren diverse redenen voor. Onder meer omdat vrouwen vonden dat ze meer kans hadden om een toekomst op te bouwen in het oosten en een betaalde passage te duur was. Ook waren er vrouwen die niet meer dan een jaar lang van hun vriend of man gescheiden wilden zijn. Verder waren er vrouwen met een crimineel verleden die het land ontvluchtten om elders een nieuwe toekomst op te bouwen. Zo noemt scheepschirurgijn Nicolaas de Graaff hen: "spinhuishoeren, dronken straatvarkens en dieveggen, die 't in Holland niet langer dorsten houden of dikwijls meer perikel van 't spinhuis of schavot hebben gelopen, en daarom hebben zij haar in de schepen verstoken of zijnde alzoo in mansklederen naar Oost-Indië gevaren." Vaak werden vrouwen betrapt en ontmaskerd. Zij werden dan teruggebracht naar Nederland en daar veroordeeld.

Het was Nederlandse vrouwen niet toegestaan om te wonen in een factorij die geen garnizoen had en dus niet tegen gewapende aanvallen verdedigd werd. Aanvang jaren zeventig van de zeventiende eeuw werd deze regel aangepast en mochten VOC's toch hun Nederlandse vrouw meenemen, maar alleen als er geen ongetrouwde mannen te krijgen waren. Het was heel normaal dat Nederlandse vrouwen in de Oost trouwden met mannen die twintig tot dertig jaar ouder waren. Om die reden overleefden ze vaak hun echtgenoot. Vanwege de verkregen erfenis waren Nederlandse weduwen in de Oost erg populair bij vrijgezelle Nederlandse mannen. Veel weduwen hertrouwden zo snel dat in 1642 een decreet werd uitgevaardigd waarbij bepaald werd dat ze binnen drie maanden na het overlijden van hun echtgenoot geen nieuwe echtelijke verbintenis mochten aangaan.

Schrijvende wetenschappers, chirurgijnen, dominees en anderen

Niet alle opvarenden waren zee-, handelslieden of bestuurders. Ook wetenschappers, chirurgijnen en dominees gingen naar de Oost. Hendrik Adriaan van Reede tot Drakestein, Jan Commelin, Simon van der Stel, Georg Everhard Rumphius, Johannes Camphuys, Johan Huydecoper van Maarsseveen, Nicolaes Witsen en Gaspar Fagel hielden zich bijvoorbeeld bezig met het beschrijven, opsturen of verzamelen van gewassen en schelpen. De apothekers van de Hortus Botanicus waren vooral geïnteresseerd in nieuwe medicijnen om ziekten onder het VOC-personeel te bestrijden; de bewindhebbers in zaaigoed en siergewassen voor hun kassen of tuinen. Meerdere opvarenden schreven boeken over hun wederwaardigheden en opgedane kennis.

Een selectie:

Philippus Baldaeus (1632-1672) heeft als eerste Europeaan de cultuur, de religie van de Singalezen en de taal (grammatica) van de Tamils, die in het noorden van het eiland wonen, beschreven.

François Caron (1600-1673) schreef een belangwekkende analyse van Japan, die in de zeventiende eeuw meer dan twintig keer werd vertaald.

Nicolaas de Graaff (1619-circa 1688) maakte als scheepsarts in totaal zestien reizen over de hele wereld. Hij schreef een humoristisch verslag dat in 1701 postuum verscheen als Reisen van Nicolaus de Graaff, na de vier gedeeltes des werelds tezamen met de Oost-Indise spiegel.

Hendrik Hamel (1630-1692) lukte het na 13 jaar gevangenschap uit Korea te ontsnappen. Hij is vooral bekend geworden door zijn reisverslag. Het is in Europa tijdenlang de enige bron van informatie geweest over dat land.

Dirk van Hogendorp (1761-1822) klaagde het bewind in Indië met succes aan. Zijn in 1799 uitgegeven Bericht van den tegenwoordigen toestand der Bataafsche bezittingen in Oost-Indien en den handel op dezelve, waarin hij zich onder andere een tegenstander van de slavernij toonde, was geruchtmakend en werd met instemming ontvangen.

Johan Nieuhof (1618-1672) was na een reis van 2.400 km van Kanton naar Peking (1655-1657) de meest toonaangevende Europese schrijver over China. De 150 prenten leidden in de 18e eeuw tot populariteit van de chinoiserie. Hij verdween in 1672 spoorloos op het eiland Madagaskar, toen hij in een sloep aan land was gegaan op zoek naar drinkwater.

Aernout van Overbeke (1632-1674) schreef Geestige en Vermaeckelicke Reys-beschryvinge Van den Heer Aernout van Overbeke Naer Oost-Indiën gevaren, ten dienste van de E.E. Heeren Bewinthebberen van de Oost-Indische Compagnie, Voor Raet van Justitie, in den Jare 1668. Vervattende verscheyde kluchtige voorvallen, en koddige gedachten op de selve, geduerende sijn Reyse van Amsterdam tot Batavia. Amsterdam: Jan Joosten, 1671.

Hendrik van Rheede (1636-1691) schreef over de flora van India een standaardwerk Hortus Indicus Malabaricus, dat tussen 1678 en 1703 in twaalf delen werd uitgebracht. Het werk bevat gravures van grote kwaliteit en gedetailleerde beschrijvingen van 740 planten uit de Malabar, die medicinaal of economisch nut hadden.

Georg Everhard Rumphius (1627-1702) verbleef 49 jaar op Ambon en is de auteur van Het Amboinsche kruidboek. Het gigantische werk van maar liefst 1661 foliobladen werd naar de Republiek verscheept, maar verdween naar de zeebodem in een zeegevecht. Gelukkig had Johannes Camphuys kopieën laten maken en het lukte uiteindelijk toch zijn werk uit te geven. Het werk legde de basis voor het wetenschappelijk onderzoek naar de flora en fauna van de Molukken en de zee eromheen.

Wouter Schouten (1638-1704), een chirurgijn, publiceerde in 1676 drie boeken over zijn reizen. De Oost-Indische voyagie behoort tot de beste reisverhalen die destijds zijn geschreven.

