# data[].attributes.attachment_link.readable_text
De Braziliaanse rechter van het Hooggerechtshof Teori Zavascki is donderdagmiddag omgekomen in een vliegtuigcrash niet ver van Rio de Janeiro, meldt persbureau Reuters. Een klein propellervliegtuig waar hij in zat crashte te midden van hevige regenval. Er vielen tenminste nog twee doden, er is nog onduidelijkheid over een vierde slachtoffer.

De dood van Zavascki (68) komt voor Brazilië op een bijzonder opvallend moment. De hoge rechter was net een aantal weken bezig met mogelijk de grootste corruptiezaak uit de geschiedenis van het land. Hij overzag getuigenissen van medewerkers van het ingenieursbedrijf Odebrecht, die naar verwachting zouden leiden tot een groot schandaal waar veel politici bij betrokken zijn - mogelijk zelfs de huidige president Michel Temer. De zaak vloeit voort uit de eerdere Petrobras-onthullingen.

Volgens een ooggetuige stortte het vliegtuig neer na een scherpe bocht. Het zicht zou extreem slecht zijn geweest.

Onafhankelijke stem

In Brazilië is geschokt gereageerd op de dood van Zavascki. President Temer heeft drie dagen van nationale rouw afgekondigd. De vraag is wie nu het onderzoek in de lastige zaak op zich zal nemen. Volgens de BBC is dat geen simpele vraag. Zavascki zou een zeldzaam onafhankelijke stem zijn geweest en het vertrouwen in de Petrobras-zaak steeg flink toen hij aantrad als rechter.

# data[].attributes.attachment_link.title
Belangrijke Braziliaanse rechter omgekomen in vliegtuigcrash

# data[].attributes.attachment_link.description
De Braziliaanse rechter van het Hooggerechtshof Teori Zavascki is donderdagmiddag omgekomen in een vliegtuigcrash niet ver van Rio de Janeiro, meldt persbureau Reuters. Een klein propellervliegtuig waar hij in zat crashte te midden van hevige regenval. Er vielen tenminste nog twee doden, er is nog onduidelijkheid over een vierde slachtoffer.

# data[].attributes.body
Door een nieuwe generatie rechters in Brazilië komen de aflopen jaren geregeld corruptieschandalen uit de Braziliaanse politiek aan het licht. In verband met het corruptieschandaal Operatie Lava Jato (Wasstraat) rond (semi)staatsoliebedrijf Petrobras zitten inmiddels honderd politici en kopstukken uit de oliesector en bouwwereld vast. De onafhankelijke rechter die het schandaal in zijn portofolio had, is onlangs omgekomen tijdens een vliegtuigongeluk. Dit gebeurde slecht enkele dagen voordat hij resultaten uit zijn onderzoek zou publiceren.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Een paar jaar geleden was Eike Batista (60) nog de welvarendste man van Brazilië. De man van het conglomeraat EBX (olie, kolen, mijn- en scheepsbouw) belichaamde de economische groei die het land doormaakte. Batista, charismatisch en extravagant - in zijn villa siert een Porsche als kunstwerk de woonkamer - profiteerde van de internationale stijging van grondstofprijzen en de grote oliereserves die in 2008 voor de kust van Rio de Janeiro werden gevonden. Zijn vermogen groeide naar zo'n 27 miljard euro en Forbes zette hem op de zevende plaats van de rijksten der aarde.

Een schril contrast met de situatie nu. Door de economische crisis, de daling van grondstofprijzen en het faillissement van zijn bedrijf is zijn fortuin geslonken tot minder dan 1 miljard euro.

Afgelopen week konden de Brazilianen op televisie volgen hoe de politie een klopjacht begon op Batista. Justitie beschuldigt hem van betrokkenheid bij het grootschalige corruptieschandaal Operatie Lava Jato (Wasstraat) rond (semi)staatsoliebedrijf Petrobras. In verband met dit grootste corruptieschandaal uit de Braziliaanse geschiedenis zitten inmiddels meer dan honderd machtige politici en kopstukken uit de oliesector en bouwwereld vast, onder wie de top van bouwconcern Odebrecht. De verdachten speelden elkaar geld, invloedrijke posities en grote bouwopdrachten toe in ruil voor miljoenen euro's.

Smeergeld

Batista wordt ervan verdacht smeergeld te hebben betaald aan de voormalige gouverneur van de staat Rio de Janeiro, Sérgio Cabral, die sinds november vastzit. In ruil kreeg Batista grote staatsopdrachten toegespeeld. „We verdenken Batista van het betalen van ruim 15 miljoen euro aan ex-gouverneur Sérgio Cabral", verklaarde de federale politie van Rio de Janeiro toen de zoektocht naar Batista werd geopend. Hij werd na drie dagen opgepakt bij terugkeer van een reis naar New York.

