# data[].attributes.headline
Πλατωνας και Αριστοτελης για την σχεση σωματος και ψυχης 

# data[].attributes.subject
Πλατωνας και Αριστοτελης για την σχεση σωματος και ψυχης 

# data[].attributes.body
Κατα τον Πλατωνα και τον Αριστοτελη ο άνθρωπος το προνομιούχο αυτό δημιούργημα μέσα στο συμπαν σύγκειται εξ σώματος και ψυχής.
Αυτό ισχύει για όλους τους ζώντες οργανισμούς.
Ο Αριστοτελης μιλα συγκεκριμένα για την ψυχή των φυτών και των ζώων. Η θρεπτική ψυχή είναι η ψυχή των φυτών της Γης. Η ενέργεια της εκδηλώνεται στη θρέψη, την αύξηση, την αναπαραγωγή και τον μαρασμό. Η αισθητική ψυχή, κατα τον Αριστοτελη, είναι η ψυχή των ζώων. Ο ανώτερος τύπος ψυχής είναι ο Νους.(Περι ψυχής ) Οι φιλόσοφοι της σχολής της Μιλητου που ιδρύθηκε από τον (Θαλή) ήταν από τους πρώτους που μελέτησαν την σχέση μεταξύ σώματος και Νου, (Νους - Μυαλό ) και την αρχή των όντων και των πραγμάτων.
Ο ΠροΣωκρατικος Ξενοφανης υποστήριξε πως ο Νους μέσα στις ανθρώπινες ψυχές που έργο του είναι να γνωρίζει τα ήδη και να κατευθύνει τα μέλη του σώματος. Στον Πλατωνα υπαρχει μια άλλη κυρίαρχη δύναμη που ονομάζεται κοσμικός Νους.
Ο Νους αυτός στον διάλογό του «Φίλιππος» ονομάζεται ως το δημιουργόν και ποιόν αίτιο μιξεως και επιμέρους στοιχείων του αχανούς σύμπαντος. Κοσμικός Νους - Συνπαντικος Νους
Ο άνθρωπος της Γης που είναι ζωντανός οργανισμός έχει τον κοσμικό Νου.
Ο κοσμικός Νους έχει την ικανότητα να βλέπει μέσα από όλα τα αισθητά επίγεια πράγματα.
Ο Νους της αιωνιότητας παρέχεται με σκοπό την γνώση, και οι ιδιότητες που ανιχνεύονται μέσω των αισθητων πραγμάτων.
Μέσω της γνώσης των αισθητων πραγμάτων της ύλης ο άνθρωπος αντιλαμβάνεται την φύση του κοσμικού χώρου τον οποίο ενδυθηκε ως αισθητό σώμα και ζει μέσα σ αυτόν.

Πλατωνας - κοσμικός Νους
Από την μίξη αυτών των στοιχείων προκαλείται η γεννεση του κόσμου και η γεννεση των όντων.

Κοσμικός Νους - Κόσμησε το σύμπαν ο Νους

Ο Πλατωνικός Νους δημιουργός φαίνεται να υπόκειται στα είδη των αγαθών της πολιτείας. Ο πρώτος Νους παραχωρεί την θέση του στο Εν αγαθό του Παρμενίδη , ενώ ο Νους Δημιουργός ως δεύτερη υπόσταση.

# data[].attributes.headline
Πλωτίνος - Η υλική ψυχή με το σώμα

# data[].attributes.subject
Πλωτίνος - Η υλική ψυχή με το σώμα

# data[].attributes.body
Ο Πλωτινος ακολουθεί την Πλατωνική επίδραση θέτει τον Νου δεύτερο από τις τρεις υποστασεις. Ο Πλωτινος δέχεται την κοσμική πραγματικότητα δηλαδή αποτελείται από το Ένα τον Εν Νου, δεύτερη υπόσταση και την ψυχική υπόσταση. Το εν είναι η υπέρτατη αρχή που αποτελείται ο Νους και από τον Νου αποτελείται η ψυχή. Πνευματική ψυχή με τον Νου και η υλική ψυχή με το σώμα. Το σώμα του ανθρώπου το γνωρίζουμε περισσότερο απ την ψυχή. Κατα τον Πλωτινο - νεο Πλατωνισμος οι δυο βαθμοί των νοητών οι ιδέες που υπάρχουν σε μια κατάσταση ενότητας με τον κοσμικό νου. Εκείνα τα νοητά που έχουν μια πολλαπλή ύπαρξη στον δικό μας έμφυτο Νου κι έχουν δοθεί σε εμάς απ τον Νου θύραθεν μέσα στον άνθρωπο.

# data[].attributes.headline
Σώμα και τα 5 στοιχεία της φύσης 

# data[].attributes.subject
Σώμα και τα 5 στοιχεία της φύσης 

# data[].attributes.body
(1) Η θεωρία του Ιπποκράτη

Τα στοιχεία της φύσης στο ανθρώπινο σώμα ό,τι υπαρχει μέσα στο ανθρώπινο σώμα, ακριβώς το ίδιο υπαρχει, με διαφορετική μορφή, στο συμπαντικο σώμα. Τα πάντα αποτελούνται από πέντε στοιχεία: Γη , Νερό , φωτιά , Αέρας και Αιθέρας / Πνευμα. Οι ιδιότητες τους είναι ιδιαίτερα σημαντικές για την κατανόηση των ισορροπιών και ανισορροπιών μέσα στο ανθρώπινο σώμα.

Ο Ιπποκρατης πίστευε ότι τα τέσσερα στοιχεία της φύσης (Γη , Νερό , αέρας ,φωτιά ) υπάρχουν σε αναλογίες όχι μόνο στον κόσμο αλλά και στο ανθρώπινο σώμα και αντιστοιχούν σε συγκεκριμένες λειτουργίες.

Η διαπίστωση της ιδιοσυγκρασίας του ατόμου αποτελεί σύμμαχο στην διατήρηση της ισορροπίας των λειτουργιών του ανθρωπινου οργανισμού. Το ιπποκρατικο σύστημα αναζητώντας τα δομικά στοιχεία του ανθρώπινου σώματος, υποστήριξε ότι η υλική υπόσταση του αποτελείται από 4 χυμούς. Η σύλληψη αυτή του Ιπποκράτη κατέστη μια από τις θεμελιώδεις αρχές που επηρέασαν την ιατρική για αιώνες από τον Ιπποκράτη.

# data[].attributes.headline
Οι 4 χυμοί - 4 στοιχεία της φύσης - 4 τύποι ανθρώπου 

# data[].attributes.subject
Οι 4 χυμοί - 4 στοιχεία της φύσης - 4 τύποι ανθρώπου 

# data[].attributes.body
(2) Οι 4 χυμοί βρίσκονται σε αντιστοιχεία με τα 4 στοιχεία. Η θεωρία αυτή βασίζεται στο γεγονός ότι οι χυμοί του ανθρώπινου σώματος αναμειγνύονται η μεταβάλλονται με διαφορετικό τρόπο στην υγεία. Η υγεία του ανθρώπου διατηρείται όταν οι χυμοί αναμειγνύονται κανονικά.

Η αρρώστια οφείλεται στη κακή και άνιση μείξη των χυμών του σώματος. Η κυριαρχία ενός χυμού επηρεάζει την εικόνα, την εμφάνιση, και την συμπεριφορά του ανθρώπου. Έτσι όταν κάποιος χυμός υπερτερεί είναι δηλαδή κυρίαρχος τότε έχουμε μια συγκεκριμένη ιδιοσυστασια. Ωστόσο οι άνθρωποι έχουμε μικτή ιδιοσυστασία .

# data[].attributes.body
(3) ΑΙΜΑΤΩΔΗΣ : ΑΙΣΙΟΔΟΞΟΣ, ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟΣ (ΑΕΡΑΣ- ΑΙΜΑ) ΦΛΕΓΜΑΤΙΚΟΣ : ΗΡΕΜΟΣ, ΑΙΣΘΑΝΤΙΚΟΣ ( ΝΕΡΟ-ΦΛΕΓΜΑ) ΧΟΛΕΡΙΚΟΣ : ΥΠΕΡΕΥΑΙΣΘΗΤΟΣ, ΕΚΡΗΚΤΙΚΟΣ (ΦΩΤΙΑ - ΚΙΤΡΙΝΗ ΧΟΛΗ)

ΜΕΛΑΓΧΟΛΙΚΟΣ: ΩΡΙΜΟΣ, ΚΛΕΙΣΤΟΣ ( ΓΗ - ΜΑΥΡΗ ΧΟΛΗ)

# data[].attributes.headline
Ο Όμηρος ονομάζει την ψυχή πνοή 

# data[].attributes.subject
Ο Όμηρος ονομάζει την ψυχή πνοή 

# data[].attributes.body
(4 α ) Στον Όμηρο υπάρχουν περιγραφές για την αναχώρηση της ψυχής από το σώμα. Τα νεύρα μας πια δεν συγκρατούν τη σάρκα και τα Κόκκαλα, να καταστρέφονται από την άγρια φωτιά μόλις ο θυμός (πνοή ζωής ) φύγει από τα άσπρα μας Κόκκαλα, και η ψυχή πετάξει μακριά σαν όνειρο ( ο Όμηρος ονομάζει την ψυχή πνοή ).

# data[].attributes.headline
 Η έννοια της ψυχής στα Ομηρικά έπη

# data[].attributes.subject
 Η έννοια της ψυχής στα Ομηρικά έπη

# data[].attributes.body
(4 β Ομηρος ) Κατά τον Όμηρο, το σώμα είναι ο άνθρωπος καθαυτόν, που φθείρεται με τον θάνατο. Η ψυχή μετά θάνατον γίνεται σκιά ωχρή, χωρίς αξία, που πλανάται στον Άδη κι ύστερα εξανεμίζεται, χάνεται. Παρόμοιες ιδέες έχει και ο Αριστοτέλης, ο οποίος δηλώνει πως ο άνθρωπος είναι σώμα και ύλη, ψυχή και είδος.

# data[].attributes.attachment_link.provider_name
ΑΡΓΟΛΙΚΗ ΑΡΧΕΙΑΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Η έννοια της ψυχής στα Ομηρικά έπη - Πέννυ Γρούβα στο, "Ο Όμηρος και η Ελληνική Σκέψη", Εκδόσεις εργαστηριού μελέτης του Θεσμικού Λόγου, Ε.Κ.Π.Α., Αθήνα, 2019.

Είναι γεγονός πως στα δύο διασωθέντα κύκλια έπη του την Ιλιάδα και την Οδύσσεια, γίνεται τόσο άμεση, όσο και έμμεση αναφορά στην έννοια της ψυχής, ενώ τα δύο αυτά έπη του 8ου αιώνα π.Χ. είναι τα πρώτα κείμενα της ελληνικής γραμματείας στα οποία πρωτοαπαντάται η συγκεκριμένη λέξη. Ας αποσαφηνίσουμε, λοιπόν, το τι ορίζεται ως ψυχή, προτού εντοπίσουμε αναφορές της έννοιας σε χωρία των δύο ποιημάτων. Αρχικά, ετυμολογικά η λέξη προέρχεται από το ρήμα "ψύω", με το επίθημα -χω, δηλαδή "ψύχω" που σημαίνει "φυσώ", "πνέω". Κυριολεκτικά, ψυχή σημαίνει "ψυχρή πνοή", δηλαδή ύστατη ένδειξη ζωής στο ανθρώπινο σώμα.

Δεν μπορούμε να μην επισημάνουμε το γεγονός πως σε τουλάχιστον έξι γλώσσες, όπως αυτή των Ασυρρίων, των Εβραίων, των Ινδών, των Σλάβων, των Λατίνων η αντίστοιχη λέξη ψυχή προέρχεται από ρήματα που σημαίνουν "αναπνέω". Στην πιο γνώριμη σε εμάς γλώσσα, τη λατινική, τα anima, animus έχουν συγγένεια με το αρχαίο ελληνικό ρήμα "άημι" που σημαίνει "φυσώ", "πνέω" και μέχρι σήμερα χρησιμοποιούνται με τις σημασίες "πνοή" και "ψυχή".

Επιστρέφοντας, λοιπόν, στον Όμηρο η ακριβής απόδοση μιας σημασίας στη λέξη ψυχή φαίνεται εξαιρετικά δύσκολο εγχείρημα. Η μόνη σημασία που μπορούμε να δώσουμε με βεβαιότητα είναι αυτή της "πνοής - αναπνοής", σύμφωνα με τους λεξικογράφους Πανταζίδη και Λορεντζάτου, καθώς υπάρχει χωρίο στην Ιλιάδα, στο οποίο ακριβώς αναφέρεται η λέξη "αϋτμή", δηλαδή "πνοή". Ειδικότερα, αναφέρεται στο κ 89-90 "Ζευς ενέηκε πόνοισι διαμπερές εις ο κ' αϋτμή/εν στήθεσσι μένη και μοι φίλα γούνατ' ορώρη" (ο Δίας απ' όλους πιότερο σε βάσανα με ρίχνει δίχως τέλος / όσο κρατάει η πνοή στα στήθη μου κι η δύναμη στα γόνα).

