# data[].attributes.attachment_link.readable_text
CO TO ZA LEKTURA

Autor: Agnieszka Ptasiewicz

CO TO ZA LEKTURA?

POWIEŚĆ

KLASY 4-6

+

+

+

+

+

+

EVALUATION GUIDELINESLorem ipsum dolor sit amet, consectetuer adipiscing elitSed diam nonummy nibh euismod tinciduntUt laoreet dolore magna aliquam erat volutpatLorem ipsum dolor sit amet, consectetuerQuis nostrud exerci tation ullamcorper suscipit lobortisLorem ipsum dolor sit amet, consectetuer adipiscingQuis nostrud exerci tation ullamcorper suscipit lobortisSed diam nonummy nibh euismod tincidunt

+

#1

MOTYW PODRÓŻY

#2

BAŚNIOWAKRAINA

#3

CZAS AKCJIXX W.

#4

RODZEŃSTWOW SZAFIE

#5

JUŻ WIESZ?

Clive Staples Lewis, "Opowieści z Narnii. Lew, czarownica i stara szafa"

CO TO ZA LEKTURA?

UTWÓRLIRYCZNY

KLASY 4-6

+

+

+

+

+

+

+

#1

MÓWI EMIGRANT

#2

OJCZYZNA - PRZESTRZEŃ MAGICZNA

#3

ADRESATEM JEST DZIEWCZYNKA

#4

WPISDO PAMIĘTNIKA

#5

JUŻ WIESZ?

Juliusz Słowacki, "W pamiętniku Zofii Bobrówny"

CO TO ZA LEKTURA?

DWAJ GŁÓWNI BOHATEROWIE

KLASY 4-6

+

+

+

+

+

+

+

#1

SZKOŁA

#2

CZAROWNICA

#3

ŚREDNIOWIECZE

#4

KOMIKS

#5

JUŻ WIESZ?

Janusz Christa, "Kajko i Kokosz. Szkoła latania"

CO TO ZA LEKTURA?

GATUNEK MIESZANY

KLASY 4-6

+

+

+

+

+

+

+

#1

ZBÓJCY

#2

OJCIEC I DZIECI

#3

SIŁA MODLITWY

#4

BALLADA

#5

JUŻ WIESZ?

Adam Mickiewicz, "Powrót taty"

CO TO ZA LEKTURA?

UTWÓR EPICKI

KLASY 4-6

+

+

+

+

+

+

+

#1

FANTASTYCZNE POSTACIE

#2

BOHATER WBREW WOLI

#3

NAWIĄZANIA DO ŚREDNIOWIECZA

#4

LITERATURA FANTASY

#5

JUŻ WIESZ?

John Ronald Reuel Tolkien, "Hobbit, czyli tam i z powrotem"

CO TO ZA LEKTURA?

UTWÓR LIRYCZNY

KLASY 4-6

+

+

+

+

+

+

+

#1

HYMN

#2

PATRIOTYZM

#3

POSTACIE HISTORYCZNE

#4

"PÓKI MY ŻYJEMY"

#5

JUŻ WIESZ?

Józef Wybicki, "Mazurek Dąbrowskiego"

CO TO ZA LEKTURA?

POWIEŚĆ

KLASY 4-6

+

+

+

+

+

+

+

#1

RYCERSKI BOHATER

#2

PRZYGODA

#3

CZAS AKCJIXIX W,

#4

CZARNY LĄD

#5

JUŻ WIESZ?

Henryk Sienkiewicz, "W pustyni i w puszczy"

CO TO ZA LEKTURA?

STAROŻYTNOŚĆ

KLASY 4-6

+

+

+

+

+

+

+

#1

KRÓL KORYNTU

#2

PLOTKA

#3

UTWÓRO BOGACHI BOHATERACH

#4

KAMIEŃ

#5

JUŻ WIESZ?

mit o Syzyfie

CO TO ZA LEKTURA?

KRÓTKI UTWÓR EPICKI

KLASY 4-6

+

+

+

+

+

+

+

#1

CHOROBA

#2

WARSZAWA

#3

PUNKT KULMINACYJNY

#4

INSTRUMENT MUZYCZNY

#5

JUŻ WIESZ?

Bolesław Prus, "Katarynka"

CO TO ZA LEKTURA?

UTWÓR EPICKI

KLASY 4-6

+

+

+

+

+

+

+

#1

TROJE BOHATERÓW

#2

SZKOŁA

#3

DUCHY

#4

TECHNOLOGIA

#5

JUŻ WIESZ?

Rafał Kosik, "Felix, Net i Nika oraz Gang Niewidzialnych Ludzi"

CO TO ZA LEKTURA?

UTWÓR EPICKI

KLASY 4-6

+

+

+

+

+

+

+

#1

GRA NA ROGU

#2

PISANY WIERSZEM

#3

NIEDŹWIEDŹ

#4

EPOPEJA NARODOWA

#5

JUŻ WIESZ?

Adam Mickiewicz, "Pan Tadeusz" (polowanie)

CO TO ZA LEKTURA?

UTWÓR EPICKI

KLASY 4-6

+

+

+

+

+

+

+

#1

KARA - CIERPIENIE I SAMOTNOŚĆ

#2

STWORZENIE CZŁOWIEKA

#3

OGIEŃ

#4

DOBROCZYŃCA LUDZKOŚCI

#5

JUŻ WIESZ?

mit o Prometeuszu

CO TO ZA LEKTURA?

POWIEŚĆ

KLASY 4-6

+

+

+

+

+

+

+

#1

PRZYJAŹŃ

#2

ANGLIA

#3

TROJE BOHATERÓW

#4

CHOROBA

#5

JUŻ WIESZ?

Frances Hodgson Burnett, "Tajemniczy ogród"

CO TO ZA LEKTURA?

POWIEŚĆ

KLASY 4-6

+

+

+

+

+

+

+

#1

SKARB

#2

XX W.

#3

ZAGADKA

#4

NAUCZYCIELI UCZEŃ

#5

JUŻ WIESZ?

Kornel Makuszyński, "Szatan z siódmej klasy"

CO TO ZA LEKTURA?

NOWELA

KLASY 4-6

+

+

+

+

+

+

+

#1

WIEŚ

#2

KARA

#3

INSTRUMENT

#4

KRADZIEŻ

#5

JUŻ WIESZ?

Henryk Sienkiewicz, "Janko Muzykant"

CO TO ZA LEKTURA?

DYDAKTYZM

KLASY 4-6

+

+

+

+

+

+

+

#1

ZBÓJCY

#2

BIBLIA

#3

OPOWIEŚĆ CHRYSTUSA

#4

POMOC

#5

JUŻ WIESZ?

Przypowieść o miłosiernym Samarytaninie

CO TO ZA LEKTURA?

DYDAKTYZM

KLASY 4-6

+

+

+

+

+

+

+

#1

MORAŁ

#2

ŻYCZENIE

#3

RYBAK

#4

ZACHŁANNOŚĆ

#5

JUŻ WIESZ?

Aleksander Puszkin, "Bajka o rybaku i złotej rybce"

CO TO ZA LEKTURA?

POWIEŚĆ

KLASY 4-6

+

+

+

+

+

+

+

#1

HONOR

#2

ŚMIERĆ

#3

NEMECZEK

#4

BUDAPESZT

#5

JUŻ WIESZ?

Ferenc Molnár, "Chłopcy z Placu Broni"

CO TO ZA LEKTURA?

BAŚŃ

KLASY 4-6

+

+

+

+

+

+

+

#1

KSIĄŻĘ

#2

BIEDA

#3

BUT

#4

BAL

#5

JUŻ WIESZ?

Charles Perrault, "Kopciuszek"

CO TO ZA LEKTURA?

BALLADA

KLASY 4-6

+

+

+

+

+

+

+

#1

KOBIETA

#2

SPRYT

#3

PAKT

#4

DIABEŁ

#5

JUŻ WIESZ?

Adam Mickiewicz, "Pani Twardowska"

CO TO ZA LEKTURA?

UTWÓR EPICKI

KLASY 4-6

+

+

+

+

+

+

+

#1

MORAŁ

#2

SPRYT

#3

ser

#4

zwierzęta

#5

JUŻ WIESZ?

Ignacy Krasicki, "Kruk i lis"

CO TO ZA LEKTURA?

UTWÓR EPICKI

KLASY 4-6

+

+

+

+

+

+

+

#1

szkoła

#2

WYJĄTKOWY NAUCZYCIEL

#3

PIEGI

#4

FANTASTYKA

#5

JUŻ WIESZ?

Jan Brzechwa, "Akademia Pana Kleksa"

CO TO ZA LEKTURA?

UTWÓR EPICKI

KLASY 4-6

+

+

+

+

+

+

+

#1

ELEMENTY FANTASTYCZNE

#2

PRAWDZIWE MIEJSCA, POSTACIE

#3

TRZECH BRACI

#4

POWSTANIE PAŃSTWA

#5

JUŻ WIESZ?

legenda o Lechu, Czechu i Rusie

CO TO ZA LEKTURA?

ewangelia

KLASY 4-6

+

+

+

+

+

+

+

#1

ALEGORIA

#2

NAUKA

#3

SKAŁA, CIERNIE, ŻYZNA ZIEMIA

#4

ZIARNO

#5

JUŻ WIESZ?

przypowieść o siewcy

CO TO ZA LEKTURA?

LEGENDA

KLASY 4-6

+

+

+

+

+

+

+

#1

SIŁA CHARAKTERU

#2

KRAKÓW

#3

NIECHCIANE MAŁŻEŃSTWO

#4

KOBIETA

#5

JUŻ WIESZ?

legenda o Wandzie

CO TO ZA LEKTURA?

mit

KLASY 4-6

+

+

+

+

+

+

+

#1

więzienie

#2

talent

#3

SKRZYDŁA

#4

OJCIEC I SYN

#5

JUŻ WIESZ?

mit o Dedalu i Ikarze

CO TO ZA LEKTURA?

UTWÓR EPICKI

KLASY 4-6

+

+

+

+

+

+

+

#1

PODRÓŻ

#2

SZKOŁA

#3

PAJACYK

#4

OJCIEC I "SYN"

#5

JUŻ WIESZ?

Carlo Collodi "Pinokio"

CO TO ZA LEKTURA?

opowiadania

KLASY 4-6

+

+

+

+

+

+

+

#1

komizm

#2

SZKOŁA

#3

chłopcy

#4

francja

#5

JUŻ WIESZ?

René Goscinny, Jean-Jacques Sempé, "Mikołajek"

# data[].attributes.attachment_link.title
LEKTURY 4-6 by Agnieszka Ptasiewicz on Genially

# data[].attributes.attachment_link.description
CO TO ZA LEKTURA Autor: Agnieszka Ptasiewicz CO TO ZA LEKTURA? POWIEŚĆ KLASY 4-6 + + + + + + EVALUATION GUIDELINESLorem ipsum dolor sit amet, consectetuer adipiscing elitSed diam nonummy nibh euismod tinciduntUt laoreet dolore magna aliquam erat volutpatLorem ipsum dolor sit amet, consectetuerQuis nostrud exerci tation ullamcorper suscipit lobortisLorem ipsum dolor sit amet, consectetuer adipiscingQuis nostrud exerci tation ullamcorper suscipit lobortisSed diam nonummy nibh euismod tincidunt + #1 MOTYW PODRÓŻY #2 BAŚNIOWAKRAINA #3 CZAS AKCJIXX W.

# data[].attributes.attachment_link.title
Voice Spice - Record and Share your voice

# data[].attributes.attachment_link.description
The Voice Spice Online Recorder allows you to record a voice or audio message for free from your Web browser or mobile app

# data[].attributes.body
Reportaż jest popularnym gatunkiem wszystkich mediów.
Jak myślisz, co wpływa na atrakcyjność tej formy we współczesnej literaturze, mediach?