Op televisie was live te volgen hoe Batista zich jolig en optimistisch door de politie liet inrekenen. „Ik ben vrijwillig teruggekomen, en ik zal meewerken met justitie, dat is mijn plicht", zei hij.

„Ik zal laten zien hoe de zaken er hier in Brazilië aan toe gaan, maar ik geloof niet dat ik zelf iets verkeerd heb gedaan."

Sinds het begin van Operatie Lavo Jato, drie jaar geleden, worden de Brazilianen nog geregeld opgeschrikt door de arrestatie van meer invloedrijke topfunctionarissen wegens hun aandeel in de smeergeldaffaire. Voorheen was de politieke en economische elite in het land onaantastbaar, maar een nieuwe generatie moedige rechters maakt de zaken aanhangig. Doordat verdachten de kans krijgen deals te sluiten met justitie - informatie in ruil voor strafvermindering - is er om de zoveel tijd een nieuwe golf arrestaties.

Belangrijke rechter omgekomen

„Het is verontrustend om te zien hoe de zittende macht probeert te voorkomen dat dit onderzoek voortgezet wordt", zei politicoloog José Álvaro eerder deze week in de Braziliaanse media. „Je vraagt je af hoe ver ze kunnen gaan."

Álvaro doelt op het recente ongeluk met een privévliegtuigje waarin de belangrijke rechter van het Braziliaanse Hooggerechtshof, Teori Zavascki, zat. Zavascki was betrokken bij het onderzoek naar Lava Jato en bezig getuigenissen van belangrijke hooggeplaatsten van bouwconcern Odebrecht te beoordelen. Dat zou weer tot nieuwe arrestaties van onder anderen belangrijke politici kunnen leiden.

Zelfs de naam van de huidige president Michel Temer, die de vorig jaar afgezette president Dilma Rousseff opvolgde, ging rond.

Een paar dagen voordat rechter Teori Zavascki het resultaat van zijn corruptieonderzoek bekend zou maken, zagen omstanders bij het dorpje Paraty hoe het privévliegtuig met Zavascki aan boord tijdens noodweer in de Atlantische Oceaan stortte.Uit onderzoek is gebleken dat er geen technische problemen waren met het toestel en uit gesprekken in de cockpit is ook niet op te maken dat er sprake was van paniek.

„Ik geloof dat ze hem uit de weg hebben geruimd, hij wist te veel", riep student Elias Junior Silva vorige week tijdens een studentenprotest in het centrum van Rio. Alom klonk gejoel van de paar honderd universiteitsstudenten die demonstreren tegen de crisis in Brazilië die ook hun universiteit treft: al maanden is er geen geld, de universiteit is dicht en docenten komen niet opdagen omdat lonen al maanden niet zijn betaald.

En dat terwijl de gearresteerde ex-gouverneur Cabral jarenlang zijn zakken vulde. „Brazilië is compleet in verval. Wij jongeren hebben geen toekomst. Nu proberen ze ook nog het onderzoek naar corruptie te stoppen, het is een grote puinhoop in dit land!", schreeuwde een studente.

Moreel verval

Volgens politicoloog José Álvaro stevent Brazilië af op economisch, maar vooral ook moreel verval. President Michel Temer kan een nieuwe, voor hem en andere verdachte politici gunstig gestemde rechter voor het Hooggerechtshof benoemen.

Álvaro: „De komende tijd zullen we zien of we nog in een democratie leven waarin het maatschappelijk belang voorop staat, of dat de politici hun eigen hachje gaan redden. Dit is een cruciaal moment voor Brazilië."

# data[].attributes.attachment_link.title
'Is Brazilië nog een democratie, of gaan politici hun hachje redden?'

# data[].attributes.attachment_link.description
Een paar jaar geleden was Eike Batista (60) nog de welvarendste man van Brazilië. De man van het conglomeraat EBX (olie, kolen, mijn- en scheepsbouw) belichaamde de economische groei die het land doormaakte.

# data[].attributes.body
Eind maart j.l. heeft het hooggerechtshof van Venezuela de taken van het parlement overgenomen. Het parlement bestaat voor een groot gedeelte uit de oppositie van president Maduro. Het hooggerechtshof heeft in het verleden president Maduro al ‘’beschermd’’ tegen een referendum over eventuele afzetting. Daarnaast zijn er verschillende uitspraken geweest van het hooggerechtshof geweest die in het voordeel van Maduro waren. De spanningen lopen al een aantal maanden hoog op en er zijn veel protesten tegen het regime van Maduro. Het land leidt ondertussen enorm onder de politieke spanningen en dit zorgt onder andere voor een economische recessie.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
De socialistische president van Venezuela, Nicolás Maduro, wordt beticht van „dictatoriale" stappen naar aanleiding van een machtsgreep door het aan hem gelieerde Hooggerechtshof. Deze week eiste het Hof in Caracas de grondwettelijke bevoegdheden van het door de oppositie beheerste parlement voor zich op.