François Valentijn (1666-1727) was een Nederlandse dominee die tweemaal is uitgezonden naar "de Oost". Eenmaal terug schreef hij Oud en Nieuw Oost-Indiën, een naar omvang en perspectief nooit weer bereikte beschrijving van Azië. Hij schreef over alle gebieden waar de Nederlanders handel dreven. Het bevat allerlei geografische, historische, juridische, politieke, en botanische beschrijvingen. Daarnaast geeft het werk een beeld van hoe een zeventiende-eeuwer tegen andere culturen aankeek. Er zijn weinig geschiedkundige boeken over de Nederlandse historie waaruit zo vaak geciteerd wordt als die van Valentijn.

Niet alle VOC-wetenschappers gingen op reis. Petrus Plancius (Pieter Platevoet) was een bewindhebber van de VOC en predikant, maar hij bleef in patria. In 1602 werd hij benoemd tot cartograaf van de VOC. Hij verzorgde daar ook het onderwijs van schippers en stuurlui. Pieter van Dam (1621-1706) was eigenlijk geen wetenschapper, maar als secretaris werkzaam voor de VOC-Kamer Amsterdam, alsook voor de Heren XVII. Hij schreef in opdracht van de Heren XVII een geschiedenis van de VOC, waarmee hij in 1693 begon en die hij in 1701 voltooide. Zijn boeken behoren tot de beste die er over de VOC geschreven zijn.

De Archieven van de Verenigde Oost-Indische Compagnie staan sinds 2003 op de Werelderfgoedlijst voor documenten van UNESCO. De VOC-archieven worden door overheidsinstellingen bewaard in Kaapstad, Chennai, Colombo, Jakarta en Den Haag. UNESCO beschouwt het archief als het grootste en meest indrukwekkende van alle vroeg moderne Europese handelsbedrijven die actief waren in Azië. Ongeveer vijfentwintig miljoen pagina's archief zijn bewaard gebleven. Volgens de organisatie vormen die het meest uitgebreide en de meest complete bron van de vroeg moderne wereldgeschiedenis met relevante informatie over de geschiedenis van honderden lokale politieke en handelsorganisaties in Azië en Afrika.

1. 's Werelds oudste aandeel. oudsteaandeel.nl. Geraadpleegd op .

2. F.S. Gaastra Archiefvorming --> Geschiedenis van de geschiedvorming --> 8. Het einde van de VOC, gahetna.nl

3. De kosten voor de aanvraag van het octrooi bedroegen 25.000 Vlaamse pond, maar dit werd nooit betaald. In: Heijer, Henk J. den (2005) De geoctrooieerde compagnie de VOC en de WIC als voorlopers van de naamloze vennootschap, p. 60

4. ↑ F.S. Gaastra (jaartal onbekend) Inleiding tot het archief Verenigde Oost-Indische Compagnie, in: inventarisnummer 1.04.02, Nationaal Archief, 's-Gravenhage, gahetna.nl

5. History of slavery and early colonisation in South Africa. SAHO, 2 dec 2019

Amstel, A. van (2011) Barbaren, rebellen en mandarijnen. De VOC in de slag met China in de Gouden Eeuw

Baay, Reggie (2008) De njai. Het concubinaat in Nederlands-Indië, Athenaeum-Polak & Van Gennip, Amsterdam

Balk, G.L., Dijk, Frans van en Kortlang, D.J. (2007) The archives of the Dutch East India Company (VOC) and the local institutions in Batavia (Jakarta)

Barend-van Haeften, M. (1992) Oost-Indië gespiegeld. Nicolaas de Graaff, een schrijvend chirurgijn in dienst van de VOC

Bonke, Hans (1999) De Zeven Reizen van de Jonge Lieve: Biografie van een VOC-schip, 1760-1781 SUN

Brederode, W. van, Looijesteijn Henk (2008) Op jacht naar Spaans zilver. Het scheepsjournaal van Willem van Brederode, kapitein der mariniers in de Nassause vloot (1623-1626)

Breet, Michel (2003) De Oost-Indische voyagie van Wouter Schouten (1676) (met medewerking van dr. Marijke Barend-van Haeften)

Bruijn, J.R., F.S. Gaastra en I. Schöffer (1979-1987) Dutch-Asiatic Shipping in the 17th and 18th centuries 3 delen, (met assistentie van A.C.J. Vermeulen) Martinus Nijhoff, 's-Gravenhage

Dam, Pieter van (1927-1954) Pieter van Dam's Beschryvinge van de Oostindische Compagnie (inleiding en voetnoten door D.W. Stapel) Zeven boeken, Martinus Nijhoff, 's-Gravenhage

Derks, Hans (2012) History of the Opium Problem: The Assault on the East, ca. 1600 - 1950, Brill, Leiden

Dijk, Wil O. (2008) An end to the history of silence? The Dutch trade in Asian slaves: Arakan and the Bay of Bengal, 1621 - 1665, in: IIAS newsletter, #46

Dijk, Wil O. (2006) Seventeenth-century Burma and the Dutch East India Company, 1634-1680, Singapore University Press, Singapore

Dillen, J.G. van (1970) Van Rijkdom en Regenten. Handboek tot de Economische en Sociale Geschiedenis van Nederland tijdens de Republiek, Martinus Nijhoff, 's-Gravenhage

D'haen, Theo (2002) Europa buitengaats. Koloniale en postkoloniale literaturen in Europese talen (2 delen)

Dudok van Heel, S.A.C. (2008) Van Amsterdamse burgers tot Europese aristocraten, Koninklijk Nederlandsch Genootschap voor Geslacht- en Wapenkunde

Enthoven, Victor (2001) De Verenigde Oost-Indische Compagnie en de Staten-Generaal, in: Armamentaria (jaargang 36), p. 30-49 (volledige weergave via website legermuseum.nl)

Gaastra, Femme (1989) Bewind en beleid bij de VOC. De financiële en commerciële politiek van de bewindhebbers, 1672-1702. Zutphen

Gaastra, Femme (2002) De Verenigde Oost-Indische Compagnie. Tussen oorlog en diplomatie. Onder redactie van G. Knaap en G. Teitler