Στη συνέχεια, η χρήση της λέξης αυτής στα έπη γίνεται αφενός αναφορικά με τον αρχαίο πολεμιστή, υπό την έννοια πως εκείνος οφείλει να επιδείξει ψυχικό σθένος και ανδρεία στη μάχη, καθώς αυτό το οποίο διακινδυνεύει να χάσει, εάν σκοτωθεί, είναι ακριβώς η ψυχή του και, αφετέρου, αναφορικά με τον ανθρώπινο θάνατο, όπως θα δούμε ακολούθως. Αποτελεί επομένως η ψυχή σύμβολο της ανθρώπινης θνητότητας, ενώ αξίζει να σημειώσουμε πως στα ομηρικά έπη δεν αποδίδει το σύνολο των ψυχικών ιδιοτήτων.

Κάποια βασικά στοιχεία, τώρα, που παρατηρούμε στις ομηρικές ψυχές μελετώντας τους ομηρικούς στίχους είναι πως εκείνες, σε συνδυασμό με το σώμα ενός θνητού, συναποτελούσαν την ολότητα του αρχαίου Έλληνα. Ο διαχωρισμός αυτής της ολότητας σε σώμα - ψυχή μπορούσε να επέλθει με δύο τρόπους. Από τη μια, στιγμιαία, όπως για παράδειγμα σε μια λιποθυμία, δηλαδή ολική απώλεια αισθήσεων, από την οποία το άτομο επανερχόταν μέσα σε λίγα λεπτά, όπως περιγράφεται, για παράδειγμα, στην Ιλιάδα η ξαφνική απώλεια των αισθήσεων της Ανδρομάχης. Όταν εκείνη αντίκρισε τον γιο της σερνάμενο από τον Αχιλλέα, η ψυχή της στιγμιαία απομακρύνθηκε από το σώμα. Εκείνο που επανάφερε την ψυχή της "μάνας" στο σώμα της ήταν το συναίσθημα του "θυμού". Από την άλλη, ο θάνατος αποτελεί τη δεύτερη αιτία διάκρισης της ψυχής από το σώμα, με αποτέλεσμα την μόνιμη πλέον μετάβαση της ψυχής στον Κάτω Κόσμο.

Πιο αναλυτικά, οι ομηρικοί άνθρωποι πιστεύουν στον αποχωρισμό της ψυχής από το σώμα μετά τον θάνατο και την εγκατάστασή της στον Άδη, εκεί όπου θα κριθεί και θα τιμωρηθεί, εάν χρειαστεί, για τις πράξεις της όσο βρισκόταν στο σώμα στο οποίο ανήκε. Να σημειώσουμε εδώ πως δεν υπονοείται κάποια μορφή Κόλασης ή Παραδείσου, αλλά εννοείται η κοινή εγκατάσταση όλων των ψυχών συλλήβδην, και εκείνων που θα τιμωρούνταν και εκείνων που θα ησύχαζαν, στον Κάτω Κόσμο. Εκείνο, που προϋποτίθεται για να μπορέσει η ψυχή να οδηγηθεί στον Άδη, είναι η ταφή του θανούντος. Χωρίς αυτήν τη διαδικασία η ψυχή εγκλωβιζόταν στο κατώφλι του Άδη και δεν μπορούσε να μεταβεί εκεί όπου ήταν ο προορισμός της. Το πρόσωπο που οδηγούσε σαν ποιμήν τις ψυχές των νεκρών, αφού πραγματοποιούταν η ταφή τους, ήταν ο Ερμής, όπως φαίνεται για παράδειγμα στη ραψωδία ω της Οδύσσειας.

Γίνεται, λοιπόν, φανερό πως οι ομηρικοί άνθρωποι δέχονται την αθανασία της ψυχής μετά θάνατον, χωρίς όμως να πιστεύουν πως διατηρεί αυτή τας "φρένας", δηλαδή την ενεργή πνευματικότητα και συνείδησή της. Μόνο σε περίπτωση επαφής της με αίμα επανακτούσε μερική συνείδηση, γι' αυτό ενίοτε οι ψυχές που τριγυρνούσαν στον Άδη χαρακτηρίζονταν "διψασμένες", και εννοείται για αίμα. Διότι η ψυχή χωρίς το αίμα του ανθρώπινου σώματος ήταν "μουδιασμένη". Είναι γεγονός πως οι πρώτοι κι όλας άνθρωποι ταύτιζαν την ψυχή με μέρη του ανθρώπινου σώματος, κι ένα από αυτά είναι το αίμα.

Στη συνέχεια, η ψυχή είναι στον Όμηρο άυλη και εξέρχεται από το στόμα ή την πληγή του θανούντος, δηλαδή από κάποιο μέρος του σώματός του, το οποίο είναι υλικό. Φεύγει, λοιπόν, σαν ατμός, όπως διαβάζουμε στον εκατοστό στίχο της ραψωδίας ψ "οὐδ᾽ ἔλαβε· ψυχὴ δὲ κατὰ χθονὸς ἠΰτε καπνὸς ᾤχετο τετριγυῖα·", δηλαδή "κλαψουρίζοντας του εξέφυγε βαθιά η ψυχή στο χώμα, ίδια καπνό". Έτσι φεύγει σαν να πετάει, κατά τη στιγμή της μετάβασης από τη ζωή στον θάνατο. Ένα ακόμη παράδειγμα που επιβεβαιώνει αυτή τη θεώρηση είναι το χωρίο π 503- 505 της Ιλιάδας, όπου περιγράφεται ο θάνατος του Πάτροκλου μέσα από την εικόνα της εξόδου του δόρατος που τον πλήγωσε στο διάφραγμα και ταυτόχρονα της ψυχής του, που βγήκε κι εκείνη από την πληγή σαν αέρας.

Μια ακόμη ονομασία που δίνεται στην υπό εξέταση έννοια είναι το "είδωλον", δηλαδή σκιά, όπως φαίνεται στο χωρίο της Οδύσσειας ω στ.: 14 "ψυχαί, είδωλα καμόντων" και της Ιλιάδας Ψ στ.: 104 "ψυχή και είδωλον, ατάρ φρένες οθκ ένι πάμπαν, δηλαδή "ψυχή και διακαμός στον άνθρωπο, κι όμως ζωή καθόλου!"

Επιπλέον, λέγεται, πως η ψυχή μετά τον θάνατο διατηρεί τη μορφή του ατόμου στο οποίο ανήκε. Πώς μπορεί βέβαια κάτι άυλο να προσομοιάζει με κάτι που ήταν υλικό δεν μπορεί να απαντηθεί ξεκάθαρα. Επρόκειτο μάλλον για αιθέριο ομοίωμα του σώματος σε σμίκρυνση. Εκείνο, που συνεπάγεται αναντίλεκτα είναι πως ένας ζωντανός άνθρωπος, άρα ένα υλικό σώμα, δεν μπορεί να έλθει σε επαφή με μια ψυχή που βρίσκεται στον κάτω κόσμο, δηλαδή ένα αποκομμένο από το σώμα του εκλιπόντος άυλο είδωλο. Ένα χωρίο στο οποίο επιβεβαιώνεται το παραπάνω είναι η ραψωδία λ της Οδύσσειας, στην οποία ο Οδυσσέας επικοινωνεί με την ψυχή της μητέρας του, χωρίς όμως να έλθει σε σωματική επαφή μαζί της. Επίσης, στην ίδια ραψωδία, συναντά τις ψυχές του του Αχιλλέα και άλλων, χωρίς να μπορεί να αγγίξει κάτι υλικό από αυτούς, παρατηρώντας μόνο τις τιμωρίες των αμαρτωλών.

Δύο όροι, τώρα, που προαναφέρθηκαν και αξίζουν μια σύντομη προσέγγιση είναι ο όρος "θυμός" και ο όρος "φρένες". Ποια σχέση παρουσιάζουν με τον όρο ψυχή; Οι δυο αυτοί όροι εκφράζουν ψυχικές δραστηριότητες που σχετίζονται με την καρδιά, καθώς ο θυμός προέρχεται από τις "φρένες", που βρίσκονται στο στήθος, μεταξύ της καρδιάς και των πνευμόνων, όπως ακριβώς και η ψυχή. Σε χωρία της ραψωδίας Ι της Ιλιάδας διαβάζουμε "Λύγισε, Αχιλλέα μου, τη δυνατή ψυχή σου, σκληρή να έχεις την καρδιά δεν πρέπει" και παρακάτω "Ωστόσο ο Αχιλλέας αγρίεψε στα στήθη του τη δυνατή ψυχή του".

Άρα οι παραπάνω όροι αφορούν το εσωτερικό του ανθρώπου και εμφανίζονται ως αυτόνομες προσωποποιημένες έννοιες, ενώ συχνά ο ομηρικός άνθρωπος συνομιλεί, διαπραγματεύεται ή έρχεται σε ρήξη μαζί τους. Είναι, λοιπόν, συναφείς οι τρεις λέξεις με την εξής διαφοροποίηση. Ο όρος ψυχή εμφανίζεται ή υπονοείται σε στιγμές θανάτου ή λιποθυμίας των ομηρικών ηρώων, σε αντιδιαστολή με τους όρους "θυμός" και "φρένες" που εμφανίζονται σε διάφορες στιγμές όλης της διάρκειας της ζωής των ηρώων και ειδικότερα σε καταστάσεις κατά οποίες οι ήρωες βρίσκονταν σε έντονη συναισθηματική κατάσταση, σωματική ή πνευματική εγρήγορση. Πράγματι, ο "θυμός" έχει την έννοια του "βρασμού της ψυχής", του πάθους, της επιθετικότητας, του μένους που πηγάζουν από την ψυχή, όπως ακριβώς πιστεύεται και από τη σύγχρονη Ψυχολογία.

Συμπερασματικά η ψυχή είναι το στοιχείο εκείνο που διαφοροποιεί το ζωντανό από το νεκρό σώμα και στον Όμηρο αφορά μόνο το ανθρώπινο σώμα κι όχι το σώμα των υπολοίπων ζώων. Είναι η απαραίτητη δύναμη που κάνει το σώμα να αναπνέει, άρα να ζει, ενώ ο θάνατός της αφαιρεί αυτόματα τη ζωή του σώματος. Απαραίτητες είναι βέβαια και οι ζωτικές λειτουργίες του σώματος, απλώς στην παρούσα εργασία εξετάσαμε μόνο τον ρόλο της ψυχής μέσα σε αυτό.

Ολοκληρώνοντας, το γεγονός πως τα συναισθήματα των ηρώων είναι έκδηλα και περιγράφονται με τρόπο γλαφυρό από τον μεγάλο ποιητή, μέσα από σκηνές θυμού, κλάματος, κακοποίησης πτωμάτων, ανακούφισης ή έντονης συγκίνησης, μαρτυρά πως Όμηρος αναγνωρίζει τα πάθη, τα σκοτεινά βάθη και τις διάφορες πτυχές της ανθρώπινης ψυχής. Επομένως οδηγούμαστε αβίαστα στην παραδοχή πως ο ομηρικός άνθρωπος πιστεύει στην έννοια και την ύπαρξη της ψυχής.
Πέννυ Γρούβα "Ο Όμηρος και η Ελληνική Σκέψη", Εκδόσεις εργαστηριού μελέτης του Θεσμικού Λόγου, Ε.Κ.Π.Α., Αθήνα, 2019.
* Οι επισημάνσεις με έντονα γράμματα και οι εικόνες που παρατίθενται στο κείμενο, οφείλονται στην Αργολική Αρχειακή Βιβλιοθήκη.

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Αργολική Αρχειακή Βιβλιοθήκη Ιστορίας & Πολιτισμού

# data[].attributes.attachment_link.title
Η έννοια της ψυχής στα Ομηρικά έπη

# data[].attributes.attachment_link.description
Συμπερασματικά η ψυχή είναι το στοιχείο εκείνο που διαφοροποιεί το ζωντανό από το νεκρό σώμα και στον Όμηρο αφορά μόνο το ανθρώπινο σώμα κι όχι το σώμα των υπολοίπων ζώων. Είναι η απαραίτητη δύναμη που κάνει το σώμα να αναπνέει, άρα να ζει, ενώ ο θάνατός της αφαιρεί αυτόματα τη ζωή του σώματος.

# data[].attributes.headline
Η ιστορία της ψυχής 

# data[].attributes.subject
Η ιστορία της ψυχής 

# data[].attributes.body
(5) Η ιστορία της ψυχής είναι στενά συνδεδεμένη με την ιστορία του σώματος και στηρίζεται στη μελέτη δυο τάσεων και απόψεων. Η υλιστική θέτει την ψυχή σε ένα πολύ εκλεπτυσμένο είδος, ένα πνευμα ή ένα πέμπτο στοιχείο συγγενείς με αυτό του Αιθέρα. Η πνευματιστική άποψη με προέλευση την θεωρία του Πυθαγόρα για την ψυχή, θεωρεί την ψυχή ως θεϊκή υπόσταση, διαφορετική κατα την φύση της από το σώμα της και τέλος προστίθεται η Αριστοτελική διδασκαλία, που τοποθετεί την ψυχή ως την ενδελέχεια του σώματος.