De drastische maatregel, die volgens critici een stap is op weg naar alleenheerschappij door Maduro, heeft geleid tot felle kritiek van landen in Noord- en Zuid-Amerika. Ook de Europese Unie maakt zich zorgen over de situatie in Venezuela, waar een slepend politiek conflict tussen de impopulaire president en de oppositie escaleert, terwijl het land kampt met een diepe economische crisis.

Wat is er aan de hand in Venezuela? Vijf vragen over de politieke crisis in het Zuid-Amerikaanse land.

1. Wat is er deze week gebeurd?

Het Venezolaanse Hooggerechtshof heeft woensdag de grondwettelijke bevoegdheden van de Nationale Assemblee, het parlement, op zich genomen. De omstreden stap is een escalatie van een slepende machtsstrijd tussen president Maduro - die in 2013 nipt werd gekozen als opvolger van de overleden socialistische president Hugo Chavez - en het parlement, waar de centrum-rechtse oppositie een meerderheid heeft sinds de verkiezingen van december 2015. Uit onvrede over de nijpende economische situatie in Venezuela, een land van 30 miljoen inwoners dat onder de 54-jarige Maduro te maken heeft met hyperinflatie en voedselschaarste, heeft de oppositie geprobeerd een referendum te houden om Maduro af te zetten. Dat is tegengehouden door de regering. Het parlement probeert het beleid van Maduro op andere manieren te blokkeren.

2. Waarom heeft het Hooggerechtshof ingegrepen?

De rechters van het Hooggerechtshof zijn benoemd door de partij van Maduro en staan aan zijn kant. Ze helpen Maduro sinds de overwinning van de oppositie in 2015 door wetten van het parlement ongedaan te maken. Als reden voor hun stap om het parlement nu buiten spel te zetten noemen ze de weigering om akkoord te gaan met een maatregel van Maduro: hij wil het Venezolaanse staatsoliebedrijf PDVSA toestemming geven om joint ventures te beginnen met privé-bedrijven, zoals het Russische Rosneft. Volgens de rechters weigeren sommige parlementariërs omdat ze corrupt zouden zijn. „Zo lang de situatie van minachting in de Nationale Assemblee voortduurt, garandeert deze grondwettelijke kamer dat de parlementaire verantwoordelijkheden zullen worden uitgevoerd door deze kamer of een ander gekozen orgaan", aldus het Hof in zijn uitspraak.

3. Wat betekent de stap van het Hooggerechtshof?

De machtsgreep maakt een formeel einde aan de scheiding van de machten in Venezuela. Waarnemers wijzen er echter op dat het land al lang niet meer functioneert als een volwaardige democratie. Volgens Luis Vicente Leon, een opiniepeiler in Caracas, verhardt de regering-Maduro haar positie en wordt een democratische oplossing voor het conflict moeilijker. „Het is te voorspellen dat de regering verder radicaliseert", aldus Leon tegen persbureau AP.

4. Hoe is op de stap van het Hooggerechtshof gereageerd?

De machtsgreep van het Hooggerechtshof is scherp veroordeeld door andere landen in het westelijk halfrond. Peru heeft zijn ambassadeur in Caracas teruggeroepen uit protest tegen wat het land omschreef als „een schaamteloze breuk van de democratische orde". Ook Chili, dat in tegenstelling tot de meeste Zuid-Amerikaanse landen een linkse president heeft die terughoudend is met kritiek op Maduro, heeft zijn ambassadeur teruggeroepen voor overleg. Mexico riep Venezuela op „de democratische orde te herstellen".

Het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken sprak van „een ernstige tegenslag voor de democratie in Venezuela". Ook Brazilië, Argentinië, Colombia, Panama, Guatemala en Canada hebben bezorgdheid uitgesproken. De Organisatie van Amerikaanse Staten (OAS) vergeleek de stap met „een coup tegen zichzelf". De EU wil „een duidelijke verkiezingskalender" om de politieke crisis op te lossen.

5. Wat gebeurt er verder?

De oppositie heeft opgeroepen tot nieuwe protesten vanaf deze zaterdag. Er is de afgelopen dagen al tegen de stap van het Hooggerechtshof gedemonstreerd, maar tot nu toe op beperkte schaal: jongeren met spandoeken met het opschrift „nee tegen dictatuur" probeerden een snelweg in Caracas te blokkeren. Oppositieleden uit het parlement kwamen in botsing met soldaten van de Nationale Garde tijdens een mars naar het Hooggerechtshof.

De vraag is echter of straatprotesten veel zullen uithalen. Eerdere demonstraties zijn zonder resultaat gebleven, ondanks hoge opkomst. In 2014 leidde een golf van onrust tot meer dan 40 doden. Sommigen houden rekening met een ingreep door het leger.

Volgens oud-presidentskandidaat Henrique Capriles is internationale druk van belang. „Als de internationale gemeenschap zijn poot stijf houdt en verkiezingen eist, zal de regering moeten inbinden", aldus Capriles tegenover persbureau Reuters.