Gaastra, Femme Inleiding tot het Archief Verenigde Oost-Indische Compagnie In: inventarisnummer 1.04.02, Nationaal Archief, 's-Gravenhage

Heijer, Henk J. den (2005) De geoctrooide compagnie: de VOC en de WIC als voorlopers van de naamloze vennootschap Kluwer, Deventer

Jong, Chris de (2015) Engels-Nederlandse rivaliteit in de Grote Oost, 1579-1630

Korte, P.J. (1984) De jaarlijkse financiële verantwoording in de VOC

Mostert, Tristan (2007) Chain of command: The military system of the Dutch East India Company 1655 - 1663 (thesis) Leiden

Nierstrasz, Jan Christiaan (2008) In the shadow of the company: the VOC (Dutch East India Company) and its servants in the period of its decline (1740-1796) (dissertatie)

Ottow, W.M. (1954) Rijckloff Volckertsz van Goens: de carrière van een diplomaat 1619-1655

Parthesius, Robert (2010) Dutch Ships in Tropical Waters, The Development of the Dutch East India Compagny (VOC) Shipping Network in Asia (1595 - 1660) Amsterdam University Press, Amsterdam (volledige weergave via Google Books)

Petram, L.O. (2011) How the Amsterdam market for Dutch East India Company shares became a modern securities market, 1602-1700

Rossum, Matthias van (2015) Kleurrijke tragiek. De geschiedenis van slavernij in Azië onder de VOC, Uitgeverij Verloren B.V., Hilversum

Vanvugt, Ewald (1985) Wettig opium. 350 jaar Nederlandse opiumhandel in de Indische archipel. In de Knipscheer*

Vanvugt, Ewald (2002) Zwartboek van Nederland overzee. Wat iedere Nederlander moet weten, Uitgeverij Aspekt B.V.

Externe links

# data[].attributes.attachment_link.description
Vereenigde Oostindische Compagnie Doel Zeehandel met het gebied ten oosten van de Kaap de Goede Hoop en ten westen van de Straat Magellaan. Oprichting Octrooi verleend op 20 maart 1602. Opheffing maart 1798 (formele opheffing)31 december 1800 (laatste dag geldigheid octrooi) Oorzaak einde Verovering Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden door Frankrijk, Vierde Engels-Nederlandse Oorlog, corruptie, mismanagement, verlies winstgevende opiumhandel aan Engeland.

# data[].attributes.body
Afbeelding van soekarno

# data[].attributes.body
hier nog wat info over Soekarno

# data[].attributes.attachment_link.description
Soekarno of Sukarno, geboren als Koesno Sosrodihardjo ( Soerabaja, 6 juni 1901 - Jakarta, 21 juni 1970) was de eerste president van de Republiek Indonesië. In Indonesië werd hij meestal Bung Karno genoemd (vaak samen met Mohammed Hatta, die Bung Hatta genoemd werd; Bung is een eretitel zoals " Vader des vaderlands", het betekent "Vader van de Indonesiërs" en volgt daarmee een oude Javaanse traditie).

# data[].attributes.body
een web site

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
"Samen met mijn ouders, zusje en broertje woonde ik in een mooi huis en nam de wereld in mij op zoals alle kinderen dat doen - als vanzelfsprekend. Mijn leventje was paradijselijk. We speelden bijna altijd buiten, klommen in bomen en scharrelden rond aan de oever van de eendenvijver voor ons huis.

Vanaf mijn derde jaar bezocht ik een kleuterschooltje en later de grote school. Dat daarop vrijwel uitsluitend blanke kinderen zaten, viel me pas op toen ik een keer mee mocht de kampong in, bij de viering van de bruiloft van onze chauffeur. Daar zag ik allemaal Indonesische kinderen op blote voeten lopen, wat ons altijd streng verboden was. Het kwam niet in me op af te vragen of ze wel schoenen bezaten.

In de vakanties gingen we de bergen in, waar het lekker koel was en je zelfs onder een deken moest slapen. De deken rook lekker naar kamfer, een geur die voor mij nog altijd verbonden is met vrij zijn van school, berglucht en avonturen beleven."

Wat merkte Anne-Ruth van het standsverschil (tussen de blanke Nederlanders aan de ene kant en de Indonesiërs en de Chinezen in Indonesië aan de andere kant)?

"Er waren altijd Indonesische bedienden om mij heen, die opraapten wat ik liet vallen. De kleren die ik vuil maakte, gaven ze me netjes gestreken terug. Iedere ochtend besprak mijn moeder aan de ontbijttafel met onze kokkie wat ze die dag zou koken - kokkie zelf zat ernaast op haar hurken. En als ik mee mocht boodschappen doen, zag ik hoe de Chinese eigenaren van de toko's de baas speelden over de Indonesiërs, die de vloer veegden.

Mijn wereldbeeld was opgebouwd uit drie lagen: bovenaan stonden wij blanke Nederlanders, onderaan de Indonesiërs en daar tussenin de Chinezen."

Anne-Ruth heeft van haar 8e tot haar 10e in een Jappenkamp in Java gewoond. Hoe heeft die kindertijd in het kamp haar later gevormd?

"Mijn wereldbeeld werd van de ene op de andere dag op z'n kop gezet toen ik zeven jaar oud was. In de Pacific woedde de Tweede Wereldoorlog en de Japanners bezetten Nederlands Indië. Ze vestigden er een wreed bewind dat drie-en-een-half jaar zou duren. Ze sloten ons met alle andere blanken op in kampen. We leden honger en gebrek en werden met geweld in bedwang gehouden. Ons kamp werd bewaakt door Indonesische soldaten, die net als wij geslagen werden door de Japanners, maar wel genoeg te eten kregen.

Nu stonden dus de Japanners bovenaan, daaronder de Indonesiërs en helemaal onderaan wij blanken. Door zelf te ervaren wat honger, gebrek en racistisch geweld betekenen, ging ik me vragen stellen. Mijn bevoordeelde positie als kind van koloniale ouders werd minder vanzelfsprekend. Ik begon oog te krijgen voor hoe andere mensen moesten leven, wat armoede betekende en hoe je beïnvloed werd door de beelden die je in je hoofd hebt over andere groepen. Bestonden hogere en lagere groepen eigenlijk wel en wat had je daar nu eigenlijk aan?