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Reportaż może być ciekawszy niż fikcja, jeśli zależy nam na zrozumieniu świata i ludzi. Pozwala zmierzyć się z przeszłością tak, aby zyskała aktualny wymiar. U podstaw reportażu leży realny fakt, konkret postrzegany oczyma reportera, ale bez odautorskiego komentarza. Prawo do osądu pozostawione jest czytelnikom. Reportaż można pisać w pierwszej osobie, a można posłużyć się wyłącznie postaciami bohaterów i ich wypowiedziami. Można w tekście użyć fragmenty wspomnień, rozmów, portretu, opisu miejsca, także cytaty z listów, dokumentów itp. - wszystko w celu ustalenia prawdy i zarysowania jak najszerszego kontekstu dla danego problemu. Bo w reportażu najważniejsza jest PRAWDA.

gatunek z pogranicza dziennikarstwa i literatury pięknej, co oznacza, że w reportażu ważne są zarówno fakty, jak i umiejętność ich wyrażania za pomocą środków literackich;

materiał faktograficzny, który jest podstawową materią reportażu, układa się w wyraziste obrazy, czasem nawet w fabułę, ale o jego randze decyduje stopień zgodności z rzeczywistością, a nie walory czysto literackie, artystyczne - na tym polega sprawozdawczość reportażu;

język reportażu posługuje się środkami właściwymi dla literatury pięknej - operowanie językiem obliczone jest na efekt emocjonalny, a nie tylko dyskursywny; kompozycja i stylistyka wypowiedzi literackiej (metafora, symbol, skrót, aluzja, paralela, groteska, itp.) używana jest po to, by wzbudzić w czytelniku refleksję;

jedyną ingerencją autora w świat przedstawiony jest selektywny dobór zamieszczonych w nim faktów, a także opis wydarzeń prowadzący do sugestywnej pointy - ocenę pozostawia on czytelnikowi;

reportaż traktuje o rzeczywistości konkretnej, podlegającej sprawdzeniu, dlatego tak wyraźnie posiada znamiona dokumentu; to on utrwala to, co się dzieje pomiędzy „wielkimi wydarzeniami, czyli to, co jest to w gruncie rzeczy esencją naszej egzystencji - właśnie życie codzienne;

opisywane wydarzenie powinno mieć aktualny wymiar;

celem reportażu jest opisywanie „nowin" w taki sposób, aby wywarły na odbiorcy jak największe wrażenie; bardzo ważna jest możliwość natychmiastowego uwrażliwiania opinii publicznej na różnorakie problemy polityczne, gospodarcze, kulturalne, społeczne i obyczajowe; często to właśnie cel reportażu decyduje o selekcji faktów, ich użyciu i uogólnieniu.

Pod względem pisarskim wyróżniamy reportaż:

literacki: przeważają w nim elementy obrazowania literackiego, pewne formy językowe charakterystyczne dla literackiego opisu rzeczywistości,

publicystyczny: przeważają elementy sprawozdawczości i komentarz publicystyczny.

Pod względem struktury wyróżniamy reportaż:

fabularny: akcja koncentruje się wokół wydarzeń i bohaterów oraz obrazów i opisów z punktu widzenia reportera; zdarzenia ujmowane są w różnych układach i formach od najprostszej rejestracji pojedynczych faktów, poprzez historie w układzie chronologicznym bądź przyczynowo-skutkowym, fabuła ujmowana jest w formie scen o napięciu dramatycznym (kontrasty, paralele); tematem są losy bohaterów oraz przemiany środowiskowe;

problemowy: punktem wyjścia są skargi wymagające interwencji, relacje obywateli dostrzegających jakieś nieprawidłowości w życiu społecznym lub własne obserwacje reportera na wybrany przez niego temat; proces dochodzenia do prawdy ujęty jest w formę rozprawy z zarysowaniem problemu, wysuwaniem tez, argumentacją i uzasadnianiem stanowiska reportera.

Pod względem tematycznym wyróżniamy m.in. reportaże:

Nazwa reportaż pochodzi od łacińskiego słowa reportare, czyli „odnoszę", „donoszę" o danym wydarzeniu do świadomości ludzi, którzy owego zdarzenia nie widzieli. Nazwę reportaż znajdujemy już w czasach starożytnych jako źródło informacji dla całych grup społecznych, opisujące ważne wydarzenia. Potrzeba informacji narastająca wraz z rozwojem nowożytnego społeczeństwa stworzyła reportaż współczesny. Jego początków można szukać w opowieściach kupców, żeglarzy, podróżników, rycerzy, wreszcie w listach. Niektórzy reportażem nazywają pisma Cezara lub Pliniusza Młodszego, czy też Marco Polo i jego Opis świata. Jednak czas reportażu nadszedł dopiero w II połowie XIX wieku, wraz z rewolucją przemysłową i rozwojem prasy. Miało to związek z zapotrzebowaniem wielonakładowej prasy na wiarygodną informację. Była to jednak informacja mająca charakter sprawozdania dziennikarskiego z prawdziwych wydarzeń, wzbogaconego o dokładny opis środowiska, charakterystykę postaci, wrażenia samego reportera dającego w pewnym sensie czytelnikom do zrozumienia, jaki jest jego stosunek do przedstawianej rzeczywistości. Sprawozdania te przybierały formę listów, relacji z podróży, diariuszy, szkiców czy wręcz nowel, w których prezentowano autentyczne zdarzenia z życia różnych warstw społecznych.

Informacja czy relacja zaczęły się przeplatać z literaturą w konwencji reportażowej, która kładła nacisk na tło owych autentycznych wydarzeń: na konflikty polityczne, społeczne i międzyludzkie, na złożoność problemów współczesnego życia, na uwarunkowania psychologiczne i społeczne bohatera. Jako mistrz reportażu literackiego i felietonu zasłynął urodzony w Pradze, a piszący po niemiecku pisarz, dziennikarz i reporter pochodzenia żydowskiego Egon Erwin Kisch (1885-1948), dzięki opisom swoich podróży po niemal wszystkich kontynentach.

W piśmiennictwie polskim już pod koniec XVI wieku pojawiły się przedreportażowe próbki, które zawierały w sobie cechy zarówno literatury dokumentalnej jak i poetyckiej. Wymienić tu można chociażby takich autorów jak: Sebastian Klonowic ( Flis, 1595), Jan Potocki ( Podróż do Turek i Egiptu, 1789), Julian Ursyn Niemcewicz ( Podróże po Ameryce, 1787-1807). W XIX wieku do tego grona dołącza m.in. Henryk Sienkiewicz (Listy z Afryki). Cechy reportażu posiadają już także utwory I.J. Kraszewskiego („Pracownia Suchodolskiego"), Bolesława Prusa („Szkice Warszawskie"), M. Konopnickiej (Obrazki więzienne, Ludzie i rzeczy) czy obrazki naturalistyczne A. Dygasińskiego. Za pierwszy nowoczesny reportaż w dziejach literatury polskiej uważa się „Pielgrzymkę do Jasnej Góry" (1895) W. Reymonta, napisaną w setną rocznice Insurekcji Kościuszkowskiej. W okresie międzywojennym reportaże coraz częściej pojawiają się na łamach prasy. Jednym z najwybitniejszych przedstawicieli tego gatunku stanie się wówczas Ksawery Pruszyński („W czerwonej Hiszpanii", „Podróż po Polsce") oraz Melchior Wańkowicz („Opierzona rewolucja", „Na tropach Smętka"). Warto wspomnieć także osobę M. Kuncewiczowej („Warszawa w nocy"), H. Naglerowej ( „Ludzie prawdziwi") czy Z. Uniłowskiego (Pamiętniki morskie").

Na przełomie lat 20tychi 30tych XX wieku w wyniku dyskusji nad programami literackimi została sformułowana definicja „reportażu". Jego źródeł można szukać z założeniach literatury faktu, wysuwanych przez literacką awangardę rewolucyjną w latach 20tych w Związku Radzieckim, do której nawiązywali polscy krytycy i twórcy. Ich program nawoływał do tworzenia literatury, która odrzucając wszelkie formy beletrystyczne i schematy artystycznej kompozycji, zwracałaby się ku naturalnym układom zdarzeń, jakie stwarza życia, czyli ściśle opisywała fakty.

Reportaż utożsamiany z literatura faktu traktowano jako dokument czasu. Doświadczenie wojny wspólne wielu ludziom dokonało swoistej zamiany - czytelnik sam stał się bohaterem. Opisywane w reportażu fakty są mu znane z własnego doświadczenia, dlatego wybiera je i ocenia wyżej od najbardziej fantastycznej fikcji. Czytelnik uważa się nie tylko za bohatera, ale i poniekąd autora. Emancypacja czytelnika dokonana przez wojnę, rozciągnęła się także na ludzi, którzy jej nie przeżyli. W Polsce i na świecie po II wojnie światowej wzrosło zapotrzebowanie na literaturę ukazującą w sposób dokumentalny przełomowe wydarzenia. Tu więc mógł już swobodnie rozwijać się reportaż, którego żywy opis prawdziwych wydarzeń ukazujący życie bez upiększeń, trafiał do szerokiego kręgu odbiorców.

Praktyka realnego socjalizmu lat 50tych pozwala na dalszy rozwój reportażu. Choć w dosyć ograniczonej formie, jednak reportaż - artystyczny, nieco zbeletryzowany, zbliżony czasem do noweli, zostaje wykorzystywany do demaskowania absurdów i problemów życia politycznego i codziennego (działalność pisma „Po Prostu" w latach 1956-57). Mimo braku warunków do swobodnego opisywania faktów, rośnie grono dziennikarzy uprawiających ten gatunek. Ogłaszane są konkursy, wydawane zbiory reportaży. W 1974 r. ukazuje się pierwszy tom „Karafki La Fontaine'a" M. Wańkowicza, który staje się niemalże dekalogiem polskich reportażystów. Twórczość Ksawerego Pruszyńskiego i Melchiora Wańkowicza usankcjonowała pojęcie reportażu literackiego. Wówczas to reportaż z jednej strony wpłynął na kształtowanie się metod literackiej narracji, zaś z drugiej dowiódł, iż w przekazie informacji o autentycznych wydarzeniach można stosować techniki fabularne/literackie/ prozatorskie. Do najwybitniejszych współczesnych reportażystów należą m. in.: Ryszard Kapuściński, Hanna Krall, Marian Brandys, Krzysztof Kąkolewski, Barbara Łopieńska, Wojciech Jagielski, Mariusz Szczygieł.

# data[].attributes.attachment_link.description
Reportaż może być ciekawszy niż fikcja, jeśli zależy nam na zrozumieniu świata i ludzi. Pozwala zmierzyć się z przeszłością tak, aby zyskała aktualny wymiar. U podstaw reportażu leży realny fakt, konkret postrzegany oczyma reportera, ale bez odautorskiego komentarza. Prawo do osądu pozostawione jest czytelnikom.

# data[].attributes.body
https://www.polskieradio.pl/80/1007/Artykul/2258727,Historie-mowione-reportaz-Magdy-Skawinskiej

# data[].attributes.body
wybitny reporter

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Urodził się 4 marca 1932 w Pińsku, dziś na Białorusi - najwybitniejszy pisarz spośród polskich reporterów, autor m.in. "Cesarza" i"Szachinszacha", które przyniosły mu światową sławę. Zmarł w Warszawie 23 stycznia 2007 roku.

