# data[].attributes.body
GRAMATYKAGRAMATYKA

add
📎 Nigdy nie kończ wiadomości słowem "pozdrawiam". 5 błędów, przez które wyjdziesz na nieuka
IMIESŁOWY
IMIESŁOWY
IMIESŁOWOWY RÓWNOWAŻNIK ZDANIA
IMIESŁOWOWY RÓWNOWAŻNIK ZDANIA
 LIRYCZNE WTAJEMNICZENIE

add
📎 Video
📎 Ptaki powrotne
📎 Video
📎 Krzysztof Kamil Baczyński, Piosenka :: Wolne Lektury
 SYN  MARNOTRAWNY

add
📎 Document
PRZYPOWIEŚĆĆ
PRZYPOWIEŚĆĆ
Hieronim Bosch
Hieronim Bosch
Rembrandt
Rembrandt
 BIBLIA

add
DAWID
DAWID
ROZDZIAŁ TRZECI
ROZDZIAŁ TRZECI
Księga ocalenia
 Księga ocalenia

📎 Document
BIBLIO, OJCZYZNO MOJA
BIBLIO, OJCZYZNO MOJA
SUPERPRODUKCJA
SUPERPRODUKCJA
📎 Audio
 WOJNA I OKUPACJA

add
📎 Tadeusz Różewicz - Wikipedia, wolna encyklopedia

more_vert
📎 Video
📎 Wystawy / Galeria / Auschwitz-Birkenau
📎 Video
📎 Pamięć jako sposób oswajania traumy - Kultura odmienia * epodreczniki.pl
📎 Człowiek wobec totalitaryzmu i autorytaryzmu - Podręcznik obywatela * epodreczniki.pl
📎 Photo
📎 Krzyż Walecznych - Wikipedia, wolna encyklopedia
📎 Order Virtuti Militari - Wikipedia, wolna encyklopedia
📎 Mauzoleum Szucha
📎 Pawiak 1939 - 1944 | Muzeum Więzienia Pawiak
📎 Document
BOHATEROWIE
BOHATEROWIE
MIASTO RUIN
MIASTO RUIN
SZARE SZEREGI
SZARE SZEREGI
WARSZAWA 1935
WARSZAWA 1935
E - PODRĘCZNIK
E - PODRĘCZNIK
KAMIENIE NA SZANIEC
KAMIENIE NA SZANIEC
KAMIENIE NA SZANIEC
📎 Photo
IDA FINK
IDA FINK
 Krzysztof Kamil Baczyński

add
📎 Video
📎 Video
📎 Video
📎 Photo
📎 Archiwum Historii Mówionej - Janusz Brochwicz-Lewiński
📎 Melchior Wańkowicz - Wikipedia, wolna encyklopedia
📎 Anna Świrszczyńska - Wikipedia, wolna encyklopedia
📎 "Budowałam barykadę" - reportaż Krystyny Melion
📎 Muzeum Powstania Warszawskiego
📎 Document
📎 Baczyński - film poetycko-biograficzny
📎 Elegia - Wikipedia, wolna encyklopedia
📎 Powstańcze Biogramy - Krzysztof Baczyński
📎 Video
📎 „Mamo, ja leżę drugi od brzegu" - rocznica śmierci K.K. Baczyńskiego
📎 Krzysztof Kamil Baczyński, "W żalu najczystszym" | Literatura w Culture.pl
📎 Krzysztof Kamil Baczyński | Twórca | Culture.pl
📎 Video
📎 Video
📎 Video
📎 Video
📎 Kiedy pacyfista musi być militarystą - Kultura i życie * epodreczniki.pl
📎 Document
 konkurs

add
📎 Deformacja i poznanie: w poszukiwaniu duchowej genealogii - Kultura i życie * epodreczniki.pl
📎 Renoir zaprasza na bal - Sztuka w kawałkach
📎 Dance at Le Moulin de la Galette - Auguste Renoir - Google Arts & Culture
📎 Czym jest „prywatna historia"? - Kultura odmienia * epodreczniki.pl
📎 W państwie młodych - „Razem, młodzi przyjaciele!..." - Kultura i życie * epodreczniki.pl
 Szymborska

add
📎 Photo
📎 Photo
📎 Photo
📎 Wojna w Donbasie - Wikipedia, wolna encyklopedia
📎 Galeria wielkich Polaków - Warsztaty, projekty, debaty * epodreczniki.pl
 SŁOWNIKI

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Oficjalne maile i teksty marketingowe wielu firm aż roją się od błędów ortograficznych i interpunkcyjnych. To świadczy o niechlujności ich twórców i psuje budowany z mozołem wizerunek. Poprosiliśmy językoznawcę o wskazanie najczęstszych grzechów językowych naszych rodaków.

Nadużywanie wielkich liter
W wielu tekstach marketingowych można zobaczyć takie zwroty, jak „Klienci firmy", „Partnerzy spółki". W przepisach kulinarnych ich twórcy radzą nam, by użyć „bułki Kajzerki", „mąki Wrocławskiej" etc. To bardzo popularne błędy.

- Pisownia wielkich i małych liter jest rozchwiana, szczególnie wariantywne zapisy można spotkać w tytułach, śródtytułach, instrukcjach, tekstach użytkowych, a nade wszystko - w nazwach zawodów - mówi w rozmowie z INN:Poland dr Marcin Poprawa z Instytutu Filologii Polskiej Uniwersytetu Wrocławskiego.

Pytamy go, skąd wzięła się taka dziwna moda. Dr Poprawa nie ma wątpliwości.

- To wpływ internetu na język, a także zatarcie granicy między polszczyzną oficjalną a potoczną. Użytkownicy języka powielają różne modne zjawiska językowe. Jednym z nich jest przypisywanie terminom, głównie zapożyczonym z języków obcych, funkcji nazw własnych, które zwyczajowo wyróżniamy wielką literą - mówi nam.

Pisownia „nie" z rzeczownikami
- Ten problem dotyczy przede wszystkim komunikacji urzędowej czy marketingowej, ale coraz częściej pojawia się w innych odmianach polszczyzny - twierdzi dr Poprawa.

Chodzi o niepoprawną rozdzielną pisownię takich słów, jak niezapłacenie, niezrobienie, niewniesienie. Użytkownicy języka bardzo często kojarzą rzeczowniki tego typu z czasownikami i dlatego przeczenie „nie" zapisują rozdzielnie. Reguły ortograficzne mówią: „nie" z rzeczownikami piszemy łącznie, a z czasownikami - rozdzielnie.

Skąd bierze się ten popularny błąd?

- Wiele osób słusznie wyczuwa w takich rzeczownikach pochodzenie odczasownikowe. Takich słów jest mnóstwo, przykłady można mnożyć. Musimy pamiętać, że norma językowa nakazuje pisownię łączną - przypomina dr Poprawa.

Interpunkcja
Jest różnica pomiędzy wyrażeniem „jedzmy dzieci a „jedzmy, dzieci", nieprawdaż? Tymczasem wiele osób zapomina o stawianiu przecinków i kropek. Często wstawiają dodatkową spację przed przecinkiem lub kropką. To błędy.

Inni z kolej przesadzają ze znakami interpunkcyjnymi, wychodząc prawdopodobnie z założenia, że lepiej w tekście wstawić za dużo przecinków, niż jakiś pominąć.

- Można powiedzieć, że interpunkcja jest odzwierciedleniem logiki tekstu, rozłożenia myśli. Popełniamy bardzo dużo błędów interpunkcyjnych, a najbardziej kłopotliwym zjawiskiem okazuje się tzw. interpunkcja prozodyczna. Zjawisko to polega na tym, że często błędnie wyróżniamy przecinkiem te części zdania, które wypowiedzielibyśmy na jednym oddechu. Reguły interpunkcji opierają się na zasadach budowy gramatycznej zdania, a nie na zasadach ich frazowania - konkluduje Marcin Poprawa.

Witam i pozdrawiam
Naukowiec zwraca również uwagę na problem form grzecznościowych w korespondencji. W korespondencji oficjalnej nie powinno się używać takich zwrotów, jak"witam" na początku i „pozdrawiam" na końcu. Dr Poprawa radzi, by mejle zaczynać od słów „Szanowny Panie", „Szanowna Pani", „Szanowni Państwo", a kończyć zwrotami typu „z wyrazami szacunku".

Kiedy zapytałem dr Poprawę, jakimi słowami zakończyć e-maila, zwrócił uwagę na odmianę słowa „e-mail".

- Wywołał pan wilka z lasu - śmieje się naukowiec. Okazuje się, że większość ludzi podczas odmiany tego słowa używa końcówki dopełniaczowej (kogo? czego?) zamiast biernikowej (kogo? co?). Jedynie w zdaniach z zaprzeczeniem, np. „nie dostałem e-maila", używamy końcówki dopełniaczowej „-a".

Odmiana nazwisk
Okazuje się, że wiele osób unika odmieniania nazwisk w obawie przed ich przekręceniem lub użyciem niewłaściwej formy. Przykład? To tak, jakby nasz rozmówca dostał pismo ze zdaniem „Prosimy pana Marcina Poprawa o...".

- Językoznawcy zachęcają do odmieniania nazwisk polskich. Co więcej, nie jest to przecież trudne, gdyż nazwiska odmieniają się podobnie jak rzeczowniki czy przymiotniki pospolite - twierdzi dr Poprawa.

A jeśli mamy problem?
Okazuje się, że porad językowych można zasięgnąć nawet telefonicznie - w Telefonicznej Poradni Językowej, która działa przy Instytucie Filologii Polskiej Uniwersytetu Wrocławskiego. Niedawno jej działalność - prowadzona od 1973 roku - została wznowiona.

- Zauważyliśmy, że telefonów jest mniej więcej tyle samo, co wcześniej, ale zmienia się zakres zadawanych pytań. Prawdopodobnie przyczyną jest to, że w internecie przybyło portali z poradami językowymi. Nie wszystkie prowadzone są przez językoznawców, stąd też użytkownicy mają problem z interpretacją problemów językowych. W sieci pojawia się również wiele wydawnictw słownikowych, ale nie wszystkie z nich mają status wydawnictw naukowych. Osoby dzwoniące do naszej poradni zwykle mają kłopot z dotarciem do wiarygodnych źródeł poprawnościowych - mówi dr Poprawa.

Dodaje też, że zainteresowanie poprawną polszczyzną - wbrew pozorom - nie maleje.

- Użytkownicy posługują się różną wiedzą językową i mają różne postawy wobec języka - od refleksyjnej, przez potoczną po naiwną. Ta postawa zmienia się w zależności od wykształcenia, wykonywanego zawodu, a także w zależności od sytuacji komunikacyjnej, w której powstają teksty (oficjalnej lub potocznej). Pocieszające jest jednak to, że profesjonaliści w różnych zawodach chcą posługiwać się również językiem na miarę profesjonalistów! Z wielkim szacunkiem podchodzą zatem do kultury języka - podsumowuje ekspert.

# data[].attributes.attachment_link.title
Nigdy nie kończ wiadomości słowem "pozdrawiam". 5 błędów, przez które wyjdziesz na nieuka

# data[].attributes.attachment_link.description
Oficjalne maile i teksty marketingowe wielu firm aż roją się od błędów ortograficznych i interpunkcyjnych. To świadczy o niechlujności ich twórców i psuje budowany z mozołem wizerunek. Poprosiliśmy językoznawcę o wskazanie najczęstszych grzechów językowych naszych rodaków. Nadużywanie wielkich liter W wielu tekstach marketingowych można zobaczyć takie zwroty, jak „Klienci firmy", „Partnerzy spółki".

# data[].attributes.attachment_link.title
Web Gallery of Art, searchable fine arts image database

# data[].attributes.attachment_link.description
Web Gallery of Art, image collection, virtual museum and searchable database of European fine arts (painting, sculpture, illumination) of the Romanesque, Gothic, Renaissance, Baroque, Neoclassicism, Romanticism, Realism, Impressionism periods (1000-1900), containing over 31.100 reproductions. Biographies, commentaries, guided tours, free postcard service, mobile version are provided.

# data[].attributes.attachment_link.title
Nie tylko Durendal, czyli o rycerskich sprawach w Pieśni o Rolandzie i Potopie - Kultura odmienia * epodreczniki.pl

# data[].attributes.attachment_link.description
epodreczniki.pl - nowoczesna platforma edukacyjna do tworzenia i udostępniania e-podręczników na zasadach pełnej otwartości

# data[].attributes.attachment_link.title
Dał nam przykład hrabia Roland, jak umierać mamy - Kultura odmienia * epodreczniki.pl

# data[].attributes.attachment_link.description
epodreczniki.pl - nowoczesna platforma edukacyjna do tworzenia i udostępniania e-podręczników na zasadach pełnej otwartości

# data[].attributes.attachment_link.title
Informować, wiedzieć, rozumieć - Piąta strona świata * epodreczniki.pl

# data[].attributes.attachment_link.description
epodreczniki.pl - nowoczesna platforma edukacyjna do tworzenia i udostępniania e-podręczników na zasadach pełnej otwartości

# data[].attributes.attachment_link.title
Reklamowy zawrót głowy - Kultura odmienia * epodreczniki.pl

# data[].attributes.attachment_link.description
epodreczniki.pl - nowoczesna platforma edukacyjna do tworzenia i udostępniania e-podręczników na zasadach pełnej otwartości

# data[].attributes.attachment_link.title
W gąszczu informacji - Warsztaty, projekty, debaty * epodreczniki.pl

# data[].attributes.attachment_link.description
epodreczniki.pl - nowoczesna platforma edukacyjna do tworzenia i udostępniania e-podręczników na zasadach pełnej otwartości

# data[].attributes.attachment_link.title
Świat medialny - Kultura odmienia * epodreczniki.pl

# data[].attributes.attachment_link.description
epodreczniki.pl - nowoczesna platforma edukacyjna do tworzenia i udostępniania e-podręczników na zasadach pełnej otwartości

# data[].attributes.attachment_link.title
Brama na Starym Mieście, 1883 - Aleksander Gierymski

# data[].attributes.attachment_link.description
Brama na Starym Mieście, 1883 by Aleksander Gierymski. Realism. genre painting

# data[].attributes.attachment_link.title
W świecie rzeczy - w świecie codzienności - Kultura odmienia * epodreczniki.pl

# data[].attributes.attachment_link.description
epodreczniki.pl - nowoczesna platforma edukacyjna do tworzenia i udostępniania e-podręczników na zasadach pełnej otwartości

# data[].attributes.attachment_link.description
"Kamizelka" (1971) - film polski. Reż. Stanisław Jędryka. Adaptacja noweli Bolesława Prusa z 1882 roku. http://tiny.cc/Kamizelka_wikipedia ========== Drugi kanał: https://www.youtube.com/c/AnnaKowalskaI

# data[].attributes.attachment_link.title
Narodziny świata po grecku - Piąta strona świata * epodreczniki.pl

# data[].attributes.attachment_link.description
epodreczniki.pl - nowoczesna platforma edukacyjna do tworzenia i udostępniania e-podręczników na zasadach pełnej otwartości

# data[].attributes.body
HERKULES

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
RmOzNvH4RwLqg 1

Zapoznaj się z planem wydarzeń mitu o . Zwróć uwagę na rodzaj prac, jakie musiał wykonać grecki heros.

Młodość i pierwsze czyny herosa
Przyjście na świat Heraklesa
Dzieciństwo herosa - walka z wężami
Młodość herosa
Pierwsze czyny Heraklesa
Ślub Heraklesa
Dwanaście prac Heraklesa
Praca pierwsza, czyli zabicie lwa nemejskiego
Praca druga, czyli zabicie hydry lernejskiej
Praca trzecia, czyli sprowadzenie łani ceryntyjskiej
Praca czwarta, czyli schwytanie dzika z Erymantu
Praca piąta, czyli oczyszczenie stajni króla Augiasza
Praca szósta, czyli wytępienie ptaków spod Stymfalos
Praca siódma, czyli przyniesienie żywego byka z Krety
Praca ósma, czyli sprowadzenie czterech klaczy króla Diomedesa
Praca dziewiąta, czyli zdobycie pasa królowej Amazonek, Hipolity
Praca dziesiąta, czyli sprowadzenie z Afryki wołów Gerionesa
Praca jedenasta, czyli przyniesienie z ogrodu bogów złotych jabłek
Praca dwunasta, czyli przyprowadzenie psa Cerbera
Ostatnie czyny Heraklesa
Herakles i Dejanira
Szata Dejaniry

/na podstawie: Wojciech Rzehak, Mitologia. Wierzenia Greków i Rzymian, Kraków 2004/

Przeczytaj fragment mitu o dzielnym Heralkesie. Powiedz, które części planu wydarzeń Wojciecha Rzehaka zostały w nim wyjaśnione.

W dalszej części lekcji znajdziesz opis dwunastu prac, jakie Erysteusz, władca Myken, zlecił Heraklesowi. Wzorując się na planie wydarzeń Wojciecha Rzehaka, ponumeruj je i nadaj im tytuły.

# data[].attributes.attachment_link.description
RmOzNvH4RwLqg 1 Zapoznaj się z planem wydarzeń mitu o . Zwróć uwagę na rodzaj prac, jakie musiał wykonać grecki heros.

# data[].attributes.attachment_link.title
Profesor.pl - publikacje nauczycieli, awans zawodowy, scenariusze lekcji, wypracowania, testy, konspekty, korepetycje, matura, nauczyciele

# data[].attributes.attachment_link.description
Profesor.pl - serwis edukacyjny dla uczniów i nauczycieli. W serwisie m.in.: katalog, baza korepetycji, ćwiczenia, testy, egzamin, matura, wypracowania, forum, konspekty, scenariusze. Serwisy: nauczyciel, język angielski, język niemiecki, język polski, korepetycje, biologia, fizyka, chemia, podręczniki.

# data[].attributes.attachment_link.title
Zwyczajny dzień, zwyczajny język - Kultura odmienia * epodreczniki.pl

# data[].attributes.attachment_link.description
epodreczniki.pl - nowoczesna platforma edukacyjna do tworzenia i udostępniania e-podręczników na zasadach pełnej otwartości

# data[].attributes.attachment_link.title
Słownik: zawsze pod ręką! - Piąta strona świata * epodreczniki.pl

# data[].attributes.attachment_link.description
epodreczniki.pl - nowoczesna platforma edukacyjna do tworzenia i udostępniania e-podręczników na zasadach pełnej otwartości

# data[].attributes.attachment_link.title
Słowniki jako nasza pamięć - Kultura odmienia * epodreczniki.pl

# data[].attributes.attachment_link.description
epodreczniki.pl - nowoczesna platforma edukacyjna do tworzenia i udostępniania e-podręczników na zasadach pełnej otwartości

# data[].attributes.attachment_link.title
Warto korzystać ze słowników - Kultura i życie * epodreczniki.pl

# data[].attributes.attachment_link.description
epodreczniki.pl - nowoczesna platforma edukacyjna do tworzenia i udostępniania e-podręczników na zasadach pełnej otwartości

# data[].attributes.attachment_link.title
Wojna w Donbasie - Wikipedia, wolna encyklopedia

# data[].attributes.attachment_link.description
Wojna w Donbasie ( konflikt na wschodniej Ukrainie) - wojna hybrydowa na terenie obwodu donieckiego i ługańskiego Ukrainy, rozpoczęta w kwietniu 2014. Zbrojne wystąpienie separatystów (wspieranych przez rosyjską armię i siły specjalne) dążących do oderwania tego terytorium od Ukrainy było poprzedzone przez marcowe wystąpienia prorosyjskie i kryzys krymski, które nastąpiły po rewolucji Euromajdanu.

# data[].attributes.attachment_link.title
Galeria wielkich Polaków - Warsztaty, projekty, debaty * epodreczniki.pl

# data[].attributes.attachment_link.description
epodreczniki.pl - nowoczesna platforma edukacyjna do tworzenia i udostępniania e-podręczników na zasadach pełnej otwartości

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Rodzina Różewiczów przeprowadziła się tuż po I wojnie światowej z Osjakowa w Sieradzkiem do Radomska i tam też urodził się Tadeusz, czwarty z pięciorga dzieci (starsi bracia - Bogumił, Eugeniusz, Janusz oraz młodszy Stanisław). Ojciec Władysław (1886-1977) - syn Stanisława i Zofii z Sieradzkich małżonków Różewiczów - był niższym urzędnikiem sądowym. Matka, Stefania Maria z Gelbardów (1895-1957) - córka Arona Lejba i Florentyny Ge(r)lbardów - zajmowała się domem. Wywodziła się z rodziny żydowskiej. Aby wyjść za mąż, zdecydowała się na chrzest. Tadeusz Różewicz uczęszczał do Gimnazjum im. Feliksa Fabianiego w Radomsku, w którym uzyskał małą maturę.

Starszy brat, Janusz Różewicz, miłośnik literatury, w latach szkolnych, wciągnął młodszego brata do wspólnego czytania. Poznali wtedy takie utwory, jak Ferdydurke, , , kolekcjonowali czasopisma, np. „ Chimerę", „ Skamandra" czy „ Wiadomości Literackie". Bracia studiowali literaturę i pisali pierwsze wiersze. Na własną rękę studiowali rozwiązania formalne poezji Leśmiana, Iłłakowiczówny, Juliana Przybosia (późniejszego mistrza Tadeusza Różewicza), o czym świadczą opublikowane w „ Czerwonych Tarczach " parodie tych autorów napisane przez 17-letniego Tadeusza. Młody Różewicz pisywał także do pisma „Pod znakiem Marii".

Tadeusz Różewicz zdawał do Liceum Pedagogicznego w Piotrkowie Trybunalskim, jednak nie zaliczył egzaminu z powodu śpiewu. Był w trakcie starań o przyjęcie do Liceum Leśnego w Żyrowicach lub szkoły Marynarki Handlowej w Gdyni, gdy wybuchła wojna. Rodzina przechodziła wtedy problemy finansowe.

Od 1939 Tadeusz zaczął pracować jako goniec i magazynier w Kreishauptmannschafcie w Radomsku, potem jako pracownik magistracki w kwaterunku prowadził ewidencję komornego. Następnie został uczniem stolarskim w Fabryce Mebli Giętych Thonet.

Janusz Różewicz od początków wojny pracował w konspiracji pod pseudonimami „Gustaw" i „Zbych", od 1 stycznia 1941 wciągnął do działalności konspiracyjnej Tadeusza Różewicza. W 1942 Tadeusza został zaprzysiężony jako żołnierz Armii Krajowej (pseudonim „Satyr"). Szkolił się przez pół roku, a w 1943 przeniesiono go do oddziałów leśnych. Walczył z bronią w ręku od 26 czerwca 1943 do 3 listopada 1944 na terenie powiatów radomszczańskiego, koneckiego, włoszczowskiego, opoczyńskiego i częstochowskiego. Pisał wiersze i zajmował się dziennikarstwem (prowadził pismo „Czyn Zbrojny"). Jego poezja była tak podziwiana przez partyzantów, że dowódca oddziału odkomenderował go na tydzień do napisania większego tekstu.

W 1944 powstały „Echa leśne" uważane za właściwy debiut literacki Różewicza. Tomik składał się z wierszy, fraszek, humoresek, wywiadów, prozy poetyckiej utrzymanej w duchu patriotycznym. Także w tym tekście ujawnia się zamiłowanie młodego Różewicza do dzieł Słowackiego i Żeromskiego. Jest to dziełko pisane w duchu przystającym do poezji tamtego czasu ( Krzysztof Kamil Baczyński, Tadeusz Gajcy), pojawia się bowiem bolesna wątpliwość - istnienie bohaterstwa w wojnie, w zabijaniu człowieka przez człowieka dla wyższej sprawy. To moralne spaczenie budzi obawy w sporze o wyzwoloną Polskę. Szersze deklaracje i skrajne postanowienia znaleźć można w tekstach powojennych, w ekspresjonistycznym debiucie powojennym czy w „Do piachu". Młody Różewicz, jeszcze wtedy nieocalony, wyrażał w „Echach leśnych" jeszcze klasyczny model świata - usilnej wiary w odbudowę i zwycięstwo kultury polskiej oraz życia.

W 1943 Janusz Różewicz pisał o „Echach leśnych" zapowiadając bratu: „ty będziesz lepiej pisał ode mnie, będziesz lepszym poetą...".

W 1945 roku Tadeusz Różewicz ujawnił się w Komisji Likwidacyjnej. Trzy lata później został odznaczony Medalem Wojska Polskiego, a w 1974 londyńskim Krzyżem Armii Krajowej.

W 1945 Różewicz mieszkał w Częstochowie, współtworząc środowisko inteligenckie w tym mieście. 8 lipca debiutował w miejscowym piśmie literacko-artystycznym „ Głos Narodu" satyrycznym wierszem Figa z Unry. Juliana Przybosia poznał w redakcji czołowego tygodnika literackiego „ Odrodzenie". Zainteresowany młodym poetą Przyboś czym prędzej ściągnął go do Krakowa. Tam Tadeusz zdał maturę i został studentem historii sztuki na Uniwersytecie Jagiellońskim, jednak studiów nie ukończył. Wszedł do grupy młodej Neoawangardy Krakowskiej. Przyjaźnił się z takimi postaciami polskiej kultury, jak Tadeusz Kantor, Jerzy Nowosielski, Kazimierz Mikulski, Andrzej Wróblewski, Andrzej Wajda.