Doordat wij kinderen dag en nacht tussen de volwassenen leefden, de moeders, de jonge vrouwen en de oude, begon ik iets te begrijpen van verhoudingen tussen mensen. Ik merkte hoe mensen elkaar het leven zuur maakten en hun frustraties af reageerden op anderen, vaak ook op hun kinderen. Maar ik zag ook hoeveel vrouwen ondanks alles hun waardigheid bewaarden, hun kinderen beschermden en verdedigden als leeuwinnen en anderen hielpen en steunden.

Ook onder ons kinderen waren er die heel veel voor anderen over hadden. En ik ervoer hoeveel invloed roddelen had op de gedachten en gevoelens van mensen over elkaar. Ik kwam erachter dat vooroordelen die de ronde deden over groepen, bleven hangen in de hoofden van mensen en van daaruit hun vernietigende werk deden. Er was een moment waarop ik heel kwaad werd op alle mensen buiten het kamp overal op de wereld, die vrij waren en ons daar maar lieten zitten. En ik besloot dat ik in mijn latere leven ervoor zou zorgen dat er geen onrecht meer zou zijn, dat de onderlinge verschillen tussen mensen minder zouden worden benadrukt en wederzijds gerespecteerd. Ik zou ervoor zorgen dat alle mensen in vrede konden samenleven.

Ik kan me niet herinneren dat wij kinderen het hier ooit met elkaar over hadden of dat ik het met mijn moeder besprak. Maar na de oorlog, toen mijn ouders elkaar weer hadden teruggevonden, bleken zij onafhankelijk van elkaar tot de overtuiging te zijn gekomen dat de Indonesiërs recht hadden op hun onafhankelijkheid. De Nederlanders moesten met hen samenleven en -werken op voet van gelijkheid. Van toen af aan was dat in ons gezin een vanzelfsprekendheid, die wel gemaakt heeft dat wij veel agressie over ons heen kregen. Want de meeste Nederlanders waren gewoon koloniaal blijven denken."

Wat heeft Anne-Ruth als kind gemerkt van de dagelijkse gang van zaken in het kamp?

"We hadden vreselijke honger, echt zo erg dat ik nu nog vaak terugdenk aan de hevige buikkrampen en de gefixeerdheid op eten, waaraan je op geen enkele manier kon ontkomen. Als je ziek werd, waren er geen medicijnen, zodat er volwassenen maar ook kinderen stierven. Ik was doodsbang dat mijzelf of mijn familie en vriendinnetjes wat zou overkomen.

Ook was er voortdurend geweld om ons heen door de Japanse gevangenbewaarders. En het griezeligst van alles was dat mijn moeder, die mij moest beschermen, zelf soms zichtbaar bang werd.

Maar een belangrijk deel van de tijd brachten wij kinderen toch door met spelen, net als vroeger buiten het kamp. We gingen in groepjes op onderzoek uit in andere delen van het kamp - er woonden immers zo'n tweeduizend mensen binnen de omheining en daar was van alles te beleven. Of we gingen weer eens kijken bij de vuilnisbelt. Daar lag gebroken glas en allerlei andere scherpe dingen. Maar wij, die allang geen schoenen meer bezaten, hadden inmiddels zoveel eelt onder onze voetzolen dat we daar gewoon overheen liepen. We vonden er van alles en als je iets zag dat je graag wilde hebben, moest je hard roepen 'tjoep' en dan was het van jou."

In het Jappenkamp was er een levendige handelsruil. Hoe ging dat in zijn werk?

"Het kamp werd bewaakt door Indonesische soldaten. Ze zaten in de bamboetorens op de hoekpunten van het kamp met hun machinegeweer in de aanslag. Mijn moeder zei altijd dat we zo min mogelijk naar boven moesten kijken, want het was gevaarlijk hun aandacht op je te vestigen.

Omdat zij net als wij vaak geslagen werden door de Japanners probeerden ze soms weg te vluchten naar hun dorp en familie. Dat was niet makkelijk, want ze waren kaal geschoren en hadden alleen maar kakikleren, dus ze vielen overal op. Een paar keer per dag was er wisseling van de wacht. Dan zag je de ene soldaat langs het trappetje omlaag komen en zijn aflossing omhoog klimmen. Bij dat wisselen waren ze heel even onzichtbaar voor de Japanners, tussen de dubbele omheining van matten met prikkeldraad waarachter wij gevangen zaten. En precies dáár had je een levendige handel tussen die Indonesiërs en ons. Zij gaven ons van hun eten en wij gaven hun van onze kleren, om te kunnen vluchten. Een damespyjamabroek met opgerolde pijpen was al beter dan hun eigen kakikleren.

Natuurlijk was die ruilhandel streng verboden. De Japanners werden razend als het uitkwam en hun straffen waren afschuwelijk. De meesten van ons durfden het dan ook niet, ook al hadden ze nog zo'n honger. Maar sommigen deden het toch en brachten daarmee het hele kamp in gevaar. Want de Japanners straften vaak het hele kamp voor wat één iemand gedaan had, en dat kon ook een kind zijn!"

Welke gebeurtenis in het kamp heeft op u het meest indruk gemaakt?

"Het strafappel. We hebben toen zeven uur in de tropenzon moeten staan, zonder water en eten. Er waren Indonesische bewakers ontvlucht en die hadden ze gepakt. De pyjamabroek werd aan een stok gehesen en alsmaar door riepen ze: "Van wie is deze broek dames? Van wie is deze pyjamabroek?!" Ze wilden degene die de broek had geruild voor eten te pakken krijgen om te straffen. Maar eerst zei niemand iets. Toen haalden ze de oude mensen en toen de zieken, die moesten ook in de zon staan. En toen nog niemand iets zei, gingen ze de ontvluchte Indonesiërs slaan, voor onze ogen. Mijn moeder wilde niet dat wij het zagen en duwde me tussen de andere vrouwen, zodat ik alleen maar allemaal benen zag om me heen. Maar ik hoorde wel het geschreeuw van de Indonesiërs.
Tenslotte heeft één van hen haar aangewezen. Non Lies heette ze. Hij zei nog: 'Kassian, non Lies' wat betekent: 'Arm meisje, Lies'. Ze werd weggebracht en is nooit meer teruggekomen."