# data[].attributes.headline
(6) Οι Στωικοι φιλόσοφ

# data[].attributes.body
(6) Οι Στωικοι φιλόσοφοι αποκαλούν τον Νου Ηγεμονικό. Ο Νους είναι ο ηγεμόνας, ο οδηγός, ο πλοηγός, είναι ο πιλότος που κατευθύνει τον άνθρωπο σε πράξεις και ενέργειες σύμφωνα με τις επιλογές της ελευθερίας της βουλήσεως του κάθε ανθρώπου.

# data[].attributes.headline
Θεωρία Δυϊσμος 

# data[].attributes.subject
Θεωρία Δυϊσμος 

# data[].attributes.body
(7) Θεωρία Δυϊσμος - Ο Νους και το σώμα αποτελούν ξεχωριστές οντότητες και υποστασεις. Ο γάλλος φιλόσοφος Ντικαρτ Καρτέσιος υποστηριξε πως τα σωματικά μέρη βρίσκονται διαιρετά στον χώρο πράγμα που μπορεί να συμβαίνει και με τον Νου. Το σώμα και ο Νους πρέπει να είναι διαφορετικά αντικείμενα πράγματα. Ο Ένας Νους που έχουμε όλοι εμείς οι άνθρωποι, λέγεται παθητικός ονομάστηκε αργότερα Νους υλικός - είναι ο φθαρτός. Ο άλλος Νους Απαθής - Αμιγής χωριστός, βρίσκεται σε μια κατάσταση ενέργειας. Περιπτώσεις που ο νους αυτός είναι χωριστός, που δεν έχει επαφή με τα υλικά πράγματα είναι αθάνατος και αΐδιος (παντοτινός ) .

Ο Νους παθητικός ενεργοποιείται δηλαδή γίνεται ο διανοητικος τύπος του γνωστικού αντικειμένου μέσω της ενέργειας αλλου μέρους του Νου που ήδη βρίσκεται σε δραστηριότητα. Το όλο πρόβλημα της ενεργειας του παθητικού Νου περιλαμβάνει ειδικό κεφάλαιο της Αριστοτελικής φιλοσοφίας.

# data[].attributes.headline
ΦΑΝΤΑΣΙΑ - ΝΟΥΣ ΠΑΘΗΤΙΚΟΣ - ΝΟΥΣ ΠΟΙΗΤΙΚΟΣ 

# data[].attributes.subject
ΦΑΝΤΑΣΙΑ - ΝΟΥΣ ΠΑΘΗΤΙΚΟΣ - ΝΟΥΣ ΠΟΙΗΤΙΚΟΣ 

# data[].attributes.body
(8) Άλλη πλευρά του Νου παθητικού με του ποιητικού πρόκειται για τον Νου καθ 'έξιν που προκύπτει από τον παθητικό Νου που αργότερα ταυτίστηκε με την φαντασία.

Φαντασία - Από που προέρχεται η φαντασία ?

Πρόκειται για τον Νου καθ 'έξιν ο οποίος γίνεται Νους σε ενεργεία που δέχτηκε από τον ποιητικό Νου με αποτέλεσμα να επιδιώκει μια θέση στον χώρο της νοήσεως.

Ο ποιητικός Νους είναι στην πραγματικότητα το πρώτο αίτιο της Δημιουργίας μέσα στο σύμπαν αλλά και της δημιουργίας υπό του ανθρώπου εις το μικρό σύμπαν της δίκης του ζωής και δραστηριότητας.

Κατά τους Στωϊκούς - φαντασία

Ότι δεν γίνεται φαντασία μετατρέπεται σε έννοια. Η Φαντασία κατηγορείται απ τα χρονια της αρχαιας φιλοσοφιας μεχρι και σημερα . Χωρίς την φαντασία κανένα έργο, καμία ιδέα δεν είναι δυνατόν να επιτελεστεί.

# data[].attributes.headline
ΟΙ ΠΛΑΤΩΝΙΚΕΣ ΨΥΧΕΣ 

# data[].attributes.subject
ΟΙ ΠΛΑΤΩΝΙΚΕΣ ΨΥΧΕΣ 

# data[].attributes.body
(9) Οι πλατωνικές ψυχές, όταν αφήνουν το σώμα κατα τον θάνατο, διατηρούν τον Νου και τον ηθικό τους χαρακτήρα χωρίς να χρειάζεται να αναζωογονηθούν με αίμα. Ενώ οι Ομηρικές ψυχές, όταν αφήνουν μόνιμα το σώμα τους, είναι απλώς πρώην πρόσωπα, οι πλατωνικές ψυχές, αυτές οι ψυχές και όχι το σώμα που έχουν αφήσει πίσω τους, περιέχουν ουσιαστική ανθρώπινη ταυτότητα.

Στον Πλατωνα, σε αντίθεση με τον Όμηρο , η ανθρώπινη ταυτότητα δεν είναι ψυχοσωματική αλλά ουσιωδώς «ψυχική», πράγμα που σημαίνει ότι είναι πνευματική και ηθική μάλλον παρα έντονα σωματική. Στην Πλατωνική σύλληψη ότι η ψυχή συνεχίζει να ζει και μετά το σώμα επειδή αυτή, και όχι το σώμα, είναι η αληθινή έδρα του προσώπου, όχι μόνο κατα τον ενσωματο βιο αλλά ακόμη και πριν την γεννεση και μετά τον θάνατο. Περίπου διακόσια χρόνια μετά τον Όμηρο και τον Ησίοδο, είχαν αρχίσει να διαδίδονται πεποιθήσεις που δέχονταν ότι όντως υπαρχει η μετά θάνατον ζωή - πεποιθήσεις που δεν δέχονταν απλώς την φασματική επιβίωση της ανθρώπινης ψυχής αλλά τη συνέχεια της ως πυρήνα του ζωντος προσώπου, η ποιότητά της μεταθανάτιας ζωής του προηγούμενου ενσωματου βίου του.

Στις πεποιθήσεις αυτές συμπεριλαμβάνονται η πίστη στη μετεμψύχωση, δηλαδή στην ιδέα ότι η ανθρώπινη ψυχή μπορεί να μεταναστεύσει σε διαφορετικούς τύπους ζωντανών πλασμάτων άλλες πεποιθήσεις δεν περιλαμβάνουν αυτή την διδασκαλία.

# data[].attributes.headline
ΗΡΑΚΛΕΙΤΟΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΣΧΕΣΗ ΣΩΜΑΤΟΣ ΜΕ ΤΗΝ ΨΥΧΗ ΠΕΡΙ ΦΥΣΕΩΣ 

# data[].attributes.subject
ΗΡΑΚΛΕΙΤΟΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΣΧΕΣΗ ΣΩΜΑΤΟΣ ΜΕ ΤΗΝ ΨΥΧΗ ΠΕΡΙ ΦΥΣΕΩΣ 

# data[].attributes.body
(10)

Γνωσιολογία και η σχέση της με την ψυχή ο ρόλος των αισθήσεων Η φύση της ψυχής και η σχέση της με το σώμα Όσοι μπαίνουν στα ίδια ποτάμια βρέχονται από διαφορετικά νερά κάθε φορά. Έτσι και οι ψυχές αναδημιουργουνται συνεχώς μέσα από την εξάτμιση των σωματικών υγρών. (Απόσπασμα 12)

Σύμφωνα με τον Ηρακλειτο, η φύση της ψυχής είναι υλική. Προκύπτει από το υγρό στοιχείο μέσω της αναθυμίασης. Αυτή η διαδικασία είναι συνεχής, εξού και η σύνδεση με τα νερά του ποταμού που δεν είναι τα ίδια καθως ρέουν. Στο ίδιο απόσπασμα, αναφέρεται ότι παράλληλα αποκτά πάντοτε νόηση («αναθυμιωμεναι νοεραι αει γίνονται»). Συμπεραίνουμε λοιπόν, ότι σε αντίθεση με τα δυιστικα συστήματα,

α) Η ψυχή είναι υλικής φύσεως,

β) δεν εισέρχεται στο σώμα αλλά προέρχεται από αυτό,

γ) Η σχέση μεταξύ σώματος και ψυχής είναι διαλεκτική το πρώτο δίνει υλικό ώστε να παραχθεί ψυχή , η δε ψυχή μετατρέπεται σε υγρό για να παραχθεί ψυχή, η δε ψυχή μετατρέπεται σε υγρό για να παραχθεί ξανά σε έναν αέναο κύκλο φυσικής ροής

και δ) Η νόηση συνδέεται με τη ψυχή. Αυτό το τελευταίο δείχνει ότι ο Ηρακλειτος αναφέρεται σε ενα διαφορετικό είδος νόησης που δεν αφορά τον εγκέφαλο , μέσω της οποίας ο φιλοσοφικός νους συλλαμβάνει εποπτικά την Ενότητα του κόσμου. Άλλο ένα απόσπασμα που δείχνει την άρρηκτη σχέση σώματος και ψυχής.

# data[].attributes.headline
Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΨΥΧΗΣ ΣΤΑ ΟΜΗΡΙΚΑ ΕΠΗ 

# data[].attributes.subject
Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΨΥΧΗΣ ΣΤΑ ΟΜΗΡΙΚΑ ΕΠΗ 

# data[].attributes.body
(11) Οι Ομηρικοί άνθρωποι πιστεύουν στον αποχωρισμό της ψυχής από το σώμα. Τα δυο διασωθέντα κυκλια έπη του Ομήρου η Ιλιάδα και η Οδύσσεια είναι τα πρώτα κείμενα της ελληνικής Γραμματείας στα οποία πρώτο απαντάται η λέξη ψυχή. Αρχικά, ετυμολογικά η λέξη προέρχεται από το ρήμα «ψύω», με το επίθημα -χω , δηλαδή «ψυχω» που σημαίνει «φυσώ », «πνέω». Κυριολεκτικά, ψυχή σημαίνει «ψυχρή πνοή», δηλαδή ύστατη ένδειξη ζωής στο ανθρώπινο σώμα.

Ο διαχωρισμός αυτής της ολότητας σε σώμα - ψυχή μπορούσε να επέλθει με δυο τρόπους. Από τη μια στιγμιαία , όπως για παράδειγμα σε μια λιποθυμία , δηλαδή ολική απώλεια των αισθήσεων. Από την άλλη ο θάνατος αποτελεί την δεύτερη αιτία διάκρισης της ψυχής από το σώμα , με αποτέλεσμα την μόνιμη πλέον μετάβαση της ψυχής στον κάτω κόσμο. Οι ομηρικοί άνθρωποι πίστευαν στον αποχωρισμό της ψυχής από το σώμα και δέχονται την αθανασία ψυχής μετά θανατον, χωρίς όμως να πιστεύουν πως διατηρεί την ενεργή πνευματικότητα και συνείδηση της. Μόνο σε περίπτωση επαφής της με αίμα επανακτήσει μερική συνείδηση, γι αυτό ενίοτε οι ψυχές που τριγυρνούσαν στον Άδη χαρακτηρίζονταν «διψασμένες» και εννοείται για αίμα. Διότι η ψυχή χωρίς το αίμα του ανθρώπινου σώματος ήταν μουδιασμένη. Είναι γεγονός πως οι πρώτοι κιόλας άνθρωποι ταύτιζαν την ψυχή με μέρη του ανθρώπινου σώματος κι ένα από αυτά είναι το αίμα.

Ο Όμηρος χαρακτηρίζει την λέξη ψυχή κι ως θυμό - φρενες και ειδωλον οι δυο αυτοί όροι θυμός και φρενες εκφράζουν ψυχικές δραστηριότητες που σχετίζονται με την καρδιά, καθως ο θυμός προέρχεται από τις φρενες, που βρίσκονται στο στήθος, μεταξύ καρδιάς και πνευμόνων. Όσο για την έννοια ειδωλον έχει σχέση με την σκιά

# data[].attributes.headline
ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΙΚΑ

# data[].attributes.subject
ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΙΚΑ

# data[].attributes.body
(12) Συμπερασματικά η ψυχή είναι το στοιχείο εκεινο που διαφοροποιεί το ζωντανό από το νεκρό σώμα και στον Όμηρο αφορά μόνο το ανθρώπινο σώμα κι όχι το σώμα των υπολοίπων ζώων . Είναι η απαραίτητη δύναμη που κάνει το σώμα να αναπνέει, Αρα να ζει ενω ο θάνατος της αφαιρεί αυτόματα τη ζωή του σώματος. Απαραίτητες είναι βεβαια και οι ζωτικές λειτουργίες του σώματος, απλώς στην παρουσα εργασία εξετάσαμε τον ρολο της ψυχής μέσα σε αυτό.