Różewicz debiutował trzykrotnie - przed wojną w pismach literackich, w czasie wojny poprzez teksty leśne i po wojnie. Trzeci debiut, jedyny, który Przyboś znał, uznał za rewolucyjny. Różewicz był wedle niego poetą, który „jak Minerwa z głowy Jowisza wyskakuje zupełnie zbrojny". Tomy poetyckie (1947) i Czerwona rękawiczka (1948) wywołały szok ówczesnej poezji. Leopold Staff korzystał z nich przy pisaniu swych ostatnich wierszy. Do najbardziej popularnych wierszy wchodzi „Lament" i „Ocalony". Ten ostatni nawiązywał polemiczny dialog z tomikiem Czesława Miłosza z 1945 roku Ocalenie. Różewicz nadał nowy kształt poezji, co zaliczane jest do nurtu poezji odbudowującej sens po tragedii Auschwitz (wedle tezy Theodora Adorno, iż po Auschwitz nie można stworzyć nic autentycznego). To nowatorstwo polegało przede wszystkim na poetyce inaugurującej czwarty system wersyfikacji w poezji, a następnie piąty, nazywany często „różewiczowskim". Wersyfikację młodego Różewicza analizowali tacy powojenni eksperci jak Maria Dłuska czy Zbigniew Siatkowski.

Wczesna powojenna poezja Różewicza jest przede wszystkim ekspresjonistyczna i katastroficzna, tak silnie, że oskarżano go o nihilizm. Oprócz tego krytyka wyrzucała poecie zainteresowanie, „plagiatowanie" zachodniej poezji. Socrealistyczne obrzydzenie do wpływów Eliota, Pounda, Russella na poezję Różewicza przejawiało się nie tylko u krytyków czysto komunistycznych, ale także u Wyki, który jednak podziwiał dokonania w poezji młodego poety.

Różewicz zaprzyjaźnił się z Tadeuszem Borowskim i obaj początkowo odnosili się sceptycznie do władzy komunistycznej. Obaj starali się wyjechać z kraju. Gdy Borowski starał się o wyjazd do USA, Różewicz poprosił przy wstawiennictwie Przybosia o stypendium do Paryża. Oba plany nie udały się, ale Borowskiemu udało się wyjechać do Berlina, a Różewiczowi do Budapesztu (na rok 1950). Różewicz nabrał dystansu do swojej poezji.

Na Węgrzech powróciła u niego fascynacja człowiekiem szarym - Troskliwość robotnicza o dobro wspólne nie była wbrew pozorom sielankopisarskim wierszem optymistycznym (Wyka), czy też czymś socrealistycznym, lecz szkicem postaci szarego człowieka. Prostota, szarość należy tu do osobliwej filozofii Różewicza sięgającej ideowo do Rzęsy Leopolda Staffa. Robotnik występujący w wierszu wystąpi potem w Kartotece jako Stary Górnik.

Wracając do Polski Różewicz postanowił zamieszkać w Gliwicach, odcinając się od wrogich mu środowisk literackich. Żył tam w skrajnej biedzie. Powstały wiersze ironizujące porządek życia - Czas, który idzie, gdzie sugestywnie informuje o narzuconym porządku: „komunizm ludzi podniesie| obmyje z czasów pogardy". Różewicz przeżył wówczas nagonkę na swoją poezję. Poetę upominał Julian Tuwim: „Ale, na miłość Boską, co Pan tam robi w tych Gliwicach...".

Śmierć Józefa Stalina (1953) i odwilż gomułkowska (1956) zmieniły postać polskiej literatury - debiuty Zbigniewa Herberta (Struna światła, 1956), Mirona Białoszewskiego ( Obroty rzeczy, 1956), inicjatywy Artura Sandauera obrazują odwilż (zob. pokolenie „Współczesności"). Krytyka zauważyła w wierszach Różewicza dążenie do wyzwolenia, a następnie został wydany zbiór jego Poezji zebranych, co było sukcesem Różewicza jako młodego klasyka.

Perspektywa ta krępowała poetę, który wówczas fascynował się awangardą paryską ( Samuel Beckett, Eugene Ionesco) i stworzył najbardziej rewolucyjne dzieło w swoim dorobku twórczym - Kartotekę. Krytyka odnosiła się do niej na początku przychylnie (np. Jan Kott). Późniejsze interpretacje Macheja, Niziołka dowodzą, że sztuka jest tak dalece awangardowa, że nie do zrealizowania. Sprzeczności, które sztuka wywołuje, to między innymi ukryty powrót do klasycznego już dzieła romantycznego, co jest zauważalne w postaci Bohatera. Ukryty neoromantyzm będzie się jednak przejawiał w twórczości Różewicza dużo później.

Kartoteka jest pierwszym przykładem teatru absurdu w polskiej literaturze, reformujący w znaczącym stopniu światowe spojrzenie na ten nurt. Różewicz przejdzie drogę przez abstrakcyjne, neobarokowe i formistyczne dokonania w poezji. Szczególne miejsce zajmuje tu poemat Zielona róża, a także Nic w płaszczu Prospera, które otwierają w tej poezji kluczowy element: Nic. Paralelne do To Miłosza, Nic jest nowatorską odmianą absurdu w poezji. Nic jest najważniejszym środkiem urealnienia poezji, przekazania autentycznego przekazu rzeczywistości.

Różewicz interesujący się sztuką współczesną, znajduje sobie nowatorskie miejsce także w postmodernizmie. Począwszy od Kartoteki Różewicz kompiluje pomysły, układa i rozrzuca teksty. Powstaje rewolucyjny wynalazek Różewicza - „śmietnik". Najbardziej znanym tego typu tekstem jest Przygotowanie wieczoru autorskiego. W roku 2016 ukazał się album zatytułowany Śmietnik, zawierający teksty Różewicza i - przedstawiające poetę, wynoszącego śmieci z domu na śmietnik - zdjęcia Adama Hawałeja, wrocławskiego fotoreportera zaprzyjaźnionego z pisarzem.

Różewicz sięga też do pop-artu, co stanowi bardzo obszerny nurt przejawiający się w „śmietnikach". Odważne zerwanie środków estetycznych, wyjałowienie języka, zniszczenie kontekstów poetycznych wierszy Różewicza było prawdopodobnie inspirowane także szkicem Gombrowicza - „ Przeciw poetom ".

W awangardzie i skrajnym stylu Różewicz ( styl Różewiczowski) poszedł tak daleko, że nieoczekiwanie wystąpił przeciwko niemu Julian Przyboś. „ Oda do turpistów" wymierzona przeciw uczniom - Różewiczowi, Białoszewskiemu, Grochowiakowi w 1962 była sprzeciwem wobec rzekomego używania przez tych poetów środków brzydoty, antysztuki bez sensu i dla szkody sztuki. Umiłowanie środków niszczycielskich zainspirowało Grochowiaka, który uczynił turpizm swoją drogą estetyczną.

W 1964 roku podpisał list pisarzy polskich, protestujących przeciwko listowi 34, wyrażając protest przeciwko uprawianej na łamach prasy zachodniej oraz na falach dywersyjnej rozgłośni radiowej Wolnej Europy, zorganizowanej kampanii, oczerniającej Polskę Ludową.

W 1967 Przyboś zaatakował Różewicza i zorganizował nagonkę przeciw niemu.

Latem 1949, z braku widoków na własne mieszkanie, z Krakowa przeniósł się do Gliwic, gdzie zamieszkał w domu przy ul. Zygmunta Starego 28. Poślubił Wiesławę Kozłowską. W Gliwicach urodzili się ich synowie: Kamil (1950) i Jan (1953).

Od 1968 do śmierci Różewicz mieszkał we Wrocławiu. Był członkiem Stowarzyszenia Pisarzy Polskich.

W 2008, po wydaniu tomu poetyckiego Nauka chodzenia, Różewicz otrzymał Europejską Nagrodę Literacką w Strasburgu, następnie jako pierwszy został uhonorowany „ Silesiusem" - wrocławską nagrodą poetycką literatury środkowoeuropejskiej i wschodniej. Pojawiły się również tomy Druga strona medalu i Kup kota w worku. 8 października zmarł syn Różewicza Jan, zaś miesiąc później jego brat, Stanisław.

Tadeusz Różewicz zmarł 24 kwietnia 2014 we Wrocławiu; pogrzeb odbył się 29 kwietnia 2014 i zgodnie z wolą poety spisaną w testamencie jego prochy zostały złożone na cmentarzu przy kościele ewangelickim Naszego Zbawiciela w Karpaczu.

Różewicz tworzył już przed wojną. Juwenilia publikował między innymi w czasopismach Pod znakiem Marii i Czerwone Tarcze. W 1944 wydał, wraz z bratem Januszem, Echa Leśne, a dwa lata później zbiór satyrycznej prozy i poezji W łyżce wody. Jednak za jego debiut uznaje się dopiero tom (1947). W 1991 Różewiczowi nadano tytuł Honorowego Obywatela Miasta Radomska, w 1999 został laureatem Nagrody Literackiej im. Władysława Reymonta za „twórczość całego życia". W 2000 otrzymał Nagrodę Literacką „Nike" za tom poetycki Matka odchodzi (1999). W 1968, w połowie lat 70. i na początku lat 80 XX wieku. Tadeusz Różewicz był poważnym kandydatem do Nagrody Nobla w dziedzinie literatury, jednak nagrodę w tamtym czasie otrzymał Czesław Miłosz. Jeden z najczęściej tłumaczonych polskich autorów, jego książki przełożono na 49 języków. W roku 2017 ukazał się tom Różewicza Wiersze i poematy z „Twórczości" (1946-2005), dokumentujący wieloletnią współpracę pisarza z miesięcznikiem Twórczość, najstarszym polskim czasopismem literackim.

Poezja Różewicza wyraża tragizm osamotnionej jednostki, zagubionej w powojennym świecie zdominowanym przez widmo masowej śmierci, okrucieństwa, obojętności i cywilizacyjnego uniformizmu. Jest to twórczość osoby okaleczonej i porażonej okrucieństwem wojny. Bohater jego wierszy jest osobowością zagrożoną dezintegracją i powszechnym chaosem. W wierszach Przepaść i Koncert życzeń pisze o prostych uczuciach, o podstawowych wartościach: życzliwości, dobroci, przywiązaniu do miejsca urodzenia.

Od strony formalnej poezja Różewicza jest kontynuacją tradycji awangardy. W jego dorobku przeważają wiersze wolne i wiersze zdaniowe, których budowę Tadeusz Drewnowski określa jako kubistyczną - każda strofa jest osobnym klockiem odrębnym zarówno znaczeniowo, jak i kompozycyjnie.

Dramat stworzony przez Różewicza to całkowicie odrębna koncepcja teatru. Można tutaj dopatrywać się wpływów awangardy paryskiej ( Samuel Beckett, Eugène Ionesco), jednak teatr ten jest autobiograficzny i posiada silne wpływy tradycji polskiej. Teatr Różewicza jest teatrem realistycznym, fragmentarycznym, poetyckim i teatrem absurdu.

Jego wizja partyzantki ( Do piachu) wywołała protesty kombatantów.

Był współautorem scenariuszy 9 filmów reżyserowanych przez jego brata Stanisława. Jako scenarzysta parokrotnie współpracował z Kornelem Filipowiczem.

1944 - Echa leśne

1946 - W łyżce wody

1948 - Czerwona rękawiczka

1950 - Pięć poematów

1951 - Czas, który idzie

1952 - Wiersze i obrazy

1954 - Równina

1955 - Srebrny kłos (zawiera m.in. wiersz Przepaść)

1956 - Poemat otwarty

1960 - Rozmowa z księciem

1961 - Zielona róża (wiersze wydane razem z dramatem Kartoteka)

1961 - Głos Anonima (zawiera poemat Et in Arcadia ego)

1962 - Nic w płaszczu Prospera

1964 - Twarz

1968 - Spadanie, Non-stop-show (poemat)

1968 - Twarz trzecia

1969 - Regio

1973 - Poezja, dramat, proza (wybór)

1974 - Wiersze

1977 - Duszyczka

1987 - Poezje

1983 - Na powierzchni poematu i w środku

1984 - Poezje wybrane (II)

1987 - Poezje

1988 - Poezja T. 1-2

1991 - Płaskorzeźba

1996 - Zawsze fragment

1998 - Zawsze fragment. Recycling finał Nagrody Literackiej Nike, 1999

2001 - Nożyk profesora (poemat i wiersze) finał Nagrody Literackiej Nike, 2002

2002 - Szara strefa - nominacja do Nagrody Literackiej Nike, 2003

2004 - Wyjście - finał Nagrody Literackiej Nike, 2005

1955, 2005 - Uśmiechy

2006 - cóż z tego że we śnie

2007 - Nauka chodzenia. Gehen lernen

2008 - Dwie strony medalu

2008 - Kup kota w worku. Work in progress

2011 - Historia pięciu wierszy

2011 - Dorzecze Różewicza (antologia wierszy ze szkicami 24. poetów)

2012 - To i owo

2014 - Wiersze przeczytane

2015 - Ostatnia wolność

2015 - Znikanie

2017 - Wiersze i poematy z „Twórczości" (1946-2005)

Wspólnie z Kornelem Filipowiczem:

Wspólnie ze Stanisławem Różewiczem:

Historia pięciu wierszy. Redaktor Jan Stolarczyk. Witryna Artystów, Kłodzko 1993 (wydano w nakładzie 250 egzemplarzy numerowanych)

Zabawy przyjemne i pożyteczne Tadeusza Różewicza, Eugeniusza Geta Stankiewicza i... (2006) - film dokumentujący wrocławską wystawę pod tym tytułem (płyta DVD, dodatek do „Odry" 2006, nr 2)

Tadeusz Rożewicz - Zofia i Jerzy Nowosielscy: Korespondencja. Wstęp i opracowanie Krystyna Czerni. Wydawnictwo Literackie, Kraków 2008. ISBN 978-83-08-04395-0 .

Margines, ale... Wybór i opracowanie Jan Stolarczyk. Biuro Literackie, Wrocław 2010. ISBN 978-83-62006-30-4 .

Wbrew sobie. Rozmowy z Tadeuszem Różewiczem. Opracowanie Jan Stolarczyk. Biuro Literackie, Wrocław 2011. ISBN 978-83-62006-91-5 .

Historia pięciu wierszy. Wstęp Bogusław Michnik. Uwagi edytorskie Jan Stolarczyk. Biuro Literackie, Wrocław 2011. ISBN 978-83-62006-27-4 .

Kartoteka (reprint). Wstęp Zbigniew Władysław Solski. Biuro Literackie, Wrocław 2012. ISBN 978-83-62006-23-6 .

Tadeusz Różewicz - Adam Hawałej: Śmietnik. Redakcja i opracowanie Jarosław Borowiec. Wrocławskie Wydawnictwo Warstwy, Wrocław 2017. ISBN 978-83-65502-10-0 .

Karl Dedecius - Tadeusz Różewicz: Listy 1961-2013. Opracowanie Andreas Lawaty i Marek Zybura. Universitas, Kraków 2017. Tom 1 i 2. ISBN 978-83-242-3110-2 .

Grażyna Sztukiecka, Umrę cały? Rozmowy w cieniu śmierci. Senilna poezja Czesława Miłosza, Tadeusza Różewicza, Zbigniewa Herberta i Jarosława Marka Rymkiewicza, Narodowe Centrum Kultury, Warszawa 2011

Ewangelia odrzuconego. Szkice w 90. rocznicę urodzin Tadeusza Różewicza, red. J.M. Ruszar, Narodowe Centrum Kultury, Warszawa 2011

Karol Hryniewicz, Cogito i dubito. Dyskurs estetyczny w poezji Zbigniewa Herberta i Tadeusza Różewicza, Wydawnictwo JMR Transatlantyk, Kraków 2014

Liryka i fenomenologia. Zbigniew Herbert i Tadeusz Różewicz w kręgu myśli Ingardenowskiej, red. J.M. Ruszar i D. Siwor, Instytut Myśli Józefa Tischnera, Kraków 2016

Joanna Adamowska, Sens kobaltu. Zbigniewa Herberta i Tadeusza Różewicza spotkania z malarzami, Polskie Wydawnictwo Muzyczne, Kraków 2018

Józef Ruszar, Mane, tekel, fares. Obrazy Boga w twórczości Tadeusza Różewicza, Wydawnictwo Naukowe ATH - Instytut Myśli Józefa Tischnera, Bielsko-Biała - Kraków 2019

Magdalena Grochowska, Różewicz. Rekonstrukcja, tom 1, Wydawnictwo Dowody na Istnienie, Warszawa 2021.

Order Sztandaru Pracy II klasy (1977) „za całokształt twórczości literackiej",

Order Ecce Homo (2000) „za odkrywanie mrocznej strony świata pełnego chaosu i podziałów, nadzieję bijącą z oceny codziennej, pozornie beznamiętnej szarości, za pogodzenie się z nieuchronnością i konsekwencję w dążeniu do poznania prawdy o człowieku, choćby najgorszej. Za poezję, która „dotyka serc i rzeczy..." (Poetyka),

1966 - Nagroda Państwowa I stopnia,

1970 - Nagroda Miesięcznika Odra

1955 - Nagroda Państwowa II stopnia,

7 października 1991 - doktorat honoris causa Uniwersytetu Wrocławskiego,

1995 - honorowe obywatelstwo Gliwic,

2000 - doktorat honoris causa Uniwersytetu Jagiellońskiego,

1 czerwca 2006 Tadeusz Różewicz odebrał dyplom doktora honoris causa Uniwersytetu Gdańskiego. Promotorem była prof. Małgorzata Książek-Czermińska. Po 15 minutach wygłaszania wykładu okolicznościowego przerwał, wyjaśniając, że nie będzie zabierał czasu zebranym, a pełny tekst i tak pojawi się w pamiątkowej publikacji,

26 listopada 2006 - Nagroda Złotego Berła,

8 października 2007 - nadanie tytułu honoris causa przez Akademię Sztuk Pięknych we Wrocławiu,

2008 - Złoty Wawrzyn Olimpijski 2008 w kategorii poezja,

25 czerwca 2009 - nadanie tytułu honoris causa przez Uniwersytet Humanistyczno-Przyrodniczy w Kielcach [1],

18 stycznia 2011 - Nagroda specjalna Polityki „Kreator kultury 2010" - „Nagroda za wierność poezji i sobie. Za świadectwo dane kilku kolejnym epokom oraz pytania, które włączyły polską literaturę i teatr w europejską debatę o najważniejszych doświadczeniach współczesnego człowieka".

Uchwałą Sejmu RP IX kadencji z 27 listopada 2020 zdecydowano o ustanowieniu roku 2021 Rokiem Tadeusza Różewicza w 100. rocznicę urodzin. Patronom roku 2021 poświęcono wydanie specjalne Kroniki Sejmowej.

9 października 2021 w Muzeum Pana Tadeusza otwarto wystawę stałą "Pan Tadeusz Różewicz", opartą o archiwum i zbiory Tadeusza Różewicza przekazane przez Gminę Wrocław Zakładowi Narodowemu im. Ossolińskich.

# data[].attributes.attachment_link.title
Tadeusz Różewicz - Wikipedia, wolna encyklopedia

# data[].attributes.attachment_link.description
Rodzina Różewiczów przeprowadziła się tuż po I wojnie światowej z Osjakowa w Sieradzkiem do Radomska i tam też urodził się Tadeusz, czwarty z pięciorga dzieci (starsi bracia - Bogumił, Eugeniusz, Janusz oraz młodszy Stanisław). Ojciec Władysław (1886-1977) - syn Stanisława i Zofii z Sieradzkich małżonków Różewiczów - był niższym urzędnikiem sądowym.

# data[].attributes.attachment_link.description
Animacja inspirowana wierszem Tadeusza Różewicza pt. "Warkoczyk". Stop Motion na zaliczenie Multimediów we wrocławskiej Akademii Sztuk Pięknych. Wrocław 2011

# data[].attributes.attachment_link.description
W serwisie oraz na stronach zależnych są wykorzystywane pliki cookies. Stosujemy je w celach zapewnienia maksymalnej wygody użytkowników przy korzystaniu z naszych serwisów. Jeżeli wyrażają Państwo zgodę na zapisywanie informacji zawartych w cookies, prosimy o dalsze korzystanie z serwisu. Jeżeli nie, prosimy o zmianę ustawień swojej przeglądarki.