# data[].attributes.attachment_link.title
Vrees voor dictatuur in Venezuela na machtsgreep Hooggerechtshof

# data[].attributes.attachment_link.description
De socialistische president van Venezuela, Nicolás Maduro, wordt beticht van „dictatoriale" stappen naar aanleiding van een machtsgreep door het aan hem gelieerde Hooggerechtshof. Deze week eiste het Hof in Caracas de grondwettelijke bevoegdheden van het door de oppositie beheerste parlement voor zich op.

# data[].attributes.body
Zuid-Amerika kent een rumoerige politieke geschiedenis. Het continent is een speelbal geweest van Noord-Amerika en de voormalige Sovjet-uni waarin regeringen de democratie of het communisme in een land probeerden te bevorderen.  In een aantal Zuid-Amerikaanse landen wordt de democratie bedreigt. Corruptieschandalen en couppogingen zijn hierbij niet vreemd en zorgen regelmatig voor ophef, protesten en recessies. Recente ontwikkelingen in Venezuela en Brazilie laten ziet dat er in een aantal landen de democratie wordt bedreigd.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
De sociale en democratische uitdagingen waar Latijns-Amerika voor staat - in sommige landen meer dan andere - zijn ongekend groot. Gekenmerkt door steeds groter wordende politieke instabiliteit, steeds intensere internationale competitie in het kader van de globalisering, toenemende sociale ongelijkheid en geweld, en de daarmee gepaarde sociale onrust, lijkt de sociale dialoog een absolute noodzaak.

In veel Latijns-Amerikaanse landen kan er vanaf de jaren '90 dan ook een trend worden waargenomen van institutionalisering van de sociale dialoog. Veel beleidsmakers zien de ontwikkeling daarvan als de volgende stap in het democratiseringsproces, nadat hervormingen tijdens de jaren '80 zich vooral hadden gericht op mensenrechten en kiesstelsels.

De bevordering van de sociale dialoog, gezien als instrument tot sociaal-economische ontwikkeling, staat ook steeds meer in de belangstelling van nationale en internationale beleidsmakers en is verworden tot een vast onderdeel van veel ontwikkelingssamenwerkingprogramma's.

Ook op internationaal niveau is er groeiende belangstelling voor dit onderwerp, zoals de recente activiteiten van het United Nations Department of Economic and Social Affairs (UNDESA) aantonen (1). De bevordering van de sociale dialoog wordt eveneens nadrukkelijk genoemd als onderdeel van de samenwerking tussen Europa en Latijns-Amerika in de "Verklaring van Lima", op de vijfde top tussen regeringsleiders van beide continenten in mei 2008.

Wat zijn de kansen voor de verwezenlijking van de sociale dialoog in Latijns-Amerika? Welke factoren binnen de bestaande politieke en sociaal-economische context verhinderen dit? Waarom is de sociale dialoog noodzakelijk? Om antwoord te geven op deze vragen zal de politieke en sociaal-economische inrichting van Latijns-Amerika worden behandeld, waaruit de noodzaak van de sociale dialoog blijkt. Na de bestaande vormen van de sociale dialoog te hebben geanalyseerd, zal gekeken worden naar de manier waarop de sociale dialoog aangepast kan worden aan de Latijns-Amerikaanse context. Tegen die achtergrond zullen een paar afsluitende opmerkingen worden gemaakt over de kansen en mogelijkheden voor de sociale dialoog in Latijns-Amerika.
Politieke en sociaal-economische inrichting van Latijns-Amerika
De politieke inrichting van Latijns-Amerika wordt gekenmerkt door een opmerkelijke homogeniteit. Bestaande uit een twintigtal landen doen veel politieke trends zich in het hele continent vrijwel gelijktijdig voor: tijdens de jaren '80 maken 13 landen de overgang van een autoritair regime naar democratie. Dit kan worden verklaard door het zogenoemde "convergentie-effect" (2) dat te maken heeft met een gemeenschappelijke historische en culturele achtergrond en het feit dat het continent beïnvloed wordt door dezelfde internationale economische en politieke ontwikkelingen.

Omdat politieke ontwikkelingen in Latijns-Amerika in veel opzichten erg vergelijkbaar zijn met West-Europa maar tegelijkertijd ook vaak veel intenser of gewelddadiger lijken, kan het continent worden getypeerd als het "Verre Westen." (3)

De balans van twee decennia democratie is dat hoewel in veel landen de democratische overgang heeft kunnen zorgen voor de consolidering van een electorale democratie, deze nog veel kwalitatieve elementen ontbeert zoals het respect van democratisch pluralisme, politieke accountability en een effectieve deelname van het maatschappelijk middenveld aan de politieke besluitvorming.