# data[].attributes.headline
ΟΙ ΠΕΡΙΦΡΟΝΗΤΕΣ ΤΟΥ ΣΩΜΑΤΟΣ ΝΙΤΣΕ

# data[].attributes.subject
ΟΙ ΠΕΡΙΦΡΟΝΗΤΕΣ ΤΟΥ ΣΩΜΑΤΟΣ ΝΙΤΣΕ

# data[].attributes.body
(13) Οι περιφρονητές του σώματος Νίτσε - Νίτσε -Τάδε έφη Ζαρατούστρας -

Σ αυτούς που το σώμα περιφρονούν θέλω να πω δυο λόγια. Μήτε να πολύ διδαχτούν και μήτε να πολύ διδάξουν πρέπει - φτάνει μοναχα να πουν στο ίδιο τους το σώμα : Χαίρε και τότε θα βουβαθουν .

«Σώμα είμαι και ψυχή » Όμως αυτός που ξύπνησε και βλέπει συνειδητά, λέει : (Σώμα ειμ’ ολόκληρος και τίποτ' άλλο, κι είναι μια λέξη άλλη η ψυχή), για κάτι που έχει σχέση με το σώμα.

Το σώμα είναι το μεγάλο λογικό, μια ποικιλία με μια μόνη αίσθηση, ένας πόλεμος και μια ειρηνη, ένα κοπάδι κι ένας βοσκός. Του σώματος σου όργανο είναι και η μικρή σου λογική, αδερφέ μου που «πνευμα» την φωνάζεις, ένα μικρό όργανο κι ένα παιχνιδάκι του μεγάλου λογικού. Αισθήσεις και πνευμα, ειν’ όργανα και παιχνιδάκια. Πίσω τους κρύβεται ο «εαυτός».

Ο «εαυτός» ερευναει ακόμα, με τα μάτια των αισθήσεων κι ακούει μετ’ αφτια του πνεύματος.

# data[].attributes.headline
(14) ΨΥΧΗ - ΣΩΜΑ ΑΝΑ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ( βιβλιο το Ανεξηγητο σειρα Γ εκδοσεις Ωριων) 

# data[].attributes.subject
(14) ΨΥΧΗ - ΣΩΜΑ ΑΝΑ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ( βιβλιο το Ανεξηγητο σειρα Γ εκδοσεις Ωριων) 

# data[].attributes.headline
(15) ΤΟ ΑΟΡΑΤΟ ΣΩΜΑ ΚΑΙ Η ΜΗΧΑΝΗ ΚΙΡΛΙΑΝ ΠΟΥ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΖΕΙ ΤΟ ΑΙΘΕΡΙΚΟ ΣΩΜΑ 

# data[].attributes.subject
(15) ΤΟ ΑΟΡΑΤΟ ΣΩΜΑ ΚΑΙ Η ΜΗΧΑΝΗ ΚΙΡΛΙΑΝ ΠΟΥ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΖΕΙ ΤΟ ΑΙΘΕΡΙΚΟ ΣΩΜΑ 

# data[].attributes.headline
(17) ΑΝΘΡΩΠΙΝΟ ΒΙΟΝΕΡΓΕΙΑΚΟ ΠΕΔΙΟ                         - Η εκπομπη δονήσεων                                                     - Η λήψη των δονήσεων                                                   - Βιονεργειακοι παλμοί                      

# data[].attributes.subject
(17) ΑΝΘΡΩΠΙΝΟ ΒΙΟΝΕΡΓΕΙΑΚΟ ΠΕΔΙΟ                         - Η εκπομπη δονήσεων                                                     - Η λήψη των δονήσεων                                                   - Βιονεργειακοι παλμοί                      

# data[].attributes.headline
(19) Προσωκρατική Κοσμολογία. Ο ρόλος του θανάτου και η σχεση του με το υλικο σωμα και ψυχη 

# data[].attributes.subject
(19) Προσωκρατική Κοσμολογία. Ο ρόλος του θανάτου και η σχεση του με το υλικο σωμα και ψυχη 

# data[].attributes.body
«Θα σου πώ κάτι ακόμα: γέννηση δεν υπάρχει
για κανένα από τα θνητά, ούτε τέλος με τον ολέθριο θάνατο,
μόνο ανάμειξη και εναλλαγή των στοιχείων.
Γέννηση ωστόσο από τους ανθρώπους ονομάζεται»
(Εμπεδοκλής, Περί Φύσεως, 13=8D-K)

«Να μη γεννιέται κανείς είναι το καλύτερο από όλα τα πράγματα για όσους ζουν σε τούτο τον κόσμο. Και να μην βλέπουν τον καυτό εκθαμβωτικό ήλιο. Από τη στιγμή όμως που γεννηθούν, το καλύτερο είναι να περάσουν το γρηγορότερο της πύλες του Άδη. Και να πλακωθούν κάτω από μια μεγάλη σωρό γης» (Θέογνις, Ελεγείαι, 425-428)

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Θάνατος και Έλληνες
Η φιλοσοφική μελέτη του θανάτου νοείται μόνο κάτω από την απόλυτη προσωπική βίωση και συνείδηση για το τι ακριβώς μελετάται. Δεν πρόκειται για ένα απομακρυσμένο ενδεχόμενο της υπάρξεως. Πρόκειται για τη μοναδική βεβαιότητα η οποία στην ουσία της επαληθεύει την ίδια τη ζωή. Ο άνθρωπος δεν είναι τίποτα άλλο από μια απέραντη δυνατότητα. Ενδέχεται να γίνει κάποιος, οποιοσδήποτε και να πετύχει κάτι, οτιδήποτε. Όλοι λίγο πολύ άλλωστε έχουμε ακούσει ή διαβάσει τις παροιμιώδεις εκφράσεις του Ηρακλείτου ότι όλα κινούνται, ότι κάθε μέρα ο ήλιος είναι καινούριος ή ακόμα ότι κανείς δε μπορεί να μπει στο ίδιο ποτάμι δυο φορές. Ποιος λοιπόν μπορεί να ισχυριστεί ότι κατέχει μια απόλυτα βέβαιη αλήθεια σχετικά με την ανθρώπινη ύπαρξη; Η καθημερινή μας ζωή, είτε βρεθούμε σε κατάσταση οργανωμένης κοινωνίας, είτε ελεύθεροι στη φύση, στηρίζεται πάνω σε πολλές και ποικίλες πιθανότητες. Η εσωτερικότητα του ανθρώπου όμως διατηρεί μια βεβαιότητα και μάλιστα στην απόλυτή της μορφή: το επικείμενο γεγονός της κατάλυσης της ανθρώπινης υπόστασης, του παντοκράτορος -όπως πολλοί θα τον ονομάσουν- θανάτου. Ο θάνατος για τους Έλληνες στοχαστές δεν είναι τιμωρία, δεν είναι πτώση, δεν είναι έκπτωση. Είναι ένα κομμάτι της φύσης, ένας επιβλητικός νόμος της ανάγκης που κρατά τον κόσμο όρθιο. Οι Έλληνες ζουν (με) το θάνατο, συνομιλούν μαζί του, τον κάνουν πρωταγωνιστή στις προσωπικές τους ιστορίες.

Πριν την αυγή της καθαρής επιστήμης, τα ομηρικά έπη και οι κόσμοι των θεών και των ηρώων μας παρουσιάζουν τον Άδη εκ των έσω. Ο Άδης (Πλούτων) σύμφωνα με τη μυθολογία (Ησίοδος, Θεογονία, 455), μαζί με τον Δία και τον Ποσειδώνα είναι γιος του Κρόνου και της Ρέας. Σε αυτόν ανατέθηκε το βασίλειο του κάτω κόσμου. Πρόκειται για την προσωποποίηση του θανάτου καθώς πολλοί αναφέρονται στο γεγονός του θανάτου αναφέροντας συνεκδοχικά το όνομα του Άδη. Ο Οδυσσέας θα κατέλθει στον κόσμο των νεκρών (Όμηρος, Οδύσσεια, ραψ. Ια' "Νέκυια") και θα συνομιλήσει μαζί τους, αναζητώντας το χρησμό του μάντη Τειρεσία σύμφωνα με τη συμβουλή του Ερμή. Η μυθολογία επίσης μας αποκαλύπτει την ανθρωπογενή συμπεριφορά του Άδη καθώς ανεβαίνει στον κόσμο των ζωντανών για να αρπάξει (Ομηρικοί ύμνοι, "προς Δήμητρα") και να κάνει γυναίκα του την όμορφη Περσεφόνη, κόρη της θεάς Δήμητρας. Ο Άδης σύμφωνα με τη μυθολογία ήταν και αυτός που καθόρισε την εναλλαγή των εποχών του έτους. Η Δήμητρα παρακάλεσε τον Δία να πείσει τον Άδη να αφήσει την κόρη της να ανέβει στον κόσμο των ζωντανών. Έτσι πέτυχε να ανεβαίνει η κόρη της για οχτώ μήνες στο φως και να κατεβαίνει για τέσσερις μήνες στην αγκαλιά του Άδη. Οι οχτώ χαρούμενοι μήνες για τη Δήμητρα και οι τέσσερις λυπημένοι ήταν και η εναλλαγή των εποχών του έτους για τους Έλληνες.

Χαρακτηρισμός του θανάτου ως εκείνου που κρατά το πηδάλιο όλων των θνητών γίνεται και στους Ορφικούς ύμνους, οι οποίοι κατά πολλούς είναι ακόμα παλαιότεροι των Ομηρικών επών. Χαρακτηριστικό στη συγκεκριμένη περίπτωση των Ορφικών ύμνων είναι ότι η φράση "πάντων κρατύνεις" (κρατάς το πηδάλιο των πάντων) που αποδίδεται στο θάνατο, αποδίδεται εξίσου και στον έρωτα (Ορφικοί ύμνοι, 58, 87). Έρως και θάνατος, δύο νόμοι θεμελιακοί, οι δύο κορυφές της υπάρξεως που ανάμεσά τους ξεδιπλώνεται το σύμπαν. Το τέλος και η αρχή, η αρχή και το τέλος μοιάζουν να συμπίπτουν και ιδιαιτέρως σε μια κυκλική αντίληψη του χρόνου. Η σχέση του έρωτα και του θανάτου είναι άμεση και καταλυτική και καταδεικνύεται από τα πρώτα δείγματα γραφής, τέχνης και μυστηριακής δραστηριότητας των Ελλήνων.

Η υπέρβαση της μυθολογικής ερμηνείας του κόσμου και των αρχών που τον διέπουν γίνεται με την εποχή των κοσμολόγων της Ιωνίας. Ο πρώτος φιλόσοφος της ιστορίας, ο Θαλής από τη Μίλητο, θα διατυπώσει ευθαρσώς ότι ο θάνατος δεν διαφέρει σε τίποτα από τη ζωή. Όταν μάλιστα τον ρώτησαν γιατί ο ίδιος δεν πεθαίνει απάντησε επειδή δεν υπάρχει καμιά διαφορά μεταξύ των δύο (Διογένης Λαέρτιος, Α. 35-36). Στο ίδιο πνεύμα ο Ηράκλειτος θα μας πει ότι θάνατος είναι όσα βλέπουμε όταν είμαστε ξύπνιοι και ύπνος όσα βλέπουμε όταν κοιμόμαστε (Ηράκλειτος, Περί φύσεως, 21). Ο Αναξίμανδρος, μαθητής του Θαλή, εισάγει στη φιλοσοφική σκέψη την μάχη των εναντίων ως καθοριστικό παράγοντα εξέλιξης της ιστορίας. Οι έννοιες του πολέμου (πόλεμος πατήρ πάντων διατυπώνει ο Ηράκλειτος), της φθοράς και της διαρκούς προσπάθειας των στοιχείων της φύσης να επικρατήσουν το ένα στο άλλο ή να αλληλοεξουδετερωθούν, φέρνουν το θάνατο ως κύριο παράγοντα καθορισμού της εξελικτικής πορείας της φύσης.