De moeder van Anne-Ruth heeft in het kamp een ganzenbord getekend voor de kinderen. Anne-Ruth heeft later verklaard dat dit ganzenbord een symbool was voor alles wat er in het Jappenkamp gebeurde. Kan u hier wat meer over zeggen?

"Spelen in het algemeen en spelen met dit bordspel in het bijzonder was een manier om te ontsnappen aan de kampellende. Je verkeerde zo een tijdje in een schijnwereld, ver van de werkelijkheid. Al je belevenissen op het bord stonden voor de dingen die je dagelijks meemaakte. Je dobbelstenen konden je pech brengen, zoals op de dagen dat er te weinig eten was voor iedereen en je niets of maar een heel klein beetje kreeg. Of wanneer een Japanner het weer eens nodig vond iemand te gaan slaan, waar jij naar moest kijken. Je kon ook geluk hebben met je dobbelstenen, zoals wanneer je vriendinnetjes aardig voor je waren. Of wanneer je bezig was een fijn boek te herlezen. Er waren bijna geen boeken, maar we leenden elkaar alles wat we hadden. Daardoor moest je wel vaak een boek voor de zoveelste keer lezen, maar dat vonden we niet erg. Op het laatst kenden we hele stukken uit ons hoofd!

Maar in dit ganzenbord zat ook de illusie dat je aan het eind van het spel weer thuiskwam in ons huis aan de eendenvijver. Want op het bord had mijn moeder in plaats van de dingen die normaal op een ganzenbord staan, allerlei dingen getekend die voorkwamen in het kamp: de wachttorens, de gevangenis zelf, de kamptoko en de put. En natuurlijk stond ook de Dood erop, maar die hoort gewoon op een ganzenbord. "

Anne-Ruth heeft een boek over haar tijd in het Jappenkamp geschreven met de titel 'De gans eet het brood van de eenden op'. Kan ze haar titel toelichten?

"De interpretatie die ik later aan het ganzenbord gaf in mijn verhaal 'De gans eet het brood van de eenden op' ging verder. Ik legde verband met het mooie beeld dat mijn moeder midden op het ganzenbord had getekend van de eendenvijver met op de achtergrond ons huis. Dat had ze in het kamp getekend en dus helemaal uit het hoofd. Aan de oever van de vijver, die eigenlijk eerder een meer was, had ze mijn zusje, broertje en mij getekend terwijl wij bezig zijn de eenden te voeren. Je ziet op die tekening hoe een grote, gemene gans al het brood voor de neus van de eenden wil wegkapen en dat was ook wat er in werkelijkheid altijd gebeurde. In mijn verhaal staat die gans voor de Japanse onderdrukker en zijn wij Nederlanders de eenden, samen met de Indonesiërs die ook ernstig hebben geleden onder hun regime."

In 1944 kreeg Anne-Ruths moeder met een groot dilemma te maken. Kan Anne-Ruth toelichten waar haar moeder mee geconfronteerd werd en welke beslissing haar moeder sámen met de kinderen genomen heeft?

"Halverwege de oorlog begonnen de Japanners, die geallieerd waren met Nazi-Duitsland, hun voorbeeld te volgen en de joden af te zonderen van de niet-joden. Mijn vader, die in een mannenkamp zat, was joods maar mijn moeder, met wie mijn zusje, broertje en ik in een vrouwenkamp zaten, niet. Wij waren dus halfjoods en de Japanners dreigden ons met geweld bij haar weg te halen. Om dat te voorkomen, besloot zij zichzelf als joods te laten registreren en zo gingen wij samen naar het joodse kamp.

Op 4 september 1944 had de kampcommandant een bevel voor ons. Iedereen die ook maar één druppel joods bloed in z'n aderen had, moest zich opgeven om naar een apart kamp gestuurd te worden. Mijn moeder schrok zich kapot, want wij hadden joods bloed. Iedereen had gedacht dat het alleen de Duitsers waren die de joden vervolgden. Maar de Japanners deden het ze na.

Mijn moeder had slapeloze nachten. Wat moest ze doen? Zijzelf was niet joods, maar mijn vader wel en wij, de kinderen waren dus half. Als zij zou opgeven hoe het in werkelijkheid was, liepen we de kans dat zij hier zou moeten blijven en wij, de kinderen, alléén naar het joodse kamp zouden moeten. Na het bevel over de joden praatte mijn moeder met ons over wat we nu moesten doen. Dat vond ik hartstikke leuk, dat je gewoon als groot mens behandeld werd. Dat was voor de oorlog nooit zo geweest. Toen hadden mijn vader en moeder hele gesprekken waar wij niets van begrepen.

Zou zij geheim houden dat wij half-joods waren? Het was een gok wat er daarna met ons zou gebeuren. Misschien had mijn vader het in zijn kamp ook wel verborgen gehouden. Maar als hij het nu eens wél had opgegeven? Dan zou het misschien uitkomen. Of als iemand ons zou verraden? Of als ze joodse namen zouden gaan nazoeken?
Tenslotte besloot mijn moeder dat zij zou doen alsof zijzelf óók joods was. Dan waren wij dus 'heel' joods en zou zij met ons meegaan naar het joodse kamp. En zo is het gebeurd. We moesten 's morgens vroeg bij de poort komen en werden op een vrachtwagen geladen, samen met alle andere joden."

In 1944 zijn Anne-Ruth met haar moeder, zus en broer van het eerste kamp Kramat naar een ander kamp verhuisd. Welke verschillen waren er in haar beleving tussen de twee kampen?