-

Pińskie dzieciństwo i przeżycia z lat okupacji będą zawsze niezwykle istotnym punktem odniesienia dla Kapuścińskiego. Wiadomo, że zamierzał napisać książkę o swoim miejscu urodzenia, a chociaż planu tego nigdy nie urzeczywistnił, pamięć przedwojennych Kresów i doświadczenie wojny zadecydowały o kierunku jego zainteresowań. Pisarz, wspomina Mariusz Szczygieł,

"przyznał kiedyś, że dlatego tak chętnie przebywał w biednych krajach, że było w nich coś z Polesia. (...) Kiedy wielokrotnie pytano go w wywiadach o strach, jaki towarzyszył mu - jako reporterowi - na różnych frontach świata, mówił o tym, że wojna nadal w nim trwa. 'Wojna nie skończyła się dla mnie ani w 1945, ani wkrótce potem. Dla tych, którzy ją przeżyli, wojna nigdy nie kończy się w sposób ostateczny'." ("Jeszcze jedna podróż", "Gazeta Wyborcza", dodatek "Duży Format", 27.01.2007)

Dramatyczne przejścia z czasów dzieciństwa pozwalały też Kapuścińskiemu wczuć się w sytuację ludzi, dla których - czy to w Azji, czy w Afryce, czy w Ameryce Łacińskiej - nędza i przemoc, brak elementarnych praw są codziennością. Powołanie się na wspólnotę doświadczeń ułatwiało kontakt, umożliwiało nawiązanie międzyludzkiej więzi, będącej dla niego podstawą pracy reportera. Jak zauważają Beata Nowacka i Zygmunt Ziątek, autorzy biografii Kapuścińskiego, podając za przykład "Chrystusa z karabinem na ramieniu" (1975):

"To tam i w reportażach bliskowschodnich znajdziemy porównanie 'ich' i 'naszych' wojen, 'ich' i 'naszych' emigracji. Do rzadkości przy tym należy traktowanie owych przywołań jako tła czy płaszczyzny odniesienia, ułatwiających czytelnikowi zrozumienie odrębności i podobieństw historycznych. Pamięć wojny - czy szerzej, osobiście przeżyta i zapamiętana materia polskiej historii - pojawia się zwykle jako reakcja na to, w czym pisarz uczestniczy, jako spontaniczne dopełnienie tego uczestnictwa, służące czasem elokwentnemu wylegitymowaniu się przed ludźmi, o których zamierza pisać, z prawa i kompetencji do wypowiadania się na temat ich spraw." ("Ryszard Kapuściński. Biografia pisarza", 2008)

W drugiej połowie lat czterdziestych Kapuściński uczył się w Gimnazjum im. Stanisława Staszica. Trenował piłkę nożną i boks (został wicemistrzem juniorów Warszawy w wadze koguciej), pisywał także wiersze i posyłał je do pism literackich. Zadebiutował jako poeta jeszcze przed maturą, w 1949 roku w tygodniku "Dziś i Jutro". Mimo że po latach nazwał swoje młodzieńcze utwory "produkcyjną majakowszczyzną", ich publikacja w prasie otworzyła mu drogę do dziennikarstwa - zwróciła mianowicie uwagę redaktorów tworzącego się pisma "Sztandar Młodych", którzy zaproponowali początkującemu autorowi współpracę. Kapuściński najpierw został gońcem (dzięki czemu poznał takich twórców, jak Maria Dąbrowska, Zofia Nałkowska, Leopold Staff czy Julian Tuwim), a z czasem zaczął publikować własne teksty. Był wówczas zaangażowanym działaczem Związku Młodzieży Polskiej, a ogromna wrażliwość społeczna, która nie opuści go przez całe życie, manifestowała się w jego wczesnych artykułach i wierszach jako żarliwa, pryncypialna i naiwna wiara w socjalizm (ojciec zataił przed synem, że uciekł z transportu do Katynia, a potem działał w AK).

Wkrótce Kapuściński porzucił poezję na rzecz publicystyki.

"Jednak, jak wiadomo - odnotowują Nowacka i Ziątek - pisarz wróci do wierszy (w latach osiemdziesiątych) i wtedy zacznie się domniemywać, że dla jego biografii twórczej także te pierwsze, nieporadne poszukiwania, szybko zdławione socrealistyczną poetyką, mają znaczenie niebagatelne. Poszuka się w nich prób ożenienia poezji z reportażem. Lapidarność, skłonność do metafory, wyczucie i znawstwo słowa - to tylko kilka najważniejszych, a przecież mających swe źródło właśnie w poezji, wyznaczników stylistycznych późniejszego pisarstwa Kapuścińskiego."

W październiku 1950 roku świeżo opierzony dziennikarz zaczął studia na wydziale polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego, ale potem przeniósł się na historię, przerywając czasowo pracę w redakcji. Jako student prowadził zajęcia na III roku filozofii, uczestnicząc w zajęciach katedry Leszka Kołakowskiego. W 1952 roku ożenił się z Alicją Mielczarek, studentką medycyny, przyszłą doktor pediatrii, a w roku następnym urodziła im się córka Zofia.

Po obronie dyplomu u prof. Henryka Jabłońskiego Kapuściński wrócił do "Sztandaru Młodych". I właśnie wtedy - w roku 1955 - nastąpiło gwałtowne przyspieszenie w karierze reportera, zapoczątkowane ukazaniem się jego pierwszego ważnego tekstu: "To też jest prawda o Nowej Hucie". Artykuł - w zamyśle redakcji "Sztandaru Młodych" - miał być polemiką z"Poematem dla dorosłych" Adama Ważyka, który w ponurych barwach, podważających socrealistyczny hurraoptymizm, odmalował życie nowohuckich robotników. Kapuściński pojechał na miejsce i przekonał się, że rzeczywistość wygląda jeszcze gorzej niż w utworze poety. Napisał odważny, krytyczny reportaż, tym bardziej poruszający, że ówczesna wierność obowiązującej doktrynie nie przesłoniła autorowi przerażających faktów. Takich jak te:

"Posłuchaj: niedawno jedna 14-letnia zaraziła ośmiu chłopców. Kiedy z nią mówiliśmy, opowiadała o swoich wyczynach tak wulgarnie, że się zbierało na wymioty. Ona nie jest jedyna. Nie wszystkie są tak młode, ale jest ich sporo. (...) W Nowej Hucie znają mieszkanie, gdzie w jednym pokoju mama przyjmuje od facetów forsę, a w drugim córka wyrównuje gościom te straty. To nie jedyne takie mieszkanie. (...) Oto kobieta - mieszkanka hotelu robotniczego - będzie rodziła dziecko. W tym pokoju mieszka jeszcze sześć dziewcząt. Po trzech miesiącach powinna wrócić do pracy. Nie wraca: pracuje w Hucie, kilka kilometrów od hotelu, a musi karmić dziecko cztery razy dziennie. Wszelako każą przynieść jej zaświadczenie, że pracuje. Tak, ale ona nie może go dostarczyć. Wtedy przychodzi hotelowy, zabiera jej pościel, zabiera wszystko, co nie jest jej własnością: kobieta z maleństwem zostaje na deskach." ("To też jest prawda o Nowej Hucie")

Małgorzata Szejnert zauważa:

"Ten tekst pokazuje, jak uczciwość i uwaga człowieka i reportera zwyciężają z ideologią, która go hamuje z zewnątrz, a może od wewnątrz. Potem autor już nie wierzył, że jakikolwiek ustrój odpowie ludziom na wszystkie pytania; pod tym względem reportaż jest przedawniony. Zawsze już jednak stał po stronie tych, których się pomija, w Polsce czy na świecie, i tu reportaż zachował żywą aktualność, chociaż Ryszard Kapuściński napisał go na początku swojej drogi, ponad pół wieku temu." ("Gazeta Wyborcza", dodatek "Duży Format", 27.01.2007)

Publikacja tego artykułu spowodowała wielki szum i autor musiał ukrywać się przez kilka dni wśród nowohuckich robotników. "Dowiedziałem się, że pisanie to ryzyko - wspominał w 1987 roku - i że w istocie rzeczy pisanie polega nie na tym, co się publikuje, ale na konsekwencjach. Kiedy zamierza się opisywać rzeczywistość, wtedy pisanie wpływa na rzeczywistość." ("Autoportret reportera")

Jednak później, na fali październikowej Odwilży, jego odwagę doceniono - w wieku dwudziestu czterech lat otrzymał za swój tekst Złoty Krzyż Zasługi. Następnie - może dlatego żeby, jak twierdzą niektórzy, przestał zajmować się niewygodnymi tematami w kraju - wysłano go na kilka tygodni do Indii, chociaż sam Kapuściński marzył co najwyżej o przekroczeniu granicy Czechosłowacji. Ta wyprawa była dla niego kulturowym szokiem, który wspomina sugestywnie w"Podróżach z Herodotem" (2004). Rzucony na głęboką wodę, nieznający angielskiego, niewiedzący nic o egzotycznym kraju reporter zaczął od tego, że na ulicy w Starym Delhi kupił "For Whom the Bell Tolls" Hemingwaya i z tej książki uczył się języka.

Rok później czekało go kolejne spotkanie z radykalną innością - podróż do Chin przez Tokio i Hongkong. Absurdalny pobyt w Pekinie, gdzie nieustannie był obserwowany i całkowicie odcięty od informacji, dał mu odczuć, czym jest prawdziwy totalitaryzm. Pobyt ten przerwała wiadomość z Warszawy o spacyfikowaniu przez władze niepokornego "Sztandaru Młodych". Kapuściński wrócił do Polski koleją transsyberyjską, po czym, nie godząc się na odgórnie zaprowadzone zmiany w redakcji, razem z większością dawnego zespołu odszedł ze "Sztandaru". Zastraszanie dziennikarzy w kraju i świeże przeżycia z komunistycznych Chin musiały ostatecznie rozwiać nadzieję na to, że bezkompromisową publicystyką będzie zmieniał polską rzeczywistość. Zdaniem jego biografów:

"Rozstając się ze 'Sztandarem Młodych', Kapuściński zdaje się przyjmować, jako niewątpliwy już reportażysta, dwoistą postawę wobec rzeczywistości: wolną od publicystycznego zaangażowania, jeśli chodzi o kraj, i spragnioną tego zaangażowania, uczestnictwa, niewstydzącą się patetycznych słów - jeśli idzie o świat i sprawę człowieka w świecie. Wkrótce stanie przed wyborem: czy ma dalej 'mierzyć XX wiek' doświadczeniem własnego kraju, w którym historia wydaje się zastygać, czy też - próbować towarzyszyć jej w miejscach, gdzie dzieje się najintensywniej, gdzie 'dalej i od nowa' jest podejmowane 'dzieło wyzwolenia świata'? Chyba nie trzeba być nawet czytelnikiem książek Kapuścińskiego, żeby wiedzieć, że bez wahania wybrał tę drugą możliwość. Trudno jest jednak pamiętać o wszystkich motywach tego wyboru, trudno być może domyślić się wręcz (po 'Hebanie' i 'Podróżach z Herodotem'), że jednym z najważniejszych, jeśli nie najważniejszym spośród nich, było właśnie pragnienie zachowania i przedłużenia postawy czynnej, uczestniczącej w przeobrażaniu świata. Tymczasem jest to sprawa istotna dla zrozumienia meandrów biografii i rozwoju twórczego autora, między innymi - jego dość długiego odchodzenia od rewolucyjnych ideałów i złudzeń młodości. W odróżnieniu od bezwzględnej większości swoich piszących rówieśników, Kapuściński naprawdę starał się być świadkiem, a czasem i uczestnikiem przyspieszonych przemian świata, co się zowie - rewolucyjnych." (Beata Nowacka, Zygmunt Ziątek, "Ryszard Kapuściński. Biografia pisarza")

Na razie jednak, po utracie pracy w "Sztandarze", zatrudnił się w Polskiej Agencji Prasowej, a później zaproponowano mu etat w "Polityce". Jako wysłannik tego pisma przez cztery lata jeździł po kraju i pisał reportaże, z których najlepsze złożyły się na jego debiut książkowy "Busz po polsku" (1962). Podtytuł zbioru - "Historie przygodne" - dobrze oddaje charakter tych tekstów: są to opowieści o ludziach i miejscach napotykanych często przypadkiem, z dala od utartego szlaku; ogromną rolę odgrywa w nich otwartość reportera na przygodę, umiejętność wykorzystania nieprzewidzianych zbiegów okoliczności. Dzięki takiej postawie zdobywał tematy, które pozwalały mu wyjść poza czysto informacyjny opis realiów czy nawet socjologiczną obserwację i zbliżyć się ku pogłębionej perspektywie egzystencjalnej. Znamiennym przykładem jest głośny reportaż pt. "Sztywny". Kapuściński, zamiast pisać zaplanowany tekst o kopalni, przyłączył się do grupki pięciu górników, mających przewieźć na Mazury trumnę ze zwłokami kolegi - ofiary wypadku. Piętnaście kilometrów przed docelową wsią ciężarówka, którą jadą, psuje się i konwojenci postanawiają donieść trumnę na piechotę. W drodze, wyczerpani dźwiganiem, robią postój na leśnej polanie, rozpalają ognisko i chowają "mebel" w krzakach. Nieoczekiwanie dołącza do nich gromadka dziewczyn. Chłopcy nie mówią nic o trumnie, ale jej ukryta obecność nie pozwala im cieszyć się beztrosko damskim towarzystwem, sprawia, że są rozdarci między zmysłową urodą życia a myślą o śmierci.