# data[].attributes.attachment_link.title
"Ocalony" Tadeusza Różewicza (1947) - wiersz. Czyta Z. Zapasiewicz. HD

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
JPOL_E3_E4_Tekstykultury

W okresie najkrótszych, sennych dni zimowych, ujętych z obu stron, od poranku i od wieczora, w futrzane krawędzie zmierzchów, gdy miasto rozgałęziało się coraz głębiej w labirynty zimowych nocy, z trudem przywoływane przez krótki świt do opamiętania, do powrotu - ojciec mój był już zatracony, zaprzedany, zaprzysiężony tamtej sferze.
Twarz jego i głowa zarastały wówczas bujnie i dziko siwym włosem, sterczącym nieregularnie wiechciami, szczecinami, długimi pędzlami, strzelającymi z brodawek, z brwi, z dziurek od nosa - co nadawało jego fizjonomii wygląd starego, nastroszonego lisa.
Węch jego i słuch zaostrzał się niepomiernie i znać było po grze jego milczącej i napiętej twarzy, że za pośrednictwem tych zmysłów pozostaje on w ciągłym kontakcie z niewidzialnym światem ciemnych zakamarków, dziur mysich, zmurszałych przestrzeni pustych pod podłogą i kanałów kominowych.
Wszystkie chroboty, trzaski nocne, tajne, skrzypiące życie podłogi miały w nim nieomylnego i czujnego dostrzegacza, szpiega i współspiskowca. Absorbowało go to w tym stopniu, że pogrążał się zupełnie w tej niedostępnej dla nas sferze, z której nie próbował zdawać nam sprawy.
Nieraz musiał strzepywać palcami i śmiać się cicho do siebie samego, gdy te wybryki niewidzialnej sfery stawały się zbyt absurdalne; porozumiewał się wówczas spojrzeniem z naszym kotem, który również wtajemniczony w ten świat, podnosił swą cyniczną, zimną, porysowaną pręgami twarz, mrużąc z nudów i obojętności skośne szparki oczu.
Zdarzało się podczas obiadu, że wśród jedzenia odkładał nagle nóż i widelec i z serwetą zawiązaną pod szyją podnosił się kocim ruchem, skradał na brzuścach palców do drzwi sąsiedniego, pustego pokoju i z największą ostrożnością zaglądał przez dziurkę od klucza. Potem wracał do stołu, jakby zawstydzony, z zakłopotanym uśmiechem, wśród mruknięć i niewyraźnych mamrotań, odnoszących się do wewnętrznego monologu, w którym był pogrążony.
Ażeby mu sprawić pewną dystrakcję i oderwać go od chorobliwych dociekań, wyciągała go matka na wieczorne spacery, na które szedł, milcząc, bez oporu, ale i bez przekonania, roztargniony i nieobecny duchem. Raz nawet poszliśmy do teatru.
Znaleźliśmy się znowu w tej wielkiej, źle oświetlonej i brudnej sali, pełnej sennego gwaru ludzkiego i bezładnego zamętu. Ale gdy przebrnęliśmy przez ciżbę ludzką, wynurzyła się przed nami olbrzymia bladoniebieska kurtyna, jak niebo jakiegoś innego firmamentu. Wielkie, malowane maski różowe, z wydętymi policzkami, nurzały się w ogromnym płóciennym przestworzu. To sztuczne niebo szerzyło się i płynęło wzdłuż i w poprzek, wzbierając ogromnym tchem patosu i wielkich gestów, atmosferą tego świata sztucznego i pełnego blasku, który budował się tam, na dudniących rusztowaniach sceny. Dreszcz płynący przez wielkie oblicze tego nieba, oddech ogromnego płótna, od którego rosły i ożywały maski, zdradzał iluzoryczność tego firmamentu, sprawiał to drganie rzeczywistości, które w chwilach metafizycznych odczuwamy jako migotanie tajemnicy.
Maski trzepotały czerwonymi powiekami, kolorowe wargi szeptały coś bezgłośnie i wiedziałem, że przyjdzie chwila, kiedy napięcie tajemnicy dojdzie do zenitu i wtedy wezbrane niebo kurtyny pęknie naprawdę, uniesie się i ukaże rzeczy niesłychane i olśniewające.
Lecz nie było mi dane doczekać tej chwili, albowiem tymczasem ojciec zaczął zdradzać pewne oznaki zaniepokojenia, chwytał się za kieszenie i wreszcie oświadczył, że zapomniał portfelu z pieniędzmi i ważnymi dokumentami. Po krótkiej naradzie z matką, w której uczciwość Adeli została poddana pospiesznej, ryczałtowej ocenie, zaproponowano mi, żebym wyruszył do domu na poszukiwanie portfelu. Zdaniem matki do rozpoczęcia widowiska było jeszcze wiele czasu i przy mojej zwinności mogłem na czas powrócić.
Wyszedłem w noc zimową, kolorową od iluminacji nieba. Była to jedna z tych jasnych nocy, w których firmament gwiezdny jest tak rozległy i rozgałęziony, jakby rozpadł się, rozłamał i podzielił na labirynt odrębnych niebios, wystarczających do obdzielenia całego miesiąca nocy zimowych i do nakrycia swymi srebrnymi i malowanymi kloszami wszystkich ich nocnych zjawisk, przygód, awantur i karnawałów.
Jest lekkomyślnością nie do darowania wysyłać w taką noc młodego chłopca z misją ważną i pilną, albowiem w jej półświetle zwielokrotniają się, plączą i wymieniają jedne z drugimi ulice. Otwierają się w głębi miasta, żeby tak rzec, ulice podwójne, ulice sobowtóry, ulice kłamliwe i zwodne. Oczarowana i zmylona wyobraźnia wytwarza złudne plany miasta, rzekomo dawno znane i wiadome, w których te ulice mają swe miejsce i nazwę, a noc w niewyczerpanej swej płodności nie ma nic lepszego do roboty, jak dostarczać wciąż nowych i urojonych konfiguracji. Te kuszenia nocy zimowych zaczynają się zazwyczaj niewinnie od chętki skrócenia sobie drogi, użycia niezwykłego lub prędszego przejścia. Powstają ponętne kombinacje przecięcia zawiłej wędrówki jakąś nie wypróbowaną przecznicą. Ale tym razem zaczęło się inaczej.
Uszedłszy parę kroków, spostrzegłem, że jestem bez płaszcza. Chciałem zawrócić, lecz po chwili wydało mi się to niepotrzebną stratą czasu, gdyż noc nie była wcale zimna, przeciwnie - pożyłkowana strugami dziwnego ciepła, tchnieniami jakiejś fałszywej wiosny. Śnieg skurczył się w baranki białe, w niewinne i słodkie runo, które pachniało fiołkami. W takie same baranki rozpuściło się niebo, w którym księżyc dwoił się i troił, demonstrując w tym zwielokrotnieniu wszystkie swe fazy i pozycje.
Niebo obnażało tego dnia wewnętrzną swą konstrukcję w wielu jakby anatomicznych preparatach, pokazujących spirale i słoje światła, przekroje seledynowych brył nocy, plazmę przestworzy, tkankę rojeń nocnych.
W taką noc nie podobna iść Podwalem ani żadną inną z ciemnych ulic, które są odwrotną stroną, niejako podszewką czterech linii rynku, i nie przypomnieć sobie, że o tej późnej porze bywają czasem jeszcze otwarte niektóre z owych osobliwych a tyle nęcących sklepów, o których zapomina się w dnie zwyczajne. Nazywam je sklepami cynamonowymi dla ciemnych boazerii tej barwy, którymi są wyłożone.
Te prawdziwie szlachetne handle, w późną noc otwarte, były zawsze przedmiotem moich gorących marzeń. Słabo oświetlone, ciemne i uroczyste ich wnętrza pachniały głębokim zapachem farb, laku, kadzidła, aromatem dalekich krajów i rzadkich materiałów. Mogłeś tam znaleźć ognie bengalskie, szkatułki czarodziejskie, marki krajów dawno zaginionych, chińskie odbijanki, indygo, kalafonium z Malabaru, jaja owadów egzotycznych, papug, tukanów, żywe salamandry i bazyliszki, korzeń Mandragory, norymberskie mechanizmy, homunculusy w doniczkach, mikroskopy i lunety, a nade wszystko rzadkie i osobliwe książki, stare folianty pełne przedziwnych rycin i oszołamiających historii.
Pamiętam tych starych i pełnych godności kupców, którzy obsługiwali klientów ze spuszczonymi oczyma, w dyskretnym milczeniu, i pełni byli mądrości i wyrozumienia dla ich najtajniejszych życzeń. Ale nade wszystko była tam jedna księgarnia, w której raz oglądałem rzadkie i zakazane druki, publikacje tajnych klubów, zdejmując zasłonę z tajemnic dręczących i upojnych.
Tak rzadko zdarzała się sposobność odwiedzania tych sklepów - i w dodatku z małą, lecz wystarczającą sumą pieniędzy w kieszeni. Nie można było pominąć tej okazji mimo ważności misji powierzonej naszej gorliwości. Trzeba się było zapuścić według mego obliczenia w boczną uliczkę, minąć dwie albo trzy przecznice, ażeby osiągnąć ulicę nocnych sklepów. To oddalało mnie od celu, ale można było nadrobić spóźnienie, wracając drogą na Żupy Solne.
Uskrzydlony pragnieniem zwiedzenia sklepów cynamonowych, skręciłem w wiadomą mi ulicę i leciałem więcej, aniżeli szedłem, bacząc, by nie zmylić drogi. Tak minąłem już trzecią czy czwartą przecznicę, a upragnionej ulicy wciąż nie było. W dodatku nawet konfiguracja ulic nie odpowiadała oczekiwanemu obrazowi. Sklepów ani śladu. Szedłem ulicą, której domy nie miały nigdzie bramy wchodowej, tylko okna szczelnie zamknięte, ślepe odblaskiem księżyca. Po drugiej stronie tych domów musi prowadzić właściwa ulica, od której te domy są dostępne - myślałem sobie. Z niepokojem przyspieszałem kroku, rezygnując w duchu z myśli zwiedzenia sklepów. Byle tylko wydostać się stąd prędko w znane okolice miasta. Zbliżałem się do wylotu, pełen niepokoju, gdzie też ona mnie wyprowadzi. Wyszedłem na szeroki, rzadko zabudowany gościniec, bardzo długi i prosty. Owiał mnie od razu oddech szerokiej przestrzeni. Stały tam przy ulicy albo w głębi ogrodów malownicze wille, ozdobne budynki bogaczy. W przerwach między nimi widniały parki i mury sadów. Obraz przypominał z daleka ulicę Liszniańską w jej dolnych i rzadko zwiedzanych okolicach. Światło księżyca, rozpuszczone w tysiącznych barankach, w łuskach srebrnych na niebie, było blade i tak jasne jak w dzień - tylko parki i ogrody czerniały w tym srebrnym krajobrazie.
Przyjrzawszy się bacznie jednemu z budynków, doszedłem do przekonania, że mam przed sobą tylną i nigdy nie widzianą stronę gmachu gimnazjalnego. Właśnie dochodziłem do bramy, która ku memu zdziwieniu była otwarta, sień oświetlona. Wszedłem i znalazłem się na czerwonym chodniku korytarza. Miałem nadzieję, że zdołam nie spostrzeżony przekraść się przez budynek i wyjść przednią bramą, skracając sobie znakomicie drogę.
Przypomniałem sobie, że o tej późnej godzinie musi się w sali profesora Arendta odbywać jedna z lekcji nadobowiązkowych, prowadzona w późną noc, na które zbieraliśmy się zimową porą, płonąc szlachetnym zapałem do ćwiczeń rysunkowych, jakim natchnął nas ten znakomity nauczyciel.
Mała gromadka pilnych gubiła się prawie w wielkiej ciemnej sali, na której ścianach ogromniały i łamały się cienie naszych głów, rzucane od dwóch małych świeczek płonących w szyjkach butelek.
Prawdę mówiąc, niewieleśmy podczas tych godzin rysowali i profesor nie stawiał zbyt ścisłych wymagań. Niektórzy przynosili sobie z domu poduszki i układali się na ławkach do powierzchownej drzemki. I tylko najpilniejsi rysowali pod samą świecą, w złotym kręgu jej blasku.
Czekaliśmy zazwyczaj długo na przyjście profesora, nudząc się wśród sennych rozmów. Wreszcie otwierały się drzwi jego pokoju i wchodził - mały, z piękną brodą, pełen ezoterycznych uśmiechów, dyskretnych przemilczeń i aromatu tajemnicy. Szybko zaciskał za sobą drzwi gabinetu, przez które w momencie otworzenia tłoczyła się za jego głową ciżba gipsowych cieni, fragmentów klasycznych, bolesnych Niobidów, Danaid i Tantalidów, cały smutny i jałowy Olimp, więdnący od lat w tym muzeum gipsów. Zmierzch tego pokoju mętniał i za dnia i przelewał się sennie od gipsowych marzeń, pustych spojrzeń, blednących owali i zamyśleń odchodzących w nicość. Lubiliśmy nieraz podsłuchiwać pod drzwiami - ciszy, pełnej westchnień i szeptów tego kruszejącego w pajęczynach rumowiska, tego rozkładającego się w nudzie i monotonii zmierzchu bogów.
Profesor przechadzał się dostojnie, pełen namaszczenia, wzdłuż pustych ławek, wśród których rozrzuceni małymi grupkami, rysowaliśmy coś w szarym odblasku nocy zimowej. Było zacisznie i sennie. Gdzieniegdzie koledzy moi układali się do snu. Świeczki powoli dogasały w butelkach. Profesor pogrążał się w głęboką witrynę, pełną starych foliałów, staromodnych ilustracji, sztychów i druków. Pokazywał nam wśród ezoterycznych gestów stare litografie wieczornych pejzaży, gęstwiny nocne, aleje zimowych parków, czerniejące na białych drogach księżycowych.
Wśród sennych rozmów upływał niespostrzeżenie czas i biegł nierównomiernie, robiąc niejako węzły w upływie godzin, połykając kędyś całe puste interwały trwania, Niespostrzeżenie, bez przejścia, odnajdywaliśmy naszą czeredę już w drodze powrotnej na białej od śniegu ścieżce szpaleru, flankowanej czarną, suchą gęstwiną krzaków. Szliśmy wzdłuż tego włochatego brzegu ciemności, ocierając się o niedźwiedzie futro krzaków, trzaskających pod naszymi nogami w jasną noc bezksiężycową, w mleczny, fałszywy dzień, daleko po północy. Rozprószona biel tego światła, mżąca ze śniegu, z bladego powietrza, z mlecznych przestworzy, była jak szary papier sztychu, na którym głęboką czernią plątały się kreski i szrafirunki gęstych zarośli. Noc powtarzała teraz głęboko po północy te serie nokturnów, sztychów nocnych profesora Arendta, kontynuowała jego fantazje.
W tej czarnej gęstwinie parku, we włochatej sierści zarośli, w masie kruchego chrustu były miejscami nisze, gniazda najgłębszej puszystej czarności, pełne plątaniny, sekretnych gestów, bezładnej rozmowy na migi. Było w tych gniazdach zacisznie i ciepło. Siadaliśmy tam na letnim miękkim śniegu w naszych włochatych płaszczach, zajadając orzechy, których pełna była leszczynowa ta gęstwina w ową wiosenną zimę. Przez zarośla przewijały się bezgłośnie kuny, łasice i ichneumony, futrzane, węszące zwierzątka, śmierdzące kożuchem, wydłużone, na niskich łapkach. Podejrzewaliśmy, że były między nimi okazy gabinetu szkolnego, które choć wypatroszone i łysiejące, uczuwały w tę białą noc w swym pustym wnętrzu głos starego instynktu, głos rui, i wracały do matecznika na krótki, złudny żywot.
Ale powoli fosforescencja wiosennego śniegu mętniała i gasła i nadchodziła czarna i gęsta oćma przed świtem. Niektórzy z nas zasypiali w ciepłym śniegu, inni domacywali się w gęstwinie bram swych domów, wchodzili omackiem do ciemnych wnętrzy, w sen rodziców i braci, w dalszy ciąg głębokiego chrapania, które doganiali na swych spóźnionych drogach.
Te nocne seanse pełne były dla mnie tajemnego uroku, nie mogłem i teraz pominąć sposobności, by nie zaglądnąć na moment do sali rysunkowej, postanawiając, że nie pozwolę się tam zatrzymać dłużej nad krótką chwilkę. Ale wstępując po tylnych, cedrowych schodach, pełnych dźwięcznego rezonansu, poznałem, że znajduję się w obcej, nigdy nie widzianej stronie gmachu.
Najlżejszy szmer nie przerywał tu solennej ciszy. Korytarze były w tym skrzydle obszerniejsze, wysłane pluszowym dywanem i pełne wytworności. Małe, ciemno płonące lampy świeciły na ich zagięciach. Minąwszy jedno takie kolano, znalazłem się na korytarzu jeszcze większym, strojnym w przepych pałacowy. Jedna jego ściana otwierała się szerokimi, szklanymi arkadami do wnętrza mieszkania. Zaczynała się tu przed oczyma długa amfilada pokojów, biegnących w głąb i urządzonych z olśniewającą wspaniałością. Szpalerem obić jedwabnych, luster złoconych, kosztownych mebli i kryształowych pająków biegł wzrok w puszysty miąższ tych zbytkownych wnętrzy, pełnych kolorowego wirowania i migotliwych arabesek, plączących się girland i pączkujących kwiatów. Głęboka cisza tych pustych salonów pełna była tylko tajnych spojrzeń, które oddawały sobie zwierciadła, i popłochu arabesek, biegnących wysoko fryzami wzdłuż ścian i gubiących się w sztukateriach białych sufitów.
Z podziwem i czcią stałem przed tym przepychem, domyślałem się, że nocna moja eskapada zaprowadziła mnie niespodzianie w skrzydło dyrektora, przed jego prywatne mieszkanie. Stałem przygwożdżony ciekawością, z bijącym sercem, gotów do ucieczki za najlżejszym szmerem. Jakże mógłbym, przyłapany, usprawiedliwić to moje nocne szpiegowanie, moje zuchwałe wścibstwo? W którymś z głębokich pluszowych foteli mogła, nie dostrzeżona i cicha, siedzieć córeczka dyrektora i podnieść nagle na mnie oczy znad książki - czarne, sybilińskie, spokojne oczy, których spojrzenia nikt z nas wytrzymać nie umiał. Ale cofnąć się w połowie drogi, nie dokonawszy powziętego planu, poczytałbym był sobie za tchórzostwo. Zresztą głęboka cisza panowała dookoła w pełnych przepychu wnętrzach, oświetlonych przyćmionym światłem nie określonej pory. Przez arkady korytarza widziałem na drugim końcu wielkiego salonu duże, oszklone drzwi, prowadzące na taras. Było tak cicho wokoło, że nabrałem odwagi. Nie wydawało mi się to połączone ze zbyt wielkim ryzykiem, zejść z paru stopni, prowadzących do poziomu sali, w kilku susach przebiegnąć wielki, kosztowny dywan i znaleźć się na tarasie, z którego bez trudu dostać się mogłem na dobrze mi znaną ulicę. Uczyniłem tak. Zeszedłszy na parkiety salonu, pod wielkie palmy, wystrzelające tam z wazonów aż do arabesek sufitu, spostrzegłem, że znajduję się już właściwie na gruncie neutralnym, gdyż salon nie miał wcale przedniej ściany. Był on rodzajem wielkiej loggii, łączącej się przy pomocy paru stopni z placem miejskim. Była to niejako odnoga tego placu i niektóre meble stały już na bruku. Zbiegłem z kilku kamiennych schodów i znalazłem się znów na ulicy.
Konstelacje stały już stromo na głowie, wszystkie gwiazdy przekręciły się na drugą stronę, ale księżyc, zagrzebany w pierzyny obłoczków, które rozświetlał swą niewidzialną obecnością, zdawał się mieć przed sobą jeszcze nieskończoną drogę i, zatopiony w swych zawiłych procederach niebieskich, nie myślał o świcie.
Na ulicy czerniało kilka dorożek, rozjechanych i rozklekotanych jak kalekie, drzemiące kraby czy karakony. Woźnica nachylił się z wysokiego kozła. Miał twarz drobną, czerwoną i dobroduszną. - Pojedziemy, paniczu? - zapytał. Powóz zadygotał we wszystkich stawach i przegubach swego wieloczłonkowego ciała i ruszył na lekkich obręczach.
Ale kto w taką noc powierza się kaprysom nieobliczalnego dorożkarza? Wśród klekotu szprych, wśród dudnienia pudła i budy nie mogłem porozumieć się z nim co do celu drogi.
Kiwał na wszystko niedbale i pobłażliwie głową i podśpiewywał sobie, jadąc drogą okrężną przez miasto. Przed jakimś szynkiem stała grupa dorożkarzy, kiwając nań przyjaźnie rękami. Odpowiedział im coś radośnie, po czym nie zatrzymując pojazdu, rzucił mi lejce na kolana, spuścił się z kozła i przyłączył do gromady kolegów. Koń, stary mądry koń dorożkarski, oglądnął się pobieżnie i pojechał dalej jednostajnym, dorożkarskim kłusem. Właściwie koń ten budził zaufanie - wydawał się mądrzejszy od woźnicy. Ale powozić nie umiałem - trzeba się było zdać na jego wolę. Wjechaliśmy na podmiejską ulicę ujętą z obu stron w ogrody. Ogrody te przechodziły zwolna, w miarę posuwania się, w parki wielkodrzewne, a te w lasy.
Nie zapomnę nigdy tej jazdy świetlistej w najjaśniejszą noc zimową. Kolorowa mapa niebios wyogromniała w kopułę niezmierną, na której spiętrzyły się fantastyczne lądy, oceany i morza, porysowane liniami wirów i prądów gwiezdnych, świetlistymi liniami geografii niebieskiej. Powietrze stało się lekkie do oddychania i świetlane jak gaza srebrna. Pachniało fiołkami. Spod wełnianego jak białe karakuły śniegu wychylały się anemony drżące, z iskrą światła księżycowego w delikatnym kielichu. Las cały zdawał się iluminować tysiącznymi światłami, gwiazdami, które rzęsiście ronił grudniowy firmament. Powietrze dyszało jakąś tajną wiosną, niewypowiedzianą czystością śniegu i fiołków. Wjechaliśmy w teren pagórkowaty. Linie wzgórzy, włochatych nagimi rózgami drzew, podnosiły się jak błogie westchnienia w niebo. Ujrzałem na tych szczęśliwych zboczach całe grupy wędrowców, zbierających wśród mchu i krzaków opadłe i mokre od śniegu gwiazdy. Droga stała się stroma, koń poślizgiwał się i z trudem ciągnął pojazd, grający wszystkimi przegubami. Byłem szczęśliwy. Pierś moja wchłaniała tę błogą wiosnę powietrza, świeżość gwiazd i śniegu. Przed piersią konia zbierał się wał białej piany śnieżnej, coraz wyższy i wyższy. Z trudem przekopywał się koń przez czystą i świeżą jego masę. Wreszcie ustał. Wyszedłem z dorożki. Dyszał ciężko ze zwieszoną głową. Przytuliłem jego łeb do piersi, w jego wielkich czarnych oczach lśniły łzy. Wtedy ujrzałem na jego brzuchu okrągłą czarną ranę. --Dlaczego mi nie powiedziałeś? - szepnąłem ze łzami. - Drogi mój - to dla ciebie - rzekł i stał się bardzo mały, jak konik z drzewa. Opuściłem go. Czułem się dziwnie lekki i szczęśliwy. Zastanawiałem się, czy czekać na małą kolejkę lokalną, która tu zajeżdżała, czy też pieszo wrócić do miasta. Zacząłem schodzić stromą serpentyną wśród lasu, początkowo idąc krokiem lekkim, elastycznym, potem, nabierając rozpędu, przeszedłem w posuwisty szczęśliwy bieg, który zmienił się wnet w jazdę jak na nartach. Mogłem dowoli regulować szybkość, kierować jazdą przy pomocy lekkich zwrotów ciała.
W pobliżu miasta zahamowałem ten bieg tryumfalny, zmieniając go na przyzwoity krok spacerowy. Księżyc stał jeszcze ciągle wysoko. Transformacje nieba, metamorfozy jego wielokrotnych sklepień w coraz to kunsztowniejsze konfiguracje nie miały końca. Jak srebrne astrolabium otwierało niebo w tę noc czarodziejską mechanizm wnętrza i ukazywało w nieskończonych ewolucjach złocistą matematykę swych kół i trybów.
Na rynku spotkałem ludzi zażywających przechadzki. Wszyscy, oczarowani widowiskiem tej nocy, mieli twarze wzniesione i srebrne od magii nieba. Troska o portfel opuściła mnie zupełnie. Ojciec, pogrążony w swych dziwactwach, zapewne zapomniał już o zgubie, o matkę nie dbałem.
W taką noc, jedyną w roku, przychodzą szczęśliwe myśli, natchnienia, wieszcze tknięcia palca bożego. Pełen pomysłów i inspiracji, chciałem skierować się do domu, gdy zaszli mi drogę koledzy z książkami pod pachą. Zbyt wcześnie wyszli do szkoły, obudzeni jasnością tej nocy, która nie chciała się skończyć.
Poszliśmy gromadą na spacer stromo spadającą ulicą, z której wiał powiew fiołków, niepewni, czy to jeszcze magia nocy srebrzyła się na śniegu, czy też świt już wstawał ...
Sklepy cynamonowe

Ponownie skorzystaj ze słownika symboli i określ znaczenia reprezentowane przez motyw nocy. Sprawdź adekwatność tych znaczeń do rzeczywistości przedstawionej w Sklepach cynamonowych.

# data[].attributes.attachment_link.title
Deformacja i poznanie: w poszukiwaniu duchowej genealogii

# data[].attributes.attachment_link.description
JPOL_E3_E4_Tekstykultury W okresie najkrótszych, sennych dni zimowych, ujętych z obu stron, od poranku i od wieczora, w futrzane krawędzie zmierzchów, gdy miasto rozgałęziało się coraz głębiej w labirynty zimowych nocy, z trudem przywoływane przez krótki świt do opamiętania, do powrotu - ojciec mój był już zatracony, zaprzedany, zaprzysiężony tamtej sferze.Twarz

# data[].attributes.attachment_link.title
Pamięć jako sposób oswajania traumy - Kultura odmienia * epodreczniki.pl

# data[].attributes.attachment_link.description
epodreczniki.pl - nowoczesna platforma edukacyjna do tworzenia i udostępniania e-podręczników na zasadach pełnej otwartości

# data[].attributes.attachment_link.title
Człowiek wobec totalitaryzmu i autorytaryzmu - Podręcznik obywatela * epodreczniki.pl

# data[].attributes.attachment_link.description
epodreczniki.pl - nowoczesna platforma edukacyjna do tworzenia i udostępniania e-podręczników na zasadach pełnej otwartości

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Auguste Renoir malował nie tylko pięknie, ale i harmonijnie. Jednym z jego najładniejszych obrazów jest „Bal w Moulin de la Galette". Artysta tak mistrzowsko oddał atmosferę letniego popołudnia, że obserwator czuje się jak jeden z zaproszonych gości.
Malarz epoki

Piękno obrazów Renoira zauważył ponoć już jego brat, Edmond. Uważał, iż są one najlepsze z całej epoki. Stwierdzenie to z pewnością było odważne i niezwykle schlebiające dla autora. Bez względu jednak na to, czy się z nim zgadzamy, trzeba przyznać, iż Bal w Moulin to obraz zachwycający każdym detalem. Mistrzowskie pociągnięcia pędzlem wywołują na widzu niezapomniane wrażenie.

Niedzielne popołudnie

Obraz przedstawia zabawę w miejscowości Moulin de la Galette - zwykłą, niedzielną potańcówkę. W tego typu imprezach najczęściej brały udział młode osoby, wśród których przeważały miejscowe robotnice - praczki, kwiaciarki, modystki i sprzedawczynie. Towarzyszących im panów, Renoir zaprosił podobno osobiście. Byli to jego przyjaciele z artystycznych kręgów, tacy jak malarze i pisarze. Pary, mimo że dobrane przypadkowo, wydają się czerpać przyjemność z wzajemnego towarzystwa. Tym jednak, co najbardziej przyciąga nasze spojrzenia, nie są relacje między postaciami, a subtelna aura, która je otacza.

Zabiegi godne mistrza

Renoir najwięcej uwagi poświęcił grze świetlnej i odtworzeniu przestrzeni. Naturalność przedstawionej sceny wiąże się z mistrzowskim zastosowaniem świateł, tworzących niezwykłe wrażenie. Rozproszone po całym płótnie plamy świetlne dają efekt przeświecania słońca przez liście drzew nad głowami tańczących osób. Całość dopełnia umiejętnie zaznaczona perspektywa. Osoby znajdujące się na pierwszym planie są wyraźnie większe od postaci z planu drugiego. Stopniowanie sięga aż do ostatnich ludzi, którzy gdzieś w głębi sceny zlewają się w niewyraźną, czarną masę. Skalowanie i sposób, w jaki postrzegamy tłum są tutaj doskonale odzwierciedlone.

Spoiwem, łączącym ze sobą postaci, jest rozmowa pomiędzy bohaterami z pierwszego planu. Dwie kobiety prowadzą dialog z mężczyzną, inni się im przysłuchują; jedna z pań siedzi bokiem na ławce - jej poza podkreśla niezobowiązujący charakter imprezy. Mężczyzna, znajdujący się najbliżej nas pozwolił sobie nawet na zdjęcie kapelusza.