"Het joodse kamp Tangerang was voor de oorlog een jeugdgevangenis geweest en werd dat na de oorlog weer. Tweederde van de kampbevolking bestond uit joden en eenderde uit niet-joden. De groepen waren gehuisvest in aparte gedeelten van het kamp, maar wel zo dat je elkaar kon tegenkomen. De gevangenis bestond uit grauwgekleurd beton en het was er somber en akelig. We zaten in zalen met tachtig mensen bij elkaar op twee verdiepingen met britsen. De zalen hadden tralies en de deuren gingen 's nachts op slot. Dan kon je dus ook niet meer naar de wc en hoorde je voortdurend hoe menselijke behoeften neerkletterden in de emmers die op de vloer waren geplaatst. We kregen nog minder te eten dan in het Kramatkamp waar we vandaan kwamen, een omheinde wijk in één van de armere delen van Jakarta. Daar woonden we weliswaar met zeven mensen in een piepklein kamertje waarin drie stapelbedden waren gepropt. Maar je kon om de huizen heen lopen en er was een beetje buitenruimte om te spelen"

In het Jappenkamp sprak Anne-Ruth over een situatie waarin je gediscrimineerd wordt en tegelijkertijd anderen discrimineert. Kan je daar meer over zeggen?

"In Tangerang zaten Westerse joden zoals wij en ook een groep joden uit Irak, Bagdadjoden. In 'De gans eet het brood van de eenden op' heb ik ze Oosterse joden genoemd. Zij waren ooit als handelsminderheid in Indonesië terechtgekomen. Toen de Japanners Indonesië bezetten, waren ze net als wij geïnterneerd en nu apart gezet vanwege hun joods zijn. Ze zagen er Arabisch uit, spraken Engels en woonden in een paar zalen bij elkaar.
Wij speelden nooit met hen en roddelden over hen: dat ze rare gewoontes hadden en gapten, maar dat hadden wij nooit onderzocht. En we scholden op hen en zij op ons. Als ik eerlijk ben, moet ik toegeven dat wij discrimineerden. Gek is dat, wij werden zelf gediscrimineerd en toch deden we het weer bij anderen. Of is dat juist logisch?"

Anne-Ruth is in augustus 2010 voor de derde keer in Indonesië. Het is misschien vragen naar de bekende weg, maar welke nostalgische plekken betekenen voor haar het meest?

"Deze keer bezochten mijn man en ik Indonesië samen met mijn middelste dochter Dorothee, haar man Harry en hun zonen Milan en Ramon. Zij wilden graag zien waar ik geboren ben en tot mijn elfde jaar geleefd had. We begonnen met de kampplaatsen. De wijk Kramat bestaat nog steeds en is nu een gezellige, drukke verzameling straten met veel kleine toko's en vriendelijke Indonesiërs, die onmiddellijk een paar nog Nederlandssprekende ouderen te voorschijn toverden om je te woord te staan.

In Tangerang, dat nu een grote voorstad van Jakarta is, staat nog steeds de Tangeranggevangenis die opnieuw als jeugdgevangenis gebruikt wordt. Er zitten nu hele jonge Indonesische meisjes in die drugs gedeald hebben. We voerden gesprekjes met ze door de tralies en we hadden met hen te doen. Op de plek waar vroeger de keuken stond waar vandaan iedere dag het minieme beetje eten kwam dat ons in leven moest houden, was nu een grote ontvangstzaal gebouwd die men ons met trots toonde.

Natuurlijk gingen we ook naar ons oude huis aan de eendenvijver. Ik wees m'n kleinkinderen aan waar we aan de oever van het meer ons zelfbedachte spel 'Hemeltje en Hel' hadden gespeeld met onze katholieke Chinese buurkinderen. Dat was in de tijd dat wij nog niet gevangen zaten en de meeste Hollandse kinderen wel al. Met Indonesische kinderen kwam je zelfs in die tijd nog niet in aanraking, die woonden ver weg in de kampongs rondom de stad. Natuurlijk was er geen school meer, zodat we de hele dag konden doen en laten waar we zin in hadden.

Maar een echt onbekommerde tijd was het niet want onze vader zat al vanaf de eerste dag van de bezetting gevangen en je voelde dagelijks de dreiging van het Japanse militaire gezag dat zich in uniform aan ons voordeed. We waren dan elke keer weer als de dood dat het om een razzia ging en dat ze ons naar het kamp zouden sturen.

Op een zekere dag gebeurde dat inderdaad. Het was tussen de middag en alle volwassenen sliepen. Maar wij speelden gewoon bij de eendenvijver en zagen het gebeuren. De soldaten sloegen met hun geweerkolven op de luiken van ons huis en mijn moeder kwam verschrikt tevoorschijn. We kregen tot de volgende ochtend om onze spullen bij elkaar te pakken. Toen werden we op een platte kar met een paard ervoor naar het Kramatkamp vervoerd. Onze Chinese vriendjes wuifden ons uit."

Heeft Anne-Ruth haar verhaal ooit ook aan Indonesiërs verteld?

"Ik ben toevallig in 2010 uitgenodigd om een paar workshops te doen rondom mijn verhaal 'De gans eet het brood van de eenden op' op het Writers and Readers Festival in Ubud op Bali in oktober. Aan de Indonesiërs heb ik immers mijn verhaal verteld in de vorm van de Indonesische vertaling, waarvan nu al 700 van de 1000 exemplaren zijn verkocht!

Het internationale festival in Ubud wordt jaarlijks gehouden en is opgezet nadat er op Bali in 2002 ernstige aanslagen waren gepleegd door Indonesische (islamitische) terroristen. Het was gericht tegen blanke toeristen, vooral uit Australië. Dit jaar is het thema 'Diversity and Harmony', een thema dat mij uit het hart gegrepen is!"

KADER
Dit interview is onder meer gebaseerd op het boek 'De gans eet het brood van de eenden op'. Het boek kwam in 1994 uit en is alleen nog te koop bij Linnaeus Boekhandel te Amsterdam. In 2008 verscheen bij Galang Press in Yogyakarta een Indonesische vertaling door de bekende schrijver Hersri Setiawan. Een Japanse vertaling zal binnenkort verschijnen op internet.
ONDERWIJS

Onder de gelijknamige naam is ook lesmateriaal door Centrum voor Mondiaal Onderwijs verschenen in samenwerking met Anne-Ruth Wertheim. 'De gans eet het brood van de eenden op' bestaat uit twee verschillende lesbrieven, een voor de bovenbouw van het basisonderwijs en een voor de onderbouw van het voortgezet onderwijs. Bij de lesbrieven is ook een cd te bestellen met het verhaal van 'De gans eet het brood van de eenden op'. De lesbrieven zijn te downloaden in pdf; de cd is ook digitaal te beluisteren op de website.