Deze situatie, aangevuld met de tegenvallende sociaal-economische resultaten, verklaart de grote sociale ontevredenheid met de democratie die in veel landen bestaat en een hoge mate van politieke instabiliteit ten gevolge heeft gehad. De meest in het oog springende voorbeelden hiervan zijn de 12 presidenten die als gevolg van sociale mobilisaties zijn afgezet en de opkomst van linkse en populistische regeringen in een tiental landen (4).

De meest recente afgezette president, ditmaal door een militaire coup, was President Manuel Zelaya in Honduras. De paradox van Latijns-Amerika lijkt te zijn dat de over de laatste twee en drie decennia aanhoudende economische groei gepaard is gegaan met de vergroting van de inkomstenongelijkheid. Het grote contrast tussen arm en rijk - zowel binnen de landen als tussen de landen - is een voedingsbodem voor sociale onvrede en potentieel zeer explosieve situaties, met name wanneer dit ook een contrast is tussen etnische bevolkingsgroepen. Veel van de huidige politieke instabiliteit en sociale conflictsituaties is af te leiden uit deze schrijnende ongelijkheden.
De noodzaak voor de bevordering van de sociale dialoog in Latijns-Amerika
Tegen dit kader, dat genuanceerd moet worden afhankelijk van de specifieke landgebonden context, moet Latijns-Amerika zoeken naar de institutionele mechanismen om tegenstellingen te accommoderen en de sociale conflicten te kanaliseren of te absorberen in het politieke systeem.

Politieke systemen zijn een interactie tussen regeringen, de parlementaire oppositie en de extraparlementaire oppositie (het maatschappelijk middenveld); een spel van een grote verscheidenheid van actoren, in een vaak ondoorzichtig proces, met constant veranderende machtsverhoudingen, de formatie van veranderende sociale en politieke coalities en schuivende draagvlakken (5).

Er komt heel veel af op het continent dat nog steeds op zoek is naar de formule om alle tegenstellingen te accommoderen en de sociale conflicten te kanaliseren of te absorberen. In het democratiseringsproces van Latijns-Amerika - dat in veel landen al ver op gang is maar in andere landen iets lijkt te haperen - is een sociale dialoog nuttig om in de eerste plaats de sociale vrede te waarborgen en in de tweede plaats een bijdrage te kunnen leveren aan de bevordering van goed bestuur en economische ontwikkeling.

Het algemene verlies van het vertrouwen in democratische instituties is het kader waarin het maatschappelijk middenveld en met name sociale bewegingen opkomen. De steun voor de democratie, zoals blijkt uit de enquêtes van de Latinobarómetro (6), is ongekend laag. In landen als Paraguay, El Salvador, Ecuador of Peru geeft minder dan 50% van de bevolking aan nog vertrouwen te hebben in de democratie. Er bestaat dus een verband tussen het verlies aan legitimiteit van met name de politieke partijen en de empowerment van het maatschappelijk middenveld. De belangrijkste voorbeelden hiervan zijn de Piqueteros-beweging in Argentinië, de Movimento dos Trabalhadores Rurais Sem Terra ('Beweging van Plattelandswerkers Zonder Grond', red.) in Brazilie of de schoolmeestersbeweging FRENADESO in Panama.

Deze vrij plotselinge opkomst van de "sociale sector" dient evenwel in goede banen te worden geleid. De toename van sociale conflicten, ook wel aangeduid als "de democratie van de straat", is zorgwekkend omdat het de zwakheid illustreert van de democratische instituties om alle sociale vragen en eisen te kanaliseren en van de onmacht van de politieke partijen om te voldoen aan de verwachtingen van de bevolking. De aanhoudende sociale onlusten in Bolivia, met als hoogtepunt oktober 2003 toen de zittende President Gonzalo Sánchez de Lozada werd gedwongen tot aftreden door het volk, is hier een voorbeeld van.

De meeste Latijns-Amerikaanse landen zijn nog ver verwijderd van een bestuursvorm die in staat is sociale conflicten te absorberen en onvertegenwoordigde segmenten van de samenleving door middel van overlegmechanismen deel te laten nemen aan het politieke proces. Er moeten creatieve instituties worden ingesteld om op een verantwoorde manier met het grote aantal eisen vanuit de samenleving om te gaan en een open dialoog te voeren met deze organisaties.

De groeiende complexiteit van de huidige samenleving - ook de Latijns-Amerikaanse - en de diversificatie van de eisen van de bevolking geeft de noodzaak aan voor een verdere ontwikkeling en institutionalisering van de sociale dialoog. De sociale dialoog dient op een zodanige manier te worden ingericht dat de regering op de juiste manier kan reageren op de vragen en zorgen van de samenleving.
Bestaande vormen van de sociale dialoog in Latijns-Amerika
De sociale dialoog in Latijns-Amerika is niet afwezig maar neemt andere vormen aan dan in Nederland. De institutionele kaders voor de participatie van het maatschappelijk middenveld in de politieke besluitvorming zijn zeer divers en hebben variërende resultaten. Ondanks de verschillen tussen de afzonderlijke landen zijn er een aantal algemene patronen te ontdekken die Latijns-Amerika als geheel karakteriseren.