Ta metaforyczna opowieść stała się przyczyną wielkiego zamieszania w środowisku literackim. Kilkanaście miesięcy po jej opublikowaniu w "Polityce", w czasopiśmie "Dialog" ukazała się sztuka Bohdana Drozdowskiego pt."Kondukt", której treść była jawnie wzorowana na historii opisanej w "Sztywnym". Kapuściński zarzucił Drozdowskiemu plagiat. Rozpętała się debata prasowa, która co prawda zakończyła się uniewinnieniem Drozdowskiego przez ówczesne autorytety kulturalne, ale miała także pozytywne dla autora "Sztywnego" efekty, ponieważ "zwróciła uwagę na nowy gatunek: reportaż literacki. Była to pierwsza próba jego nobilitacji. - Uświadomiono sobie - wspominał Kapuściński - że reportaż literacki należy do literatury i nie należy go sprowadzać do gazetowej informacji, którą można dowolnie wykorzystać". (Mariusz Szczygieł, "Jeszcze jedna podróż")

Beata Nowacka i Zygmunt Ziątek wskazują na wpływ, jaki wywarła na autora"Buszu po polsku" pojawiająca się wtedy w przekładach wielka literatura światowa: z jednej strony książki filozofujących pisarzy francuskich, takich jak Camus, Sartre, Malraux czy Saint-Exupéry, z drugiej - Amerykanów, przede wszystkim Hemingwaya. Już reportaże z debiutanckiej książki Kapuścińskiego dążą do filozoficzno-egzystencjalnego uogólnienia, ważna jest w nich problematyka etyczna, a głównym celem staje się ukazanie nie tyle zbiorowości, ile indywidualnego ludzkiego losu. Henryk Bereza w swojej recenzji "Buszu..." podkreślał walory artystyczne książki, między innymi talent narracyjny autora i jego wrażliwość na język mówiony. Sam Kapuściński traktował pisarstwo reportażowe bardzo poważnie, o czym świadczą choćby "Partery", gdzie narrator mówi o pragnieniu zrozumienia i zarazem bezsilności wobec świata, który opisuje w tym tekście - świata ludzi świadomie wybierających życie "na parterze", na samym dole drabiny społecznej:

"Reporter jest nie tylko tubą, do której wkrzykuje się dziesiątek liczb, nazwisk i opinii. Także chciałby coś czasem powiedzieć. Ale co miałem mówić? Dwa światy, które się nigdzie nie stykają. Partery. Trzeba tam żyć, żeby się potem o nich wymądrzać. (...) Słowa są niepojęte, jeśli nie przeżyło się tego, co one opisują. Jeśli to nie przedostało się do krwi."

Przekonany, że to, o czym się pisze, trzeba poświadczyć własnym doświadczeniem, Kapuściński nie cofał się przed żadnym ryzykiem. Słynny już jest fakt, że obserwując kolejne rewolucje na świecie (widział ich dwadzieścia siedem), cztery razy miał być rozstrzelany, a nikt by pewnie nie zliczył przypadków, kiedy w taki czy inny sposób narażał się na śmierć. Pierwszą podróż do Afryki odbył zimą 1959/60 - przebywał wtedy w Ghanie, odwiedził też Dahomej i Niger. Zafascynowany dokonującym się w tych latach procesem dekolonizacji państw afrykańskich, rok później poleciał do Kairu, skąd przedostał się do pogrążonego w wojnie domowej Konga. Wraz z dwójką czeskich dziennikarzy został aresztowany, skazany na śmierć i cudem uratowany przez żołnierzy ONZ. O tym, co czuje człowiek, który właśnie dowiedział się, że następnego dnia mają go rozstrzelać, napisze dopiero w "Wojnie futbolowej" (1978):

"Niemal momentalnie ogarnia go stan przygnębiającej pustki, zapaści, otępiającego bezwładu, jakby znalazł się pod działaniem narkozy albo silnej dawki leków odurzających. Stan ten pogłębia jeszcze poczucie zupełnej bezsilności, świadomość, że niczego nie można zmienić, niczemu przeciwdziałać. Raptem z mięśni odpływają wszystkie siły, brakuje energii nawet na podniesienie krzyku, walenie pięściami w ścianę, bicie głową w podłogę. Nie, ciało nie jest już nasze, jest to obca materia, którą musimy jeszcze dźwigać, zanim ktoś uwolni nas od tego męczącego ciężaru. Robi się duszno i tę duszność odczuwa się najdotkliwiej, niejako najbardziej namacalnie. (...) Ale wystarczy jeden błysk światła w ciemnościach, aby ci, którzy bezwolnie i apatycznie pogrążali się w zapaść, oczekując tylko, kiedy uderzą w dno, zerwali się do nowej wspinaczki. Szczęśliwy przypadek przerwał ich spadanie w śmierć, wracają do życia. To, co za nimi zostało, to obszar pustki, której nie sposób określić, ponieważ nie ma odniesień, kształtów ani znaków, a której istnienie - podobnie jak w wypadku bariery dźwięku - odczuwamy dopiero w momencie, kiedy się do niej zbliżymy. Wystarczy odsunąć się od tej pustki na krok, aby zniknęła. Ale myślę, że ktoś, kto przez nią przeszedł, nigdy nie będzie już tym samym człowiekiem, co przedtem. Pozostanie mu skaza psychiczna, stwardniała zgorzel, której obecność będą wyczuwać inni bardziej niż on sam, po jakimś czasie uświadomią sobie, że coś jest w tym człowieku wypalone, czegoś w nim już nie ma. Za każde spotkanie ze śmiercią płaci się, o tym wiedzą ci, którzy to przeszli."

Prawie nic z tych granicznych doświadczeń nie przedostało się do pisanych wtedy, na początku lat sześćdziesiątych, reportaży z Ghany i Konga, zebranych w drugiej książce Kapuścińskiego "Czarne gwiazdy" (1963). Nie znajdując jeszcze języka, w którym mógłby zawrzeć swoje najbardziej osobiste - i krańcowe - przeżycia, postawił na dostarczenie czytelnikom możliwie bezstronnej wiedzy o współczesnej Afryce. "Czarne gwiazdy", jak sam mówił, powstały z dwóch planowanych książek o afrykańskich przywódcach - Nkrumahu i Lumumbie. Książek tych nie zdążył dokończyć, ponieważ w 1962 roku został wysłany do Dar es-Salaam, jako pierwszy polski korespondent PAP na całą Afrykę.

Spędził pięć lat na placówce najpierw we wschodniej, później w zachodniej części kontynentu. Uczestniczył w pierwszej konferencji przywódców państw afrykańskich w Addis Abebie; jako jeden z nielicznych dziennikarzy na świecie przedostał się na Zanzibar tuż po obaleniu sułtanatu i proklamowaniu republiki, obserwował odzyskiwanie niepodległości przez kolejne kraje i patrzył, jak padają ofiarą anarchii, wojen, plemiennej nienawiści. Pisał:

"W ciągu miesiąca przejechałem przez 5 krajów [Algier, Gwinea, Togo, Dahomej, Nigeria]. W czterech panował stan wyjątkowy. W jednym prezydent został właśnie usunięty, w drugim uratował się tylko dzięki przypadkowi, w trzecim - szef rządu boi się opuścić swoją rezydencję strzeżoną przez wojsko. Dwa parlamenty zostały rozwiązane. Dwa rządy zostały usunięte. Dziesiątki działaczy aresztowanych. Dziesiątki ludzi zabitych w walkach politycznych. Na przestrzeni 520 kilometrów byłem kontrolowany 21 razy i przeszedłem 4 rewizje osobiste." ("Gdyby cała Afryka")

Pracę korespondenta - i tak niebezpieczną - utrudniał mu fatalny stan zdrowia. W Afryce zapadł na malarię mózgową i gruźlicę, którą leczył w miejscowym szpitalu, w prymitywnych warunkach, nie zawiadamiając PAP, bo bał się, że zostanie odwołany do kraju. Kuracja się powiodła (na kilka miesięcy przyjechała pielęgnować go żona Alicja), ale w 1966 roku zachorował na ciężką gorączkę tropikalną i po dwumiesięcznym pobycie w szpitalu w Lagos musiał wrócić do Polski.

W 1969 roku ukazał się zbiór"Gdyby cała Afryka" - książka złożona z dłuższych omówień i korespondencji, przesyłanych przez Kapuścińskiego z Czarnego Lądu do PAP. Tytuł odwołuje się do idei jedności afrykańskiej - solidarności krajów postkolonialnych i tych, które jeszcze nie wyzwoliły się spod obcego panowania. Kapuściński przekonał się, jak utopijna była to idea w odniesieniu do ludów podzielonych etnicznie i religijnie; zobaczył, że krwawe zamachy stanu i walki o władzę mają zazwyczaj niewiele wspólnego z troską o dobro społeczne. Ale też, jak zauważają Nowacka i Ziątek, dzięki pobytowi w Afryce stał się świetnym analitykiem mechanizmów władzy, ekspertem w dziedzinie rewolucji i przewrotów.

Jeszcze przed publikacją"Gdyby cała Afryka" ukazała się książka "Kirgiz schodzi z konia" (1968). Były to reportaże z trzymiesięcznej podróży do siedmiu azjatyckich i zakaukaskich republik Związku Radzieckiego, jaką Kapuściński odbył wiosną 1967 roku, po powrocie z afrykańskiej placówki. Nie chcąc pisać okolicznościowych panegiryków na cześć ZSRR, postanowił omijać temat polityki, a zamiast tego przyjrzeć się kulturze odwiedzanych miejsc. Czy - ściślej mówiąc - wielu rozmaitym kulturom, bo okazało się, że narzucony ustrój nie zdołał ich stłamsić. W "Kirgizie...", napisanym barwnie i lekko, doszedł do głosu Kapuściński romantyk:

"Wyruszając na Wschód, Kapuściński niejako wpisuje swój wojaż w cykl dawnych europejskich peregrynacji. Oto reporter, podobnie jak dziewiętnastowieczni podróżnicy, nie interesuje się centrum świata. Wręcz przeciwnie - prosi swych przewodników, by mógł zejść z utartych szlaków, zagłębić się w ostępach, poszukać zapomnianych podwórek, zasiąść do stołu z gospodarzami. Wie, że tylko tak może zmienić zwykły - nazwijmy to: horyzontalny - model podróżowania, w ten pożądany: wertykalny - w głąb historii, do korzeni tradycji, do sedna narodowej i indywidualnej tożsamości. Fascynacja peryferiami, podążanie za przygodą, zgoda na zmagania z nieznanym, tęsknota za autentyzmem przeżycia to podstawowe elementy romantycznej rekwizytorni. One właśnie zmieniają zwykłego podróżnika w wędrowca, pielgrzyma, człowieka odnajdującego w wojażowaniu pozamaterialne wartości. Jednocześnie tę właśnie, opartą na spontanicznych wyborach metodę gromadzenia materiału można odnaleźć już w debiutanckim zbiorze reportaży Kapuścińskiego z 1962 roku, noszącym zresztą podtytuł 'Historie przygodne'." (Beata Nowacka, Zygmunt Ziątek, "Ryszard Kapuściński. Biografia pisarza")

Ów "wertykalny" model podróżowania, drążenie w głąb, zaglądanie pod podszewkę zjawisk możliwe jest dzięki wielkiej wrażliwości na szczegół. Niepozorny czasami detal, nad którym ktoś inny przeszedłby do porządku, u Kapuścińskiego staje się soczewką, która skupia w sobie całe bogactwo znaczeń. I tak, na przykład:

"Aby (...) zrozumieć wyjątkowość Gruzji, reporter stopniowo się do niej zbliża: nie opisuje wtedy ukształtowania terenu, ale bieg dwóch krętych uliczek w Tbilisi. Na pozór wyglądają podobnie - obie są 'jak z jasełek, wystrugane z drewna', ciasno zabudowane rzędami ciemnobrązowych domków. Pierwsza jest skąpana w słońcu, więc cała jej architektura, wszystkie daszki, werandy ustawione są tak, by dawać cień. Druga - przeciwnie: jest ciemna, wiedzie ku północy, więc jej rozliczne ganki i tarasy budowane są tak, by chwytać światło. Ulicę słońca upodobali sobie malarze. Jej ciemną siostrę - szewcy. Dzięki poetyckiemu opisowi, wyzyskującemu przestrzenne kontrasty, skrzącemu się magią, ustęp ten daje się czytać jako uniwersalna metafora ludzkiego losu - nieustannie balansującego na styku słońca i cienia, między duchem i materią, radością i bólem, sztuką i prozą życia." ("Ryszard Kapuściński. Biografia pisarza")

Jesienią 1967 roku Kapuściński wyjechał jako korespondent PAP do Ameryki Łacińskiej. Spędził tam pięć lat, mieszkając w Chile, Peru, Brazylii i Meksyku, śledząc ogniska rewolucyjnych przemian i konfliktów. Pierwszym plonem tego wyjazdu był wydany w formie książkowej reportaż "Dlaczego zginął Karl von Spreti" (1970), który później, w skróconej wersji i pod zmienionym tytułem - "Śmierć ambasadora" - wszedł do zbioru "Chrystus z karabinem na ramieniu". Ten kontrowersyjny tekst ukazuje tragiczną historię Gwatemali na tle porwania i zamordowania przez partyzantów niemieckiego dyplomaty, będącego w dobrych stosunkach z opresyjnym reżimem. Kapuściński sprzeciwiał się demonizowaniu w światowych mediach południowoamerykańskich rewolucjonistów - i chociaż nie bronił stosowanych przez nich metod terroru, wskazywał na przyczyny, które kazały im posuwać się do zbrodni. Opisywał też zbrodnie popełniane na dużo szerszą skalę przez panujące dyktatury, zbrodnie usankcjonowane instytucjonalnie i okryte milczeniem. Podczas gdy większość dziennikarzy jechała tam, gdzie toczyły się głośne wojny, on często wybierał miejsca pomijane, lekceważone, których dramat nie mógł liczyć na niczyją uwagę.

"Kapuściński - pisze Artur Domosławski - był kronikarzem i adwokatem takich niezauważanych, nierozumianych konfliktów. Chyba każdy słyszał o zbrodniach Pinocheta w Chile - kilka tysięcy zabitych i 'znikniętych', a kto słyszał o zbrodniach gwatemalskich generałów?" ("Gazeta Wyborcza", dodatek "Duży Format", 27.01.2007)

"Chrystus z karabinem na ramieniu" (1975) to książka poświęcona bojownikom z Bliskiego Wschodu (palestyńscy fedaini), Ameryki Łacińskiej i Afryki. W tekście "Guevara i Allende" Kapuściński porównał skrajnie różne, a zarazem podobne losy dwóch słynnych postaci. Chociaż Che Guevara (bardzo w tym tekście, pochodzącym z 1974 roku, wyidealizowany) wybrał walkę zbrojną, a Salvador Allende, prezydent Chile, próbował dokonać rewolucji na drodze pokojowej, łączy ich to, że w momencie przegranej, kiedy grozi im śmierć, odrzucają kompromisy, nie chcą się ratować i za swoje przekonania płacą życiem.

Ale najbardziej wstrząsający w książce jest krótki, dwustronicowy reportaż - "Victoriano Gomez przed kamerami TV" - który pokazuje, w jak perwersyjny sposób może być wykorzystana taka bohaterska ofiara z życia. Oto w Salwadorze, na stadionie sportowym, urządzono publiczną egzekucję młodego partyzanta, którą - ku pouczeniu narodu - transmitowała na żywo telewizja:

"Najpierw przywieźli jego matkę. Zniszczona, skromnie ubrana kobieta usiadła naprzeciw miejsca, na którym miał zginąć jej syn. Przez moment na trybunach zapadła cisza. Ale po chwili ludzie zaczęli rozmawiać, wymieniali uwagi, kupowali lody i napoje chłodzące. Najbardziej hałasowały dzieci. (...) Następnie kamery poszły w ruch: zaczęła się transmisja. Tego dnia w całym Salwadorze ludzie obejrzeli w telewizji egzekucję Victoriano Gomeza. Najpierw Victoriano stanął naprzeciw trybun, blisko bieżni. Ale operatorzy zaczęli wołać, żeby poszedł na środek stadionu - chodziło im o lepsze światło i lepsze ujęcie. Zrozumiał ich intencję, posłuchał, cofnął się w głąb boiska i stanął na baczność - smagły, wysoki, dwudziestoczteroletni. Teraz z trybun widziało się tylko małą sylwetkę i to było dobre - na ten dystans śmierć traciła dosłowność, konkretność, ciężar, przestawała być śmiercią, zamieniała się w widowisko śmierci. Tylko operatorzy mieli Victoriana w zbliżeniu, mieli twarz na cały ekran, dzięki czemu ludzie, którzy oglądali telewizję, widzieli więcej niż tłum zebrany na stadionie." ("Victoriano Gomez przed kamerami TV")

W tym oszczędnym opisie, właściwie pozbawionym komentarza, nie liczą się ideologiczne argumenty, a tylko pogwałcenie godności skazanego. To właśnie godność ludzka była tematem Kapuścińskiego, pozwalającym mu w najdalszych zakątkach świata przełamywać barierę obcości, dostrzegać problemy tak samo istotne pod każdą szerokością geograficzną.

"Jest rzeczą znaną, że formuła ludzkiej godności stanowi sedno odrębności każdej kultury" - czytamy w "Biografii pisarza" - "jej rozszyfrowanie jest równoznaczne z głębokim wniknięciem w niepowtarzalny etos opisywanej społeczności. Jeśli więc Kapuściński będzie chciał zaszczepić odbiorcy swoich tekstów postawę solidarności z mieszkańcami odległych rejonów globu, uświadomić mu, że ich sprawy są ważne również dla niego, to będzie się starał wydobyć istotę charakterystycznej dla nich formuły godności z takich czy innych egzotycznych kształtów, uczynić ją zrozumiałą, ważną i bliską dla polskiego czytelnika i w ten sposób dokonać 'przekładu' kultury na kulturę."

Po powrocie z Ameryki Południowej Kapuściński zrezygnował z etatu w PAP, nie zrywając jednak współpracy. Podjął zajęcia na wydziale dziennikarstwa Uniwersytetu Warszawskiego i został reporterem tygodnika "Kultura". Lata siedemdziesiąte to czas intensywnych podróży - na Bliski Wschód, do Indii, na Cypr, do wielu państw Afryki. Pobyt w Angoli zaowocował reportażem "Jeszcze dzień życia" (1976), a dzięki wyprawom do Etiopii i Iranu powstały dwie książki, które przyniosły Kapuścińskiemu międzynarodową sławę - "Cesarz" (1978) i "Szachinszach" (1982).

"Jeszcze dzień życia" zapowiadał przełom w jego twórczości. Książka opisuje wojnę domową w Angoli, która właśnie odzyskała niepodległość. Ale fakty są tu drugorzędne wobec strachu i samotności reportera w zetknięciu z piekłem pogrążonego w chaosie kraju. Dziennikarski materiał został podporządkowany konstrukcji fabularnej, a z masy danych wybrane tylko te, które można uogólnić, nadać im rangę metafory. Taką rolę pełni opowieść o uciekających z Luandy Portugalczykach, którzy cały swój dobytek pakują do budowanych naprędce skrzyń - jak do trumien. W obrębie kamiennego miasta powstaje drugie, drewniane, po czym, przewiezione do portu, odpływa oceanem, zostawiając za sobą wyludnione ulice i puste, zamknięte domy. Ten obraz stał się symbolem ostatecznego rozpadu kolonialnego świata.

" 'Jeszcze dzień życia' jest książką bardzo osobistą - mówił Kapuściński. - Nie o wojnie, nie o tych walczących stronach, tylko o zagubieniu, o niewiadomej, o niepewności, co się z tobą stanie. Były tam takie sytuacje, że człowiek właściwie wiedział, że nie będzie już żył. I każdego dnia mówiło się z ulgą: - O, jeszcze jeden dzień z życia mam za sobą, jeszcze jeden mnie czeka. Ale już nie więcej." (www.gazeta.pl/kapuscinski)

Mariusz Szczygieł pisze o książce z Angoli:

"Była to zapowiedź gatunku, jaki będzie uprawiał w przyszłości: reportaż eseistyczny lub esej reporterski - jak sam to nazywał - bez tysięcy niepotrzebnych liczb i faktów, gdzie obserwacja jest pretekstem do szerszej intelektualnej refleksji." ("Jeszcze jedna podróż")

Również perspektywa osobista, prywatna, będzie coraz silniej uwypuklana w pisarstwie Kapuścińskiego. Wydana w 1978 roku "Wojna futbolowa" to antologia dawniej powstałych reportaży z Afryki i Ameryki Południowej, przeplatających się z planem nigdy nienapisanej książki. Autor przedstawia w nim okoliczności swoich podróży, trudności wiążące się z pracą korespondenta, dzieli się swoimi emocjami, przemyśleniami, lekturami, opisuje ludzi i zdarzenia, które zapadły mu w pamięć, a nie znalazły dla siebie miejsca w innych tekstach.

To właśnie w "Wojnie futbolowej" Kapuściński zdecydował się opowiedzieć o wypadkach sprzed osiemnastu lat, gdy z dwójką czeskich dziennikarzy czekał na rozstrzelanie. W reportażu z Nigerii, słynnych "Płonących barierach", czytamy: "Jadę drogą, o której mówią, że biały tędy żywcem nie przejdzie. Jadę zobaczyć, czy nie przejdzie, bo muszę wszystkiego sam doświadczyć." Ale w zbiorze równie ważne jak te spotkania z grozą są kameralne obserwacje, migawkowe portrety:

"Opisać starego Indianina na pustyni w Meksyku. Jechałem samochodem i z daleka zobaczyłem coś, co wyglądało jak indiański kapelusz leżący na piasku. Zatrzymałem się i podszedłem bliżej. Pod kapeluszem siedział Indianin w płytkim dołku, który wygrzebał w piachu, aby osłonić się przed wiatrem. Stał przed nim drewniany gramofon z pogiętą, odrapaną tubą. Stary cały czas kręcił korbką (widocznie gramofon nie miał sprężyny) i grał jedną płytę (...). Z tuby dobywał się chrypiący szum, trzaski i bezładne strzępy latynoamerykańskiej piosenki - Rio Manzanares dejeme pasar (Rzeko Manzanares, pozwól mi przepłynąć). Mimo że pozdrowiłem go i stałem nad nim długo, stary nie zwracał na mnie uwagi. - Ojcze - odezwałem się w końcu - tu nie ma żadnej rzeki. - Stary milczał. - Synu - odparł po chwili - ja jestem rzeką i nie mogę się przepłynąć. - Nie powiedział już nic więcej, tylko dalej kręcił korbką i słuchał płyty."

Tytułowy reportaż tego tomu opowiada o wojnie między Salwadorem a Hondurasem, do której pretekstem był mecz piłki nożnej rozegrany przez te kraje. Konflikt trwał zaledwie sto godzin, ale zginęło w nim sześć tysięcy ludzi. W przejmującej relacji Kapuścińskiego tylko jeden człowiek skorzystał na tej rzezi - prosty, zwerbowany ze wsi żołnierz, nierozumiejący, o co walczy, który z trupów towarzyszy broni pościągał buty dla swojej licznej, bosonogiej rodziny.

1978 rok oprócz"Wojny futbolowej" przyniósł "Cesarza", drukowanego wcześniej w odcinkach w tygodniku "Kultura". Ta opowieść o rządach i upadku Hajle Sellasjego w Etiopii stała się kamieniem milowym w historii reportażu. Kapuściński, zmęczony dostarczaniem informacji o kolejnych rewolucjach, przewrotach, obalaniu dyktatur, postanowił opisać dzieje "króla królów" zupełnie nowym językiem. Wspominał, jak trudno było ten właściwy język znaleźć. Wreszcie przyszło mu do głowy zdanie o cesarskim piesku: "To był mały piesek rasy japońskiej. Nazywał się Lulu." Ono ustawiło całą książkę.