# data[].attributes.attachment_link.title
Renoir zaprasza na bal - Sztuka w kawałkach

# data[].attributes.attachment_link.description
Auguste Renoir malował nie tylko pięknie, ale i harmonijnie. Jednym z jego najładniejszych obrazów jest „Bal w Moulin de la Galette". Artysta tak mistrzowsko oddał atmosferę letniego popołudnia, że obserwator czuje się jak jeden z zaproszonych gości. Malarz epoki Piękno obrazów Renoira zauważył ponoć już jego brat, Edmond.

# data[].attributes.attachment_link.title
Dance at Le Moulin de la Galette - Auguste Renoir - Google Arts & Culture

# data[].attributes.attachment_link.description
This painting is doubtless Renoir's most important work of the mid 1870's and was shown at the Impressionist exhibition in 1877. Though some of his friends...

# data[].attributes.attachment_link.description
Tym klipem chciałam oddać hołd dzieciom poległym w powstaniu----CZEŚĆ ICH PAMIĘCI----

# data[].attributes.attachment_link.title
„Czas honoru: Powstanie”: „Dziewczyna z granatem”

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Co robił pan przed 1 września 1939 roku?

Byłem w gimnazjum. Małą maturę robiłem w Warszawie, w szkole Staszica. Liceum skończyłem w 1938 roku w Wołkowysku. Wstąpiłem na ochotnika do wojska, byłem bardzo entuzjastycznym zwolennikiem służby wojskowej. Skończyłem dywizyjną Szkołę Podchorążych Rezerwy i w chwili wybuchu wojny w 1939 roku byłem kapralem podchorążym.

Wojna dla nas nie trwała długo. W pierwszej fazie wojny po 1 września - był front niemiecki na granicy pruskiej. Później mój batalion został przeniesiony stamtąd do terenów wschodnich. 17 września, jak bolszewicy wkroczyli na teren Polski, toczyliśmy walki, w wyniku których było dosyć dużo zabitych bolszewików. Wkrótce zostaliśmy otoczeni przez większe grupy pancerne wojsk sowieckich i wzięci do niewoli, która dla mnie była katastrofalna, bo mnie wybrali z większej grupy jeńców - nie wiem dlaczego, nie mam na to odpowiedzi - posadzili przed trybunał wojskowy i skazali na śmierć. Byłem bardzo przygnębiony tym oczywiście. Mając dziewiętnaście lat czekać na wyrok śmierci, który miał być wykonany, z grupą innych, podobnie jak ja skazanych razem na śmierć... W grupie tej byli wszystko starsi oficerowie, był szereg wysokich dygnitarzy rządu, starosta, wojewoda i paru jakichś prokuratorów. Ja byłem jeden z najmłodszych - miałem dziewiętnaście lat wówczas, krótko po moich urodzinach, które były 17 września, bo to było 18, dzień po moich urodzinach. Wyrok śmierci był wykonany w dwóch grupach - pierwsza i druga była rozstrzelana. Ja byłem w trzeciej. Z niewiadomych powodów nie doszło do tej egzekucji. Zostałem natomiast ewakuowany pociągiem do innej miejscowości, gdzie to miało się stać. Miałem fenomenalne szczęście, że z kolegami, którzy ze mną razem byli, mieliśmy deski spróchniałe w jednym rogu wagonu towarowego i jak lokomotywa stanęła przy stacji, żeby nabrać wody, użyliśmy ten moment, żeby jedną czy półtorej deski wyrwać i uciec. To się stało - uciekłem z tego transportu ze świadomością, że mam bardzo długą drogę do przebycia. To musiało być gdzieś między Baranowiczami a jakimiś wioskami - nie mogę dokładnie powiedzieć kierunku i stacji, nie było widać, bo to była noc, ale miałem przed sobą bardzo długą drogę. Parę tygodni szedłem, ukrywając się w czasie dnia, a nocami szedłem na zachód. Doszedłem w końcu do Brześcia nad Bugiem. Gdzieś koło Brześcia - nie w samym mieście, ale w jakiejś wiosce - rybak, który sam był żołnierzem z 1939 roku, znalazł mnie w krzakach. Widział, że uciekam i pomógł mi łódką dostać się na tereny, które wówczas były okupowane przez wojska niemieckie - tak zwane Generalne Gubernatorstwo, Generalgouvernement. Wiedział dokładnie, że w czasie, kiedy warty niemieckie zmieniały się, są momenty dwudziestominutowe czy półgodzinne, w których można ewentualnie prześliznąć się. Miałem szczęście i dostałem się, przepłynąłem tą łódką Bug. Muszę jeszcze dodać, że w czasie mojej podróży żywiłem się różnymi odpadkami, które były na polach - kartofle, marchew czy buraki. Miałem zapałki ze sobą, więc robiłem małe ognisko i próbowałem w ten sposób przetrwać okres podróży. Unikałem wiosek i bałem się ludzi, bo dużo z nich zaczęło pracować razem z bolszewikami i dawali informacje o takich osobach jak ja, więc nie chciałem, żeby mnie złapali. Bardzo rzadko, tylko w konieczności zwracałem się do jakiegoś chłopa czy kobiety, żeby kawałek chleba mi dała czy garnek mleka, czy coś. To były rzadkie wypadki. Głodowałem, ale byłem młody i dałem sobie radę. Przeszedłem ten teren. Było zimno już, bo to był koniec września prawie - noce były zimne, dzień był troszeczkę jeszcze cieplejszy. Były jagody na krzakach, były możliwości pieczenia tych kartofli, które mi dużo pomagały.

Znalazłem się na terenie Generalgouvernement i zacząłem moją podróż, która była pociągami towarowymi, jakimiś okazjami - jak chłop jakiś jechał, to mnie wziął kawałek. Mój kierunek to była Warszawa. Miałem jeszcze możliwości pomocy znajomych i dalekich krewnych, chciałem ich znaleźć i dostać cywilne ubranie, bo byłem w mundurze tylko, miałem naszywki podchorążego i insygnia mojego stopnia. Zerwałem to, tak że tego nie miałem na sobie, ale mundur był wojskowy, buty i płaszcz tak samo. Była więc kwestia, żeby na terenie niemieckim dostać jak najszybciej ubranie, żeby mnie nie złapali i nie wsadzili do niemieckiego obozu jeńców, [jak] to normalnie robili. Ponieważ stacje kolejowe, drogi, szczególnie wjazdy do miast, były bardzo pilnowane przez posterunki niemieckiej żandarmerii czy wojska, więc trzeba było bardzo uważać i bardzo ostrożnie się poruszać. Może miałem szczęścia trochę, może dobre kierunki dróg czy kolei obierałem; orientowałem się dobrze w terenie. Byłem harcerzem i znałem się dobrze na mapach i na kompasie, miałem mały kompas przy sobie, który się uratował - to mi pomogło w prawidłowym wyborze kierunku mojej wędrówki. Ta podróż była długa, ale dosyć możliwa, bo jeszcze pogoda dopisywała. Dotarłem do Warszawy, znalazłem moich znajomych, którzy mi dali cywilne ubranie, dali miejsce na poddaszu, gdzie mogłem spać. Miałem dwie, trzy takie meliny, gdzie się mogłem chować. Nie miałem dokumentów żadnych -- nic. A jeżeli ktoś był bez dokumentów na ulicy złapany, był aresztowany i brany na policyjną placówkę czy posterunek, więc musiałem bardzo uważać. Nie mogłem w żadnym wypadku chodzić do miejsc, gdzie były kontrole policyjne, które były stale, bo Niemcy łapali tych, którzy uciekali z niewoli, lub którzy się nie dostali do niewoli. Szczególnie zwracali uwagę na młodych ludzi, którzy byli w wieku poborowym, czy w wieku takim, gdzie można jeszcze było służyć w wojsku, więc moje poruszania się były krótkie. Rzeczy, które potrzebowałem, uzyskałem od moich znajomych, którzy mi chętnie pomagali, ale okazało się, że pobyt w Warszawie był bardzo trudny w tym okresie czasu.

Gdzie pan mieszkał podczas pobytu w Warszawie?

Mieszkałem po różnych dziurach. Nie mogłem wrócić do mojego domu, który był na Marszałkowskiej 113. Sytuacja była bardzo trudna. Matka znajdowała się w Wołkowysku. Ojciec był złapany później przez bolszewików i był na Syberii; był oficerem rezerwy. Ten dom, w którym ja mieszkałem, był zarekwirowany przez niemieckie instytucje i był pilnowany przez wartę, która stała przed drzwiami; nie miałem żadnych możliwości dostać się. Nasze mieszkanie było zaplombowane, więc to odpadało. Musiałem szukać innych dziur, więc mieszkałem na Starym Mieście u znajomych, mieszkałem we Włochach pod Warszawą - tam miałem tak samo kontakty. Ale to było prowizoryczne. Ludzie bali się takiego faceta jak ja trzymać, więc musiałem zmienić miasto. Pojechałem do Lublina; w Lublinie miałem więcej kontaktów i możliwości ukrywania się.

Byłem w Lublinie już na początku stycznia 1940 roku. Tam dostałem dużą pomoc; miałem szereg oficerów, których znałem sprzed wojny, którzy znali moją rodzinę. Wstąpiłem do Związku Walki Zbrojnej i tam dostałem dużo pomocy. Miałem fałszywe dokumenty wystawione na nazwisko Janusz Kwiatkowski z datą urodzenia 17 września 1920, miejsce urodzenia - Pabianice; później przy pomocy znajomych dostałem pracę jako magazynier. Byłem księgowym-magazynierem w firmie budowlanej, która miała placówkę w Puławach, w Lublinie była centrala. Tam zacząłem egzystencję półczłowieka - nie człowieka zamienionego w wilka, ale człowieka, który mógł się już troszkę poruszać. Miałem kenkartę wystawioną na fałszywe nazwisko. Miałem kupony na jedzenie, bo wtedy było jedzenie wydawane na kupony - miało się takie karteczki, co miesiąc nowe dawali, i się dostało trochę chleba, trochę margaryny, sztucznego miodu czy kawy, która była sztuczna, zbożowa, nie prawdziwa kawa. Dostałem tak samo zapłatę, która nie była wysoka, ale umożliwiała minimalną egzystencję; znalazłem sobie pokoik, który wynająłem od starszej pani, która byłą wdową, parę złotych płaciłem. To był bardzo spartański pokój, w którym było łóżko, szafa, stół, krzesło i taka mała kuchenka, gdzie można było zupę ugotować, albo coś upiec. Chodziłem do pracy. Miałem biuro w Puławach na stacji, gdzie węgiel przychodził, który był kontrolowany przez niemieckiego komisarza. Bezugsscheiny, karty węglowe, były dawane tylko przedsiębiorstwom czy firmom, które pracowały dla Generalgouvernement. Dawały niektórym firmom możliwość pracowania dla niemieckiego przemysłu; te osoby otrzymały takie coś. Węgiel był sprowadzany dwoma drogami ze Śląska. Jedna droga była kolejowa - była do 1941 roku, ale w 1941 roku, jak wojna wybuchła miedzy Niemcami a Sowietami, ta droga się skończyła i zaczęła [się] droga wodna. Ta droga wodna dużą rolę w moim życiu odegrała. Ponieważ mówiłem po niemiecku już przed wojną dosyć dobrze, miałem duże możliwości, żebym z nimi się dogadał i żebym miał jakieś lepsze warunki życiowe. .

Czy w tym czasie zetknął się pan z konspiracją?

Jak wspominałem już wcześniej, znałem szereg oficerów, między innymi pilota, porucznika, którego znałem osobiście sprzed wojny - nazywał się Zdzisław Górecki. On miał kontakt do podziemnej organizacji, która się wtedy organizowała i budowała. Był to tak zwany Związek Walki Zbrojnej, który zaczynał szukać byłych żołnierzy, oficerów czy podchorążych, i który bardzo się mną zainteresował, ponieważ ja miałem dosyć dobre stanowisko, które dużo pomogło w wywiadzie w późniejszym okresie, po wybuchu wojny z Sowietami. Miałem biuro na stacji w Puławach, miałem magazyn węglowy, magazyn budowlany, cementu, drutu kolczastego, faszyny, i tak samo narzędzia stolarskie i murarskie, które tam były sprzedawane firmom, które budowały. Pociągi, które chodziły na wschód, ja rejestrowałem i dawałem opis, co było na pociągu - czy były jakieś czołgi, czy samochody pancerne, czy żołnierze, czy to były sanitarne pociągi później z rannymi Niemcami, które przejeżdżały przez Puławy i szły przez Warszawę do Rzeszy (albo oni leczyli się w szpitalach, które były w Warszawie, wojskowe niemieckie - ich szereg było, dużo). Miałem dosyć duże możliwości przekazywania formacji, które były, po rozpoznaniu znaków na samochodach pancernych czy czołgach. Tak samo ilości wojska mniej więcej, opisy transportów i czas, kiedy przychodziły, i opis wagonów. Szczególnie pociągi wojskowe, urlopowe były bardzo interesujące, bo dużo formacji przejeżdżało tamtędy. Ja te raporty robiłem i oddawałem do wyższej instancji; one były transmitowane albo drogą radiową, albo inną kurierską do Warszawy, do głównej kwatery Związku Walki Zbrojnej. Ten okres, jak złożyłem przysięgę w lutym 1940 roku, był dla mnie początkiem mojej pracy w Związku Walki Zbrojnej, później przekształconym w Armię Krajową.

Cały czas pozostawał pan na terenie Lublina?

Byłem w Lublinie cały czas. Wspomniałem, że moja znajomość języka niemieckiego kolosalnie wpłynęła na moją pracę. Miałem duże szanse, bo mogłem z głównym inspektorem porozmawiać dobrze. On używał mnie jako tłumacza do osób, które nie znały języka niemieckiego. Cała organizacja wyglądała w ten sposób: on był komisarzem węglowym na Lubelszczyznę, na cale byłe województwo lubelskie, które było mniej więcej w tych ramach administrowane przez Niemców, jak przed wojną. Miał biuro w Lublinie, firmę pod polskim dyrektorem, ale kontrolowaną przez niego albo jego pracowników, która zaopatrywała w węgiel teren Puław i Lublina. Ten węgiel przywoził wagonami do 1941 roku. Wybuch wojny między Sowietami a Niemcami doprowadził do tego, że transport kolejowy był używany wyłącznie na cele wojskowe albo do transportowania materiałów dla wojska, więc ta forma dostarczania węgla ze Śląska do Warszawy, później do Lublina i Puław, była zamknięta i trzeba było się przenieść na wodę. Transport wodny, który odegrał dosyć dużą rolę w moim życiu. Zacząłem pływać po Wiśle. Kopalnia w Jaworznie dostarczała węgiel w dalszym ciągu, ale nie kolejowo, tylko na wodę. Były krypy tak zwane, które były statkami o płaskim dnie. Mogły pływać po Wiśle, z tego względu, że Wisła jest trudna do nawigacji, bo są miejsca, gdzie piasek się rusza. Tam gdzie było koryto do przepłynięcia, jutro już jest niemożliwe - zależy od stanu wody, zależy od wielkości krypy. Były krypy małe, dwudziestotonowe, średnie, czterdzieści, a duże były sześćdziesiąt do stu ton. Były ciągnięte holownikiem do góry z Puław czy z miejsc nad Wisłą. Józefów, Sandomierz, Annopol to miejsca, gdzie krypy były. One były starsze, przedwojenne; było trochę nowych budowanych, ale niedużo. Flisacy zawodowi żyli z tego i mieli te krypy. To nie była własność firmy czy urzędu; one były w rękach flisaków. Oni byli rekrutowani jako załogi, były trzy czy cztery grupy. Ja byłem kierownikiem transportu wodnego na jedną grupę, która składała się z dziesięciu kryp. Były statki holownicze dwóch typów - jeden na śrubę, a drugi z kołami rozpędowymi, które były po bokach. Te statki, zarekwirowane przez Niemców, były pasażerskie przed wojną. Zamiast jeździć po Wiśle, patefon grał muzykę i ludzie siedzieli, pili różne trunki i bawili się, trochę tańczyli na pokładzie; [teraz te statki] musiały te krypy ciągnąć do góry. Była „Bajka", „Czarodziejka" i jakieś inne nazwy, ale oprócz tego były dwa holowniki sprowadzone z Gdańska, które miały dosyć płaskie dna i mogły się poruszać na Wiśle. Bo to jest dosyć skomplikowana nawigacja, można wpaść na mieliznę i trudno ściągnąć takie coś. Ja miałem holownik, który był rekrutowany przeważnie przez niemiecką załogę, było paru Polaków, i on moje krypy ciągnął do góry. Podróż była bardzo monotonna, trwała jakieś siedem do ośmiu dni. Z Puław się jechało przez Kazimierz nad Wisłą do góry, do Sandomierza i później do Krakowa, i z Krakowa do Jaworzna. Tam się ładowało węgiel i później te krypy szły. Chodziło o to, że taki kierownik transportu musiał uważać, żeby nie kradli węgla po dole. Nawigacja była skomplikowana. Trzeba było stawać, jak światło dzienne się kończyło; nie można było w nocy się poruszać w żadnym wypadku. Tak że wieczorem mogli ci flisacy próbować opylać węgiel - jakby się załadowało osiemdziesiąt ton, to do Puław zawiozłoby się czterdzieści, a czterdzieści po drodze by było sprzedanych. Ja musiałem pilnować tego węgla; byłem takim psem do pilnowania. Oprócz tego musiałem dokumenty załatwiać na granicy między Generalnym Gubernatorstwem a Rzeszą (bo Jaworzno było już na terenie niemieckim), załatwiać sprawy ładowania, dokumentów i innych rzeczy, które były potrzebne, dostarczać węgiel do Puław czy dalej, więc było dosyć dużo roboty, ale ja to robiłem chętnie. Płaca była troszkę wyższa, miałem samodzielne stanowisko i podróżowałem po Wiśle.

Zacząłem w roku 1941, a skończyłem w 1942 na jesieni, we wrześniu.

Proszę powiedzieć, kiedy pan wrócił do Warszawy. Już przed samym wybuchem Powstania?

W momentach, kiedy byłem wolny, ćwiczyłem plutony, które potrzebowały wyszkolenia bojowego. Topografia, nauka broni, musztra i inne rzeczy. Miałem niestety wypadek, że złapali żołnierza jednego z mojego plutonu. Był torturowany na zamku w Lublinie; znał moje nazwisko i wiedział, gdzie ja mieszkam. Dostałem ostrzeżenie od starszej pani, która przyszła i powiedziała, że gestapo czeka przed tym miejscem, gdzie ja mieszkałem, przed pokoikiem. Zamiast tam wracać, złapałem to, co miałem w biurze, kurtkę i parę drobiazgów, i uciekłem do lasu. Nie mogłem wracać, bo gestapo by mnie złapało i byłby koniec ze mną. Zameldowałem się w jednym z oddziałów. Wiedziałem, gdzie partyzanci są i kontakty nawiązałem z partyzanckim oddziałem. Zostałem zastępcą dowódcy w oddziale, którym dowodził skoczek z Wielkiej Brytanii, „Zapora", porucznik Hieronim Dekutowski. Byłem z nim przez szereg miesięcy. Miałem sąsiedniego dowódcę, także skoczka, pseudonim „Gacek", który był dowódcą drugiego oddziału partyzanckiego. Później zamordowany został przez Niemców w Kurowie, publicznie powieszony. Dekutowski tak samo skończył bardzo źle po wojnie - chciał uciekać do Wielkiej Brytanii, był złapany, odstawiony na Rakowiecką i w potworny sposób zamordowany przez ubeków. Na początku byłem zastępcą jego, później byłem dowódcą samodzielnego oddziału partyzanckiego w partyzantce na Lubelszczyźnie, trochę dalej na wschód. Walczyłem dosyć długo. Napadałem na niemieckie konwoje, na małe stacje niemieckie, na majątki, które były verwalter (to znaczy właściciele uciekli albo byli aresztowani, a Niemcy obejmowali to jako zarządcy), produkowały mięso, nabiał i inne rzeczy dla dobra niemieckiej Rzeszy. Napadałem na konwoje, na jakieś spółdzielnie, gdzie było trochę odzieży i butów. Dowodziłem oddziałem, który dosyć dobrze funkcjonował; świetnie uzbrojeni byliśmy. Miałem około pięćdziesięciu dwóch czy pięćdziesięciu czterech żołnierzy. Byłem partyzantem, żyłem w lesie i dawałem sobie dobrze radę. W zimie mieszkaliśmy u chłopów po domach, bo nie można było wytrzymać w lesie - trudno było w ziemiankach i jakichś dziurach. To było dosyć dla mnie miłe życie - samodzielna komenda, dowództwo. Miałem nad sobą rejonowego inspektora, dowódcę, z którym dobrze żyłem. To był świetny czas do zimy 1944, do stycznia. W grudniu 1943 roku do naszego oddziału przybył generał Emil Fieldorf - robił inspekcję oddziałów Kedywu na Lubelszczyźnie (bo to był oddział Kedywu) i zobaczył mnie. Widział, że dobrze dowodzę; miałem dobre znajomości wojskowe. Potrzebował paru dobrych instruktorów i zostałem przeniesiony do Warszawy, niestety. W styczniu 1944 roku otrzymałem rozkaz zameldowania się u kpt. Adama Borysa w Batalionie „Parasol" w Warszawie, jako instruktor wyszkolenia bojowego i terenoznawstwa. Niechętnie to zrobiłem. Nie miałem ochoty na to, żeby moich chłopców opuszczać, ale rozkaz jest rozkazem. Przyjechałem tutaj, do Warszawy, pod koniec lutego, na początku marca. Byłem przeniesiony do formującego się Batalionu „Parasol", który był wydzieloną kompanią „Zośki" i stawiał pierwsze kroki jako formacja batalionowa. On się powoli rozszerzał, coraz więcej było ludzi przyjmowanych. To był okres konspiracji; początki były trudne dla mnie, bo musiałem poznać teren, przyzwyczaić się do innych warunków walki. Z lasu, gdzie z bronią walczyłem, musiałem robić robotę konspiracyjną. Konspiracja wymagała przede wszystkim małych kontaktów. Nie znało się dużo ludzi. Im mniej się znało, to lepiej, bo jak złapali kogoś, a znał za dużo, to sypał. To był tragiczny koniec. Były wypadki, że jakiś gość nie wytrzymał tortur i rąbał dwanaście, piętnaście nazwisk. Takie wypadki się zdarzały i to było tragiczne. Konspiracja wymagała odpowiedzialności. Przede wszystkim nikt nie mógł pić, nie mógł się upijać. Nie wolno było robić głupstw publicznie, trzeba było się zachowywać dyskretnie. Tajemnica wojskowa obowiązywała. Nawet były wypadki, że kara śmierci za zdradę, czy za jakieś inne historie, była dawana. Wszyscy bali się tego i to było dobre, bo było niedużo takich wypadków. Jedynie były wypadki, jeżeli ktoś stał na lepszym szczeblu, szczeblu dowódcy plutonu czy dowódcy kompanii - jakby go złapali, to by wtedy mógł więcej śpiewać, ale takich wypadków było mało. Były sporadyczne tu i tam, ale ja nie miałem takiego czegoś. Ćwiczenie w terenie. Brałem grupy małe, które podróżowały czy to autobusem, czy tramwajem, czy kolejką dojazdową do Leśnej Podkowy czy do Wielkich Dębów, czy gdzie indziej, gdzie można było trochę ćwiczyć. Broń była dostarczana przez łączniczki czy przez kierowców samochodów ciężarowych, które mieliśmy do dyspozycji, do jakiegoś punktu. Ćwiczenia były przeprowadzane, broń była brana z powrotem do Warszawy do skrytek, bo była trzymana w prywatnych lokalach w skrytkach i przeważnie transportowana przez łączniczki, które brały parę pistoletów, czy maszynowy pistolet. Karabin już był strasznym problemem - transportowanie karabinu było trudne, bo to było widoczne, tak że nie było mowy o karabinie maszynowym, żeby go transportować, jak ktoś posiadał. Ograniczone było do krótkiej broni, pistoletów przeważnie. Nauka o granacie była symboliczna, bo się nie wyrzucało granatów - raz, że miało się mało, a druga rzecz, że huk by był potworny. Robiło się to granatami, które były symboliczne - kawałek żelaza czy jakiś taki granat, który nie wybuchał, bez zapłonki w środku. Ja to robiłem. Tak samo [ćwiczenia] topograficzne z kompasem, busolą, mapami terenowymi, musztra luźna - to robiłem w terenie.W lokalach, które były konspiracyjne, miałem szereg kontaktów, gdzie mogłem wykłady dla sześciu do ośmiu osób robić. Było trudno. Trzeba było się zebrać, łapanki były wszędzie, więc ludzie musieli bardzo uważać, każdy był narażony na obóz koncentracyjny albo w łeb z miejsca, albo gdzieś w jakimś więzieniu na łańcuchu. Konspiracja była trudna. Przeprowadziłem szereg akcji, przeważnie na samochody, które trzeba było zdobyć. Większym zadaniem była akcja, którą dowodziłem - na aptekę Wendego, 10 lipca 1944. Akcja ta była bardzo ważna dla nas. To była niemiecka apteka na Krakowskim Przedmieściu. Lekarstwa, które tam były zgromadzone, miały być transportowane na wschodni front do niemieckich wojskowych szpitali. Główna Komenda zarządziła, żeby tę aptekę „opróżnić" i aby to było zrobione jak najszybciej. Sytuacja była trudna z tego względu, że Krakowskie Przedmieście było domicylem niemieckim. Były posterunki gestapo, posterunki policji zmotoryzowanej, wojskowej, lotnicy, jakieś inne wielkie urzędy niemieckie, wszędzie wisiały flagi hitlerowskie i to trzeba było spod nosa Niemców bez strzału zdobyć. Udało mi się. Miałem niedużo ludzi, razem wszystkich dwanaście osób. Z tego żyją tylko dwie osoby do obecnej chwili. Tylko dwie znalazłem, które zostały przy życiu - w 2004 roku obchodziliśmy razem sześćdziesięciolecie akcji na aptekę Wendego. Apteka Wendego była sukcesem. Zrobiłem tę akcję z pomocą lekarza, który był ze mną w aptece Wendego i segregował te najdroższe lekarstwa, środki znieczulające, bandaże, polowe stoły operacyjne, narzędzia chirurgiczne, bardzo dużą ilość środków przeciwko bólowi i środków, które w ogóle było nie do pomyślenia, żeby można było dostać w Polsce - morfina, znieczulające środki jak opium i zastrzyki z opium, które się daje, jak ktoś bardzo ciężko ranny jest. Oczyściłem aptekę Wendego, zawiozłem do sanitariatu głównego i szef sanitariatu, doktor Skiba, protokolarnie ode mnie to odebrał. Ta akcja była przeprowadzona bez żadnego strzału, bez niczego, spod nosa Niemców. Był on bardzo zadowolony i dostałem gratulacje za to, bo to było trudne, ale się udało. Mieliśmy szczęście fenomenalne. Tutaj tak samo mi niemiecki język pomógł, bo jak wchodziłem do apteki, to po niemiecku rozmawiałem z dyżurnym aptekarzem i miałem receptę, która mi umożliwiła wejście. W momencie, jak byłem w środku, wziąłem go na muszkę od pistoletu i zabawa zaczęła się. Mogłem się poruszać; wpuściłem resztę mojej załogi, doktora. Sanitariuszka była, która obserwowała od Koziej, a druga od Miodowej, łączniczka także. Udało się. Plan był dobrze przygotowany i te dokumenty egzystują do tej pory, były prezentowane w 60. Rocznicę na wystawie, poświęconej służbie sanitarnej Powstania. To jest zachowane wszystko.