Een typologisch onderscheid kan gemaakt worden tussen meerdere niveaus van institutionalisering van de sociale dialoog: (a) nationale dialogen en consultatieprocessen op ad hoc basis en (b) geïnstitutionaliseerde overlegplatformen. De nationale dialogen en consultatieprocessen worden in de regel door de Presidenten geconvoceerd rond een specifiek onderwerp in een bepaalde context, afhankelijk van de behoeften van het moment, vaak als antwoord op hevige sociale mobilisaties. Dit was het geval in Panama in 2002 toen de regering een grootschalige consultatie bijeenriep om draagvlak te vinden voor een omstreden onderwijswet.

Kerkelijke vertegenwoordigers vervullen een belangrijke rol in de bemiddeling tussen de verschillende organisaties die deelnemen aan dergelijke processen. Korte tijd na parlementaire verkiezingen, als presidenten weinig parlementaire steun of een instabiele parlementaire meerderheid hebben, worden ook vaak consultatieprocessen georganiseerd. Het doel van deze consultaties voor de President is dan om zich te verzekeren van de steun van de extraparlementaire oppositie om zo de onderhandelingen met het parlement te vergemakkelijken. Voorbeelden hiervan zijn de Concertación Nacional van President Miguel Ángel Rodríguez in Costa Rica 1998, de Plan Visión de País in Guatemala in 2006 en Visión de México in 2001. Enkele consultatieprocessen richten zich nadrukkelijk op de lange termijn en hebben tot doel een breedgedragen ontwikkelingsstrategie te formuleren. Visión 2020, in 1998, in Panama was zo'n proces waaraan NGO's, politieke partijen, internationale organisaties en kerken aan mee hebben gedaan, met als doel te reflecteren op de toekomst van het land na de teruggave van het Panama-kanaal in 2000. In Peru stelden de politieke partijen en de belangrijkste sociaal-economische actoren in 2002 een "strategische agenda voor de eenentwintigste eeuw" op, met als doel de regeerbaarheid van het land te herstellen na de autoritaire regeringsperiode van President Fujimori.

De bestaande consultatieprocessen richten zich echter vooral op de korte termijn en beperken zich in dat opzicht vaak alleen tot conflictbeheersing of maken deel uit van instrumentele strategieën voor regeringen om politieke schade te beperken. Het is van groot belang voor de Latijns-Amerikaanse politieke en sociale actoren boven de visie van conjuncturele sociale pacten uit te stijgen om een duurzame sociale dialoog te bevorderen, draagvlak te generen voor belangrijke hervormingen en een gemeenschappelijke ontwikkelingsstrategie voor de lange termijn vast te stellen om zo meer continuïteit van het regeringsbeleid te garanderen.

De analyse van de in het verleden gevoerde dialogen laat ook zien dat niet alleen de coördinatie tussen organisaties van het maatschappelijk middenveld maar het interne organisatieniveau van deze organisaties voor een groot deel hun politieke invloed bepaald. Dit draagt bij aan de geloofwaardigheid en betrouwbaarheid van de sociale actoren. Dit is ook de reden dat met name werkgeversorganisaties, maar ook de media en de kerken, vaak veel dominanter zijn dan andere organisaties van het maatschappelijk middenveld.

De zwakte van de NGO's en de vakbeweging verklaart de gedeeltelijke mislukking van veel consultatieprocessen, zoals bijvoorbeeld in de Dominicaanse Republiek ( Diálogo Nacional, 1997) of in Honduras ( Concertación Nacional, 1990), waarvan de politieke doorwerking zeer beperkt was. De instelling van sociaal-economische raden in Latijns-Amerika is een trend van het laatste decennium. Achtereenvolgens stelden Nicaragua (1999), Mexico (2000), Peru (2001), Brazilië (2003) en de Dominicaanse Republiek (2005) een sociaal-economische raad in. De MERCOSUR stelde eveneens in 1994 een adviesraad in, naar het voorbeeld van het European Economic and Social Council (EESC).

Deze raden zijn allen, met enige kenmerkende institutionele verschillen, sterk geïnspireerd op Europese raden. In alle gevallen gaat het om adviesorganen voor de Uitvoerende en Wetgevende Macht met een representatieve vertegenwoordiging van het maatschappelijk middenveld met permanent benoemde leden. Gangbare kenmerken zijn dat de regering lid en voorzitter van de Raad is, er meestal geen onafhankelijke geledingen zijn en dat de thematiek van de Raad vaak breder is dan alleen sociaal-economische vraagstukken.