"Cesarz" składa się z, ujętych w ramę reporterskiej narracji, monologów dawnych dworzan monarchy. Monologi te pisarz wystylizował na groteskową staropolszczyznę; naszpikowane archaizmami i pełne retorycznej przesady świetnie charakteryzują absurd i skostniałość cesarskiego świata. Oto zwierzenia "poduszkowego przezacnego pana":

"Pan nasz zasiadał na tronie i kiedy już usiadł, podsuwałem mu poduszkę pod nogi. Ta czynność musiała być wykonana błyskawicznie, aby nie powstał moment, w którym nogi dostojnego monarchy zawisłyby w powietrzu. (...) Byłem poduszkowym przezacnego pana przez dwadzieścia sześć lat. Towarzyszyłem cesarzowi w podróżach po świecie i właściwie - powiem to z dumą - pan nasz nie mógł się nigdzie ruszyć beze mnie, gdyż jego godność wymagała, aby stale zasiadał na tronie, a na tronie nie mógł zasiadać bez poduszki, a poduszkowym byłem ja. Miałem opanowany w tym względzie specjalny protokół, a nawet posiadałem niesłychanie pożyteczną wiedzę na temat wysokości poszczególnych egzemplarzy tronu, która pozwalała mi szybko i trafnie dobierać poduszki odpowiedniego rozmiaru, tak aby nie doszło do gorszącego niedopasowania: między poduszką a butami cesarza jest jednak szpara!"

Problem głodu w Etiopii Sellasje zbywał pustymi deklaracjami:

"...a owym głodomorom musiało wystarczyć to, że dobrotliwy pan nasz osobiście przywiązał do ich losu najwyższą wagę, co było już szczególnym rodzajem przywiązania, nawet wyższego niż najwyższe, a dającego podwładnym kojącą i krzepiącą nadzieję, że ilekroć pojawi się w ich życiu jakaś gnębiąca ich molestia, jakieś skargi budzące utrapienie, jaśnie osobliwy pan doda im tak potrzebnego ducha, a mianowicie w ten sposób, że przywiąże do onej molestii czy utrapienia najwyższą wagę."

"Cesarza", który pozornie mówił o egzotycznej rzeczywistości, odczytywano jako metaforę Polski Ludowej, ale też szerzej - jako przypowieść o każdej opresyjnej i skorumpowanej władzy. Uniwersalność książki potwierdziło międzynarodowe uznanie, jakim cieszy się od 1983 roku, gdy ukazał się jej angielski przekład autorstwa Williama Branda i Katarzyny Mroczkowskiej-Brand. Reportaże Kapuścińskiego były tłumaczone już wcześniej (na hiszpański, węgierski i czeski), ale dopiero "The Emperor" zapoczątkował światową karierę pisarza. Do dziś jego książki zostały przełożone na ponad dwadzieścia języków.

O Kapuścińskim pisali entuzjastycznie Norman Mailer, Susan Sontag, John Updike. Według tego ostatniego:

" 'Cesarz' to paraboliczna opowieść o władzy, z której płynie kilka lekcji. Na pierwszy plan wysuwa się nieuchronna skłonność despoty - wszystko jedno, czy jest nim król, dyrektor wydziału czy dyktator - który u swoich podwładnych wyżej ceni lojalność niż kompetencje, a bezpieczeństwa szuka w stagnacji. (...) Z książki Kapuścińskiego płynie też mniej ewidentna nauka o kruchym czy wręcz fantazmatycznym charakterze powiązań między rządzącym a rządzonymi." ("Koniec imperium", "The New Yorker", 16.05.1983, przeł. Łukasz Sommer)

Salman Rushdie stwierdził, że w książkach o Hajle Sellasjem i o szachu, a także w " Jeszcze dzień życia":

"opisy Kapuścińskiego (nie, jego r e a k c j e) dokonują tego, co tylko sztuka jest w stanie uczynić: uskrzydlają naszą wyobraźnię. Jeden Kapuściński wart jest tysiąca skamlących i fantazjujących gryzipiórków. Dzięki jego niezwykłemu połączeniu reportażu i sztuki stajemy wreszcie tak blisko tego, co sam Kapuściński nazywa niedającym się przekazać, prawdziwym obrazem wojny." ("Reportaż z koszmaru", "The Guardian", 13.02.1987, przeł. E. Don)

"Szachinszach", opisujący reżim i obalenie ostatniego szacha Iranu Rezy Pahlawiego, stanowi w dorobku Kapuścinskiego podsumowanie jego wieloletnich obserwacji mechanizmów rewolucji. Podsumowanie nader gorzkie:

"Iran - była to dwudziesta siódma rewolucja, jaką widziałem w Trzecim Świecie. W dymie i w huku zmieniali się władcy, upadały rządy, na fotelach zasiadali nowi ludzie. Ale jedno było niezmienne, niezniszczalne, boję się powiedzieć - wieczne: bezradność. Jakże mi te siedziby komitetów irańskich przypominały to, co widziałem w Boliwii i w Mozambiku, w Sudanie i w Beninie. Co robić? A ty wiesz, co robić? Ja? Nie wiem. A może ty wiesz? (...) W dyskusjach, jakie toczyły się w komitetach na temat - co robić dalej, wszyscy byli zgodni w jednym: przede wszystkim wziąć odwet. Zaczęły się więc egzekucje. (...) Tak, wreszcie wiedzieli, co robić, co mówić. Nie masz co jeść? Nie masz gdzie mieszkać? Wskażemy ci sprawcę twojej niedoli. Jest nim kontrrewolucjonista. Zniszcz go, a zaczniesz żyć po ludzku. Ale jakiż on kontrrewolucjonista, przecież wczoraj walczyliśmy razem przeciw szachowi! To było wczoraj, a dzisiaj on jest twoim wrogiem."

W przeciwieństwie do "Cesarza", "Szachinszach" jest pozbawiony literackich ornamentów; to książka drapieżna, lapidarna, celowo surowa. Kapuściński ułożył swoją opowieść z różnorodnych puzzli: są tu opisy fotografii, na podstawie których pisarz śledzi historię Iranu, wyimki z notatek, cytaty z książek, zapis nagrania magnetofonowego, a całość zamyka część eseistyczna ("Martwy płomień"). Zarówno ta kolażowa struktura, jak i otwierający "Szachinszacha" obraz pokoju reportera, w którym panuje straszliwy bałagan - eksponują wątek autotematyczny. Tak samo ważne, jak analizowana rzeczywistość, stają się środki, za pomocą których próbuje ją zrozumieć zdezorientowany, nieznający miejscowego języka pisarz.

Pracę nad"Szachinszachem", rozpoczętą w 1979 roku, przerwały wypadki polskiego Sierpnia. Kapuściński pojechał na Wybrzeże i był w Stoczni Gdańskiej w czasie strajku. W "Notatkach z Wybrzeża" - krótkiej relacji z tamtych dni - gorąco solidaryzował się z protestującymi. Przejęty doniosłością wydarzeń sierpniowych, postanowił znów pisać o Polsce. Zaangażował się w działalność "Solidarności" i przez rok jeździł po kraju. Ale z tych jego planów reporterskich nic nie wyszło - po pierwsze był już zbyt rozpoznawalny, by móc zdobywać wiarygodne informacje; po drugie, wkrótce stan wojenny zdusił fascynujące go przemiany. Po jego wprowadzeniu Kapuściński wystąpił z PZPR i stracił pracę w "Kulturze", bo nie poddał się weryfikacji.

Jednak uczestnictwo pisarza w polskim Sierpniu znacząco wpłynęło na ostateczny kształt"Szachinszacha", którego trzecia, końcowa część powstała w 1981 roku:

"To właśnie rodzima perspektywa i intensywne uczestnictwo w przeżywaniu polskiego doświadczenia pozwoliły Kapuścińskiemu wychwycić pewne niuanse rewolucji irańskiej: dostrzeżenie roli religii w rozbiciu znienawidzonego systemu, prześladowanie ludzi kultury i windowanie na szczyt pisarskich miernot wiernych reżimowi, wreszcie - bezradność tych, którzy dostali do ręki władzę. (...) Kontekst polski wpłynął też decydująco na ostatni rozdział książki. Przejmujący smutek 'Martwego płomienia' to wyraźne świadectwo rozczarowania polską rewolucją." ("Ryszard Kapuściński. Biografia pisarza")

W stanie wojennym Kapuściński zarzucił wyjazdy reporterskie. Wtedy to zaczął robić luźne notatki i zbierać cytaty, które złożyły się na pierwsze "Lapidarium" (1990). Swobodna kompozycja tej książki, będącej zbiorem refleksji, drobnych szkiców i próbek z warsztatu reportera, wynikała z przekonania, że sprzecznościom współczesnego świata nie podoła epicki opis i tylko operując fragmentem, można je uchwycić. Pisarz kontynuował cykl "Lapidariów" do końca życia - obejmuje on w sumie sześć tomów.

W 1986 roku wydał tom wierszy"Notes", a w 2006 - "Prawa natury". Poezja, jak mówił, była dla niego rzadkim luksusem, bo wymagała czasu, którego nigdy nie miał. Ale zarówno pisanie wierszy, jak i robienie zdjęć (w 2000 roku ukazał się album fotografii Kapuścińskiego "Z Afryki") - obie te pasje pogłębiały jego spojrzenie na rzeczywistość, przyczyniając się do powstania świetnych reportaży.

Zwrócenie się ku bardziej osobistym formom literackim - jak notatnik intelektualny czy poezja - zwiastowało refleksyjny charakter późnych książek, przede wszystkim"Hebanu" (1998) i "Podróży z Herodotem" (2004). Wcześniejsze od nich "Imperium" (1993) było plonem dwuletniej podróży po rozpadającym się ZSRR. Kapuściński nie próbował tworzyć całościowego wizerunku Rosji, wiedząc, że jest to zadanie karkołomne. Zamiast tego napisał o swoich kolejnych spotkaniach z mocarstwem: o dziecięcych przeżyciach w okupowanym przez Armię Czerwoną Pińsku, o jeździe koleją transsyberyjską w 1958 roku, o podróży do południowych republik ZSRR w roku 1967, i wreszcie o wędrówce po najdalszych zakątkach kraju w latach 1989-1991, zakończonej odwiedzinami w rodzinnym mieście. Zastosowanie klamry autobiograficznej sprawia, że eseistyczny reportaż o Rosji nabiera emocjonalnej, osobistej wymowy, stając się także opowieścią o powrocie pisarza do własnych początków. Natomiast patchworkowa kompozycja "Imperium", przewaga ujęć fragmentarycznych nad próbami syntezy, wydaje się w wypadku tej książki świadectwem bezsilności Kapuścińskiego wobec problemów i realiów olbrzymiego kraju.