Gerelateerd

# data[].attributes.attachment_link.title
Interview: kindertijd in een Jappenkamp - Historiën

# data[].attributes.attachment_link.description
"Samen met mijn ouders, zusje en broertje woonde ik in een mooi huis en nam de wereld in mij op zoals alle kinderen dat doen - als vanzelfsprekend. Mijn leventje was paradijselijk. We speelden bijna altijd buiten, klommen in bomen en scharrelden rond aan de oever van de eendenvijver voor ons huis.

# data[].attributes.body
filmpje

# data[].attributes.attachment_link.title
Harry Eeckhout - Samen zijn we sterk genoeg

# data[].attributes.attachment_link.description
De broers Harry en Guus Eeckhout werken in Japanse krijgsgevangenkampen langs de Birma-Siam-spoorlijn. Guus overleeft de verschrikkingen, Harry overlijdt tijdens een ziekentransport. Lees het hele verhaal op http://www.eenlevenverloren.nl/index.php?go=home.persoon&id=22

# data[].attributes.body
een foto van de jappekampen

# data[].attributes.attachment_link.title
nederlands indie jappenkampen - Google Search

# data[].attributes.body
munten van de VOC

# data[].attributes.body
voc=verenigde oostindische companie

# data[].attributes.body
een filmpje over hoe de japaners zich gedrachen in de oorlog

# data[].attributes.attachment_link.title
Schooltv: Nederlands-Indië in oorlogstijd - De Japanse bezetting

# data[].attributes.attachment_link.description
De Japanners onderwerpen Nederlands-Indië aan hun gewelddadige regime. Duizenden Nederlanders en Indonesiërs sterven in Japanse werkkampen. Tot 2 Amerikaanse atoombommen op Japan een eind maken aan de Tweede Wereldoorlog, ook in Nederlands-Indië.

# data[].attributes.body
birma-spoorlijn

# data[].attributes.body
Klokhuis

# data[].attributes.body
Miss iets wat jullie kunnen gebruiken

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Mauritius, Hollandia en Amsterdam, zo heetten de drie koopvaarders die met het kleine jacht Duyfken op 2 april 1595 vanaf Texel naar 'de Oost' vertrokken. Het werd een spannend avontuur; drie van de vier schepen en slechts 87 van de 249 bemanningsleden keerden in augustus 1597 terug. De opbrengst was matig. Toch was deze 'eerste Nederlandse schipvaart' naar Azië een succes, want ze had de handelsroute naar de Oost geopend.

Andere reizen volgden. Al snel overtroefden de kooplieden van Zeeland en Holland met hun sterke en zwaar bewapende koopvaarders de Portugezen die de route al langer kenden, en maakten ze de Engelsen jaloers. Rijk beladen met koloniale waar, zoals peper en nootmuskaat, keerden hun schepen terug. Om onderlinge concurrentie in te dammen, nam Johan van Oldenbarnevelt het initiatief tot de oprichting van de Verenigde Oostindische Compagnie (VOC). Op 20 maart 1602 verkreeg deze compagnie het Nederlandse monopolie op alle handel in de Aziatische wateren vanaf Kaap de Goede Hoop. In naam van de Republiek mocht de compagnie verdragen sluiten, oorlogen voeren en veroverde gebieden besturen.

De VOC ontwikkelde zich tot een geduchte macht. 'Hier kan iets groots verricht worden', schreef Jan Pieterszoon Coen aan de Heren XVII, het VOC-bestuur in het verre vaderland. Hij veroverde in 1619 de stad Jayakarta en stichtte er Batavia. Coen schreef dat 'Jacatra de treffelycxte plaetse van gansch Indien' zou worden en dat de reputatie van de Nederlanders door de verovering was gestegen. 'Nu sal elckeen soeken onse vrient te wesen'. Delen van Java werden bezet, Ambon en Ternate in de Molukken werden onderworpen, en de bevolking gedwongen om specerijen te verbouwen. Ook elders in Azië kreeg de VOC met overreding of geweld voet aan de grond. Er werden forten gebouwd in Zuid-Afrika, India, in Ceylon (Sri Lanka) en Makassar. China werd aangedaan, en toen de Shogun van Japan in 1641 zijn land sloot voor buitenlanders, kreeg de VOC als enige toestemming om vanaf het eilandje Decima bij Nagasaki handel te blijven drijven.

Zo vulde de VOC niet alleen de Nederlandse pakhuizen met koloniale waar en de huizen van de burgers met curiosa uit een vreemde wereld, maar speelde zij ook een belangrijke handelsrol binnen Azië. Textiel, specerijen, koffie, thee, tabak, opium, tropische houtsoorten, ijzer, koper, zilver, goud, porselein, verfstoffen, schelpen - een eindeloze variatie aan goederen werd op de Oost-Indiëvaarders vervoerd.

De VOC werd in 1799, in de Franse tijd, opgeheven. Vandaag de dag worden de archieven van de VOC beschouwd als werelderfgoed ( memory of the world). De dagrapporten van de opperkooplieden die de handel organiseerden vanuit de forten, de verslagen van de hofreizen van de VOC-dienaren naar de heersers met wie handel werd gedreven, de lastbrieven van de schepen... met elkaar bieden ze een belangrijke bron voor twee eeuwen Aziatisch-Europese geschiedenis.

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
de geldfabriek
(pagina 50 t/m 52) in: overal en…

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
een winter op het ijs
(pagina 66 t/m 67) in: lang…

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
de liefde komt aan in
japan (pagina 68 t/m 70…

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
van nieuw-amsterdam naar
suriname (pagina 71 t/m…

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
abel tasman (pagina
87 t/m 89) in: lang geleden.