Η φιλοσοφία ως συνώνυμο της μελέτης θανάτου εισάγεται στο έργο "Φαίδων" του Πλάτωνος (Πλάτων, Φαίδων, 81α). Εδώ γίνεται μια προσπάθεια ανάλυσης της ανθρώπινης ύπαρξης στα συστατικά, ζωτικά της μέρη. Τι είναι τελικά ψυχή και τι σώμα, ποιος ο ρόλος του καθενός από αυτά και ποιος ο σκοπός τους; Ποιο το μέλημα του φιλοσόφου; Εδώ η σωκρατική διαλεκτική τίθεται στην υπηρεσία της διαλεύκανσης της υπόστασης του ανθρώπου. Και πότε γίνεται αυτό; Λίγες στιγμές πριν ο Σωκράτης πιει το κώνειο. Ο θάνατος είναι του Σωκράτη, είναι δικός του. Δεν στοχάζονται οι Έλληνες πάνω στον θάνατο με στείρο ακαδημαϊσμό. Η συνέπεια λόγων και έργων είναι κανόνας των Ελλήνων φιλοσόφων. Φιλοσοφία πάντοτε σήμαινε όχι μόνο τη γνώση των γνώσεων, αλλά και την πράξη των πράξεων. Τα λίγα αυτά παραδείγματα που προηγήθηκαν καταδεικνύουν την οικειότητα που είχαν αναπτύξει οι Έλληνες στοχαστές με τον θάνατο. Μια οικειότητα που υψωνόταν στο επίπεδο της προσωπικής σχέσης με έντονο το στοιχείο της διαλεκτικής. Γνώριζαν πολύ καλά ότι αναπτύσσοντας διαλεκτική σχέση με το θάνατο, στην ουσία συνομιλείς με τον ίδιο σου τον εαυτό. Η μελέτη του θανάτου είναι το ουσιαστικότερο βήμα προς την αυτογνωσία, προς την ευδαίμονα και αισιόδοξη πλευρά της ζωής.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι αυτό που συμβαίνει ακόμα και στην ύψιστη εκείνη μορφή τέχνης της εποχής, την αττική τραγωδία, όπου Αισχύλος μέσα από το έργο του "Προμηθεύς Δεσμώτης" εμφανίζει τον Προμηθέα να φέρνει στους ανθρώπους την αλήθεια. Και ποια είναι η αλήθεια αυτή; Ότι υπάρχει ο θάνατος, ότι είναι θνητοί. Η περίφημη αυτή φράση - απάντηση του Προμηθέως στο Χορό: "θνητούς γ᾽ ἔπαυσα μὴ προδέρκεσθαι μόρον" (Αισχύλος, Προμηθεύς Δεσμώτης, 250) μεταφράζεται ως "έβαλα τέλος στην κατάσταση που οι θνητοί δεν έβλεπαν τον θάνατο" (Καστοριάδης, 1993). Οι Έλληνες έχουν μια οικειότητα με το γεγονός του θανάτου, η οποία, λόγω της συνεχούς εμφάνισής της στα αρχαία κείμενα, θα μπορούσε να θεωρηθεί ένα αναπόσπαστο εγγενές χαρακτηριστικό γνώρισμά τους. Ο Προμηθέας κατά τον Αισχύλο χάρισε στους ανθρώπους το μεγαλύτερο δώρο που θα μπορούσε κανείς να τους χαρίσει: Τη γνώση του θανάτου. Πλέον οι άνθρωποι γνωρίζουν ότι κάποια μέρα θα πεθάνουν. Πλέον απέκτησαν ένα σταθερό σημείο αναφοράς, απέκτησαν μιαν αναπάντεχη βεβαιότητα που θα σταθεί ο κορμός της αναζήτησης της υπάρξεώς τους. Πριν οι άνθρωποι κατά τον Αισχύλο ήταν τυφλοί και ζούσαν μια κατ'επίφαση ζωή. Ο Προμηθέας όμως φώτισε την εσωτερικότητά τους στο μέγιστο δυνατό σημείο, αποκαλύπτοντας στην τραγική ανθρωπότητα τη θνητότητά της.

Μετά από αυτή την αποκάλυψη οι άνθρωποι δεν ήταν ίδιοι. Ο θάνατος έγινε φίλος και σύμμαχός τους στη φιλοσοφική αναζήτηση της ύπαρξης.
Προσωκρατική κοσμογονία
Όταν Ο Σολωμός στον "Κρητικό" του αντικρίζει καταμεσής της θαλασσοταραχής τη φεγγαροντυμένη θεά του, την ομοιάζει με μια γλυκειά παλαιή μνήμη. Εμείς θα πούμε ότι η μνήμη της φτάνει στην εποχή των Προσωκρατικών φιλοσόφων. Όταν την ανθρώπινη ύπαρξη ένας "γλυκύτατος ηχός την προβοδεί", όταν "ευωδιές του Μαϊού γιομίζουν τον αέρα", "μόλις είν'έτσι δυνατός ο Έρωτας κι ο Χάρος" (Σολωμός, 1961). Γιατί; Μα "Γιατί είναι το ίδιο πράγμα ο Άδης και ο Διόνυσος" (Ηράκλειτος, Περί Φύσεως, 15). "Οι δυνάμεις αυτές υπήρξαν από πάντα και θα υπάρχουν, κι ούτε ποτέ, πιστεύω, θα στερέψει από αυτές ο αέναος κύκλος της ζωής" (Εμπεδοκλής, Περί Φύσεως, 12=16D-K). Έρωτας και Θάνατος είναι τα δυο σημεία που γίνονται ένα στον χρονικό κύκλο του σύμπαντος. Και το σύμπαν, καθώς διανύει κυκλική πορεία, είναι συνεχές, "εντελώς ολοκληρωμένο και ακίνητο και χωρίς τέλος. Ποτέ δεν υπήρξε εποχή οπότε δεν υπήρχε, ούτε θα υπάρξει εποχή, οπότε δεν θα είναι, επειδή στο παρόν είναι όλο μαζί. Εν και συνεχές." (Παρμενίδης, Περί φύσιος, (8) 3-6). Γίνεται σε έναν κύκλο να ορίσουμε την αρχή του δίχως ταυτόχρονα να έχουμε ορίσει και το τέλος του; Αρχή και τέλος είναι ένα και το αυτό. Έρωτας και Θάνατος είναι ένα και το αυτό. Οι άνθρωποι που δεν το καταλαβαίνουν αυτό θα μας πει ο Εμπεδοκλής ότι είναι ανόητοι, ότι δεν φτάνει μακριά ο νους τους (Εμπεδοκλής, Περί Φύσεως, 15=11D-K). Είναι ανόητο να σκεφτόμαστε το μη είναι γιατί το μη είναι δεν είναι, δεν υφίσταται, δεν υπάρχει. Ο θάνατος επομένως δεν μπορεί να φέρει κάτι που δεν υπάρχει. Επίσης και ο έρωτας δεν μπορεί να γεννήσει κάτι που πριν ήταν αγέννητο, δεν μπορεί να δημιουργήσει κάτι εκ του μη όντος, γιατί το μη όν δεν υπάρχει, ούτε ποτέ υπήρξε, ούτε ποτέ θα υπάρξει. Τα πάντα είναι ζωή και μάλιστα στη συνεχή και αδιάσπαστη μορφή της. Έρωτας και Θάνατος είναι ένα σημείο, μαζί και αδιάσπαστα. Το σημείο αυτό βρίσκεται εντός του κύκλου της ζωής. Επομένως τίποτα δε γεννιέται και τίποτα δεν πεθαίνει, μόνο εναλλαγή των καταστάσεων της ζωής παρατηρούμε:

"Θα σου πώ κάτι ακόμα: γέννηση δεν υπάρχει
για κανένα από τα θνητά, ούτε τέλος με τον ολέθριο θάνατο,
μόνο ανάμειξη και εναλλαγή των στοιχείων.
Γέννηση ωστόσο από τους ανθρώπους ονομάζεται"
(Εμπεδοκλής, Περί Φύσεως, 13=8D-K)

Η κοσμολογική αυτή αντίληψη είναι κοινή, υπό τη μία ή την άλλη της μορφή, στο σύνολο του προσωκρατικού φιλοσοφικού κόσμου. Πρωτεργάτης της κοσμολογικής αυτής θεωρήσεως στέκεται ο μαθητής του Θαλή, ο Αναξίμανδρος. Το κοσμολογικό σύστημα του Αναξίμανδρου εξηγεί λεπτομερώς την πορεία της υπάρξεως από το Άπειρο, στο αρχέγονο μείγμα στοιχείων και από εκεί στην ενδοκοσμική κατάσταση. Από την ενδοκοσμική κατάσταση οδηγούμαστε σε μια ανάστροφη κίνηση. Το σύστημα αυτό του Αναξίμανδρου αναλύεται με λεπτομέρεια στα σωσμένα αποσπάσματά του και καθώς φαίνεται στάθηκε η βάση σχεδόν όλων των κοσμολογικών θεωρήσεων της προσωκρατικής, και όχι μόνο, εποχής. Η λεπτομερής αυτή ανάλυση του κυκλικού αυτού κοσμολογικού συστήματος φέρνει στην επιφάνεια πολλά χρήσιμα στοιχεία, όπως τη διαλεύκανση της θέσης του θανάτου στον κόσμο, τις δυνάμεις και τις διαδικασίες που χρησιμοποιεί η φύση για την ενδοκοσμική διαδρομή του όντος, αλλά και τη νοηματοδότηση του τέλους ως σκοπού της αέναης αυτής κοσμολογικής πορείας. Ας κοιτάξουμε αναλυτικότερα το σχήμα δημιουργίας και λειτουργίας του κόσμου κατά τον Αναξίμανδρο.

"Ο Αναξίμανδρος, απ'όσο ξέρουμε, πρώτος απ'όλους τους Έλληνες τόλμησε να δημοσιεύσει έργο σχετικό με τη φύση." (Αναξίμανδρος, 7) Ο Αναξίμανδρος λοιπόν θεωρεί ότι η αρχή του κόσμου βρίσκεται έξω από τα στοιχεία της φύσης, εναντιώνοντας τη θεωρία του σε εκείνη του δασκάλου του, Θαλή, ο οποίος είχε διατυπώσει πως η αρχή του κόσμου είναι το νερό. Ως αρχή του κόσμου ο Αναξίμανδρος θεωρεί το άπειρο "από το οποίο γεννιούνται όλοι οι ουρανοί και όλοι οι κόσμοι" (Αναξίμανδρος, 9). Το άπειρο με τη σειρά του γεννά μέσω έκκρισης ένα στερέωμα όπου βρίσκονται τα στοιχεία στην προ-κοσμική τους θέση σε μια κατάσταση μείγματος. Αυτό το στερέωμα που περιέχει τα στοιχεία στην αρχέγονή τους μορφή γεννά τα όντα και σε αυτό επιστρέφουν με τη φθορά μέσω της φυσικής αναγκαιότητας. Τα στοιχεία αυτά είναι ενάντια μεταξύ τους, όπως το υγρό και το ξηρό, το θερμό και το ψυχρό. Τα ενάντια αυτά έρχονται σε αναπόφευκτη σύγκρουση μεταξύ τους κατά την ενδοκοσμική ζωή τους. Ο κόσμος με λίγα λόγια, αυτά που όλοι βλέπουμε καθημερινά γύρω μας, όπως μαρτυρεί ο Αναξίμανδρος, δεν είναι τίποτα άλλο από την πάλη των εναντίων στοιχείων. Η πάλη αυτή δηλαδή υψώνεται στην έννοια της υπέρτατης φυσικής αναγκαιότητας. Το αποτέλεσμα αυτής της πάλης είναι η αλληλεξουδετέρωση των στοιχείων καθώς ο Αναξίμανδρος δεν θεωρεί κανένα από αυτά τα στοιχεία ως υποκείμενο των άλλων. Εδώ είναι και το σημείο όπου ο Αναξίμανδρος διαφέρει από τον Ηράκλειτο. Ενώ και στους δυο το ζητούμενο είναι η εύρεση της ισορροπίας και της αρμονίας στον κόσμο, στον μεν Αναξίμανδρο αυτό επιτυγχάνεται με την αλληλεξουδετέρωση των εναντίων δυνάμεων, στον μεν Ηράκλειτο αυτό επιτυγχάνεται με την επικράτηση του ισχυρότερου πάνω στο ασθενέστερο καθώς ο πόλεμος αυτός έχει σκοπό άλλους να τους αναδείξει άρχοντες και άλλους δούλους (Ηράκλειτος, 53). Αυτή η διαφορά, αν μελετηθεί διεξοδικά, μόνο ως διαδικαστική δύναται να θεωρηθεί καθώς διαλευκάνει μόνο τη διαφορά αντίληψης των δυο φιλοσόφων σχετικά με την έννοια της ισορροπίας. Η ισορροπία στον Αναξίμανδρο σημαίνει την εξουδετέρωση όλων των αντιθέτων, ενώ στον Ηράκλειτο σημαίνει την εξουδετέρωση ορισμένων ασθενών αντιθέτων από τα ισχυρότερά τους. Το τελικό ζητούμενο και στους δυο είναι η ανάδειξη της ισορροπίας και της αρμονίας ως ύψιστης ανάγκης της φύσης.

Όταν βέβαια διατυπώνεται ο όρος της εξουδετέρωσης, εύλογα δημιουργείται η απορία για το ακριβές εννοιολογικό της περιεχόμενο. Το μοναδικό όπλο της φύσης με το οποίο η ίδια θα μπορούσε να επιτύχει την εξουδετέρωση των στοιχείων είναι ο παντοκράτωρ νόμος του θανάτου. Η φύση πρέπει να διατηρήσει την τάξη των πραγμάτων. Ο χρόνος είναι αυτός στον οποίο η φύση θα λογοδοτήσει. Όσο οι εποχές και τα δεδομένα και αν αλλάζουν, η φυσική ισορροπία πρέπει να διατηρηθεί. Ο ρόλος των όντων έχει από τη φύση προμελετηθεί. Η φύση έχει διαγράψει κάποια ακρότατα σημεία, τα οποία όταν τα όντα τα υπερβαίνουν, διασαλεύουν την τάξη των πραγμάτων. Η διασάλευση και η σύγκρουση αυτή είναι βέβαιη κατά τον Αναξίμανδρο, αφού ομιλούμε περί αντιθέτων. Σχηματικά λοιπόν θα λέγαμε ότι όταν τα στοιχεία αντιπαλεύουν το ένα το άλλο διαταράσσουν την κοσμική τάξη και διαπράττουν "ύβρη" απέναντι στη φύση. Η φύση, με σύμμαχο και δικαστή τον ίδιο το χρόνο θα καταδικάσει αυτή τη συμπεριφορά των στοιχείων, επιβάλλοντάς τους την ποινή του θανάτου. Επομένως παρατηρούμε ότι ο θάνατος διαδραματίζει έναν καθοριστικό ρόλο: Εκείνο το ρόλο του εργαλείου της φύσης για την επαναφορά του κόσμου στην ισόρροπή του κατάσταση.