Zupełnie inaczej jest w"Hebanie", wspaniałej summie doświadczeń afrykańskich. Rządzi tu podobna co w "Imperium" zasada kroniki wypraw autora - tym razem w głąb Czarnego Lądu. Jednak w porównaniu z rosyjską jest to kronika o wiele bogatsza, co wynika naturalnie z biografii Kapuścińskiego, który od lat intensywnie podróżował po Afryce, pisał o niej i czuł się głęboko wrośnięty w ten kontynent. W latach dziewięćdziesiątych i później, oprócz wyjazdów związanych z prezentowaniem książek, wygłaszaniem odczytów i odbieraniem nagród, pisarz odbywał podróże już nie tyle reporterskie, ile antropologiczne. I właśnie spojrzenie antropologa dominuje w "Hebanie", w którym Kapuściński, badając kulturową inność,

"odkrywał, niejako na oczach czytelnika, pod i poza warstwą bieżącej historii - ducha afrykańskiej dawności i odrębności. (...) Znajdował także odpowiedź (czy wiele zróżnicowanych regionalnie odpowiedzi) na pytanie o to, czym dla Afrykanina są śmierć i życie człowieka, dom i rodzina, świat zmarłych i świat istot nadprzyrodzonych, pamięć i tradycja. (...) Tak więc rozrastaniu się książki zgodnie z chronologią czterdziestu lat życia autora towarzyszy jakby cofanie się do źródeł czasu". ("Ryszard Kapuściński. Biografia pisarza")

U końca tej podróży w przestrzeni i w czasie rośnie potężne drzewo, opisane w ostatnim rozdziale: "gęstolistny mangowiec", który dla mieszkańców etiopskiej wioski stanowi centrum świata. Rano w jego cieniu odbywają się lekcje szkolne, w południe chronią się przed skwarem ludzie i zwierzęta, później starszyzna zbiera się na naradę, a wieczorem kobiety rozpalają ognisko pod drzewem i opowiadają historie. Jest to dosłownie, a nie tylko metaforycznie, drzewo życia:

"O świcie na ziemi pojawią się jednocześnie słońce i cień drzewa. Słońce obudzi ludzi, którzy zaraz zaczną przed nim kryć się, szukać ochrony cienia. To dziwne, ale jest prawdą, że życie ludzkie zależy od rzeczy tak ulotnej i kruchej, jak cień. Dlatego drzewo, które go użycza, jest czymś więcej niż drzewem - jest życiem. Jeżeli w wierzchołek uderzy piorun i mangowiec spłonie - ludzie nie będą mieli gdzie schronić się przed słońcem ani gdzie się zebrać. Nie mogąc się zebrać, nie zdołają nic zdecydować, niczego postanowić. Ale przede wszystkim nie będą mogli opowiadać swojej historii, która istnieje tylko przekazywana z ust do ust w czasie zebrań wieczornych pod drzewem. Przez to szybko zatracą wiedzę o swoim wczoraj, zagubią jej pamięć. Staną się kimś bez przeszłości, to znaczy - będą nikim. Stracą to, co ich łączyło, rozproszą się, każdy pójdzie w swoją stronę, samotny. Ale samotność jest niemożliwa w Afryce, człowiek samotny nie przetrwa dnia, jest skazany na śmierć. Dlatego jeżeli piorun roztrzaska drzewo, zginą również ludzie, którzy żyli w jego cieniu. I tak też jest powiedziane: człowiek nie może przeżyć dłużej niż jego cień." ("Heban")

Najbardziej eseistyczna książka Kapuścińskiego, "Podróże z Herodotem" (2004), to - by użyć określenia Mariusza Szczygła - rodzaj zawodowej autobiografii. Bohaterem jest tutaj zarówno starożytny Grek, jak i polski reporter, który jeżdżąc po świecie, nie rozstawał się z "Dziejami" mistrza z Halikarnasu, a ich lektura, jak twierdzi, wciągała go często bardziej niż bieżące wydarzenia. Przygody Kapuścińskiego, począwszy od młodzieńczego spotkania z obcym światem Indii, przeplatają się z fragmentami dzieła Herodota, a rozważania o tym, jakim człowiekiem był grecki podróżnik i dziejopis, co popychało go w świat, jak odnosił się do innych kultur, jakimi sposobami zdobywał informacje i dlaczego je utrwalał - stają się także refleksją o własnej twórczości i głodzie doświadczeń. Wolno uznać, że kreśląc portret autora "Dziejów", pisarz powiedział ważną - i okrutną - rzecz o sobie:

"Umysł Herodota nie jest w stanie zatrzymać się na jednym wydarzeniu czy na jednym kraju. Coś go ciągle nosi, coś niespokojnie popędza. (...) Ludzie tacy, pożyteczni dla innych, są w gruncie rzeczy nieszczęśliwi, ponieważ tak naprawdę są bardzo samotni. Owszem, szukają innych i nawet zdaje im się, że w jakimś kraju czy mieście już znaleźli sobie bliskich, już ich poznali i wszystkiego się o nich dowiedzieli, ale któregoś dnia budzą się i nagle czują, że nic ich z nimi nie łączy, że mogą stąd natychmiast wyjechać, bo raptem widzą, że pociągnął ich i olśnił jakiś inny kraj, jacyś inni ludzie, a zdarzenie, którym jeszcze wczoraj się pasjonowali, zbladło i straciło wszelkie znaczenie i sens. Tak na dobre do niczego się nie przywiązują, nie zapuszczają głęboko korzeni. Ich empatia jest szczera, ale powierzchowna. Pytanie, który ze znanych krajów najbardziej im się podoba, wprawia ich w zakłopotanie (...). Który? W jakiś sposób - wszystkie (...). Do którego kraju chcieliby jeszcze wrócić? Znowu zakłopotanie - nigdy nie zadawali sobie takich pytań. Na pewno chcieliby wrócić na drogę, na szlak. Być znowu w drodze - oto, co im się marzy."

Trzeba by tu zrobić jedno zastrzeżenie - o empatii Kapuścińskiego można powiedzieć wszystko, tylko nie to, że była powierzchowna. Ale dopiero kiedy uzmysłowimy sobie, jaką samotnością, niepokojem, trudami i ryzykiem opłacał swoje świetne książki, potrafimy je w pełni docenić.

Autor: Krystyna Dąbrowska, kwiecień 2009.

Bibliografia:

Busz po polsku. Historie przygodne, Warszawa: Czytelnik, 1962.

Czarne gwiazdy, Warszawa: Czytelnik, 1963.

Kirgiz schodzi z konia, Warszawa: Czytelnik, 1968.

Gdyby cała Afryka..., Warszawa: Czytelnik, 1969 [także Agora SA, 2011 - więcej o wydaniu...].

Dlaczego zginął Karl von Spreti, Warszawa: Książka i Wiedza, 1970 [także Czytelnik, 2010 - więcej o wydaniu...].

Chrystus z karabinem na ramieniu, Warszawa: Czytelnik, 1975.

Jeszcze dzień życia, Warszawa: Czytelnik, 1976.

Cesarz, Warszawa: Czytelnik, 1978.

Wojna futbolowa, Warszawa, Czytelnik, 1978.

Szachinszach, Warszawa: Czytelnik, 1982.

Zaproszenie do Gruzji (współwyd. z W. Kubicki: Słodkie morze Bajkał), Warszawa: MAW, 1983.

Notes (wiersze), Warszawa: Czytelnik, 1986.

Lapidarium, Warszawa: Czytelnik, 1990.

Imperium, Warszawa: Czytelnik, 1993.

Lapidarium I, Warszawa: Czytelnik, 1995.

Lapidarium, Warszawa: Czytelnik, 1997.

Heban, Warszawa: Czytelnik, 1998.

Lapidarium IV, Warszawa: Czytelnik, 2000.

Z Afryki, Bielsko-Biała: Buffi, 2000 (więcej...).

Lapidarium V, Warszawa: Czytelnik, 2002 (więcej...).

Autoportret reportera, Kraków: SIW "Znak", 2003 (więcej...).

Podróże z Herodotem, Kraków: SIW "Znak", 2004 (więcej...).

Ten Inny (zbiór wykładów), Kraków: SIW "Znak", 2006.

Prawa natury (wiersze), Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2006.

Wybrane tłumaczenia:

angielski: The Emperor: The Downfall Of An Autocrat (Cesarz), San Diego: Harcourt Brace Jovoanovich, 1983. Shah Of Shahs (Szachinszach), San Diego: Harcourt Brace, Jovanovich, 1985. Another Day Of Life (Jeszcze jeden dzień życia), New York: Penguin, 1988. The Soccer War (Wojna futbolowa), New York: Knopf, 1991. Imperium, New York: Knopf, 1994.

fiński: Imperiumi, Helsinki: Like, 1993.

francuski: Imperium, Paris: Plon, 1994.

hiszpański: El Sha o la desmesura del poder (Szachinszach), Barcelona: Anagrama, 1987. El Emperador (Cesarz), Barcelona: Anagrama, 1989. El homes de l'emperador (Ludzie Cesarza), Barcelona: Escena, 1990. La Guerra del fútbol (Wojna futbolowa), Barcelona: Anagrama, 1992.

niemiecki: Der Fussballkrieg: Berichte aus der dritten Welt, (Wojna futbolowa), Frankfurt a.M.: Fischer, 1990. Imperium. Sowjetische Streifzüge (Imperium), Frankfurt a.M.: Eichborn, 1993. König der Könige. Eine Parabel der Macht (Cesarz), Frankfurt a.M.: Taschenbuch Verlag, 1986. Lapidarium (Lapidarium), Frankfurt a.M.: Eichborn, 1992. Schah-In-Schah (Szachinszach), Köln: Kiepenheuer & Witsch, 1986. Wieder ein Tag leben. Innenansichten eines Bürgerkriegs (Jeszcze jeden dzień życia), Frankfurt a.M.: Eichborn, 1994. Schah-In-Schah. Eine reportage über die Mechanismen der Macht, der Revolution und des Fundamentalismus (Szachinszach), Frankfurt a.M.: Eichborn, 1997.

# data[].attributes.attachment_link.title
Ryszard Kapuściński | Życie i twórczość | Artysta | Culture.pl

# data[].attributes.attachment_link.description
Urodził się 4 marca 1932 w Pińsku, dziś na Białorusi - najwybitniejszy pisarz spośród polskich reporterów, autor m.in. "Cesarza" i"Szachinszacha", które przyniosły mu światową sławę. Zmarł w Warszawie 23 stycznia 2007 roku. - Pińskie dzieciństwo i przeżycia z lat okupacji będą zawsze niezwykle istotnym punktem odniesienia dla Kapuścińskiego.

# data[].attributes.body
reportaż telewizyjny

# data[].attributes.attachment_link.title
Niedziela w Warszawie - reportaż z 1938 roku

# data[].attributes.body
biografia twórcy

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Pisarz, dziennikarz, publicysta. Urodził się 10 stycznia 1892 w Kałużycach, zmarł 10 września 1974 w Warszawie.

-

Melchior Wańkowicz przyszedł na świat 10 stycznia 1892 w rodzinnym majątku Kałużyce położonym nieopodal Mińska na Rusi Białej. Imię dostał po ojcu, powstańcu styczniowym, który zmarł w roku urodzenia syna. Matka, Maria ze Szwoynickich, zmarła trzy lata później w 1895 roku.

Przyszły pisarz dosyć wcześnie opuścił dom rodzinny. Po śmierci rodziców jakiś czas przebywał w Nowotrzebach, położonym na Kowieńszczyźnie majątku babki. Ten czas, wczesnego dzieciństwa, odtworzył potem w jednej z najpiękniejszych w polskiej literaturze opowieści o schyłku ziemiańskiego życia, w "Szczenięcych latach", które ukazały się w 1934. Rok wcześniej Wańkowicz publikował je w kolejnych numerach wileńskiego "Słowa".

W 1901 wysłano małego Melchiora do Zakopanego. Tam rozpoczął naukę, którą kontynuował od 1903 w Warszawie, w gimnazjum gen. P. Chrzanowskiego. W okresie gimnazjalnym zaangażował się w konspiracyjną działalność niepodległościową. W 1905 brał udział w strajku szkolnym, a w 1907 wstąpił do Organizacji Młodzieży Szkół Średnich "Przyszłość" (Pet). W 1910 został nawet sekretarzem generalnym Petu w Królestwie Polskim, redagując w tym samym czasie nielegalne pismo młodzieży "Wici". Tutaj, podpisując się pseudonimem Jerzy Łużyc, zadebiutował artykułem pt."Szkoła polska w życiu narodu".

Po maturze w 1911 Wańkowicz przeniósł się do Krakowa i tam studiował prawo na Uniwersytecie Jagiellońskim, a także uczęszczał do Szkoły Nauk Politycznych. W czasie studiów żywo interesował się polityką i aktywnie uczestniczył w konspiracyjnych działaniach młodzieży akademickiej. Między innymi w Krakowie wstąpił najpierw do Polskiego Związku Strzeleckiego, w którym był podoficerem, a potem należał do Organizacji Młodzieży Narodowej "Wolny Strzelec".