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
bloedkoraal: de é chte helden van de
batavia (10+)

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
het zeegat uit in: avontuur van nederland (11+)

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
hermen (pagina 78 t/m 97) in: kinderen van nederland (11+)

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
de kleurrijke wereld van de voc : nationaal…

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
rebellen en mandarijnen : de voc in de slag met china…

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
tegen de heeren van de voc : isaac le maire en de…

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
het voc-bedrijf op ceylon : een voorname vestiging van de…

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
strijd om de voc-miljoenen : slag in de haven van het noorse…

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
schippers van de voc in de achttiende eeuw aan de wal en op zee

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
mallabaarse brieven : de brieven van de friese…

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
naporra’s omweg : het leven van een voc-matroos (1731-1793)

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
de avonturen van een voc-soldaat : het dagboek van…

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
de voc en de beurs / the voc and the exchange

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
bij uijtlandigheijt van haar man': echtgenotes van voc

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
werk en rebellie aan boord van oost-indiëvaarders (1595

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
kruidnagelen en christenen : de verenigde oost-indische compagnie…

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
j. thomas lindblad en alicia schrikker (red.)

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
elsbeth locher-scholten en peter rietbergen (red.)

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
het voc-fluitschip stavenisse en de ontdekking van terra natal

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
zeeuwse kaarten voor de voc : het kaartenmakersbedrijf van de…

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
in steen geschreven : leven en sterven van voc-dienaren op de…

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
vibeke roeper en roelof van gelder (samenst.)

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
de indische zeeherberg : de stichting van zuid-afrika door de…

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
gouden handel : de eerste nederlanders overzee

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
antonio van diemen : de opkomst van de voc in azië

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
een onderneming van landsbelang : de oprichting van de…

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
als de ratten het spek uitvreten : het verhaal van de schipbreuk…

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
de niet verhoorde gebeden van jacob de zoet

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
jan pieterszoon coen : de bedwinger van indië

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
mijnheer?" pag. 61-64 in: van tijd tot tijd: nederlandse…

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
christophe dabitch en jean-denis pendanx

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
isaak de graaf atlas isaak de graaf/atlas amsterdam

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
nederland in de zeventiende en achttiende eeuw

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
podi putaa mag op olifantenjacht (pagina
120 t/m 129) in:…

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
de ondergang van de batavia: het ware
verhaal

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
voorgoed verloren. historische roman
over de voc op…

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
de ramp van 1666; een historische
jeugdroman (9+)

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
het voc-schip de geldermalsen vergaat in de zuid-chinese zee

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
jacob le maire en willem cornelisz. schouten ontdekken kaap hoorn

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
het voc-schip 'de amsterdam' vaart uit voor haar eerste reis

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
de verenigde oost-indische compagnie wordt opgericht

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
vertrek van de eerste nederlandse handelsvloot naar azië

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
peter minuit koopt manhattan van de indianen

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
viering van het 300-jarig bestaan van de stad batavia

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
'de batavia' loopt vast op een rif voor de australische westkust

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
officiële stichtingsdatum van de stad jakarta

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
door een brand gaat een replica van het voc-vlaggenschip 'prins willem' verloren

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
abel tasman gaat op zoek naar het onbekende 'zuidland'

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
admiraal pieter willemszoon verhoeff vertrekt naar nederlands-indië.

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
amsterdam: tropenmuseum opstelling 'oostwaarts' en reliëf
eerste schipvaart

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
den haag: nationaal archief - schatgraven in de
voc-archieven (po groep 7-8

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
texel: de voc op texel wandel- en fietsroutes

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
arnhem: nederlands
openluchtmusem - in de hindelooper kamer speur je
naar…

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
den ary. historisch model van een voc-schip

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
bloemenhouders van adrianus kocx. hoogtepunt van delfts blauw

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
eerste nederlandse handelsvloot naar azië in 1595

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
model van de 'prins willem' door onbekende kunstenaar

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
in 1602 werd de verenigde oost-indische compagnie (voc)
opgericht. de voc kreeg…

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
canonclip: de voc (voortgezet onderwijs)

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
fokke & sukke hebben ‘t wel naar hun zin bij de voc

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
schooltv beeldbankclip specerijen uit indië

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
de voc was een bedrijf met vestigingen over de hele wereld. het
had honderden…

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
schooltv beeldbankclip de route van de voc

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
schooltv beeldbankclip de voc in batavia

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
schooltv: welkom bij de romeinen (8 afleveringen)

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
koninklijk instituut voor land- taal- en volkenkunde: voc-kenniscentrum

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
opgebouwd rondom de databank van bijna 2000 voc
schepen: www.vocsite.nl

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
nederlands indië:  brief j.p. coen aan heren xvii

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
tanap: de verenigde oostindische compagnie

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
een selectie uit de ruim 400 vindplaatsen van schepen die ooit
de zuiderzee…

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
een gevarieerde en leuke manier om kinderen kennis te laten
maken met dit…

# data[].attributes.attachment_link.description
Peper, thee, porselein: het kwam uit 'de Oost'. Europeanen ontdekten een zeeroute naar Azië en haalden er allerlei kostbaarheden vandaan. Nederlanders wilden meeprofiteren en richtten in 1602 de Vereenigde Oostindische Compagnie op, die een belangrijke handelsmacht werd maar daarbij veel geweld gebruikte.

# data[].attributes.body
goed filmpje over de VOC

# data[].attributes.attachment_link.description
Tante Anastasia gaat samen met Jeffrey of Jet op zoek naar antwoorden op vragen over het verleden.

# data[].attributes.body
Wikipedia jappenkampen

lees ff

# data[].attributes.attachment_link.title
Jappenkampen in Nederlands-Indië - Wikipedia

# data[].attributes.attachment_link.description
Gedurende het verloop van de Tweede Wereldoorlog werd Nederlands-Indië in 1942 door Japan bezet. De interneringskampen werden door het Japanse bezettingsleger gebruikt om Nederlanders en mensen van andere nationaliteiten, die nog in het land verbleven, te interneren. Er waren krijgsgevangenkampen voor militairen, en kampen voor burgers.

# data[].attributes.body
wikipedia (Nederlands-Indië)

# data[].attributes.attachment_link.description
Nederlands-Indië, ook bekend als Achter-Indië, Nederlands-Oost-Indië, Oost-Indië en Indië, of informeel als de Oost, was vanaf 1816 de gebruikte officiële benaming voor alle in de Indische Archipel door de Nederlandse staat gekoloniseerde gebieden die in de jaren twintig van de vorige eeuw de omvang kregen van het huidige Indonesië.