Desondanks is de geïnstitutionaliseerde sociale dialoog - met uitzondering van Brazilië en Peru - in weinig landen operationeel. Bestaande adviesraden blijken in de praktijk slechts beperkt te functioneren. In het geval van met name Mexico en Venezuela (waar sinds 1946 een adviesraad bestaat) komt de raad zelden bijeen. In Nicaragua staat de Consejo de Planificación Económica y Social (CONPES) volledig onder controle van de sandinistische regeringspartij FSLN. Pogingen in Costa Rica, Bolivia en Chili hebben geen resultaten opgeleverd. Bij de eerste twee landen was de Nederlandse SER overigens betrokken. In deze landen lijkt het binnen de huidige politieke machtsverhoudingen onwaarschijnlijk dat er op de korte termijn een sociaal-economische adviesraad wordt ingesteld. Huidige initiatieven in o.a. Guatemala, Colombia en Honduras lijken hoopvol maar lopen het risico stuk te lopen op de politisering van de publieke sector, sterk gepolariseerde verhoudingen en de zwakte van de sociaal-economische actoren.
De sociale dialoog exporteren naar de Latijns-Amerikaanse context
Omdat de sociale dialoog geen modeloplossingen biedt, dient de inrichting hiervan aan te worden gepast aan de eigen historische en culturele context van het continent en de specifieke landen, met aandacht voor de bestaande machtsverhoudingen, de samenstelling van het maatschappelijk middenveld, het institutionele kader en de heersende politieke cultuur.

Er kunnen drie hoofdkenmerken van de Latijns-Amerikaanse politieke systemen worden aangegeven die sterk afwijken van de Nederlandse overlegeconomie. Deze algemene kenmerken dienen de institutionele keuzes voor de inrichting van de sociale dialoog in Latijns-Amerika te bepalen. In de eerste plaats zijn Latijns-Amerikaanse landen, in tegenstelling tot Nederland, geen parlementaire democratieën maar hebben presidentiële regimes. Een belangrijke eigenschap van deze presidentiële regimes is dat ze in de meeste gevallen gekoppeld zijn aan kiesstelsels van Evenredige Vertegenwoordiging. Hierdoor komt het zeer regelmatig voor dat regeringen geen parlementaire meerderheid hebben, wat de regeerbaarheid ernstig bemoeilijkt. Vanwege het ontbreken van een consensuscultuur en de vergaande politieke polarisering kan dit zelden worden verholpen worden door coalitieregeringen.

In de tweede plaats is het maatschappelijk middenveld minder overzichtelijk gestructureerd en ook breder qua thematiek. Stil gestaan dient te worden bij de recente empowerment van het maatschappelijk middenveld en de grote mobilisatiecapaciteit van movimientos sociales (sociale bewegingen: losse sociale coalities rond conjuncturele onderwerpen). Daarnaast is de organisatie van de economie ook erg verschillend, met een grote informele sector. Vanwege de extreme verdeeldheid van het maatschappelijk middenveld is een "klassieke" inrichting van de sociale dialoog met werkgevers en werknemers niet levensvatbaar. Nagedacht zal moeten worden over de legitimiteit en representativiteit van het maatschappelijk middenveld.

Ook zal gekeken moeten worden naar manieren om de adversariale - op conflict gerichte - houding van maatschappelijke organisaties te doorbreken. In de derde plaats is er een totaal verschillende politieke cultuur. Latijns-Amerikaanse landen zijn "meerderheidsdemocratieën" (7). Er bestaat een specifieke Latijns-Amerikaanse policy making style (8) die vooral de continuïteit van het regeringsbeleid op de lange termijn niet ten goede komt. Dit impliceert ook de afwezigheid van een politiek onafhankelijk ambtenarenapparaat.
De toekomst van de sociale dialoog in Latijns-Amerika
De sociale dialoog maakt het mogelijk voor het maatschappelijk middenveld om deel uit te maken van belangrijke hervormingsprocessen. Het maatschappelijk middenveld beperkt zich niet tot het voeren van een oppositiestrijd tegen de institutionele politieke machten, maar maakt deel uit van alle fases van het public policy-proces dankzij formele en informele institutionele mechanismen en wordt een volwaardige speler in een inclusieve en plurale sociale democratie.

De weg die Latijns-Amerika heeft ingeslagen voor de ontplooiing van de sociale dialoog is nog lang, vooral wanneer een aantal fundamentele voorwaarden voor succes ontbreken. De sociale dialoog kan alleen functioneren als aan een aantal randvoorwaarden wordt voldaan, waarvan de versterking van de capaciteit van met name de vakbeweging en van onafhankelijke publieke onderzoeksinstellingen de belangrijkste zijn. Toch is een eerste stap gezet in de richting van een sociale democratie in Latijns-Amerika.

De sociale dialoog moet in geen geval het primaat van de politiek ondermijnen, waarbij een sociaal-economische raad het parlement vervangt, zoals President Evo Morales van Bolivia of oppositieleider Ottón Solís in Costa Rica van de Partido Acción Ciudadana voor ogen hebben. De verbreding van de participatie van het maatschappelijk middenveld in het public policy-proces is echter op zijn plaats.