Po ukończeniu Szkoły Nauk Politycznych w 1914 Wańkowicz został powołany do wojska rosyjskiego i przydzielony do Kołomieńskiego Pułku Piechoty, stacjonującego w Mińsku. Z wojska udało mu się wkrótce zwolnić, jak sam wspominał, na podstawie sfałszowanego świadectwa o stanie zdrowia.

Lata I wojny światowej ostatecznie ukształtowały osobowość Wańkowicza. Z bliska obserwował wydarzenia wojenne, był świadkiem dramatów ludzi uchodzących przed frontem i poszukujących swoich bliskich. Losy wojennych tułaczy poznawał jako pełnomocnik Centralnego Komitetu Obywatelskiego Królestwa Polskiego dla reewakuacji Polaków z terenów Rosji.

W czasie wojny, w 1916 Wańkowicz ożenił się z Zofią z Małagowskich, a rok później wstąpił do Pierwszego Korpusu Polskiego gen. Józefa Dowbór-Muśnickiego, formowanego w rejonie Mohylewa. Na początku 1918 Wańkowicz jako żołnierz Korpusu walczył z bolszewikami. Za udział w walkach został odznaczony Krzyżem Walecznych. W maju 1918 brał udział w buncie przeciwko zawarciu porozumienia z Niemcami. Postawiony przed sądem polowym, został uniewinniony.

W latach 1918-1920 przebywał na Ukrainie, a potem wrócił do Warszawy i tutaj stanął na czele działu propagandy Straży Kresowej. W 1919 został korespondentem wojennym "Gazety Warszawskiej". W Warszawie Wańkowicz kontynuował przerwane wojną studia prawnicze i w 1923 uzyskał na Uniwersytecie Warszawskim tytuł magistra praw. Tuż po studiach rozpoczął pracę na stanowisku naczelnika Wydziału Prasowego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. Rok później, w 1924 założył Towarzystwo Wydawnicze "Rój", którego był współwłaścicielem i redaktorem naczelnym aż do 1939 roku.

Debiut literacki Wańkowicza przypada na okres tuż po pierwszej wojnie światowej. W 1919 w piśmie "Rząd i Wojsko" ukazał się jego pierwszy utwór"Opowiadanie legionisty Władysława Pasika".

W okresie międzywojennym Wańkowicz poświęcił się pracy dziennikarskiej i literackiej, publikując między innymi w "Kurierze Warszawskim", "Wiadomościach Literackich" i "Kurierze Porannym". Warto jednak pamiętać, że był aktywny także na innych polach - był między innymi doradcą reklamowym Związku Cukrowników Polskich i to on właśnie wymyślił słynne hasło: "cukier krzepi".

W prasie ogłaszał reportaże i cykle korespondencji z Polski, a także z zagranicy. Na przykład w "Kurierze Warszawskim" ukazała się jego korespondencja z podróży do Meksyku, którą odbył w latach 1926-27. Od 1930 Wańkowicz był członkiem Polskiego PEN Clubu. W 1936 pisarza uhonorowano Srebrnym Wawrzynem PAL - Polskiej Akademii Literatury. Nagrodę przyznano przede wszystkim za przyciągające czytelników, pisane barwnym stylem relacje z podróży. Przez ostatnie lata przedwojenne pisarz wraz z rodziną - żoną i dwiema córkami, Krysią i Martą - mieszkał w Warszawie, na Żoliborzu, w słynnym "Domeczku" przy ulicy Dziennikarskiej, o którym wzruszająco pisał w"Zielu na kraterze".

W chwili wybuchu II wojny światowej Wańkowicz przebywał w Polsce i podjął się nawet pracy korespondenta wojennego z terenów lubelszczyzny. Ale jeszcze przed kapitulacją Warszawy, 24 września, obawiając się aresztowania przez Niemców, którzy rzeczywiście szukali autora książki"Na tropach Smętka", wyjechał do Rumunii. Tutaj szybko rozpoczął działalność i pracę w środowisku powrześniowej polskiej emigracji, wygłaszał odczyty, pisał artykuły, publikował pod pseudonimami w ukazujących się w Bukareszcie "Kurierze Polskim" i "Dzienniku Polskim". Na łamach "Dziennika" ogłosił między innymi w 1940 cykl "Na tułaczkę...". W Bukareszcie wydał także jako Jerzy Łużyc książkę o walkach w Polsce pod tytułem "Te pierwsze walki".

Latem 1940 Wańkowicz przedostał się na południe Europy, a we wrześniu tego roku został wraz z innymi Polakami ewakuowany przez Anglików na Cypr, skąd w 1941 wyjechał do Palestyny. Głównym jego zajęciem pozostawała praca pisarza, reportażysty i publicysty. Pod pseudonimem Jerzy Łużyc pisał w "Dzienniku Żołnierza", "Wiadomościach Polskich" i "Głosie Polski".

Od 1943 Wańkowicz był korespondentem wojennym 2. Korpusu, podróżował po Bliskim Wschodzie. W maju 1944 uczestniczył w bitwie pod Monte Cassino i za tę bitwę otrzymał Krzyż Walecznych.

Po wojnie Melchior Wańkowicz nie wrócił do Polski. Jego starsza córka, Krysia, żołnierz "Parasola", zginęła w Powstaniu Warszawskim, "Domeczek" został zburzony, Warszawa nie istniała. W 1947 pisarz zamieszkał w Londynie. Tutaj współpracował między innymi z "Wiadomościami" oraz z "Dziennikiem Polskim", pisywał reportaże i felietony, które podpisywał jako Adolf Czybygdyby. Jego teksty nierzadko godziły w środowisko świeżej polskiej emigracji, nic więc dziwnego, że relacje Wańkowicza z Polakami mieszkającymi w Londynie nie były najlepsze. A kiedy w 1947 w Rzymie pisarz wydał zbiór felietonów pt."Kundlizm", niektóre czasopisma emigracyjne zerwały z nim na znak protestu współpracę.

Zaraz po wojnie Wańkowicz intensywnie zaczął pracować nad swoją największą i najbardziej znaczącą książką, która rozrosła się do trzech tomów ukazujących się kolejno w latach 1945-47 w Rzymie, pod tytułem"Bitwa o Monte Cassino". Tą książką Wańkowicz wystawił wielki pomnik bohaterskim żołnierzom generała Andersa. Ale w tym samym czasie pisarz rozpoczął także współpracę z prasą w Polsce, drukował w "Przekroju" i "Nowinach Literackich" , jak również w paxowskim "Słowie Powszechnym". Ta współpraca trwała do 1949. W tym właśnie roku Wańkowicz przeniósł się do Stanów Zjednoczonych. Tutaj utrzymywał się z różnych zajęć, nie tylko pisarskich, lecz także na przykład z pracy fizycznej na farmie, był również nauczycielem języka rosyjskiego. Dalej jednak uprawiał publicystykę, pisywał felietony i wygłaszał odczyty. W 1956 przyjął obywatelstwo amerykańskie. W tym samym roku po raz pierwszy od zakończenia wojny przyjechał na kilka miesięcy do Polski. Już wtedy, w atmosferze "odwilżowych" przemian, Wańkowicz rozważał możliwość powrotu do kraju na stałe. Od 1957 rozpoczął regularną współpracę z prasą krajową. Jego artykuły, reportaże i eseje zaczęły ukazywać się w "Przeglądzie Kulturalnym", "Kierunkach", a także w "Tygodniku Powszechnym". W tym ostatnim Wańkowicz ogłosił, budzące wówczas duże zainteresowanie czytelników, cykle tematyczne: "Murzyni w USA" i "Kobieta w Ameryce".

Do Polski na stałe Wańkowicz wrócił w maju 1958. Po powrocie zajął się pracą literacką, wygłaszał odczyty, występował w radiu i telewizji. Na początku lat sześćdziesiątych pisarz ponownie wyjechał do Stanów Zjednoczonych i przez rok podróżował po kontynencie amerykańskim, zbierając materiały do nowej książki.

Wszystko, co pisał, jego reportaże, opowiadania, powieści mają - niezależnie od konkretnej tematyki - wiele wspólnych cech. Przede wszystkim Wańkowicz wspaniale operował zanikającym już dzisiaj, a wywodzącym się z dawnej polskiej kultury szlacheckiej stylem opowieści mówionej. Autor"Tworzywa" był znakomitym gawędziarzem, jego fabuły pełne są anegdot, dygresji i bezpośrednich zwrotów do czytelnika-słuchacza. W pisarstwie Wańkowicza nieustannie obecny jest także duch Kresów Rzeczypospolitej. Nawet wtedy, kiedy autor kpił sobie z tamtych odległych czasów i podkreślał ich anachroniczność, ten duch nie tylko nic nie tracił ze swej siły, ale przeciwnie - wzmacniał się i utrwalał. Wańkowicz do końca pozostał pisarzem kresowym. Stąd przecież, z tej tradycji i szlacheckiej przeszłości brała się jego wiara i podziw dla wszystkiego, co rwie się do życia. Pisarstwo Wańkowicza jest bardzo związane z żywiołem natury, jego bohater jest jej cząstką i musi w niej znaleźć swoje miejsce. Dlatego proza Wańkowicza pulsuje niczym żywy krwioobieg, nie ma w niej niepotrzebnych dłużyzn i zbędnych fragmentów.

Czytaj o ostatniej książce Wańkowicza "Karafka La Fontaine'a"

W 1964 Wańkowicz podpisał słynny "List 34", adresowany do ówczesnych władz peerelu i zawierający protest przeciwko polityce kulturalnej państwa. Po tym fakcie władze rozpoczęły nagonkę na pisarza. Oskarżono go o to, że przekazuje za granicę materiały godzące w Polskę i współpracuje z Radiem Wolna Europa. Wytoczono mu proces i skazano go na trzy lata więzienia. Wańkowicz w areszcie spędził pięć tygodni. Władze chciały, aby pisarz zwrócił się z prośbą o ułaskawienie. Kiedy tak się nie stało, wstrzymano wykonanie wyroku. Wańkowicz ostatecznie do więzienia nie poszedł.

W 1970 Wańkowicz, po kilku latach starań, odzyskał polskie obywatelstwo. Przywrócono mu także członkostwo Polskiego PEN Clubu.

Melchior Wańkowicz zmarł w Warszawie 10 września 1974. Pochowany został na Powązkach.

Twórczość (wybrane pozycje książkowe, pierwsze wydania):

"Strzępy epopei. Opowiadania", Warszawa 1923

"Szczenięce lata", Warszawa 1934

"Na tropach Smętka", reportaże z Warmii i Mazur, Warszawa 1936

"Te pierwsze walki" (według opowiadania por. Jerzego Lewandowicza; pod pseudonimem Jerzy Łużyc), Bukareszt 1940

"Dzieje rodziny Korzeniewskich", Florencja 1945

"Bitwa o Monte Cassino", t. 1-3, Rzym 1945-47 (ocenzurowane wyd. krajowe 1957)

"Kundlizm", felietony, Rzym 1947

"Ziele na kraterze", powieść autobiograficzna, Nowy Jork 1951 (wyd. krajowe 1957)

"Panorama losu polskiego", cykl powieściowy, cz. 1 "Tworzywo", Nowy Jork 1954, cz. 2 "Droga do Urzędowa", Nowy Jork 1955 (wyd. krajowe "Tworzywo" 1960)

"Westerplatte", Warszawa 1959

"Hubalczycy", Warszawa 1959

"Tędy i owędy", reportaże i felietony, Warszawa 1961

"Zupa na gwoździu", felietony, Warszawa 1967

"Od Stołpców po Kair", reportaż, Warszawa 1969

"Przez cztery klimaty 1912-1972", Warszawa 1972.

Autor: Wojciech Kaliszewski, grudzień 2007.

# data[].attributes.attachment_link.title
Melchior Wańkowicz | Życie i twórczość | Artysta | Culture.pl

# data[].attributes.attachment_link.description
Pisarz, dziennikarz, publicysta. Urodził się 10 stycznia 1892 w Kałużycach, zmarł 10 września 1974 w Warszawie. - Melchior Wańkowicz przyszedł na świat 10 stycznia 1892 w rodzinnym majątku Kałużyce położonym nieopodal Mińska na Rusi Białej. Imię dostał po ojcu, powstańcu styczniowym, który zmarł w roku urodzenia syna.