Επομένως αυτό που παρατηρούμε είναι ότι η γένεση, η κοσμική παρουσία και το ενδοκοσμικό γίγνεσθαι στην ουσία οφείλεται από τη δράση της αδικίας, όπως άλλωστε και ο Αναξίμανδρος παρατηρεί. Η αδικία είναι γενεσιουργός δύναμη και εκείνη που κινεί τον κόσμο. Από την άλλη, η δικαιοσύνη θα σημάνει το τέλος της ενδοκοσμικής αυτής κατάστασης της πάλης των εναντίων, με κύριο εργαλείο της την απονομή του θανάτου. Το "είναι" όμως δεν σταματά εδώ. Εδώ σταματά μόνο η ενδοκοσμική ζωή. Ο θάνατος και η δικαιοσύνη, εκτός από παράγοντες τερματισμού μιας κατάστασης αποτελούν ταυτόχρονα και τα σημεία έναρξης της συνέχειας του κύκλου της υπάρξεως. Η συνέχεια θα είναι η επιστροφή των εναντίων στοιχείων από τον κόσμο στο πρωτογενές στερέωμα όπου όλα συνυπήρχαν σε ένα μείγμα. Από εκεί, ο κύκλος του χρόνου θα σημάνει και πάλι την έναρξη μιας νέας πορείας. Ο Αναξίμανδρος με αυτό το σχήμα στην ουσία επιχειρεί με νοητικά πειράματα να αποδείξει ότι κάθε ζωή είναι θάνατος και ότι κάθε τέλος είναι αρχή. Έρωτας και θάνατος, Άδης και Διόνυσος όπως θα μας πει και ο Ηράκλειτος, είναι το ίδιο πράγμα.
Η Φιλότης και το Νείκος
Ο Πλάτων αργότερα στον "Σοφιστή" του, μέσα από τα λόγια του Ξένου, θα διατυπώσει ότι τα λόγια του Εμπεδοκλή αλλά και πολλών Προσωκρατικών είναι αινιγματικά και δεν προορίζονταν ώστε να τα κατανοήσουν οι πολλοί άνθρωποι. Ο καθένας από αυτούς, μας λέει ο Ξένος, προχωρά στο συλλογισμό του χωρίς να νοιάζεται για το αν και κατά πόσον κουβαλάει και τους αναγνώστες μαζί του (Πλάτων, Σοφιστής, 243α). Δεν σταματά όμως εκεί. Προχωρώντας διατυπώνει τη μεγάλη αλήθεια: : "ἐγὼ μὲν γὰρ ὅτε μὲν ἦν νεώτερος, τοῦτό τε τὸ νῦν ἀπορούμενον ὁπότε τις εἴποι, τὸ μὴ ὄν, ἀκριβῶς ᾤμην συνιέναι. νῦν δὲ ὁρᾷς ἵν' ἐσμὲν αὐτοῦ πέρι τῆς ἀπορίας" (Όταν ήμουν νεότερος, αυτό εδώ για το οποίο τώρα απορούμε, το μη ον, ακριβώς το κατανοούσα. Τώρα όμως βλέπεις σε τι σύγχυση έχουμε περιέλθει για τούτο.) (Πλάτων, Σοφιστής, 243β). Εδώ κρύβεται μια μεγάλη αλήθεια. Τα λόγια των Προσωκρατικών βρίσκουν πρόσφορο έδαφος σε όσους τα προσεγγίζουν απροκατάληπτα, σε όσους εκτείνουν το ελάχιστο εκείνο σημείο που βρίσκεται μεταξύ των ορίων του ποιητή και του φιλοσόφου. Φαίνεται, μέσα από τα παραπάνω λόγια του Πλάτωνος, ότι η ηλικία των ανθρώπων δρα ως δύναμη παγίωσης στερεοτυπικών αντιλήψεων. Αυτές οι στερεοτυπικές αντιλήψεις κλείνουν τις διόδους σύλληψης και κατανόησης των προσωκρατικών κοσμολογικών θεωρήσεων. Βεβαίως, θα συμπληρώναμε, ότι η ηλικία αυτή δεν έχει να κάνει τόσο με το σώμα, όσο με τη διανοητική και εν γένει πνευματική κατάσταση ενός ανθρώπου. Μέσα σε πλαίσια αποδεσμευτικά από δόγματα και στερεότυπα λοιπόν βλέπουμε ότι ο Εμπεδοκλής συνεχίζει την παράδοση των Προσωκρατικών Κοσμολόγων κάνοντας λόγο και αυτός για γενεσιουργά στοιχεία και για δυνάμεις που άλλοτε προκαλούν ενώσεις, άλλοτε έριδες και διαμάχες.

Τέσσερα στοιχεία είναι εκείνα που αποτελούν τη βάση των πάντων. Αυτά ο Εμπεδοκλής τα αποκαλεί ριζώματα: Φωτιά, αέρας, νερό, γη. Μάλιστα στο συγκεκριμένο απόσπασμά του (Εμπεδοκλής, 7=6DK) αναφέρει τα στοιχεία αυτά συνεκδοχικά, με το όνομα του εκάστοτε θεού που τα αντιπροσωπεύει. Αυτά τα στοιχεία λοιπόν διαθέτουν τη θεϊκή εκείνη δύναμη που είναι ικανή να γεννήσει και να καταστρέψει οτιδήποτε υπαρκτό. Αυτές είναι και οι δύο πιθανότητες, οι δυο ενδεχόμενες καταστάσεις που αναμένεται να εκδηλωθούν από τα ριζώματα. Η πρώτη περίπτωση είναι να ενωθούν μέσω μιας δύναμης που την ονομάζει Φιλότητα -Φιλία-. Η δεύτερη είναι να διασκορπιστούν και να απομακρυνθούν μεταξύ τους, μέσω της δύναμης που ονομάζει Νείκος -Διαμάχη- (Εμπεδοκλής, 7=6DK). Ο άνθρωπος, τα άγρια ζώα, τα φυτά και όλη η φύση δημιουργείται όταν τα ριζώματα αναμιγνύονται, όταν δηλαδή επιδρά η δύναμη της Φιλότητας στη φύση. Το τέλος επέρχεται όταν τα ριζώματα χωρίζονται, όταν το Νείκος κάνει την εμφάνισή του (Εμπεδοκλής, 14=9DK). Τέλος όμως, όπως διατυπώθηκε και προηγουμένως, δεν σημαίνει την έναρξη μιας κατάστασης μη-όντος, μιας κατάστασης φυσικής ανυπαρξίας. Το ίδιο συμβαίνει και με τη γέννηση. Δεν γεννάται κάτι που πριν δεν υπήρχε και εδώ ο Εμπεδοκλής συμμερίζεται απόλυτα και τις απόψεις του Παρμενίδη. Αν κάποιος πιστεύει ότι μπορεί να υπάρξει κάτι από το μηδέν, κατά τον Εμπεδοκλή αυτός πρέπει να είναι ανόητος (Εμπεδοκλής, 15=11DK). Το γίγνεσθαι είναι αέναο και η πορεία του χρόνου κυκλική (Εμπεδοκλής, 8=17DK). Μόνο εναλλαγές των ρόλων παρατηρούμε στα στοιχεία της φύσης. Το όλον και οι κανόνες που το διέπουν διακατέχονται από αρμονία και πληρότητα. Κανένα μέρος του όλου δεν είναι άδειο και ούτε περισσεύει (Εμπεδοκλής, 10=13DK).

Αυτοί είναι οι κανόνες της φύσης λοιπόν. Στον κύκλο του χρόνου η Φιλότης και το Νείκος, όσο και αν φαινομενικά είναι δυο δυνάμεις αντίθετες, στην ουσία η μια εξαρτά άμεσα την ύπαρξη και την ισχύ της από την άλλη. Ο κύκλος θα διασπαστεί αν η Φιλότητα δεν έφερνε τη γέννηση και το Νείκος δεν έφερνε το θάνατο. Η αλυσίδα της υπάρξεως θα θρυμματιζόταν την ίδια στιγμή. Η γέννηση παίρνει τη σκυτάλη από το θάνατο και ο θάνατος παίρνει τη σκυτάλη από τη γέννηση. Εδώ εύστοχα θα μπορούσαμε να αντικαταστήσουμε την έννοια της γεννήσεως με εκείνη του έρωτα. Εξάλλου ο όρος της Φιλότητας εννοιολογικά κλίνει κατά πολύ στην έννοια του Έρωτος ως δύναμης δημιουργικής και εξελικτικής. Το σχήμα Έρωτας - Θάνατος πάλι βλέπουμε ότι είναι τέλεια συνδεδεμένο και η τελειότητα της σύνδεσης αυτής καθιστά τα δυο αυτά σημεία δυσδιάκριτα μεταξύ τους. Η μεγαλύτερη δυνατή αρμονία προκύπτει μόνο εκ της δράσεως και αντιδράσεως των αντιθέτων.

Παρατηρούμε πλέον ότι η Προσωκρατική Φιλοσοφία διέθετε έναν κοινό και στιβαρό κορμό. Πέρα από τις διαδικαστικές λεπτομέρειες και τους ρόλους που διένειμε ο κάθε φιλόσοφος στα στοιχεία της φύσεως, ο κοινός τόπος είναι η θεώρηση του χρόνου ως αέναου κύκλου. Υποχρεωτικά ο κύκλος αυτός διακατέχεται (κοινός τόπος επίσης) από δυο πανεπίσκοπους νόμους, οι οποίοι οντολογικά έχουν μια ιδιαιτερότητα. Οι νόμοι αυτοί είναι η Γέννηση και το Τέλος, ο Έρωτας και ο Θάνατος. Η οντολογική τους ιδιαιτερότητα έγκειται στο γεγονός ότι ομιλούμε περί κύκλου. Η αρχή και το τέλος στον κύκλο συμπίπτουν, επομένως Έρωτας και Θάνατος αποτελούν το ίδιο και το αυτό σημείο. Στην ουσία δηλαδή, όπως άλλωστε παραδέχεται και ο Εμπεδοκλής, διαχωρίζουμε το ένα από το άλλο επειδή έτσι έχουμε συνηθίσει να πράττουμε. Τι σημαίνουν όμως όλες αυτές οι θεωρήσεις πρακτικώς; Μήπως πολλοί δεν έχουν την άποψη του Ξένου στον πλατωνικό "Σοφιστή", ότι δηλαδή οι Προσωκρατικοί ξεκινούν μόνοι τους καβάλα σε ένα άρμα στοχασμού και όταν τελειώσουν τη διαδρομή τους συνειδητοποιούν ότι κανείς δεν ακολούθησε; Δεν είναι έτσι σαφώς. Η Προσωκρατική διανόηση ξεκίνησε να δώσει λύση στα ερωτήματα που ανέκαθεν έκαιγαν και πάντοτε θα καίνε τον άνθρωπο. Τα ερωτήματα αυτά ξεκινούν από την απλή κατανόηση της θέσεως του ανθρώπου στον κόσμο μέχρι το μυστήριο της διαλεύκανσης του σκοπού της υπάρξεώς του. Ο στοχασμός τους έφτασε και πέρα από αυτά ώστε να μας πουν ότι ο σκοπός δεν είναι τίποτα άλλο από μια νέα αρχή. Ότι η ζωή, όπως και ο θάνατος, είναι εργαλεία της φύσης τα οποία τη διευκολύνουν στο να νομοθετεί με βάση την αρχή της Ανάγκης. Η φύση νοιάζεται μονάχα για τη διατήρηση του αέναου κύκλου της και εδώ ο άνθρωπος καλείται να συνειδητοποιήσει ότι αξία έχει ο στοχασμός πάνω στα έσχατα και τα ολικά. Ο άνθρωπος ολοκληρώνεται τη στιγμή του θανάτου του, τη στιγμή του τέλους του. Αυτή είναι και η στιγμή του σκοπού του. Εδώ πλέον τερματίζονται οι σχετικότητες και οι αμφιταλαντεύσεις μεταξύ των εναντίων στοιχείων της φύσης. Εδώ πραγματώνεται το κοσμολογικό ιδεώδες της συμπαντικής αρμονίας. Ο θάνατος δίνει πρόσωπο πλέον στον άνθρωπο, τον αξιολογεί οντολογικά. Το "δικαστήριο" του χρόνου θα μας πει αν έλαβε μέρος στη διαμάχη των στοιχείων της φύσης ή αν λιποτάκτησε. Η φύση θα επαναλάβει αυτή τη διαδικασία στο διηνεκές. Ομιλούμε άλλωστε περί κύκλου.