De vraag naar meer sociale dialoog is tegelijkertijd het gevolg van de zwakte van politieke partijen en de intrinsieke beperkingen van de representatieve democratie evenals een mogelijk antwoord daarop. De sociale dialoog dient niet top-down te worden ingesteld maar kan pas succesvol zijn als het ingebed is in het sociaal-economisch leven en in de politieke cultuur. Zo zal er meer aandacht besteed moeten worden aan de sociale dialoog op sector- en bedrijfsniveau.

Sociaal-economische raden zijn niet de enige vorm van geïnstitutionaliseerde sociale dialoog. Voor elk afzonderlijk land zal de precieze vormgeving van de sociale dialoog verder moeten worden uitgewerkt afhankelijk van de samenstelling van het maatschappelijk middenveld en de institutionele tradities. Het is noodzakelijk de sociale dialoog te "tropicaliseren." Voor collectieve onderhandeling kan gedacht worden aan een eenvoudig onderhandelingsplatform naar het model van de Nederlandse Stichting van de Arbeid. Voor sociaal-economische advisering moeten er keuzes gemaakt worden over o.a. de samenstelling (en de criteria daarvoor, vooral voor de benoeming van onafhankelijke leden), doelstellingen, thematiek, methodologie, interne organisatie en politieke autonomie en financiering. In dit kader is het relevant nader te kijken naar het functioneren van de meer succesvolle adviesraden in Brazilië en Peru.

De institutionalisering van de sociale dialoog biedt overigens geen garantie voor een daadwerkelijke doorwerking van de aanbevelingen van het maatschappelijk middenveld in het politieke besluitvormingsproces. Een zekere mate van institutionalisering is noodzakelijk om legitimiteit te geven aan de sociale dialoog. Te veel institutionalisering brengt echter het risico met zich mee van machtsmanipulatie vanuit de regering. Om coöptatie van het maatschappelijk middenveld te voorkomen, zeker in die gebieden waar populistische tendensen bestaan is het van belang de autonomie en onafhankelijkheid van de sociale actoren ten opzichte van de regering te garanderen. In de institutionele kaders moeten voldoende waarborgen ingebouwd worden om manipulatie van het maatschappelijk middenveld door middel van corporatistische structuren te voorkomen.

Tot slot is politieke wil van alle kanten (regering, parlementaire oppositie en extraparlementaire oppositie) een vereiste. De weerstand van de regering van President Arias in Costa Rica tegen de geïnstitutionaliseerde sociale dialoog heeft de instelling van een sociaal-economische raad op de korte termijn zeer onwaarschijnlijk gemaakt. Ook is een constructieve opstelling in de onderhandelingen. Dit vraagt om een cultuurverandering die een breuk met de ideologische polarisering en de op confrontatie gerichte politieke cultuur impliceert. Van de geïnstitutionaliseerde sociale dialoog moeten geen wonderen worden verwacht.

De sociale dialoog moet gezien worden als een middel om tot goed economisch beleid te komen en niet als een doel op zich. De sociale dialoog is nodig om maatschappelijk draagvlak te genereren voor het regeringsbeleid en beleid te maken dat gericht is op continuïteit op de lange termijn. Overheidsbeleid moet boven regeringsbeleid komen te staan. Daarnaast kan de sociale dialoog voorzien in de noodzaak kanalen te openen en te versterken om de participatie van het maatschappelijk middenveld mogelijk te maken en ordelijk te laten verlopen en sociale conflicten te voorkomen.

(1) Het UNDESA organiseerde op 24 en 25 juli 2008 een internationale Expert Group Meeting in Wenen met als doel informatie uit te wisselen over participatie en sociale dialoogmechanismen.
(2) Olivier Dabène, La région Amérique latine. Interdépendance et changement politique, Paris: Presses de Sciences Po, 1997.
(3) Alain Rouquié, Amérique latine: introduction à l'Extrême-Occident, Paris: Editions du Seuil, 1987
(4) Buve, Raymond, 'Is er één grote Links Golf in Latijns-Amerika?', in: Internationale Spectator, Jaargang 61, nr 2, februari 2007
(5) Dennis P. Petri & Jean-Paul Vargas,Efectividad Parlamentaria, San José: Ministerio de Asuntos Exteriores y de Cooperación de España, 2008
(6) Latinobarómetro. Opinión Pública Latinoamericana. Zie website: http://www.latinobarometro.org/.
(7) Arend Lijphart, Democracy in plural society. A comparative exploration, New Haven: Yale University Press, 1977
(8) Albert Hirschman, Journeys towards progress. Studies of economic policy-making in Latin America, Boulder: Westview Press, 1963

# data[].attributes.attachment_link.title
Democratisering en sociaal-economische ontwikkeling in Latijns-Amerika: kansen voor een sociale dialoog - Novini.nl

# data[].attributes.attachment_link.description
De sociale en democratische uitdagingen waar Latijns-Amerika voor staat - in sommige landen meer dan andere - zijn ongekend groot.