Teraz przejdę do końcowej fazy przedpowstaniowej. Batalion „Parasol" już był w lepszej formie - było więcej ludzi, broń była kupowana, zdobywana, wykopywana z okresu sprzed wojny, z 1939 roku; z partyzantki była też dostarczana do Warszawy. Batalion miał już dobre wyposażenie w broń w porównaniu z innymi oddziałami.

1 sierpnia 1944 roku Powstanie wybuchło o siedemnastej godzinie. Miałem rozkaz, żebym moich ludzi przeprowadził z Elektoralnej, gdzieśmy się zebrali w godzinach przedpowstaniowych - gdzieś po południu o drugiej, trzeciej - na Wolę do domu starców, gdzie była koncentracja Batalionu „Parasol". Musiałem dosłownie się przebić przez Żelazną, przez stację policyjną, która się nazywała wówczas Nordwache; była usytuowana na rogu Żeleznej i Elektoralnej i miała dwa uzbrojone posterunki w bunkrach. Żeby przejść, przedtem musiałem rzucić parę granatów, żeby to towarzystwo trochę ogłuszyć. Miałem jednego rannego po drodze, ale udało mi się przebić. Przebiłem się z moją jednostką do punktu zbornego i zacząłem patrole na Wolskiej, Żytniej, Młynarskiej; tak samo budowę barykady, która zaczęła się drugiego już budować na Wolskiej i na Żytniej.

Mój oddział wtedy składał się z około dwudziestu paru ludzi. Miałem dosyć dobre uzbrojenie i trochę się nudziliśmy, bo były tylko małe, sporadyczne walki. Jakieś ciężarówki niemieckie, trochę materiału wojskowego na nich, amunicji, trochę broni zdobyliśmy, ale to były małe walki; do poważnych walk jeszcze nie doszło.

Trzeciego byłem na patrolu i zobaczyłem wspaniały budynek, który mi się podobał i odpowiadał planowi, który się zrealizował w dniach późniejszych. Ten domek był rezydencją właściciela młynów parowych, Müchlera - pałacyk Michla, który nie egzystuje obecnie w ogóle. Nie ma śladu ani po młynach, ani po pałacyku. Jak tam byłem ostatni raz i widziałem to miejsce, to była kwestia rekonstrukcji z pamięci, bo nic nie egzystuje, ani żadnej tabliczki nie ma, ani pomniczka, ani nic. To był jeden z ważnych fragmentów późniejszych walk. Usadowiłem się w tym pałacyku Michla, wiedząc, że Niemcy będą atakowali Wolską główną barykadę przy Młynarskiej, która im przeszkadzała w komunikacji wschód - zachód. Chodziło im o to, żeby sobie drogę przecięli przez nasze stanowiska. Musieli pod tymi oknami przejść. Bardzo trudna dla nich droga, bo fabryka Franaszka po drugiej stronie miała tak samo grupę ludzi uzbrojonych, którzy współdziałali ze mną. Projekt ataku na Niemców, jak przejdą albo będą na wysokości pałacyku Michla, był bardzo dobry i dał bardzo duży sukces. To był sukces fenomenalny, który po takim spokojnym czekaniu dał to, że Niemcy byli na ulicy, a ja byłem z moją grupą szturmową, którą dowodziłem, w środku mocnego budynku, mając dwa karabiny maszynowe, pistolety maszynowe, dużo granatów i ręcznej broni. Byłem w stanie ich wykosić dosłownie sprzed nosa, a oni nic nie mogli zrobić, bo byli na ulicy, na otwartej przestrzeni i mieli ogień z dwóch stron. Ten pierwszy szturm, który był piątego rano - gdzieś godzina szósta trzydzieści była - skończył się dla nich katastrofalnie. Było dużo zabitych Niemców, wielu rannych; paru uciekło, ale niedużo. Niestety, sukcesy były coraz trudniejsze, bo wobec takiego obrotu sprawy zostały ściągnięte przez nich jednostki pancerne, które wspierały kolejne szturmy. Drugi szturm powtórzył się godzinę później, czy półtorej godziny - precyzyjnie nie mogę czasu dać, ale nie było długiej przerwy - wsparty czołgiem, panterą, która waliła dosłownie w nasze okna i niszczyła bardzo dotkliwie budynek, mur i bramę rozwaliła. Za każdym razem więcej wojska było i już było trudniej, ale jeszcze odparliśmy drugi szturm i trzeci tak samo. Czwarty to już było wjeżdżanie czołgów na teren młynów parowych, które były z tyłu, gdzie była część moich ludzi. Było bardzo dobrze walczyć stamtąd, bo były worki z mąką, które dawały protekcję przeciw kulom; niestety, okrążenie było wkrótce z obu stron. Oprócz tego muszę dodać, że w międzyczasie, między drugim a trzecim [szturmem], zrobiłem małą wyprawę - byłem kilkaset metrów dalej, na Działdowskiej. Tam byli Niemcy po drugiej stronie; wlazłem na piąte piętro i rozbiliśmy granatami na dole stanowisko karabinu maszynowego niemieckiego. Była tak samo dobra zdobycz, bo miałem jeszcze jeden MG42, dobry karabin maszynowy, który strzelał nie z magazynków, a z taśmy. Bardzo dobre i szybkie karabiny, silny ogień był z nich. Ta broń dała nam dużą pomoc w walce z Niemcami. Piąty szturm był już bardzo trudny, okrążenie groziło ze wszystkich stron i musiałem na rozkaz dowódcy batalionu zacząć się wycofywać stamtąd. Przeniosłem się do innych budynków na Wolskiej.

Wróćmy do obrony pałacyku Michla. Proszę powiedzieć, jak się dowodzi taką obroną?

Pałacyk Michla był dla nas takim historycznym eposem, bo - nie wspominałem do tej pory - tam była skomponowana w wieczór poprzedzający walki - przez „Ziutka" Szczepańskiego - znana dziś bardzo i popularna piosenka „Pałacyk Michla, Żytnia, Wola". To był jedyny wieczór, gdzie mieliśmy szansę zebrać się - spokojny wieczór, nie było walk żadnych. Na górze, w salonie, który był bardzo piękny - pamiętam go jak dzisiaj, żyrandol wspaniały, dywany, bardzo dobra biblioteka, piękne obrazy i atmosfera cudowna - wypiliśmy troszkę wina, które zdobyliśmy na Niemcach, i wtedy ta piosenka powstała. To był wieczór pamiętny dla mnie. On jest opisany w szeregu książek, w monografii Piotra Stachiewicza i w innych książkach. Przeszedł [do historii] przez tę piosenkę powstańczą; jak mijałem ratusz wolski, to słyszałem, że „Pałacyk Michla" jest jakby hejnałem - jest grany w pewnych godzinach przez kuranty zegara na tym ratuszu.

Niestety nie mogę tego zrobić, ponieważ nie mam dobrego głosu. Musiałby kto inny śpiewać, ja nie jestem w stanie. Bardzo mi przykro. [Śpiewają wszyscy obecni:] Pałacyk Michla, Żytnia, Wola, Bronią się chłopcy od „Parasola", Bo na tygrysy mają visy, To warszawiacy, fajne urwisy są. Czuwaj, wiaro i wytężaj słuch, Pręż swój młody duch, Pracując za dwóch! Czuwaj, wiaro i wytężaj słuch, Pręż swój młody duch jak stal! Wspaniale. Dziękuję bardzo.

Proszę powiedzieć, gdzie pan przebywał w czasie obrony? Jak wyglądało dowództwo nad oddziałem, jakie rozkazy pan wydawał?

Dowodzenie taką grupą szturmową wymaga przede wszystkim planu akcji. Przed akcją okres spokoju, absolutnej ciszy, żeby nieprzyjaciel nie wiedział, że my jesteśmy w tym domu. Mój plan, który wymyśliłem, zatwierdził dowódca batalionu, Kpt. Borys. Ten plan polegał na tym, że wymyśliłem zasadzkę na Niemców, aby zyskać nad nimi przewagę przez zaskoczenie. Byli od nas bardzo blisko, dosłownie niedaleko.

Ich dowódcą był Generał SS Dirlewanger. Bo to była słynąca z brutalności formacja SS Dirlewangera, która walczyła przeciwko nam. Oni byli rekrutowani z kłusowników, przestępców, którzy byli zamknięci w więzieniach; Himmler puścił ich wolno pod warunkiem, że będą walczyli na śmierć i życie. Nie mieli opcji, musieli to robić. Byli brutalni. Byli to dobrzy i bardzo doświadczeni żołnierze.

Proszę powiedzieć, jak pan zapamiętał żołnierzy strony nieprzyjacielskiej?

To była grupa bardzo dobrze wyszkolona. Widziałem to, że mimo, iż zabijaliśmy ich, strzelaliśmy do nich z bliskiej odległości, zachowywali spokój. Oficer dowodzący wydawał rozkazy, mimo że pociski latały w powietrzu i dużo z nich już było zabitych, leżeli na ziemi, ciężko ranni krzyczeli o pomoc. Ta formacja była z frontu wschodniego, miała za sobą szereg lat walk. Wyszkolony żołnierz, dobrzy strzelcy, bo jeżeli byli kłusownicy, to musieli dobrze strzelać.

To była trudna walka i bardzo trudny przeciwnik nas, młodych ludzi, którzy mieli od szesnastu do dwudziestu czterech lat. Nie mieli takiego wyszkolenia oczywiście, bo sytuacja nie pozwoliła na to, tylko wyszkolenie konspiracyjne, znacznie mniejsze, żeby się porównać z żołnierzem, który ma za sobą trzy lata frontu. To się odbiło później w walkach na cmentarzach. Ja to widziałem. Dużo nie miałem takich, którzy mieli służbę wojskową przedwojenną. Byli, ale mało. Przeważnie byli studenci, uczniowie liceum i gimnazjum, młodsi, harcerze - bardzo patriotyczni, wspaniali ofiarni żołnierze, ale nie mieli doświadczenia bojowego. Oczywiście, formacja, która jest wyszkolona, zgrana razem i ma oprócz tego wsparcie ciężkiej broni, czołgów czy samochodów pancernych, ma potworną przewagę nad taką formacją, która nie ma tej broni. Myśmy nie mieli ciężkiej broni. Nasza ciężka broń się kończyła na zrzutowych rusznicach przeciwpancernych.

Proszę powiedzieć, jak pan dowodził tym oddziałem, że tyle razy odbijaliście szturm ze strony nieprzyjaciela? Musiał być dobry plan, ale co jeszcze? Jakie rozkazy pan wydawał? Jak się pan wtedy czuł? To była duża odpowiedzialność.

Dowodzenie taką grupą szturmową wymagało znajomości rzemiosła wojennego. Każdy zawód trzeba znać. Ja miałem za sobą 1939 rok, podchorążówkę przedwojenną. Miałem za sobą dwa lata partyzantki prawie, która dała mi bardzo dużo. Dużo się nauczyłem od skoczków (cichociemnych), którzy ze mną byli razem - albo dowodzili, albo byli w innych grupach. Dużo nauczyłem się podczas walk, kiedy robiliśmy napady na niemieckie konwoje - to były walki, atak, niespodzianka, zaskoczenie. Bo kto oszuka nieprzyjaciela, wygrywa wojnę. To jest właśnie to.

Ten budynek, który był pałacykiem Michla - nie ma go dziś, niestety - był idealną pułapką na Niemców. Polegało to na tym, że ja ich wpuściłem do środka budynku, mniej więcej do wysokości środkowych okien na parterze; na pierwszym piętrze były stanowiska strzeleckie, które urządziłem, miałem parę dni czasu na to. Oni byli zdumieni po prostu, kompletnie zaskoczeni tym, że dostali taki potworny huraganowy ogień z budynku, który wydawał im się pusty. A ogień prowadzony z budynku na oddział znajdujący się na jezdni dosłownie, na środku ulicy, jest fatalny, bo nie ma możliwości, żeby uciec stamtąd. Tak że ten atak huraganowy na nich i przygotowane stanowiska ogniowe w budynku z wszystkiej broni, którą posiadałem, i do tego jeszcze dodatek był z fabryki Franaszka po drugiej stronie ulicy, więc byli po prostu wzięci w dwa ognie...

Grupa [z] Franaszka była troszkę słabiej uzbrojona ode mnie. Mieli pistolety maszynowe, krótką broń, granaty i karabiny, a ja miałem dwa karabiny maszynowe jeszcze do tego, niemieckie, zdobyte. Oczywiście miałem dużo granatów. Miałem rusznicę przeciwpancerną ze zrzutów, które były 3 sierpnia na Woli; trochę zasobników upadło na nasz teren. Były tam steny, angielskie maszynowe pistolety dziewięć milimetrów. Były colty, jedenaście milimetrów - dobre, miały długie lufy. Jedenaście milimetrów to jest największa amunicja, jaka jest w ogóle do pistoletu. Normalnie jest dziewięć, siedem; sześć, pięć to jest mniejsza broń, której się nie używa w walkach ulicznych czy gdzieś w wojnie, tylko się używa w normalnym stanie. A jedenaście milimetrów to jest największa amunicja, jaką w ogóle można do pistoletów używać; ona ma potworne uderzenie. Jak ktoś dostanie kulę z jedenastu milimetrów, to jest prawie niemożliwe go wyleczyć, bo to robi dziurę taką, jak spodek prawie od herbaty.

Wróćmy do ataku. Był pan w tym czasie na pierwszym piętrze?

Co pan czuł w trakcie wycofywania się? Jakie były pana odczucia?

Moje odczucia... Byłem zajęty dowodzeniem. Miałem dobrych żołnierzy, bardzo bohaterskich.

Dwadzieścia trzy, dwadzieścia cztery osoby. Trudno powiedzieć, bo przewijało się przez pałacyk Michla szereg innych osób, które były krótki czas. Były na jednym szturmie, później odchodzili i nie było ich. Miałem stałą grupę, która ze mną była, ale oprócz tego miałem krótkie wizyty. Między innymi zastępca dowódcy batalionu, „Jeremi", był u mnie parę razy; „Rafał", dowódca 1. kompanii, też był, ale oni nie byli cały czas, tylko fragmentami. Trudno jest zrobić szczegółową rekonstrukcję czasów i faktów po tylu latach. Ale te sprawy są w wielu miejscach opisane, jak były spisywane relacje uczestników, jak więcej jeszcze osób żyło. W ogniu walki i w akcji są takie szybkie momenty, że można je zapamiętać - one się wryły w moją pamięć. Mam dosyć dobrą pamięć i potrafiłem zrekonstruować całą tę historię pałacyku Michla na potrzeby przygotowania pokazu plenerowego, który był 7 sierpnia [2004 roku] na Woli; był też [w] telewizji. Obrona barykady wolskiej i właśnie fragment piosenki „Pałacyk Michla" był zrekonstruowany przez reżysera z Teatru na Woli, a do scenariusza wiadomości o tym ja przekazałem, bo byłem zaproszony jako ekspert do historycznej komisji. Niestety - z ludzi, którzy byli ze mną w pałacyku Michla, do tej pory żyje mój towarzysz broni „Brzoza", Zbigniew Rylski, który tu jest w Warszawie. On był ze mną, tak samo „Jur" Hołownia, który był ze mną w niewoli w Murnau, w obozie oficerskim. Dostał się do 2 Korpusu, był w komandosach u Andersa. Wrócił do Anglii z 2 Korpusem, został zdemobilizowany i został na emigracji. On przyjeżdża na rocznice Powstania Warszawskiego prawie co rok, regularnie.

Czy te znajomości z czasów Powstania przerodziły się w jakieś przyjaźnie, bliższe relacje?

Węzły zawiązane między towarzyszami broni zostają na zawsze. Oprócz tych dwóch osób żyje jeszcze i jest w Warszawie młody członek mojej grupy szturmowej, który miał wówczas czternaście lat - jego pseudonim jest „Magik", Jerzy Bartnik. On w Warszawie mieszka. Był w Szwajcarii na emigracji, był w Anglii, w Ameryce, później pracował jako inżynier w Szwajcarii; przeszedł na emeryturę, wrócił jakieś dziesięć lat temu do Polski i tu mieszka, na Pradze ma dom. Oprócz tego łączniczka, która była ze mną - jej pseudonim jest „Grażka", z oddziału „Naroczy", Anna Mizikowska - była w mojej grupie szturmowej w walkach o Pałacyk Michla 4-5 sierpnia 1944 roku. Tak samo żyje i jest tu, w Warszawie. To są osoby, które do tej pory zostały. Reszta albo zginęła w czasie Powstania, albo umarła z ran, albo umarła po wojnie naturalną śmiercią. Niestety, grupa tych ludzi się robi coraz mniejsza.

Niemcy atakowali pałacyk Michla kilka razy. Co się dzieje, kiedy następuje drugi szturm?

Decyzja była prosta. Uważałem, że to był może szaleńczy krok, który był trudny dla mnie do wykonania z tego względu, że dowódca zawsze ma obowiązek oszczędzać swoich żołnierzy. Ja to zawsze robiłem; chciałem, żeby ich jak najwięcej zostało przy życiu. Nie miałem ochoty na takie huraganowe, bezsensowne ataki, wiec myślałem chwilę, ale jakoś szczęście mi dopisało i mój plan się udał. To była szansa, z której skorzystałem.

Wracając do dowodzenia obroną pałacyku Michla, jak wyglądała łączność? W jaki sposób przekazywał pan rozkazy?

Rozkazy były przekazywane tylko przez łączniczki. Nie było kwestii, że ja mogłem używać telefon polowy, bo takiego czegoś nie miałem. Radia tak samo nie miałem. Tylko rozkazy pisane - albo ustne, ale przeważnie na piśmie - były przesyłane przez łączniczki od dowódcy batalionu, czy dowódcy kompanii, do mnie. Między innymi Krystyna Wańkowiczówna, która była łączniczką „Rafała", dowódcy kompanii. Przenosiła szereg meldunków w tę i z powrotem i w pewnym momencie zdecydowała się zostać z moją grupą szturmową. Nie wróciła z meldunkami więcej, tylko poświęciła się wewnętrznej obronie i innym zadaniom, które tam były. Meldunki przenosiła w kilku fazach jeszcze później, ale oprócz tego były inne łączniczki, które to robiły. (Nie było potrzeby, żeby stale ktoś latał; było parę razy w ciągu rana czy południa. Czasami wieczorem albo w nocy jakieś spontaniczne rozkazy, które przychodziły, ale nie regularne czy stałe). Jeśli chodzi o Krystynę Wańkowiczównę - to była młoda kobieta, która już miała dwadzieścia pięć lat w czasie Powstania, była córką Melchiora Wańkowicza i wielką patriotką. Była przydzielona najpierw do służby informacyjnej, kulturalnej - do jednego z tych ośrodków, które były tworzone w Powstaniu gdzieś w Śródmieściu - ale jako ochotniczka przyszła do nas i później została ze mną. Była bardzo dobrą korespondentką. Robiła cały czas notatki - na pewno by były bardzo dzisiaj ważnym historycznym dokumentem. Niestety, jej torba z notesem zginęła w czasie jej śmierci i nigdy jej nie widziałem do mojego zranienia. Wiem, że pisała, ale nic nie zostało po niej. Nawet nie wiadomo, gdzie spoczywają jej szczątki, gdzie jest jej grób. Ojciec i matka szukali wiele lat, ale nie znaleźli. Ona towarzyszyła nam dalej, jak się potem wycofałem z pałacyku Michla na Żytnią.

Jak następowało wasze wycofywanie się z pałacyku Michla?

Rozkaz przyszedł kategoryczny od dowódcy batalionu, który znał sytuację. Ocenił ją, że zostaję okrążony z obu stron i mam tylko szansę [na odwrót] w kierunku barykady wolskiej przez domy, które były koło barykady. Tam się utrzymać i walczyć dalej, bo nie było mowy, żebyśmy wytrzymali napór nieprzyjaciela, który oprócz tego, co miał do dyspozycji, zaczął ściągać większe ilości pancernych pojazdów, czołgów i samochodów pancernych. Nie miałem szansy walczyć z kilku albo kilkunastoma czołgami, bo to było niemożliwe. .

Jedyną bronią, którą miałem przeciwko czołgom oprócz butelek zapalających, były piaty - jednego miałem ze zrzutów, ale ograniczoną ilość pocisków. Po wystrzeleniu czterech czy pięciu koniec był, bo nie było więcej i nie było skąd wziąć. Miałem jeden miotacz płomieni, który był dany, ale on nie mógł tego wykonać, bo trzeba by było blisko do czołgu podejść - z daleka te płomienie nie miały żadnego efektywnego skutku. Walka przeciwko broni pancernej jest trudna i bardzo skomplikowana. Żeby to przeprowadzić, trzeba mieć armaty przeciwpancerne albo dobre rusznice przeciwpancerne, których ja nie miałem. Byłem zdany tylko na to, co posiadaliśmy. Amunicja się wyczerpywała powoli; nie było więcej zapasów, tak że musiałem oszczędzać amunicję. Granaty mi się kończyły tak samo.

Miałem paru zabitych. Ten rozkaz był bardzo mądrze przemyślany przez dowódcę batalionu, więc wycofałem się. Wycofałem się bokami. Przez różne dziury, piwnice, które miały drzwi przekłute z jednej strony, można było pod domami przechodzić. Wylądowałem gdzieś niedaleko, koło Wolskiej. Tam jeszcze walczyłem trochę. Później przeszedłem na Młynarską 34, która była domem, posesją- stoi do tej pory w tej samej formie - i obok niej dom narożny przy Żytniej, który dziś nie istnieje. Ten, co stoi, wygląda potwornie, jest okropnie zaniedbany i robi się stara ruina z tego. Tam byłem całą noc. Rano szóstego [sierpnia 1944 roku] walczyłem tam razem z moją grupą szturmową i tam właśnie stał się bardzo tragiczny dla mnie wypadek.

Jak wyglądała walka na Żytniej?

Stracił pan kilkoro ludzi, przyjaciół. Co się dzieje później, jakie są następne losy?

Po wycofaniu się z Żytniej przeszedłem do baraków, które były na Stawkach, na mały odpoczynek po tych walkach na Wolskiej, w pałacyku Michla i na Żytniej. To były walki, które bardzo nas zmęczyły, bośmy byli bez snu prawie. Dochodziło do tego, [że] jak człowiek stał przy jakiejś ścianie, to zamykał oczy i zasypiał, albo trzymał się latarni albo drzewka, bo nie było czasu na spanie od piątego do szóstego czy siódmego rano. Przeszedłem na Stawki; tam przenocowaliśmy noc z szóstego na siódmego. Dostałem rozkaz siódmego wieczorem od dowódcy kompanii, żebym z moją grupą szturmową poszedł na cmentarze i tam walczył. Zrobiłem to.