Ο κύκλος αυτός, ως η κραταιά ελληνική αντίληψη του χρόνου, φαίνεται πως επηρέασε και τα έργα του Πλάτωνος μερικά χρόνια αργότερα. Στον Φαίδωνα για παράδειγμα αναφέρεται με κατηγορηματικό τρόπο ότι οι ζωντανοί γεννώνται από τους πεθαμένους (Πλάτων, Φαίδων, 72d-72e) και έτσι η ύπαρξη (ή η ψυχή όπως διατυπώνει ο ίδιος ο Πλάτων) διανύει έναν κύκλο αθανασίας. Σε άλλα έργα του βλέπουμε να μεταφέρει με σεβασμό τις απόψεις τον "θείων", όπως τους καλεί, ποιητών (στη συγκεκριμένη περίπτωση του Πινδάρου) η οποίοι πιστεύουν ατράνταχτα ότι όταν η ψυχή του ανθρώπου φτάνει στο τέλος, όταν δηλαδή οι πολλοί άνθρωποι νομίζουν ότι ο άνθρωπος πεθαίνει, τότε πάλι έρχεται στη γέννηση γιατί δεν πεθαίνει ποτέ (Πλάτων, Μένων, 81b).

Η γραμμική αντίληψη του χρόνου είναι προϊόν ύστερης σκέψης η οποία τονίστηκε και ενισχύθηκε ιδιαιτέρως στις πλατιές μάζες από τις εσχατολογικές θρησκείες. Η αντίληψη ότι ο χρόνος διανύει μια ευθύγραμμη κίνηση έχει γίνει πλέον βίωμα στο σύγχρονο κόσμο. Μάλιστα σε τέτοιο σημείο ώστε να χρησιμοποιείται η φράση "δεν το χωρά ο ανθρώπινος νους ότι κάτι μπορεί να είναι ατελεύτητο". Το ατελεύτητο και το αέναο φυσικά είναι ακατανόητο όταν ομιλούμε περί ευθύγραμμης κινήσεως. Όταν όμως αυτή η έννοια τεθεί μέσα στον Προσωκρατικό κύκλο του χρόνου, τότε τα πράγματα γίνονται διαυγέστερα στην κοινή αντίληψη. Ξεκινώντας από αυτό το σημείο, το ένα θα παρασύρει το άλλο και θα έλθει στο προσκήνιο το σύνολο της Προσωκρατικής διανόησης με τις θεμελιακές απόψεις ότι τίποτα δεν γίνεται εκ του μη όντος και ότι ο Θάνατος δεν διακρίνεται ούτε οντολογικά, ούτε (αλίμονο) αξιολογικά από τις δυνάμεις του Έρωτα. Αυτά είναι μόνο εκφραστικά παιχνίδια των ανθρώπων, οι οποίοι ως ανόητοι στο διηνεκές, έτσι έχουν συνηθίσει να εκφράζονται και δεν πρόκειται ποτέ να αλλάξουν συνήθεια. Εδώ ίσως ο ύστερος Βιτγκενστάιν ο οποίος στην ουσία ανάγει τα πάντα σε προβλήματα γλώσσας και έκφρασης βρίσκει ένα ατράνταχτο επιχειρηματολογικό έρεισμα.
Η απενοχοποίηση του θανάτου
Η συνειδητοποίηση του ρόλου του Θανάτου στη φύση κατά την πρώιμη ελληνική περίοδο του στοχασμού και της φιλοσοφίας είχε πρακτικό αντίκτυπο στον ψυχισμό και τη νοοτροπία του Έλληνα. Δεν μπορούμε να ομιλήσουμε περί απενοχοποιήσεως της έννοιας του Θανάτου γιατί αυτή η έννοια ακόμα δεν είχε προλάβει να ενοχοποηθεί. Ο Θάνατος ως τιμωρία θα έλθει αρκετούς αιώνες ύστερα. Ας δούμε λοιπόν πώς το Τέλος αντιμετωπίζεται από τον μέσο Έλληνα κατά την πρώιμη πολιτισμική του περίοδο:

"Να μη γεννιέται κανείς είναι το καλύτερο από όλα τα πράγματα για όσους ζουν σε τούτο τον κόσμο. Και να μην βλέπουν τον καυτό εκθαμβωτικό ήλιο. Από τη στιγμή όμως που γεννηθούν, το καλύτερο είναι να περάσουν το γρηγορότερο της πύλες του Άδη. Και να πλακωθούν κάτω από μια μεγάλη σωρό γης" (Θέογνις, Ελεγείαι, 425-428)

Το παραπάνω ελεγειακό τετράστιχο μαρτυρεί μία ελληνική απαισιοδοξία. Ναι, οι Έλληνες είχαν μέσα τους έναν έκδηλο πεσιμισμό, αν θεωρήσουμε την αντίληψή τους αυτή σύμφωνα με τα σύγχρονα δεδομένα. Γι αυτό άλλωστε βλέπουμε έναν Ηράκλειτο να παίζει με τα παιδιά της Εφέσου αστραγάλους τη στιγμή που του ζητούν να νομοθετήσει αποκαλώντας τους συμπολίτες του αθλίους. Τότε παίρνει τα βουνά αφού έγινε μισάνθρωπος, καθώς μαρτυρεί ο Διογένης ο Λαέρτιος (IX, 3), και πέθανε εξαιτίας υδρωπικίας καθώς ζούσε εκεί τρώγοντας φυτά και χόρτα. Ο πεσιμισμός αυτός δεν είναι η άρνηση της υπάρξεως. Μετατρέπεται αυτοστιγμεί σε χαρά και δημιουργία. Γίνεται μία χαρμολύπη, ένας χαρούμενος πεσιμισμός, μία δυστυχία που ωστόσο βρίσκει να χαίρεται (Λιαντίνης, 1992). Ο άνθρωπος είναι τότε που μετατρέπει το θρήνο του σε περηφάνια. "Βαρύς ο κόσμος να τον ζήσεις, της για λίγη περηφάνια το άξιζε" θα μας πει και ο πρόσφατος Ελύτης (Ελύτης, 1974). Οι Έλληνες κάνουν τον πόνο και την αδικία τέχνη, την αγωνία της υπάρξεως φιλοσοφία. Δείτε εκείνους τους στίχους από τα χορικά του Οιδίποδος επί Κολωνώ:

(Σοφοκλής, Οιδίπους επί Κολωνώ,1225-1238)

"Το να μη γεννιέσαι είναι αναμφίβολα το καλύτερο. Αλλά όταν κάποιος δει το φως της μέρας,
τάχιστα να γυρίσει από κει που ήλθε,
αυτό είναι το αμέσως επόμενο καλύτερο.
Διότι, όταν έχει δει τη νιότη να περνά μαζί με της ανάλαφρες χαρές της,
ποιος ανυπόφορος πόνος του είναι ξένος; Ποιος του έχει απομείνει να γνωρίσει πλέον;

Φθόνος, διαμάχες, έριδες και πόλεμοι
και σκοτωμοί. Και τελευταία
κατηγορημένος, αδύναμος, απομονωμένος,
χωρίς φίλους πέφτει στο γήρας, όπου και διαμένουν
οι δυστυχίες των δυστυχιών."
(Σοφοκλής, Οιδίπους επί Κολωνώ,1225-1238)

Οι Έλληνες, τόσο στο επίπεδο της τέχνης, όσο και της επιστήμης, δεν ζούσαν μέσα σε μια επιφανειακή ευτυχία. Ξανοίγονταν στα βαθιά της υπάρξεως ποθώντας να τη γνωρίζουν σε όλα της τα βάθη. Γνώριζαν φαίνεται πως εκεί εδράζεται η αληθινή ευτυχία, ο αληθινός δημιουργικός δρόμος. Ο Bertrand Russell αναγνωρίζοντας την ανάλογη στάση ζωής θα διατυπώσει εύστοχα τον δέκατο θεμελιώδη κανόνα της ελευθερίας του ανθρώπου: "Μην ζηλεύεις την ευτυχία εκείνων που ζουν ανόητα στον κόσμο της. Μόνο της ανόητος θα το θεωρούσε αυτό ευτυχία" (Russell, 1969). Και η τέχνη στην ύψιστη μορφή της τραγωδίας και όχι μόνο ξεπηδούσε μέσα από γνήσιες φιλοσοφικές σκέψεις που αφορούσαν, όπως ήδη εξηγήσαμε, τόσο την εξοικείωση με το θάνατο, όσο και την αδυσώπητη προσαρμογή στον ανοίκειο και σε πολλές περιπτώσεις, εχθρικό κόσμο. Η ζωή μόνο με το θάνατο μέσα της νοείται. Αυτή η αρχέτυπη σχέση της ζωής και του τέλους, του έρωτα και του θανάτου, οδηγεί το γίγνεσθαι στην ένταση και το πάθος για αληθινή ζωή, για αληθινό τέλος.

Κατά τη σύγχρονη εποχή πλέον οφείλουμε να ομιλούμε περί απενοχοποιήσεως της έννοιας του Θανάτου και μάλιστα σαν ύψιστη ηθική επιταγή. Το Τέλος δεν είναι κάτι κακό, στο άκουσμα του οποίου και μόνο θα πρέπει να σπεύσουμε να χτυπήσουμε ξύλο κατά την ύστερη εθιμοτυπική μας παράδοση. Ο Θάνατος σημαίνει την ομορφότερη πλευρά της ζωής, εκείνη του Έρωτα, και το αντίστροφο στην κυκλική πορεία του χρόνου. Αυτό μας δίδαξαν οι Προσωκρατικοί και η προαναφερόμενη φιλοσοφική τους σκέψη. Δεν είναι δυνατόν να διαθέτουμε τη γνώση του επικείμενου Θανάτου και να μην κινούμαστε προς τη φιλοσοφική του διερεύνηση, προς την επίγνωση.

Η γνώση του θανάτου είναι ανθρώπινο προνόμιο. Αυτό το προνόμιο της καθώς φαίνεται είναι και εκείνο που καθιστά τον άνθρωπο το τραγικότερο ον στο γνωστό μας σύμπαν. Ο θάνατος προβάλλεται ως αναγκαιότητα της φύσης και ο άνθρωπος καλείται να την αποδεχτεί ως έχει. Ενστάσεις δε χωρούν. Η τραγικότητα έγκειται στο ότι ένα τόσο ουσιαστικό κομμάτι της ανθρώπινης ύπαρξης δεν μπορεί να καταληφθεί στην ολότητά του από την ανθρώπινη λογική. Ο Καμύ, έχοντας όλα αυτά στο μυαλό του θα υποστηρίξει ότι στην ουσία η ανθρώπινη ύπαρξη διακατέχεται σε όλο το εύρος της από το παράλογο. Διατυπώνοντας ότι η αυτοκτονία αποτελεί το βασικότερο φιλοσοφικό πρόβλημα γνωρίζει πως πρόκειται να συγγράψει ένα δοκίμιο πάνω στο παράλογο. Και αυτό είναι ο "Μύθος του Σίσυφου" (Camus, 1942). Την τραγικότητά του αυτή ο άνθρωπος την κάνει ζωή, την αναπτύσσει σε ύπαρξη. Ο Σίσυφος ως μυθικό πρόσωπο έχει αποδεχτεί την καταδίκη των θεών να κουβαλάει αιωνίως μια πέτρα στην κορυφή του βουνού και εκείνη να επιστρέφει στην πεδιάδα περιμένοντας τον Σίσυφο να την ξανανεβάσει. Πρέπει, ομολογεί ο Καμύ, να φανταστούμε τον Σίσυφο ευτυχισμένο. Γιατί; Μα γιατί έχει απόλυτη συνείδηση της τραγικής κατάστασης στην οποία βρίσκεται καθώς ενσυνειδήτως απέρριψε τη βούληση των θεών αποδεχόμενος τη βαριά αυτή τιμωρία. Έτσι και ο άνθρωπος, όταν ασχολείται και μελετά το θάνατο, βλέπει το μηδέν, συνειδητοποιεί την τραγικότητα του παραλόγου της υπάρξεως (την υπαρξιακή αγωνία που θα της πει και ο Κίρκεγκωρ) και αυξάνει το βαθμό της αυτογνωσίας του, της επίγνωσης της ύπαρξής του. Όταν ο άνθρωπος απομακρύνεται από αυτή τη φιλοσοφική βάσανο, τότε αποξενώνεται από την ίδια του την ύπαρξη. Δεν έχει επίγνωση του θανάτου, δεν έχει επίγνωση του τέλους, του σκοπού του. Μερικές φορές ο άνθρωπος "πεθαίνει χωρίς να καταλάβει ότι πέθανε, της ακριβώς έζησε χωρίς να υπάρξει" (Λιαντίνης, 1997) και αυτό είναι περίτρανη απόδειξη ότι πολλοί άνθρωποι βρίσκονται σε σαφέστερα χειρότερη μοίρα από εκείνη του μυθικού Σίσυφου.