Ósmego sierpnia o świcie wszedłem na cmentarz ewangelicki z moim plutonem, grupą szturmową, i miałem takie uczucie, że z tego cmentarza nie wyjdę żywy. Ta cisza, groby, atmosfera cmentarna i nieprzyjaciel, który był tak schowany, że go prawie nie widziałem, nie mogłem widzieć. To był bardzo doświadczony żołnierz frontu wschodniego, który umiał kamuflażować się, przypinając sobie kawałki drzewa, liście, jakieś kawałki zielenizny do hełmów i do mundurów, które były terenowe oczywiście - oni byli w terenowych i my też - i miał szereg wyborowych strzelców ukrytych na drzewach albo gdzieś w zaułkach między grobami, którzy precyzyjnie, z lunetami na karabinach specjalnych dla wyborowych strzelców, szukali celu. Właśnie ja się stałem ofiarą takiego wyborowego strzelca, który wziął mnie na muszkę i mnie prawie wykończył. To, że żyję, to jest cud. Nie powinienem normalnie żyć, powinienem być trupem, ale jakoś udało mi się przeżyć. W czasie ataków na niemieckie pozycje próbowałem szturmem koło kaplicy Halpertów ich wyprzeć i poderwałem do ataku moich ludzi. Prowadziłem ten atak; w momencie, jak byłem koło jakiegoś grobu, ten wyborowy strzelec, widząc, że ja dowodzę, wziął specjalnie akcję na mnie i strzelił mi prosto w brodę. Miałem szczęście, że w tym momencie musiałem moją głowę troszkę na prawo skręcić, więc ta kula weszła tam, gdzie powinna wejść, ale wyszła bokiem - nie wyszła z tyłu głową, bo zabiłby mnie.

Oprócz tego później, jak byłem w szpitalu, ktoś przyniósł mi mój hełm, który miałem, niemiecki zdobyczny hełm z kamuflażową powłoką...

W pałacyku Michla wziąłem go od tych trupów, co leżały na ulicy, bo nie miałem wcześniej hełmu. Myśmy mieli wszyscy prawie niemieckie hełmy, bo one pomagały, były dobre. Polskich hełmów nie mieliśmy. Mieliśmy niemieckie panterki, które były zdobyte na Stawkach; cały batalion się ubrał w te panterki, tak samo łączniczki i sanitariuszki. Mieliśmy niemieckie hełmy, oprócz tego szelki i pasy - to było wszystko niemieckie, nawet niemieckie buty miałem na sobie. Byłem stuprocentowo w niemieckim mundurze i panterce. Ten hełm oprócz tego, że była zerwana skórzana spinka od spodu, miał dwa uderzenia w górę. One nie były na wylot, ale były wgłębienia, tak że ten gość oddał do mnie trzy strzały. Dwa w hełm, a jeden w brodę. Ta potworna siła, która mnie poderwała do góry, jak byłem ranny... Takie uczucie miałem, jakby mnie batem ktoś strzelił w twarz. Straciłem przytomność. Leżałem nieprzytomny i nie wiedziałem, co się ze mną dzieje. Opuściłem moje ciało i poszedłem do góry... Ta wizja, którą miałem, była szereg razy badana przez specjalistów w Anglii, profesorów, którzy się takimi rzeczami zajmują. Kwestia była, że było jeszcze szereg innych osób, które to samo przeżyły - życie po klinicznej śmierci. To śmierć, która była, ale nie była całkowita - była częściowa. To jest bardzo ciekawe, że człowiek wyfruwa ze swojego ciała i idzie do góry, jakaś siła potężna ciągnie go. Jest piękny obraz, który się składa z firmamentu jakichś gwiazd, świateł, dolin i gór. Nie ma się żadnego bólu i widzi się siebie - ciało, powłokę, która leży na ziemi. Ja to właśnie przeżyłem. Przeżyłem to, ale oprócz tego jeszcze miałem dodatkowe przeżycie, że w tym momencie, jak szedłem do góry, widziałem przed sobą moje życie, jak telewizyjny film. Całe życie, takie fragmenty, jak na przykład topienie się w wodzie... Jak byłem mały, wpadłem z mostku, jak ryby łapałem, do wody i mnie wyciągnęli. Później wpadłem do dołu z wapnem - to też było na tym filmie, bo prawie się zabiłem w tym wapnie, ale jakoś mnie wyciągnęli i w szpitalu mnie myli jakimiś płynami, aż skóra zlazła ze mnie. Wyglądałem jak czerwony rak. To też mi się udało... Później momenty mojego dzieciństwa, moich rodziców, matki i ojca. Jakieś ważne momenty w moim życiu, które były - nie było takie długie, miałem dwadzieścia cztery lata. Trochę momentów z partyzantki, jakieś akcje, gdzie strzelali do mnie bardzo silnie i udało mi się uciec stamtąd. To się skończyło i później siła mnie ściągnęła na dół. Wlazłem do tej powłoki. Zaczęło mnie boleć, ale przytomności nie odzyskałem. To właśnie zapamiętałem. Nie zapomnę tego do końca życia, bo to było coś ciekawego. Złożyłem dosyć obszerne relacje do profesorów, do teamu doktorów, którzy tymi rzeczami się zajmują. To jest ciekawy fakt psychologiczny; było szereg ludzi, którzy podobne rzeczy przeżyli. Ten film - opuszczanie ciała, powrót do ciała i później powrót do życia. Byłem dwa albo trzy dni nieprzytomny zupełnie. Po kilku dniach, jak się później dowiedziałem, sanitarka mnie zabrała z tego miejsca koło cmentarza, wyniosła mnie do Jana Bożego; tam leżałem parę dni. Jak się obudziłem, nie mogłem mówić przez trzy tygodnie. Straciłem mowę, bo ten pocisk spalił mi skórę w ustach i pod językiem gdzieś wylądował, tak że mogłem mówić dopiero z trudnością po dwóch, trzech tygodniach. Nie mogłem się komunikować inaczej, tylko musiałem pisać kartki, jak już trochę do siebie dochodziłem. Pamiętam taki fragment w szpitalu. Doktor stoi koło mojego łóżka, ja go widzę. Ksiądz kapelan - jakiś wojskowy ksiądz, kapitan zdaje się - daje mi ostatnie namaszczenia olejkiem świętym i mówi do tego doktora: „Szkoda, że on będzie umierał. Taki młody chłopiec - szkoda go". Ja sobie pomyślałem: „Na to nie mam ochoty, będę jeszcze trzymał się przy życiu w jakiś sposób". To pamiętam dokładnie. Później pamiętam fragmenty, jak mnie odwiedzali. Odwiedzał mnie między innymi mój dowódca kompanii, „Rafał", mój przyjaciel. Tak samo odwiedzał mnie „Jeremi", zastępca dowódcy batalionu. Dowódca batalionu niestety mnie nie mógł odwiedzić, bo był ciężko ranny 6 sierpnia; on tak samo był wyeliminowany z walki. Jak już troszkę zacząłem myśleć i byłem w stanie kontrolować moje myśli, i w ogóle poruszać głową trochę, bo ciałem nie mogłem... Byłem strasznie obandażowany, to była bardzo potworna rana. Taka potworna, że sanitariuszka, która zakładała mój bandaż po zranieniu- i kawałki tej skóry i mięsa jakoś doprowadzała do porządku, jak mogła - zemdlała. To mi opowiadali. Więc nie była taka mała rana. Szereg tygodni później jak brałem trochę wody do ust, to mi leciało nie do ust, tylko dziurą, bokiem gdzieś wypadało. To musiała być dziura, która szła gdzieś przez połowę twarzy. Troszkę zacząłem już myśleć... Byłem karmiony kateterem przez nos mlekiem czy jakąś wodą, czy zupą. W ogóle nie mogłem jeść, nie mogłem mówić; to było potworne.

Warunki w szpitalu - nie mogę dużo powiedzieć, bo nie pamiętam tego, ale były dosyć trudne. Była strasznie duża ilość rannych, trudności w operacji. Nie było doktorów, którzy mogli mnie operować; właśnie to wpłynęło bardzo ujemnie na moje zdrowie, mimo że byłem zdrowy i zaprawiony, bo byłem dwa lata w lesie - to robi swoje. Byłem silny, wysportowany, może dlatego przeżyłem. W szpitalu było strasznie dużo ludzi, którzy leżeli na podłogach. Doktorzy pracowali bez przerwy i robili, co mogli. Nie mieli do dyspozycji dobrych chirurgicznych warunków, dobrych stołów operacyjnych. Na pewno lekarstwa się kończyły albo owało, bo taka masa była rannych. Były przeładowane te szpitale. Co „Rafał" zrobił dla mnie i czym uratował moje życie? Wziął mnie po paru dniach - nie wiem kiedy, ale sądzę, [że] dziesięć dni po zranieniu albo dwanaście - do innego miejsca. Przyszli sanitariusze z noszami i zabrali mnie na Stare Miasto, na Freta. Tam mnie posadzili w jakimś mieszkaniu. Była sanitariuszka i przychodził doktor; leżałem na podłodze. Ten dom był bombardowany. Szafa się przewróciła na mnie, ale szczęśliwie, że mnie nie połamało. Były jakieś stoliki, które ciężar szafy wytrzymały. Przenieśli mnie do innego miejsca i jeszcze do innego; byłem w trzech albo czterech domach i stale te domy były rozwalane. Jakieś inne domy, piwnice i tak dalej... Zacząłem do siebie przychodzić powoli, ale dalej nie mogłem jeść, dalej byłem karmiony tym kateterem. To potworne uczucie - ma się taką rurę w nosie i jedzie coś do żołądka, a w ogóle w ustach się nie ma nic. To jest nie bardzo przyjemne, ale przeżyłem to.

Kończy się Starówka. Tutaj jest ciekawy epizod mojego życia. Pod koniec sierpnia - to musiały być ostatnie dni sierpnia, trzydziesty albo trzydziesty pierwszy - zdecydowali się, żeby mnie ze Starego Miasta ewakuować kanałami. W tym stanie, co ja byłem - nie mogłem prawie na nogach stać, musiał mnie ktoś podpierać - kanałami do Śródmieścia. Tam była gehenna. Byłem ciągnięty, pchany, podpierany w wyższych kanałach. Są [kanały] małe, duże i średnie; są kanały, gdzie można stać, są kanały, gdzie można się wyprostować, są kanały, gdzie trzeba w pochylonej pozycji iść, ale są kanały, gdzie trzeba na brzuchu się czołgać i te niższe są potworne. Ta grupa ludzi, z którą ja byłem, była duża - nie wiem, ilu - ale były wypadki, że paru wariowało. Ktoś zamordował się czy zastrzelił się, nie wiem; ten trup zatykał niższy kanał i nie można się było ruszać. Był potworny smród, gazy jakieś. Oprócz tego Niemcy mieli zwyczaj, że w niektórych miejscach włazy do kanałów były bombardowane przez granaty albo jakieś inne eksplozywy. Drut kolczasty był rzucany, jakieś worki z czymś, żeby zabarykadować przejścia. Towarzystwo, które tam było, było w strasznym stanie. Panikowano, a trzeba było obserwować, nie można było mówić, nie wolno było światła zapalać. Pamiętam małe fragmenty tego. Jak ja to przeżyłem, jak ja wylazłem z tego, nie mogę powiedzieć, bo nie wiem naprawdę. Wyciągnęli mnie na jakimś sznurze w Śródmieściu i położyli na trawie, tam mnie oblewali wodą. Wszystko, co miałem na sobie, było w potwornym stanie, śmierdzące, brudne. Jakieś szczury łaziły w kanałach po ludziach, po trupach. Ciemność, panika i ogólna sytuacja tego przejścia podziemnego... Wiem tylko tyle, że dzisiaj młodzież, która próbowała takie małe eksperymenty w kanałach w okresie świąt sześćdziesięciolecia Powstania, szła jakiś kawałek i dalej nie mogła, wykańczała się. Więc proszę sobie wyobrazić - człowiek, który jest w takim ciężkim stanie zdrowia, postrzelony, potrafił przez taką podróż wyjść ze Starego Miasta, gdzieś koło ambasady bułgarskiej. Ja nie wiem, nie mogę odpowiedzieć jak, ale inni ludzie musieli tę robotę zrobić dla mnie, bo ja nie byłem w stanie iść. Byłem w stanie położyć się na brzuchu i siedzieć, nie ruszać się w ogóle, jeżeli mnie ktoś nie ciągnął. To była straszna robota dla ludzi, którzy takich ciężko rannych transportowali. To byli silni ludzie, żołnierze, którzy naprawdę kolosalną pomoc dla mnie zrobili, bo inaczej bym się wykończył. Albo zostałbym na Starym Mieście do okresu, kiedy Niemcy weszli i by zastrzelili tak jak resztę, bo ci, co zostali, byli wszyscy wymordowani.

Czy w tym czasie, kiedy był pan w szpitalu na Starym Mieście, dochodziły do pana jakieś informacje, co się dzieje z kolegami z oddziału?

Czy wiedział pan, jak przebiegają walki innych części Warszawy?

Proszę powiedzieć, jak zapamiętał pan żołnierzy strony nieprzyjacielskiej? Jaki był pana stosunek do nich?

Miałem doświadczenie, jeśli chodzi o niemieckie wojsko, nie tylko z wojny z 1939 roku, ale szczególnie z okupacji, z konspiracji, z partyzantki, które dało mi obraz tego wojska, ich wyszkolenia, wyćwiczenia. Nie możemy zapomnieć o tym, że mieliśmy do czynienia z potężną armią, która była wyszkolona, wyposażona w nowoczesną broń, wyćwiczona dobrze i w koszarach, i na froncie wschodnim, która miała za sobą kampanię wojenną we Francji, Belgii, Holandii, Norwegii, we Włoszech, w Afryce. Wojsko było bardzo dobrze wyszkolone, miało dobrych dowódców, którzy mieli za sobą sztabowe szkoły wojenne, którzy byli dobrymi strategami; miało lotnictwo, artylerię, duże zapasy broni, szpitale, dobre wyżywienie. Jednostki, które walczyły na pierwszej linii, były zmieniane, szły na tyły do odpoczynku.

A myśmy byli entuzjastyczni patrioci. Walczyliśmy, żeby wyzwolić ojczyznę, żeby kajdany pękły. Mieliśmy dosyć okupacji, dosyć poniżania. Naród polski był poniżany przez Niemców, uważany za ludzi niższej klasy, po niemiecku Untermenschen. Tak mniej więcej klasyfikowali nas. Byliśmy szczęśliwi, że mogliśmy coś zrobić w tym kierunku i desperacja była, żeby walczyć do śmierci. Nie była kwestia, że nie wiedzieliśmy, co nas czeka. W okresie, zanim była Armia Krajowa uznana za kombatantów, myśmy byli bandytami, myśmy byli z góry skazani na śmierć - nie było mowy o braniu do niewoli, tylko walenie kulą w łeb pod bramą gdzieś. Taki esesman szedł i złapał dwóch, trzech, to ich rozstrzelał z miejsca, bo nie robił sobie nic z tego. A myśmy z drugiej strony, mimo tego wszystkiego, mieli rozkazy, żeby traktować jeńców jako jeńców, bo jest i obowiązuje nas Konwencja Genewska i są prawa jeńca Czerwonego Krzyża. Braliśmy ich do niewoli. Ja ich widziałem dużo przed moim zranieniem, w różnych miejscach, i sam brałem do niewoli też.

Czy zetknął się pan osobiście z przypadkami zbrodni dokonywanych przez Niemców w czasie Powstania?

Widziałem z dalszej odległości, jak Niemiec strzelał do bezbronnej cywilnej ludności na Woli. Dalej od miejsca, w którym walczyłem, widziałem wypadki, że kobieta czy dziecko było zastrzelone. Obserwowałem te rozkazy, które miałem. Brałem do niewoli i odsyłałem do tyłu, bo nie miałem warunków, żebym jeńców trzymał. Szereg żołnierzy wziąłem do niewoli w pałacyku Michla i paru esesmanów tak samo, ale traktowałem ich jak żołnierzy. Rycerskość była zasadą po naszej stronie. Myśmy robili to wszyscy. Może były jakieś wypadki, o których słyszałem, ale nie widziałem, że ktoś strzelał jakiegoś gościa, którego wziął do niewoli - były wypadki oczywiście, nie mogę tego precyzyjnie opowiedzieć, ale wiem, że były takie - ale Dirlewanger, Kamiński czy inni, ci potworni mordercy, w żadnym wypadku nie brali nikogo do niewoli, tylko rozstrzeliwali. To wiem stuprocentowo. Tak samo od świadków, którzy widzieli morderstwa zrobione w fabryce Franaszka, gdzie setki ludzi były rozstrzelanych i spalonych benzyną. Nawet miałem możność z jedną panią, która jako dziecko 12-letnie była w fabryce Franaszka, gdzie mieszkała jej rodzina, rozmawiać na zebraniu na Woli. Ona miała mały referat i mówiła o tych morderstwach, które jako młoda dziewczynka widziała. U Franaszka rozstrzelano jej ojca razem z setkami innych osób. Ona z matką ocalały, bo wcześniej je odesłano. Te potworne morderstwa były w takich ilościach, że w ogóle nie można tego opisać. Wola szczególnie była wykańczana, bo to były pierwsze miejsca walki i bastiony nasze, które przyniosły nam sukcesy w dużej ilości zabitych żołnierzy niemieckich, tak że oni się mścili za to. Mścili się za pałacyk Michla, za barykady na Wolskiej, której nie mogli zdobyć, za Żytnią, za cmentarze; to była krwawa zapłata za to, żeśmy się ośmielili podnieść rękę na nich. .

Jeńcy niemieccy, którzy byli w rękach Armii Krajowej, byli traktowani tak, jak powinni być żołnierze traktowani. Pracowali przy usunięciu gruzów, przy noszeniu rannych, przy innych pracach i byli pilnowani przez żandarmerię wojskową albo przez specjalną straż, która była do tego celu zorganizowana. Myśmy na pierwszej linii jeńców nie przetrzymywali, nie było warunków. Po wzięciu do niewoli żołnierza czy oficera byli [oni] oddawani w ręce innych jednostek na tyły.

Jak się zachowywał taki żołnierz niemiecki wzięty do niewoli?

Żołnierz niemiecki był przekonany, że będzie rozstrzelany. Jak rozmawiałem z nimi, oni bali się panicznie i wiedzieli, że robią przestępstwa, traktując Armię Krajową nie jako żołnierza, który broni ojczyzny, który walczy za wolność, ale po prostu jak bandytę, niegodnego, żeby być wziętym do niewoli. Uznanie Armii Krajowej za armię walczącą, mającą uprawnienia kombatnckie było w późniejszej fazie, kilka dni przed kapitulacją, którą generał „Bór" Komorowski podpisał; byliśmy traktowani jako jeńcy wojenni. To uratowało życie tysięcy powstańców.

Ja sam spędziłem prawie dziewięć miesięcy w niewoli, z czego trzy tygodnie byłem w przejściowym obozie w Lamsdorfie, Łambinowice się to nazywa po polsku. Warunki były okropne, późny październik, zimno, a nas było tak wielu, że te trzy tygodnie koczowaliśmy w ziemiance, w błocie, na deszczu i potwornym zimnie, jedzenia było mało, a ja jeszcze dodatkowo byłem ranny w szczękę, nie mogłem jeść, tylko pić, a tego było bardzo mało. Później resztę czasu, aż do uwolnienia w kwietniu przez amerykańskie wojska, byłem w oflagu VII w Murnau, który był największym obozem oficerskim na terenie Niemiec. Siedziało tam szereg generałów z 1939 roku, między innymi generał Rómmel, dowódca obrony Warszawy, generał Bortnowski, Kutrzeba, admirała Unrug i szereg wyższych oficerów, pułkowników, sztabowych oficerów aż do podporucznika. Było ponad pięć tysięcy oficerów. To był obóz, który był uznany za jeden z najlepszych. Był dobrze zorganizowany wewnętrznie, miał możliwości kulturalne, jak studia uniwersyteckie, biblioteki, dramatyczne grupy, które miały możność robienia teatru na terenie obozu. Dużo było profesorów, tak że były nauki języków obcych, wykłady, studia różnego gatunku, nawet fizyczne i matematyczne rzeczy. Możność korespondencji listami, które były dawane jeńcom z rodzinami, paczki Czerwonego Krzyża, opieka lekarska, izba chorych. T wszystko oczywiście sami jeńcy organizowali, często bardzo wykształceni, tym sposobem wykorzystywali czas, który się dłużył w nieskończoność.

Ja niestety, jak dostałem się do obozu jenieckiego, z Lamsdorfu do Murnau, nie miałem szansy z moją szczęką, bo ta operacja wymagała transplantacji kości, której normalny szpital nie może przeprowadzić. Tak że ja ranny byłem z kolegami zdrowymi, bo nie poszedłem z rannymi do obozu, tylko się dołączyłem do grupy... Obawiałem się, że rannych będą chcieli wykończyć, bo takie słuchy chodziły.

Czy w sytuacji walki była okazja do przesłuchania jeńców, zapytania, kim są ci ludzie?

Ja sam przepytywałem jeńców paru, których dostaliśmy do niewoli w pałacyku Michla. Tam była zbłąkana ciężarówka, która wiozła trochę amunicji i wylądowała niedaleko pałacyku; był sierżant i dwóch żołnierzy, których wzięliśmy do niewoli. Ja ich prowizorycznie tylko przepytywałem. Panicznie się bali, myśleli, że będą mieli egzekucję. Ja ich uspokoiłem. Powiedzieli, że niechętnie walczyli, bali się. Cały oddział ich, mimo że to był frontowy żołnierz, widział, że ta walka będzie dla nich ciężka i że będą musieli mieć dużo strat w zabitych i rannych. Później przyszła mała grupa, która ich wzięła po paru godzinach, bo trzy, cztery godziny byli u mnie. Wzięli ich do tyłu i odtransportowali do jednostki, która gromadziła Niemców. Oni byli na Śródmieściu przeważnie. Były grupy po pięćdziesięciu, stu, które były używane - jak wspomniałem przedtem - do robót, do usuwania gruzu, wyciągania trupów z zasypanych piwnic, noszenia rannych, noszenia ciężarów, bo wtedy kolumny już zaczęły chodzić do browaru Haberbuscha i Schiele. Nosili stamtąd żywność, bo był cukier tam, pszenica i jęczmień, który był potrzebny do wyrobu piwa. Kolumny nosiły ciężkie worki; widziałem taką kolumnę złożoną z Niemców. Poza tym widziałem ich w kinie „Palladium"; tam byłem raz. W późniejszej fazie Powstania filmy pokazywali, które były robione na początku Powstania; widziałem jeńców tak samo, których trzymali w „Palladium". Na Złotej to zdaje się było.

Proszę powiedzieć, jak waszą walkę przyjmowała ludność cywilna?

Ludność cywilna była bardzo entuzjastyczna na początku Powstania. Pamiętam pierwsze dni, gdzie flagi wisiały na wszystkich domach. Ludzie byli bardzo serdeczni, pomagali budować barykady, pomagali nas wyżywiać. Kobiety gotowały potrawy, chleb smarowały, robiły posiłki dla żołnierzy, kuchnie żołnierskie i stołówki, pomagały w szpitalach. Mężczyźni nosili kawałki chodnika, szyny, jakieś stare auta, co się wsadzało na barykady; pomagali wojsku, jak mogli. To było cudowne, te pierwsze dni. Później, po egzekucjach, bombardowaniu, pożarach, jak domy się zaczęły przewalać i szyby wyleciały, zaczęło się zimno robić i warunki życiowe bez wody, bez prądu były coraz gorsze, to atmosfera się troszkę zmieniła i trochę stosunki z ludnością zaczęły być trudne. Pamiętam fragmenty pod koniec września, gdzie byłem w prowizorycznym szpitalu na Marszałkowskiej 111 - ludność zaczęła być opryskliwa. „Po co robicie Powstanie? Czy to miało sens? Tyle mamy kłopotów! Jesteśmy chorzy! Jesteśmy głodni! Nie ma światła, nie ma wody! Po co to było potrzebne?" Były już takie nieprzyjemne odruchy w stosunku do nas, żeśmy się tłumaczyli, jak mogli. Te warunki, zimno, głód, choroby, rany i zbombardowane domy, ruiny - to wszystko tak ujemnie wpłynęło, że można powiedzieć, że ostatnia faza była bardzo nieprzyjemna dla nas.

Co odpowiadaliście na takie pytania ze strony ludności?

Tutaj wracamy do jednego ciekawego fragmentu, który ja pominąłem do tej pory, i muszę to powiedzieć, bo to jest bardzo ważny fragment. Myśmy liczyli od początku, tak jak i dowództwo, które planowało Powstanie, że nasz sojusznik, który stał na drugim brzegu Wisły, sowieckie wojsko i dywizja kościuszkowska Berlinga, Rola-Żymierski i reszta dowódców ludowych - że oni przyjdą nam na pomoc. Ta pomoc była wkalkulowana. Musimy pamiętać o tym, że przyczółki mostowe były utrzymane na Czerniakowie przez nasze oddziały, przez „Parasol". Była możliwość przeprawienia się na łodziach pontonowych przez Wisłę. Była możliwość ostrzelania, przez koordynację ognia artyleryjskiego, pozycji niemieckich ciężkich armat, które były na Polu Mokotowskim. Była możliwość posłania myśliwców, żeby przegoniły sztukasy, które fruwały bezkarnie na wysokości dachów i zrzucały bomby; lądowały na Okęciu czy na innych bliskich lotniskach i ładowały nowe bomby, i załogi, które były zmęczone, zmieniały się. Tak samo pozwolenie aliantom na lądowanie liberatorów i halifaksów, które przylatywały z Brindisi, z południowych Włoch, czy południową drogą, czy północną przez kraje skandynawskie. Miały pełne baki benzyny i zbiorniki, kontenery, które miały dla nas; fruwały wolno, bo były obciążone. Załogi musiały lecieć do Warszawy i z powrotem, a mogły przecież lądować na lotniskach, które były w sowieckich rękach. Te maszyny po zastrzeleniu strzelców dolnych czy górnych wieżyczek były bezbronne; myśliwce polowały na nie i w drodze powrotnej szczególnie, albo nad Warszawą, dosłownie zestrzeliwały. Nasz sojusznik, który stał tam... Stalin miał konferencję z Rokossowskim, który planował i chciał przejść - tak mówi historia - chciał przejść na tę stronę Wisły nam pomagać. [Stalin] odwrócił się do niego i powiedział w ten sposób (te słowa są cytowane w niektórych książkach): „To są gorsi wrogowie dla mnie i dla Niemców, niech ich Niemcy wymordują." I to był cel - żeby nas wymordować. Żeby rząd londyński nie miał możności wrócenia do Warszawy, żeby Polska dostała fundamenty Polski Ludowej, Peerelu - to było już przygotowane. To było przygotowane śmiercią generała Sikorskiego, który miał podpisane dokumenty, że Polska będzie w starych granicach, wolna od Sowietów, że Sowieci nie będą tańczyli na polskim terenie, że my będziemy gospodarzami, a oni mogą wejść i nam pomóc oswobodzić Polskę od Niemców na innych terenach, ale my jesteśmy gospodarzami, a nie oni. Sikorski ginie w katastrofie lotniczej, która była spowodowana niczym innym, tylko działaniem agenta bolszewickiego, którym był Kim Philby, pułkownik wywiadu brytyjskiego. Te dokumenty on miał przy sobie i cały sztab, nawet jego córka, był na pokładzie liberatora, którego pilotem był Czech - jedyna osoba, która z tego samolotu żywa wyszła, tak że on musiał o wszystkim wiedzieć i współdziałać. To jest ciekawe, że ta teczka, która poszła na dno morza z tym dokumentem, bo był podpisany przez Roosevelta i Churchilla, nigdy nie pokazała się publiczności. Ona była wyciągnięta z wody przez komandora Crabba, który był najlepszym nurkiem i bardzo dobrym ekspertem. Przyjechał do Gibraltalu na tę operację i ta teczka została zdeponowana w Anglii, do dzisiejszej pory jest tajemnicą wojskową. To jest pierwszy fakt. Drugim było zamordowanie w potworny sposób generała „Grota" Roweckiego. Agenci sowieccy byli już na terenie Warszawy rok przed Powstaniem, już penetrowali możliwości współpracy Moskwy z władzami organizacji komunistycznych na tym terenie. Bardzo mądrze było zorganizowane ujawnienie miejsca, gdzie gestapo będzie mogło naszego dowódcę Armii Krajowej, generała „Grota", dostać w ręce. Był w swoim miejscu, które było bardzo dobrze zorganizowane, zakamuflowane. Nie było łatwo znaleźć - były różne wejścia, miejsca, gdzie on mógł uciekać tylnymi drzwiami. To było bardzo dobrze zrobione. Dostał się w ręce Niemców. To był człowiek, który miał wszystkie nici konspiracyjne w swoich rękach. On znał podziemną organizację, miał energię, dobre wyszkolenie, był dobrym oficerem i był nie do zastąpienia. Strata „Grota" to była dla nas druga katastrofa.

Nominacja generała „Bora" Komorowskiego, którego osobiście znałem, szereg razy rozmawiałem z nim, był dobry generał, dobry dowódca, ale troszkę inny człowiek od generała „Grota" Roweckiego. Bohaterski oficer, wspaniale dowodził, wspaniale walczył, ale „Grot" miał więcej talentu do pracy konspiracyjnej. Nie było nikogo, kto by mógł objąć schedę po generale Sikorskim. Objął ją generał Sosnkowski, który był dobrym strategiem, ale nie miał takiej politycznej zdolności i możności współpracy z Ameryką czy z Wielką Brytanią; było polityka i generała w jednej osobie.

A więc mamy stratę dwóch najważniejszych ludzi, którzy by odegrali strategiczną rolę w wolnej Polsce. Teraz przejdziemy do następnej fazy. Misja wojskowa Kaługina, jego radiostacja - jeszcze jeden oficer jest na terenie Powstania. Ale nie zajmuje się tym, jak generał „Bór" Komorowski liczył i chciał, żeby informacje były przekazywane Sowietom, jeśli chodzi o koordynację artyleryjskiego ognia czy koordynację myśliwców, które by goniły sztukasy - nie byłoby tego bombardowania w takim stopniu, jak było - on się tylko interesował politycznymi informacjami, które przekazywał swoją radiostacją do Moskwy. Tak że ta misja Kaługina była, ale nie dała tych rezultatów, których generał „Monter" i generał „Bór" Komorowski się spodziewali. Teraz mamy jeden jeszcze przykład współpracy - wysyłają batalion szturmowy, który przepływa Wisłę na pontonach, dowodzony przez majora Łotyszonka. Majora Łotyszonka miałem szczęście osobiście poznać, bo był w Murnau ze mną w niewoli. Dostał legitymację AK i udawał polskiego oficera; nie wiedzieli Niemcy, że on jest Rosjaninem, bo inaczej albo by go rozwalili, albo by siedział w obozie jakimś dla Sowietów, bo nie mieliśmy sowieckich oficerów u nas w obozie, tylko Polaków. Łatyszonok mi mówił, że oni chcieli dywizją całą przejść przez Wisłę. Chcieli wziąć ciężką broń ze sobą, armaty, ciężkie karabiny maszynowe i nam pomóc więcej. Niestety, ta cała historia skończyła się na symbolicznym batalionie, który był skazany prawie na śmierć. Dużo ich zginęło. Nie mieli żadnej szansy jakiegoś wielkiego rezultatu zrobić; Czerniaków i inne miejsca, gdzie były możliwości mostu, trzymania wybrzeża w naszych rękach, szybko skończyły się. To byli rekruci, którzy byli wzięci do wojsk ludowych z terenu Lubelszczyzny i Zamojszczyzny oraz południowych Kresów - chłopcy, synowie przeważnie prostych chłopów, ludzie bez wyszkolenia bojowego. Nie mieli zielonego pojęcia o walkach w ogóle, a szczególnie w miastach czy w warunkach takich, jak Powstanie było. Mieli słabą broń - pepesze, rusznice przeciwpancerne, karabiny, trochę maksimów, ciężkich karabinów rosyjskich; armat nie mieli żadnych. Pomagali trochę, co mogli, to robili, ale to nie było to, co myśmy potrzebowali. Była jeszcze druga faza pomocy robiona na lekkich samolotach rozpoznawczych, nazywaliśmy je kukuruźnikami. Fruwały na niskim pułapie, zrzucały worki załadowane rosyjską amunicją i rosyjską bronią, bez spadochronów. Nie było dużo amunicji; broń była, pepesze, karabiny zwykłe i trochę pistoletów, trochę sucharów. To spadało z wysokości pięćset, sześćset metrów, rozbijało się i nie nadawało się do użytku. Zrozumieliśmy, że więcej w tym propagandy, niż rzeczywistej pomocy. Więc to były dwie rzeczy: było czekanie przez naszego wroga, Stalina, na naszą klęskę. Układał sobie plany na przyszłość, które zrealizował przy pomocy Komitetu Lubelskiego, Wandy Wasilewskiej, Bieruta, który był już w Moskwie rok przedtem czy półtora - był prezydentem Polski, ale my nie zapominamy o tym, że był pułkownikiem NKWD wyszkolonym przez bolszewików.

Czy w świetle polityki Stalina, który celowo zatrzymał swoje wojska na linii Wisły i doprowadził do zniszczenia Warszawy, a potem do łatwiejszego ujarzmienia Polski, uważa pan, że decyzja o wybuchu Powstania była słuszna?

Niektórzy uważają, że pozostawienie nietkniętego miasta z całą siatką władz wojskowych i cywilnych ujawniającej się Polski Podziemnej znacznie utrudniłoby Sowietom penetrację. Co by pan odpowiedział na takie argumenty?

Nie jestem takim wielkim ekspertem, ale orientuję się mniej więcej w tej całej sytuacji. Organy, które kierowały tym całym systemem, bardzo mądrze operowały i wiedziały, jak dostać kogoś w ręce. Jedna czy druga osoba puszczała trochę farby, to znaczy mówiła; oni robili próby, żeby załamać kogoś i się dowiedzieć, co chcieli. Ta osoba była elementem, który pracował dla nich - może niechętnie albo pod groźbą śmierci czy innych kroków - tak że oni dużo wiedzieli. Mieli swoich agentów w Londynie, w ambasadzie, która była już ludowa wówczas. Szereg osób pracowało dla nich, tak że ich wiadomości były dosyć dobre. Piecuch pisze dużo [w] „Służby specjalne atakują" o tych postaciach, sylwetkach, które on bardzo dobrze znał. Historia jest dosyć skomplikowana i może trudna do wytłumaczenia dla normalnych ludzi. To są rzeczy istniejące, ale niewidoczne. To jest siatka, której się nie widzi. Trzeba bardzo intensywnie myśleć i wejść w takie malutkie elementy, które prowadzą do tego, bo to istniało i było rozbudowane, i w dalszym ciągu może jeszcze coś egzystuje. Ale jeśli chodzi o Powstanie - Powstanie było konieczne i zrobione w czasie, który był najdogodniejszy dla nas. Ja jestem pewny, że byłoby wielkim sukcesem, gdyby nie to, że Armia Czerwona została na drugiej stronie i czekała, a Niemcy tymczasem systematycznie wykańczali Armię Krajową. Powstanie miało trwać kilka dni, a było - sześćdziesiąt trzy dni samotnej walki. Wykończyli nas w ten sposób, że dużo zginęło, a reszta, która się dostała do niewoli, tak jak ja i inni, którzy przeżyli, zostali na emigracji, nie wrócili z politycznych powodów do Polski. Założyli sobie nową egzystencję i ich dzieci dzisiaj są obywatelami amerykańskimi, brytyjskimi czy francuskimi - mają studia, mają prace, mają żony, które są Francuzkami albo Angielkami. Za późno jest, żeby wrócić. Są spontaniczne osoby, które wracają po szeregu lat emigracji, ale ich jest bardzo mało. W ten sposób przez Powstanie, wyniszczenie dużego elementu Armii Krajowej, przez wyniszczenie partyzantek, które szły z północy i z południa na pomoc Warszawie, z Wileńszczyzny szczególnie, rozbrojenie oddziałów partyzanckich Armii Krajowej i Narodowych Sił Zbrojnych przez Rosjan, uwięzienie oficerów, zamordowanie szeregu ludzi, którzy mieli wpływ na politykę - generałów, którzy byli w Moskwie trzymani, czy na Łubiance, czy na Syberii się wykończyli - wywożenie masowe reszty Armii Krajowej na tereny sowieckie, na Syberię czy do innych prowincji, nie wracanie elementów... Oprócz tego Siły Zbrojne na Obczyźnie, które były bardzo dobrze wyszkolone, dowodzone przez generała Andersa - 2 Korpus, wspaniała jednostka, bohaterska, z piękną tradycją, Dywizja Karpacka generała Kopańskiego, Brygada Spadochronowa generała Sosabowskiego, Pierwsza Pancerna Dywizja generała Maczka z bardzo wielkimi zwycięstwami - Monte Cassino, Normandia, Falais, Arnhem,- ci ludzie w większości nie wrócili do Polski. Jak wracali, to byli zamykani, maltretowani, prześladowani jako agenci i kończyli się. Inni bali się i nie wracali. Małe elementy, które wróciły, postawiły nogi i dały sobie radę, ale nie było ich dużo. Tak że ta potężna armia, która była do naszej dyspozycji, została rozwiązana, zniknęła. Poszła do cywila, wyemigrowała do Australii, Kanady, Ameryki, do innych krajów - nie wróciła. Tutaj zginęło tysiące, reszta była maltretowana. Armia Krajowa - dopiero teraz mówi się o bohaterach, a przedtem się nic nie mówiło o tym. Ludzie, którzy współpracowali z komuną, byli na wspaniałych stanowiskach, dyrygowali na rozkazy Moskwy Polską, prezydenci czy premierzy - każdy z nich był albo sekretarzem partii, albo jakimś wielkim dygnitarzem - szereg ludzi pracowało intensywnie i tępili polskość, tępili narodowość, wykańczali. Ta Polska Ludowa, która egzystowała - ona była niczym innym, tylko pachołkiem Moskwy. To była kolonia bolszewicka. Do okresu, kiedy orzeł dostał koronę i szpony, tak było! Teraz się wszystko zmienia. Polska jest w Unii Europejskiej, jest wolnym państwem, ma swoje wojsko, ma przyszłość. Dzieci chodzą do szkoły, nikt nie jest w kajdanach, wszystko jest dobrze. Jedynie to, że myśmy się zestarzeli. Generacja moja i generacja, która była w Londynie na stanowiskach, rząd londyński - wszyscy prawie poumierali. Czas robi swoje. Niestety, ci ludzie nie mają więcej wpływu ani na rządy polskie, ani na politykę, ani na nic, bo są za starzy. Generałowie są na emeryturze, jeżeli żyją - resztki ich zostało przy życiu - tak że nasza rola i nasza faza, w której mieliśmy aktywny udział, skończyła się.
Warszawa, 18 grudnia 2004 roku
Rozmowę prowadziła Dorota Szajkowska

# data[].attributes.attachment_link.title
Archiwum Historii Mówionej - Janusz Brochwicz-Lewiński

# data[].attributes.attachment_link.description
Co robił pan przed 1 września 1939 roku? Byłem w gimnazjum. Małą maturę robiłem w Warszawie, w szkole Staszica. Liceum skończyłem w 1938 roku w Wołkowysku. Wstąpiłem na ochotnika do wojska, byłem bardzo entuzjastycznym zwolennikiem służby wojskowej. Skończyłem dywizyjną Szkołę Podchorążych Rezerwy i w chwili wybuchu wojny w 1939 roku byłem kapralem podchorążym.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Melchior Wańkowicz (ur. 10 stycznia 1892 w Kalużycach, zm. 10 września 1974 w Warszawie) - polski pisarz, dziennikarz, reportażysta i publicysta.

Wańkowicz debiutował artykułami w prasie jeszcze pod zaborem rosyjskim. Pierwsze tomy reportaży i wspomnień ( W kościołach Meksyku, Szczenięce lata, Opierzona rewolucja) wydał w okresie międzywojennym. Podczas II wojny światowej pracował jako korespondent wojenny przy II Korpusie Polskim gen. Władysława Andersa, bezpośrednio po wojnie wydał swoją najbardziej znaną książkę - Bitwę o Monte Cassino - dzieło o największej bitwie tego korpusu w 1944 roku. Wydarzeniom wojennym poświęcił też m.in. tomy Wrzesień żagwiący, który przyczynił się do powstania i umocnienia legendy obrony Westerplatte; Hubalczyków i Ziele na kraterze. Bezpośrednio po wojnie przebywał na emigracji, w 1958 roku powrócił do rządzonej przez komunistów Polski. W roku 1964 podpisał tzw. , z protestem m.in. przeciwko cenzurze, przez co naraził się na kilkutygodniowy areszt i proces sądowy. We wczesnym okresie twórczości używał też niekiedy pseudonimu Jerzy Łużyc. Uważany jest za jednego z najwybitniejszych reportażystów w historii literatury polskiej.

Melchior Wańkowicz pochodził z rodziny ziemiańskiej herbu Lis, zasłużonej dla obrony polskości na Kresach. Jednym z jego krewnych był malarz romantyczny Walenty Wańkowicz, przyjaciel Adama Mickiewicza i autor jednego ze znanych portretów poety. Ojciec przyszłego pisarza, który za udział w powstaniu styczniowym został zesłany na Syberię, również miał na imię Melchior (był właścicielem majątku Kalużyce w powiecie ihumeńskim na Mińszczyźnie). Po powrocie z zesłania w 1875 Melchior senior ożenił się z Marią Szwoynicką, córką Konstantego z Nowotrzeb, z którą miał czworo dzieci - Czesława, Witolda, Reginę i Melchiora. Bratem Marii był Roman Szwoynicki, malarz.

Melchior - najmłodszy z rodzeństwa - urodził się w Kalużycach 10 stycznia 1892 (26 grudnia 1891 według kalendarza juliańskiego). Rodziców właściwie nie znał - ojciec Melchiora zmarł już w dwa miesiące po narodzinach syna, matka umarła w 1895, kiedy jej najmłodszy syn miał trzy lata. Po śmierci matki decyzją „rady familijnej" Melchior został oddany na wychowanie do majątku babki na Kowieńszczyźnie, co tak później opisał we wspomnieniowej książce Szczenięce lata, wydanej w 1934:

W 1903 został wysłany na naukę do Gimnazjum Pawła Chrzanowskiego (obecnie XVIII Liceum Ogólnokształcące im. Jana Zamoyskiego w Warszawie). Wcześnie zaangażował się w działalność polityczną. W 1905 wziął udział w strajku szkolnym, a w 1907 wstąpił do konspiracyjnej Trójzaborowej Organizacji Narodowej Młodzieży Szkół Średnich „Przyszłość", popularnie określanej jako „Pet"; wraz ze Związkiem Młodzieży Polskiej „Zet" organizacja ta była podporządkowana Lidze Narodowej. W latach 1909-1910 Wańkowicz był sekretarzem generalnym „Pet-u"; w 1910 przewodniczył trójzaborowemu zjazdowi tej organizacji w Krakowie. Uczestniczył też wówczas w ogólnonarodowych obchodach 500. rocznicy bitwy pod Grunwaldem. W 1911 „wywrotowa" działalność gimnazjalisty Wańkowicza doprowadziła do jego krótkiego uwięzienia za spoliczkowanie łamistrajka Maklenburga.

Działalności politycznej Wańkowicza towarzyszyły najwcześniejsze próby literackie i dziennikarskie. Jego pierwszym utworem drukowanym była szarada opublikowana w 1906 w humorystycznym czasopiśmie szkolnym „Osa"; w 1907 próbował też redagować inne klasowe czasopismo satyryczne - wydawane nielegalnie „Aaaach". Prawdziwym debiutem dziennikarskim Wańkowicza była jednak praca w założonym przez niego w 1909 konspiracyjnym piśmie „Wici", do którego pisał pod pseudonimem Jerzy Łużyc; pseudonimem tym sporadycznie posługiwał się również w okresie międzywojennym i podczas wojny. Jako redaktor tego pisma przeprowadził nawet rozmowę z Romanem Dmowskim; wracał do niej później w swojej twórczości.

Po zdaniu matury w 1911 Wańkowicz jesienią tegoż roku rozpoczął studia w Szkole Nauk Politycznych w Krakowie oraz na wydziale prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego. Na uczelni kontynuował działalność polityczną w różnych organizacjach narodowych - był m.in. członkiem stowarzyszenia studenckiego „Zjednoczenie" - ekspozytury kilku związków: Młodzieży Narodowej Szkół Wyższych, Grup Narodowych, Koleżeńskiej Grupy Zetowej oraz Młodzieży Narodowej „Wolny Strzelec". W tej ostatniej pełnił funkcję zastępcy komendanta. Dyplom Szkoły Nauk Politycznych w Krakowie uzyskał w 1914.

Po wybuchu I wojny światowej początkowo nie brał udziału w walkach, z rosyjskiego wojska został zwolniony na podstawie sfałszowanego świadectwa zdrowia. W latach 1915-1916 był pełnomocnikiem Centralnego Komitetu Obywatelskiego, który udzielał pomocy Polakom przebywającym podczas wojny w Rosji.

8 lutego 1916 w Kijowie wziął ślub z Zofią z Małagowskich herbu Nałęcz. Poznał ją w 1914; Zofia, dwa lata starsza od Wańkowicza, studiowała historię w Krakowie. Zofia Wańkowiczowa była wierną towarzyszką życia męża aż do swojej śmierci w 1969; Wańkowicz poświęcił jej wiele kart w swoich książkach (m.in. w Zielu na kraterze) - często nazywał ją pieszczotliwie „Królikiem". W Zielu na kraterze Wańkowicz tak opisywał odwiedziny Zofii, gdy podczas I wojny światowej przebywał w warszawskim więzieniu:

Wspomniany „zamach na generała Dowbora" miał miejsce już po rewolucji bolszewickiej, w roku 1918. W latach 1917-1918 Wańkowicz był ochotnikiem służącym w I Korpusie Polskim w Rosji gen. Józefa Dowbora-Muśnickiego. Wraz z bratem Witoldem (również ochotnikiem) wziął udział w zdobyciu Mińska na bolszewikach 19 lutego 1918, opanowując istotny skład broni. Kiedy w maju 1918 dowództwo Korpusu zawarło w Bobrujsku porozumienie z Niemcami o jego rozbrojeniu, Wańkowicz wziął udział w buncie grupy młodszych oficerów, związanych z POW, przeciwko tej decyzji, a za walką z Niemcami. 23 maja został aresztowany i osadzony w areszcie. Postawiony przed sądem polowym, został uniewinniony. Wygłosił wtedy przemówienie oskarżające Dowbora, opublikowane później w 1923 w książce Strzępy epopei, w której opisał wspomniane wydarzenia, i zbiorze Przez cztery klimaty.

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 Wańkowicz działał w Towarzystwie Straży Kresowej, w którym w 1921 objął funkcję kierownika Działu Prasy i Propagandy. Kierował wydawaniem 24 pism, w tym 5 dzienników, w 6 językach, nadzorował 6 księgarń, drukarnię, fabrykę przeźroczy i inne instytucje. Sam też pisał broszury propagandowe: Dlaczego żołnierz polski wkracza na Litwę i Białoruś, Moskal - twój wróg, Jak naród sobą rządzi? Parlament i posłowie. Gabinet ministrów. Prezydent Państwa: Konstytucja i Sejm, które wydano w 1919. W 1920 wziął udział w wojnie polsko-radzieckiej na Kresach Wschodnich - podczas niej został odznaczony Krzyżem Walecznych. Wojnie tej poświęcił kolejną książkę - wydany w 1926 Szpital w Cichiniczach, oparty na pamiętniku jego kuzynki Zofii z Wańkowiczów Romerowej, żony Tadeusza Romera; na podstawie książki Wańkowicza i pamiętnika Zofii Romerowej w 1999 powstał film Wrota Europy w reżyserii Jerzego Wójcika. W 1923 na Uniwersytecie Warszawskim Wańkowicz ukończył zaczęte jeszcze w Krakowie studia prawnicze, w tym samym roku został kierownikiem Wydziału Prasowego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, a w 1925 naczelnikiem Wydziału Prasowego i Widowiskowego tegoż ministerstwa, z funkcji tej zrezygnował tuż przed przewrotem majowym, 9 maja 1926. Później pozostawał w stanie nieczynnym, a 31 stycznia 1927 został zwolniony.

W życiu prywatnym Wańkowicza na okres ten przypadają narodziny jego dwóch córek: Krystyny (występującej w jego książkach jako Krysia), urodzonej 8 października 1919 i Marty (29 lipca 1921). Ta ostatnia często później pojawiała się w jego twórczości jako „Tili" lub „Tirliporek".

W 1926 Melchior Wańkowicz postanowił zrezygnować z pracy w administracji rządowej i zająć się wyłącznie działalnością wydawniczą i literacką. Już dwa lata wcześniej, kiedy był kierownikiem Wydziału Prasowego i Widowiskowego MSW, z jego inicjatywy powstało Towarzystwo Wydawnicze „Rój", które wspólnie z wydawnictwem Arcta i Domem Książki Polskiej zaczęło publikować serię (zarejestrowaną jako czasopismo) pod nazwą Biblioteczka Historyczno-Geograficzna. Z czasem czasopismo to przekształciło się w niezależne wydawnictwo, jego właścicielami od 1926 byli Melchior Wańkowicz (mający dwie trzecie udziałów) i Marian Kister.