Η επίγνωση του Θανάτου μέσα από τη βαθιά διερεύνηση της σχέσης του με τη ζωή και τον Έρωτα, έρχεται να μας προσφέρει και μια άλλη πρακτική εφαρμογή: Την απαλλαγή από το φόβο του θανάτου. Αυτό είναι ένα προαιώνιο ζητούμενο. Ο Επίκουρος για παράδειγμα είχε επιλέξει ως προσφορότερη μέθοδο για την εποχή την προσπάθεια να μας πείσει ότι ο θάνατος δεν μας αφορά: "ὁ θάνατος οὐθὲν πρὸς ἡμᾶς, ἐπειδή περ ὅταν μὲν ἡμεῖς ὦμεν, ὁ θάνατος οὐ πάρεστιν· ὅταν δ' ὁ θάνατος παρῇ, τηςόθ' ἡμεῖς οὐκ ἐσμέν" (Ο θάνατος δεν μας αφορά γιατί όταν εμείς είμαστε εδώ, ο θάνατος δεν βρίσκεται εδώ και όταν ο θάνατος βρίσκεται εδώ, εμείς δεν είμαστε εδώ.) (Επίκουρος, από Δ. Λαέρτιο). Αυτή η λύση του Επίκουρου φαίνεται πώς μόνο επιφανειακά λύνει το πρόβλημα του φόβου του θανάτου. Η βαθύτερη λύση που θα μας έκανε να κοιτάξουμε το τέλος κατάματα με αυτό το αισιόδοξο, γνήσια ελληνικό συναίσθημα χαρμολύπης είναι η θεώρησή του ως αναπόσπαστο κομμάτι του κύκλου της ζωής, του χρόνου και της ανθρώπινης εσωτερικότητας.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΠΗΓΕΣ
Αισχύλος "Προμηθεύς Δεσμώτης" μετάφραση Γρυπάρη Ι. (1991) για τη Γ' Γυμνασίου σε "Δραματική ποίηση", Ο.Ε.Δ.Β.

Διογένης Λαέρτιος "Βίοι και γνώμαι των εν φιλοσοφία ευδοκιμησάντων" - "Οι επτά σοφοί", εκδ. Ζήτρος, Θεσσαλονίκη, 2004

Ελύτης, Ο. (1974) "Τα ετεροθαλή", ποίημα: "Θάνατος και ανάστασις του Κωνσταντίνου Παλαιολόγου" εκδ. Ίκαρος (1996) Αθήνα

Εμπεδοκλής "Περί Φύσεως", μτφρ: Α. Λάλου, Π. Σκαρσουλή, εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου, Αθήνα, 1999 (όπου DK=Diels, Kranz)

Επίκουρος - από Διογένη Λαέρτιο: "Βίοι και γνώμαι των εν φιλοσοφία ευδοκιμησάντων" ed. H S Long, Oxford 1964

Ηράκλειτος "Περί φύσεως" Αποσπάσματα - "Ηρακλείτου άπαντα", Εκδ. Ζήτρος, Θεσσαλονίκη, 1999

Ησίοδος "Θεογονία" - The Homeric Hymns and Homerica. Theogony. Cambridge, MA.,Harvard University Press; London, William Heinemann Ltd. 1914

Θέογνις, Ελεγείες στο Elegiae (1971), ed. D. Young (post E. Diehl), Theognis, 2nd edn. Leipzig: Teubner

Καστοριάδης, Κ. (1993) "Αισχύλεια ανθρωπογονία και Σοφόκλεια αυτοδημιουργία" σε "Ανθρωπολογία, Πολιτική, Φιλοσοφία, 5 διαλέξεις στη Βόρειο Ελλάδα",Ύψιλον/Βιβλία, Αθήνα

Λιαντίνης, Δ. (1992) "Τα Ελληνικά", Βιβλιογονία (1999), Αθήνα

Λιαντίνης, Δ. (1997) "Γκέμμα", Βιβλιογονία (1999), Αθήνα

Ομήρου Οδύσσεια, μτφρ: Δ. Ν. Μαρωνίτης, Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Θεσσαλονίκη 2006

Ομηρικοί ύμνοι, Παπαδίτσας Δ. - Λαδιά Ε. (1997) - "Ομηρικοί ύμνοι", Βιβλιοπωλείον της Εστίας, Αθήνα

Ορφικοί ύμνοι - Παπαδίτσας Δ. - Λαδιά Ε. (1997) - "Ορφικοί ύμνοι", Βιβλιοπωλείον της Εστίας, Αθήνα

Παρμενίδης, "Περί Φύσιος", σε "Παρμενίδης ο Ελεάτης" μτφρ: Καραγιάννης Γ. Στ. (2003), Ζήτρος, Θεσσαλονίκη

Πλάτων "Σοφιστής" - Loeb Classical Library, Cambridge Massachussets London, 1996
Πλάτων "Φαίδων" - Platonis Opera, ed. John Burnet. Oxford University Press. 1903

Πλάτων "Μένων" - Platonis Opera, ed. John Burnet. Oxford University Press. 1903

Σολωμός Διονύσιος (1961), "Ο Κρητικός" - Ποιήματα, Ίκαρος, Αθήνα

Σοφοκλής, "Οιδίπους επί Κολωνώ" Cambridge University Press. 1889

Russell, B. (1969) "a liberal decalogue" in "Autobiography" Routledge, an imprint of Taylor & Francis Books Ltd (2000), UK

# data[].attributes.attachment_link.title
Προσωκρατική Κοσμολογία. Ο ρόλος του θανάτου. | Παναγιώτης Αποστολόπουλος Πέρρος

# data[].attributes.attachment_link.description
Θάνατος και Έλληνες Η φιλοσοφική μελέτη του θανάτου νοείται μόνο κάτω ...

# data[].attributes.attachment_caption
Βεβαίως υπάρχει ζωή μετά θάνατον. Αλλά ποια ζωή; (ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΛΙΑΝΤΙΝΗΣ) 

# data[].attributes.headline
(20) Δημήτρης Λιαντίνης  - «οἵη περ φύλλων γενεη τοίη δε καί ἀνδρῶν»                                              

# data[].attributes.subject
(20) Δημήτρης Λιαντίνης  - «οἵη περ φύλλων γενεη τοίη δε καί ἀνδρῶν»                                              

# data[].attributes.body
Εμείς οι άνθρωποι δηλαδή είμαστε όμοιοι με τις γενιές των φύλλων. Βλέπεις ένα φύλλο στο δέντρο, μεγαλώνει πρασινίζει, λάμπει, λαμποκοπάει. Έρχεται το Φθινόπωρο μαραγκιάζει, συρρικνώνεται, πέφτει, το παίρνει η βροχή και η λάσπη. εξαφανίζεται. Τέτοιοι είμαστε κι εμείς οι άνθρωποι, σαν τις γενιές των φύλλων.

Τί δέ τις; τί δ᾽ οὔ τις ; σκιᾶς ὄναρ ἄνθρωπος. ( ΠΙΝΔΑΡΟΣ-Πυθιονίκαις (8.81-8.100) ) Τι είμαστε, τι δεν είμαστε; Είμαστε στον βαθμό που δεν είμαστε. Αύριο δεν θα‘ μαστε. Όνειρο σκιάς είναι ο άνθρωπος. Ούτε καν όνειρο, ούτε καν σκιά. Όνειρο σκιάς.

# data[].attributes.attachment_link.title
Βεβαίως υπάρχει ζωή μετά θάνατον. Αλλά ποια ζωή; (ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΛΙΑΝΤΙΝΗΣ)

# data[].attributes.attachment_link.description
Αντισυμβατικός, ποιητικός και δωρικός σε όλα του, ο πανεπιστημιακός δάσκαλος Δημήτρης Λιαντίνης, ήταν πράγματι ένας άνθρωπος ασυνήθιστος, τον οποίο άλλοι λάτρευαν και άλλοι κοιτούσαν αποσβολωμένοι. Ο καθηγητής στη Φιλοσοφική του Καποδιστριακού Πανεπιστημίου της Αθήνας μιλούσε στα κατάμεστα αμφιθέατρα για το αρχαιολογικό ιδεώδες, την κρίση αξιών της σημερινής κοινωνίας, την ποίηση και τη φιλοσοφία, αλλά και…

# data[].attributes.headline
(22) Α' μερος - Ο Αριστοτέλης και το αδιάσπαστο της ψυχής με το σώμα 

# data[].attributes.subject
(22) Α' μερος - Ο Αριστοτέλης και το αδιάσπαστο της ψυχής με το σώμα 

# data[].attributes.body
Είναι γνωστό ότι ο Άνθρωπος δεν είναι μόνο το Σώμα του αλλά και η Ψυχή του. Κάθε ένα στοιχείο ξεχωριστά, δεν μπορεί να αποτελέσει τον Άνθρωπο.

Θα μπορούσαμε ωστόσο να βρούμε κάποιες συναφείς σχέσεις που να συνδέουν τον τρόπο λειτουργίας της ψυχής με τον τρόπο λειτουργίας του σώματος του ανθρώπου.

Το γεγονός ότι οι ψυχές συμπάσχουν με τις λειτουργίες των σωμάτων και δεν είναι ανεξάρτητες και ανεπηρέαστες από αυτά, γίνεται φανερό μέσω ορισμένων μεταβολών που υφίστανται τα σώματα.

Υπάρχει λοιπόν τόσο πολύ μεγάλη αλληλεξάρτηση μεταξύ του σώματος και της ψυχής, που θα μπορούσαμε να υποστηρίξουμε την άποψη ότι οι παθήσεις που μπορεί να εκδηλώσει ένας άνθρωπος, οφείλονται στην ύπαρξη και των δύο αυτών αιτίων.

Διότι πάντοτε, υποχρεωτικά, κάθε ζωντανός οργανισμός διαθέτει ένα συγκεκριμένο σώμα, το οποίο θα φέρει εντός του και την αντίστοιχη ποιότητα ψυχής, με την οποία βρίσκεται συνδεδεμένο.

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Γιώργος Χαραλαμπίδης

# data[].attributes.attachment_link.title
Σχέση Ψυχής και Σώματος - Γιώργος Χαραλαμπίδης

# data[].attributes.attachment_link.description
Είναι γνωστό ότι ο Άνθρωπος δεν είναι μόνο το Σώμα του αλλά και η Ψυχή του. Κάθε ένα στοιχείο ξεχωριστά, δεν μπορεί να αποτελέσει τον Άνθρωπο.

# data[].attributes.headline
 (23) Β' μερος - Φυση και σωμα Πλατωνας - Αριστοτελης

# data[].attributes.subject
 (23) Β' μερος - Φυση και σωμα Πλατωνας - Αριστοτελης

# data[].attributes.attachment_link.title
Πλάτωνας & Αριστοτέλης

# data[].attributes.headline
(24) Γ- μερος -  Η φύση του Νου στον Αριστοτέλη

# data[].attributes.subject
(24) Γ- μερος -  Η φύση του Νου στον Αριστοτέλη

# data[].attributes.attachment_link.provider_name
Αρχαιολογία Online

# data[].attributes.attachment_link.title
Η φύση του Νου στον Αριστοτέλη - Αρχαιολογία Online

# data[].attributes.attachment_link.description
Έναν Διάλογο, με θέμα «The Nature of Mind in Aristotle (Η φύση του Νου στον Αριστοτέλη). Κύριες μορφές του Διαλόγου: Αριστοτέλης και Descartes» θα παρουσιάσει ο Καθηγητής Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο του Kent και Emeritus Research Fellow του St. John’s College του Πανεπιστημίου

# data[].attributes.headline
(25) Δ' μέρος - «ΣΧΕΣΗ ΣΩΜΑΤΟΣ ΚΑΙ ΨΥΧΗΣ ΣΤΟΝ ΠΛΑΤΩΝΑ ΚΑΙ ΤΟΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ» (Σημαντικά κεφάλαια 8, 2 ,5,6,11,13)

# data[].attributes.subject
(25) Δ' μέρος - «ΣΧΕΣΗ ΣΩΜΑΤΟΣ ΚΑΙ ΨΥΧΗΣ ΣΤΟΝ ΠΛΑΤΩΝΑ ΚΑΙ ΤΟΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ» (Σημαντικά κεφάλαια 8, 2 ,5,6,11,13)

# data[].attributes.headline
(26) Τα 5 θνητά γένη των ανθρώπων του Ησιόδου - Θεογονία τα απαντα 

# data[].attributes.subject
(26) Τα 5 θνητά γένη των ανθρώπων του Ησιόδου - Θεογονία τα απαντα 

# data[].attributes.body
Θεογονία - Αναλογα το γενος αντιστοιχη και η ποιοτητα της ψυχης

# data[].attributes.headline
(27) Ψυχη και σωμα Ορφισμός - Θεωρία των Ορφικών 

# data[].attributes.subject
(27) Ψυχη και σωμα Ορφισμός - Θεωρία των Ορφικών 