W okresie międzywojennym „Rój" był jedną z największych oficyn wydawniczych w Polsce. Wydawał zarówno literaturę popularną, jak i poważną. W „Roju" wydano np. po raz pierwszy Sklepy cynamonowe i Sanatorium pod Klepsydrą Brunona Schulza, Ferdydurke i Pamiętnik z okresu dojrzewania Witolda Gombrowicza, Jerzego Andrzejewskiego, Karierę Nikodema Dyzmy Tadeusza Dołęgi Mostowicza i książki Czesława Centkiewicza.

Jeszcze większe zasługi „Rój" miał w wydawaniu literatury obcej. Dzięki temu wydawnictwu do rąk polskich czytelników po raz pierwszy trafiły książki takich pisarzy jak: John Galsworthy, Aldous Huxley, André Malraux, Thomas Mann, Marcel Proust, Erich Maria Remarque, Bertrand Russell, Upton Sinclair, Sigrid Undset, Arnold Zweig.

Wańkowicz w swojej polityce wydawniczej był otwarty na różne prądy i ideologie. Oprócz dzieł pisarzy katolickich (np. wspomnianego Ładu serca Jerzego Andrzejewskiego), wydawał też literaturę radziecką, w tym książki Ilii Erenburga, Borisa Pilniaka, Maksyma Gorkiego i Aleksego Tołstoja.

Po wybuchu wojny Wańkowicz i Kister opuścili Polskę. Ich żony - Zofia Wańkowiczowa i Hanna Kisterowa - pozostały w Warszawie i próbowały kontynuować sprzedaż książek. Jednak już wtedy dochodziło do zadrażnień pomiędzy małżonkami obu wydawców, co później negatywnie odbiło się na stosunkach pomiędzy współwłaścicielami „Roju". Po wojnie działalność tego wydawnictwa była kontynuowana na emigracji w Stanach Zjednoczonych (pod nazwą Roy Publishers) - wydawało ono m.in. książki Wańkowicza, jak Tworzywo czy Ziele na kraterze, jednak w tym okresie główną rolę w wydawnictwie odgrywał już Kister. Niezałatwione sprawy finansowe pomiędzy byłymi wspólnikami ciągnęły się do późnych lat 50. i negatywnie wpływały na relacje pomiędzy Wańkowiczem a Kisterem.

Po rezygnacji z pracy Ministerstwie Spraw Wewnętrznych Wańkowicz mógł w pełni się poświęcić pracy dziennikarskiej i literackiej. Już w 1926 odbył trzymiesięczną podróż do Meksyku, reportaże z tej podróży drukował w „Kurierze Warszawskim" (w latach 1926-1927) oraz w „Epoce" (w numerach 43, 44, 46 z 1926). W formie książkowej ukazały się one w 1927 w zbiorze pod tytułem W kościołach Meksyku. Po książkach Szczenięce lata i Szpital w Cichiniczach, o charakterze raczej wspomnieniowych gawęd, było to pierwsze dzieło Wańkowicza, które można nazwać klasycznym reportażem.

Inną ważną podróżą był tygodniowy wyjazd z wycieczką pisarzy polskich do ZSRR w 1933 - jej plonem była Opierzona rewolucja, wydana w 1934. Wańkowicz dał w niej wyraz swojej fascynacji zmianami w Rosji radzieckiej i komunistyczną ideologią. Dzięki temu Opierzona rewolucja była jedną z nielicznych przedwojennych pozycji pisarza, które mogły ukazać się w PRL - wydano ją, w wersji mocno okrojonej przez cenzurę, w 1974 w ramach Dzieł wybranych Wańkowicza.

Na lata 30. przypada też działalność Wańkowicza w reklamie. W latach 1930-1933 pracował jako doradca reklamowy Związku Cukrowników, a w 1931 stworzył jeden z najbardziej znanych sloganów w historii polskiej reklamy - „Cukier krzepi", za który otrzymał honorarium w wysokości 5000 zł - sumę wtedy bardzo znaczną; dla porównania - miesięczne wynagrodzenie prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej przed wojną wynosiło 3000 zł. O konkursie tym wspominał później w wywiadzie:

Po zakończeniu współpracy ze Związkiem Cukrowników, Wańkowicz w latach 1933-1936 był też kierownikiem Przedsiębiorstwa Reklama Pocztowa. W 1936 zdobył I nagrodę w konkursie prasowym z okazji Dnia Morza za felieton pt. To nie Samosierra morska („ Naród i Państwo" nr 21/1936). 27 stycznia 1938 został wybrany członkiem zarządu Polskiego Związku Reklamowego i objął delegaturę w Sekcji Propagandystów Społecznych PZR. Drugi wielki sukces jako autor sloganu reklamowego odniósł jednak dopiero w ostatnich latach życia - w 1971, kiedy zwyciężył w konkursie Polskich Linii Lotniczych LOT hasłem „Lotem bliżej".

Jedną z najważniejszych książek Melchiora Wańkowicza wydanych przed wojną i jedną z nielicznych z tego okresu, które mogły ukazać się też w PRL, był zbiór reportaży Na tropach Smętka. Książka ta była owocem podróży autora po niemieckich Prusach Wschodnich, którą odbył wraz z córką kajakiem i samochodem w czerwcu 1935. Przed wyruszeniem w tę podróż Wańkowicz postarał się w Niemczech o swoistą „przepustkę": redaktor naczelny nazistowskiego organu „ Der Angriff" Hans Schwarz von Berk zamówił u niego artykuł Ein Pole erlebt Ostpreußen („Prusy Wschodnie oczami Polaka"); zamówienie to pisarz postanowił wykorzystać jako kamuflaż dla rzeczywistego celu książki - było nim przedstawienie obrazu życia ludności polskiej zamieszkującej te tereny. Dodatkowym zabezpieczeniem przed podejrzliwością władz niemieckich było podróżowanie w towarzystwie 14-letniej wówczas córki pisarza Marty, nazywanej przez Wańkowicza w książce pieszczotliwie Tirliporkiem, Tili, lub Sancho Pansą.

Rezultatem wyprawy, podczas której pisarz spotkał się m.in. z wiceprezesem Związku Polaków w Niemczech Kazimierzem Donimirskim oraz poetą i artystą ludowym Michałem Kajką, był wierny i żywy obraz życia mniejszości polskiej w Niemczech, zawierający między innymi opisy narastających konfliktów pomiędzy ludnością polską i niemiecką, przeplatane refleksjami politycznymi i historycznymi na temat dziejów tych ziem od podboju przez Krzyżaków do czasów współczesnych Wańkowiczowi, czyli początku epoki nazistowskiej.

Książka, po raz pierwszy wydana w 1936, spotkała się w Polsce z entuzjastycznym przyjęciem, w ciągu czterech lat do wybuchu wojny miała dziewięć wydań, ostatnie wydanie zostało zdjęte przez Niemców z pras drukarskich w Bydgoszczy we wrześniu 1939, wzbudziła natomiast protesty niemieckiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych, które bezskutecznie próbowało skłonić polskie władze do wycofania jej z księgarń, w niemieckiej prasie pojawiły się też ostre ataki na pisarza. Książka była zakazana w Niemczech; ciekawe, że jednak mimo to w 1937 nakładem Związku Niemieckiego Wschodu (Bund Deutscher Osten) ukazało się jej tłumaczenie na niemiecki pt. Auf den Spuren des Smentek. Publikacja ta, wydana na powielaczu za zezwoleniem Gestapo, miała charakter poufny, a jej numerowane egzemplarze były rozprowadzane wśród „zaufanych, zainteresowanych osobistości" celem „poznania polskich metod walki narodowościowej".

Wydanie Na tropach Smętka spowodowało, że po wybuchu wojny (przewidzianego zresztą przez pisarza w jego książce) we wrześniu 1939 Wańkowicz stał się jedną z osób poszukiwanych przez Niemców w Polsce. Nie dostał się jednak w ręce Gestapo - w porę zdążył zbiec do Rumunii.

Po wojnie czasami stawiano Wańkowiczowi zarzuty, że swoją książką przyczynił się do prześladowania polskiej ludności na Warmii i Mazurach przez to, że podawał nazwiska swoich rozmówców. W przedmowie do II wydania Na tropach Smętka w PRL (z 1959) Wańkowicz bronił się przed tymi zarzutami, twierdząc, że przed publikacją udostępnił manuskrypt m.in. polskim urzędnikom odpowiedzialnym za stosunki polsko-niemieckie i działaczom Związku Polaków Niemczech oraz że usunął z niej nazwiska osób czynnie zaangażowanych politycznie. W 1972 Tadeusz Walichnowski w książce Warmia, Mazury, Powiśle. 1939-1945 zarzucił pisarzowi, że wydanie Na tropach Smętka przyczyniło się do śmierci wielu osób, w zamian za co autor zyskał sławę i pieniądze. Wańkowicz odpowiedział na te inkryminacje pozwem sądowym; sprawa zakończyła się dopiero w 1976 (już po śmierci pisarza) wyrokiem Sądu Najwyższego, w którym stwierdzono, że zarzuty stawiane przez Walichnowskiego są bezpodstawne.

Ostatnie lata w II Rzeczypospolitej. Sztafeta

W ostatnich latach przed wybuchem wojny Wańkowicz kontynuował intensywną pracę wydawniczą i literacką, angażował się też społecznie. W 1936 zorganizował konkurs na pamiętniki lekarzy; nagrodzone prace wydał z własną przedmową w 1939. W 1937 opublikował serię reportaży społecznych, m.in. Mała Naścia ślepnie na jaglicę, COP. W 1938 odbył swoją pierwszą, trzymiesięczną podróż do Stanów Zjednoczonych w charakterze korespondenta „ Ilustrowanego Kuriera Codziennego" i Polskiego Radia. W tym samym roku wicepremier i minister skarbu Eugeniusz Kwiatkowski zaproponował Wańkowiczowi propagowanie założeń czteroletniego planu inwestycyjnego, którego głównym punktem była budowa Centralnego Okręgu Przemysłowego (COP). Pisarz wyraził na to zgodę; owocem jego pracy stała się Sztafeta - cykl reportaży z realizacji nowych inwestycji, w którym autor entuzjastycznie przyjął też zajęcie przez Polskę Zaolzia w 1938 r. Z powodu tej tematyki książka oczywiście nie mogła ukazać się później w okresie PRL, była to jednocześnie ostatnia książka Wańkowicza wydana w II Rzeczypospolitej.

Ucieczka z Polski. Pobyt w Rumunii

Po wybuchu wojny Wańkowicz otrzymał przydział do Warszawskiej Brygady Pancerno-Motorowej gen. Stefana Roweckiego; próby odnalezienia swojej jednostki, której poszukiwał w bombardowanych Kurowie i Lublinie, zakończyły się jednak niepowodzeniem. W Lublinie z radia niemieckiego, nadającego po polsku z Wrocławia, pisarz usłyszał pogróżkę: „Wańkowicz jest w Lublinie, ale my go tropami Smętka złapiemy". Była ona aluzją do jego wydanej przed wojną antyniemieckiej książki. Wreszcie, po zajęciu przez wojska niemieckie i radzieckie większości terytorium Polski, w nocy z 24 na 25 września 1939 Melchior Wańkowicz, ze swoją maszyną do pisania w rękach, przeszedłszy pod ostrzałem wpław Dniestr, przekroczył granicę polsko-rumuńską. W ten sposób zaczęła się jego wojenna tułaczka - emigracja pisarza miała trwać aż do 1958. Do września 1940 przebywał w Rumunii, najpierw głównie w Bukareszcie, gdzie 24 marca 1940 dołączyła do niego córka Marta (starsza córka Krystyna razem z matką pozostała w okupowanej Warszawie), 12 czerwca przeniósł się do Carmen Silva koło Eforie nad brzegiem Morza Czarnego. Cały czas kontynuował pracę pisarską i dziennikarską. Udało mu się spotkać m.in. z marszałkiem Edwardem Śmigłym-Rydzem i byłym Ministrem Spraw Zagranicznych Józefem Beckiem, którzy obaj przebywali internowani w Rumunii. W czasie tych spotkań przeprowadził z nimi wywiady, wydane później (1955) drukiem w książce Drogą do Urzędowa. Już w 1940 rozpoczął też przekazywanie sprawozdań z polskich doświadczeń z dopiero co zaczętej wojny. W 1940 na podstawie relacji por. Jerzego Lewandowskiego wydał w Bukareszcie zbiór reportaży o walkach polskich żołnierzy podczas kampanii wrześniowej na froncie południowym (w rejonie Wisły i Soły), a zaraz potem broszurę Z generałem Sosnkowskim o walkach armii gen. Kazimierza Sosnkowskiego pod Lwowem. Obie książki zostały opublikowane również jako druki konspiracyjne w kraju; później ich fragmenty zostały włączone do Września żagwiącego.

Wańkowicz miał w Rumunii duże trudności z wydaniem swojej książki o Wrześniu, a przeszkadzały mu w tym nie władze rumuńskie czy Niemcy, lecz polskie władze emigracyjne, które uważały go za związanego z sanacją. Jerzy Giedroyc tak to wspominał w swojej Autobiografii na cztery ręce:

Na Bliskim Wschodzie

Rosnące wpływy Niemców na Węgrzech i w Rumunii (oba kraje stały się ostatecznie sojusznikami Hitlera w czerwcu i lipcu 1941, po zaatakowaniu przez Niemcy Związku Radzieckiego) spowodowały, że władze brytyjskie w 1941 zaoferowały polskiemu rządowi emigracyjnemu wywiezienie 500 najbardziej zagrożonych Polaków z Węgier i Rumunii na Cypr, który wtedy był kolonią brytyjską. Z możliwości tej skorzystał też Wańkowicz. Na Cyprze przebywał przez 9 miesięcy do 1942, kiedy to po zajęciu Krety przez Niemców został ewakuowany do Palestyny, wtedy również pod zarządem brytyjskim, gdzie przebywał przez dwa lata. W Palestynie zajmował się m.in. żywo go interesującą tematyką żydowską. W Tel Awiwie prowadził wykłady pt. „Narodziny syjonizmu", a w 1943 wydał książkę De Profundis. Była to pierwsza część z zamierzonego cyklu o historii i martyrologii Żydów. Do zbioru tego miały też wejść pozycje Ziemia zanadto obiecana oraz Posłannictwo i obcość, nie udało się jednak Wańkowiczowi znaleźć na nie wydawcy. W tym samym roku Wańkowicz (pod pseudonimem Jerzy Łużyc) wydał w Palestynie kolejny zbiór reportaży poświęcony walkom żołnierzy polskich w 1939 pt. Wrześniowym szlakiem. Po późniejszych uzupełnieniach książka ta stała się podstawą edycji tomu Wrzesień żagwiący, wydanego w Londynie w 1947, zawierającego m.in. reportaże o obronie Westerplatte i Hubalczykach.

Od początku pobytu na Bliskim Wschodzie Wańkowicz korzystał z pomocy wojska, jednak dopiero po ewakuacji armii generała Andersa ze Związku Radzieckiego do Iranu ściśle związał się z polskimi oddziałami - Armią Polską na Wschodzie, w 1943 przekształconą w II Korpus Polski. Po nawiązaniu tej współpracy sytuacja materialna pisarza bardzo się poprawiła. Zawdzięczał to Jerzemu Giedroyciowi i gen. Andersowi. Okoliczności związania się Wańkowicza z armią Andersa Giedroyc tak opisywał w swojej Autobiografii na cztery ręce:

Z polskimi żołnierzami Wańkowicz, cały czas pracując jako nieoficjalny kronikarz Korpusu, przemierzył szlak od Iranu i Iraku przez Syrię, Liban, Egipt do Włoch, gdzie wziął też udział w bitwie o Monte Cassino. Pierwszą książką, w której wykorzystał rozmowy przeprowadzone z żołnierzami Andersa, były Dzieje rodziny Korzeniewskich, napisane w 1943 i wydane w Rzymie i Nowym Jorku w 1944. Mówiły one o tragicznych losach zesłańców polskich w Związku Radzieckim w latach 1939-1941. Książka spotkała się z żywym oddźwiękiem; bezpośrednio po wojnie przetłumaczono ją na języki angielski, francuski i włoski.

Po przetransportowaniu II Korpusu do Włoch w grudniu 1943, Wańkowicz jako korespondent wziął też udział w pierwszym i największym starciu Korpusu ma ziemi włoskiej - bitwie o Monte Cassino w maju 1944. Podczas trwających dwa tygodnie walk starał się odwiedzić na linii frontu każdą kompanię, każdy pluton - często z narażeniem się na ostrzał. Grafik Stanisław Gliwa tak to wspominał po latach:

Owocem tej pracy był ogromny, trzytomowy reportaż Bitwa o Monte Cassino, napisany w Rzymie i Mediolanie w latach 1945-1946, po raz pierwszy wydany przez Wydawnictwo Kultury i Prasy II Polskiego Korpusu w Mediolanie w latach 1945-1947. Książka natychmiast spotkała się z wielkim uznaniem zarówno wśród krytyków, jak i zwykłych żołnierzy i do dzisiaj pozostaje najpopularniejszą pozycją w dorobku pisarza. Później Wańkowicz tak wspominał ten sukces:

Wbrew polskim władzom londyńskim, korzystając z bałaganu wojskowego, przeszmuglowałem się do Włoch. Władze w Londynie do końca nie zatwierdziły mego statusu korespondenta, związanego z poborami i przywilejami. Trylogię montecassińską napisałem wbrew przysłanym bubkom-korespondentom, po których nie zostało nic. I nagle okazało się, że wojna wilgotną gąbką starła z tablicy ujemny debet, narosły poważne aktywa. Gdy przyjechałem z Włoch do Londynu, przerwano posiedzenie, by mnie witać, kiedy wchodziłem na widowiskowe imprezy, publiczność witała mnie, powstając.

Przy pisaniu Bitwy o Monte Cassino współpracowało z Wańkowiczem kilka osób; dużą pomocą służyła mu jego ówczesna sekretarka Zofia Górska, późniejsza pisarka Zofia Romanowiczowa. Do sukcesu książki bardzo przyczyniła się też jej szata graficzna autorstwa grafika Stanisława Gliwy, który dokonywał doboru zdjęć, oraz rysunki Mariana Szyszko-Bohusza. W sumie trzytomowa Bitwa pod Monte Cassino zawierała aż 1968 ilustracji, przeważnie fotografii, w tym 590 portretów uczestników bitwy.

W PRL książka ukazała się dopiero w 1958, po powrocie pisarza do kraju, jednak pod zmienionym tytułem - Monte Cassino - i w wersji okrojonej przez cenzurę. Z wydania krajowego usunięto m.in. dużą część pierwszego tomu z opisami poniewierki żołnierzy armii Andersa w Związku Radzieckim. Pragnąc, aby książka dostała się do rąk krajowych czytelników, Wańkowicz wyraził zgodę na te ingerencje, przez co naraził się na krytykę środowisk emigracyjnych. Wydanie bez ingerencji cenzury ukazało się wprawdzie już w 1978 nakładem Instytutu Wydawniczego PAX w ramach dzieł wybranych pisarza, jednak szeroka publiczność z wersją oryginalną mogła się zapoznać dopiero po przełomie politycznym w 1989. Wcześniej, w 1969, wydano też jednotomowy skrót dzieła pt. Szkice spod Monte Cassino.

Wańkowicz we Włoszech i Anglii. Wrzesień żagwiący. Kundlizm

Po wojnie, jak większość polskich żołnierzy walczących u boku Brytyjczyków, Wańkowicz pozostał początkowo na obczyźnie - najpierw we Włoszech, a od 1947 w Londynie (w dzielnicy Ealing). W grudniu 1945 dołączyła do niego żona Zofia, która czas okupacji spędziła w kraju. Młodsza córka Marta (występująca w jego książkach jako Tili), której udało się wyjechać z Polski na wiosnę 1940 r., po studiach w Szwajcarii i USA w 1944 wyszła za mąż za polskiego dziennikarza Jana Erdmana (Wańkowicz nie darzył zięcia wielką sympatią) i osiadła na stałe w Stanach Zjednoczonych. Mieszkała tam do śmierci w 1982; Polskę odwiedziła kilka razy. Starsza córka Krystyna 6 sierpnia 1944 zginęła podczas powstania warszawskiego, w którym walczyła jako łączniczka w oddziale Janusza Brochwicza-Lewińskiego („Gryfa") w batalionie „Parasol".

Pisarz cały czas kontynuował pracę dziennikarską i literacką, chociaż jego książki były przyjmowane przez środowiska emigracyjne z różnymi reakcjami. Po ogromnym sukcesie Bitwy o Monte Cassino Wańkowicz kontynuował temat dopiero co zakończonej wojny - w 1947 wydał w Londynie Wrzesień żagwiący - również dobrze przyjęty zbiór reportaży o kampanii wrześniowej, weszły do niego także utwory z wydanego w 1944 w Palestynie tomu Wrześniowym szlakiem. W przedmowie do Września... Wańkowicz utrzymywał, że większość reportaży w książce powstała na gorąco, w ostatnich miesiącach 1939, na podstawie rozmów z bezpośrednimi uczestnikami wydarzeń. Wśród tych relacji wyróżniają się opowieści o Hubalczykach i obronie Westerplatte, które znacząco przyczyniły się do utrwalenia legend majora Hubala i majora Henryka Sucharskiego. Z późniejszych ustaleń historyków wynika, że książki Wańkowicza nie zawsze można traktować jako wiarygodne źródło historyczne. Wiadomo np. że Sucharski podczas spotkania i rozmów z pisarzem we Włoszech ukrył przed nim fakt, że zaraz po ataku Niemców przeżył załamanie nerwowe i że faktycznym dowódcą obrony Westerplatte był kapitan Franciszek Dąbrowski. Wańkowicz nieświadomie przyczynił się więc do powstania fałszywego mitu nieugiętego majora Sucharskiego.

W tym samym roku (1947) nastawienie czytelników do Wańkowicza uległo gwałtownej zmianie na skutek opublikowania przez niego książki Kundlizm - zbioru felietonów ganiących wady narodowe Polaków. Kundlizm (słowo to weszło na stałe do języka polskiego) spowodował, że niektóre czasopisma emigracyjne zerwały z nim współpracę. Wyrazem niezależności intelektualnej i chadzania przez pisarza własnymi drogami była też wydana w 1949 broszura Klub trzeciego miejsca. Wańkowicz twierdził w niej, że chociaż Polska należy kulturowo do Zachodu, geopolitycznie jest uzależniona od Wschodu. Wymusza to na przedstawicielach narodu polskiego nieuniknione kompromisy i przynależność do „klubu trzeciego miejsca", do członkostwa w którym pisarz też się przyznawał. W cztery lata po dostaniu się Polski pod dominację radziecką nie były to tezy popularne wśród emigracji. Dodatkowo Wańkowicz naraził się środowiskom emigracyjnym pisaniem (do 1949) artykułów w prasie krajowej, m.in. „ Przekroju" i „ Słowie Powszechnym", co było postępowaniem sprzecznym z uchwałą Związku Pisarzy Polskich na Obczyźnie o bojkotowaniu kontrolowanych przez komunistów wydawnictw i prasy.

Wyjazd do USA. Ziele na kraterze

Coraz gorsze stosunki z londyńską emigracją i pogłębiające się trudności materialne spowodowały, że w 1949 Wańkowicz zdecydował się na opuszczenie Europy i wyjazd do USA, gdzie zamieszkał u córki Marty i zięcia Jana Erdmana, którzy prowadzili wtedy w Ameryce fermę kurzą; od grudnia 1950 mieszkał natomiast z rodziną w domu na Long Island pod Nowym Jorkiem.

Tymczasowe wycofanie się Wańkowicza z działalności społecznej i publicystycznej zaowocowało napisaniem przez niego wydanego przez Roy Publishers w 1950 Ziela na kraterze - jednej z najbardziej znanych i cenionych książek pisarza. Podobnie jak wydane w 1934 Szczenięce lata, książka ma charakter wspomnieniowej gawędy, jednak o znacznie szerszej tematyce i perspektywie czasowej. Ziele na kraterze Wańkowicz poświęcił przede wszystkim swoim córkom - starszej Krysi ( Krystynie) i młodszej Tili (Marcie), chociaż bohaterami książki są też ich matka Zofia Wańkowiczowa, występująca w książce jako Królik, i on sam - pod imieniem King, wszyscy mieszkający w rodzinnym „Domeczku" przy ul. Dziennikarskiej 3 w Warszawie. Akcja Ziela na kraterze zaczyna się w momencie poczęcia Krysi i kończy w chwili narodzin wnuczki Wańkowicza (córki Marty) - Anny Krystyny w 1945. Powieść jest pełna afirmacji życia, ciepła i miłości, zwłaszcza w opisie zabaw dziewczynek, choć w książce nie brak też wątków dramatycznych i wręcz tragicznych, związanych z wybuchem wojny, czasem okupacji, wreszcie powstaniem warszawskim. W powstaniu wzięła udział również Krysia - sanitariuszka batalionu Parasol i łączniczka Stanisława Leopolda. Zginęła 6 sierpnia na terenie cmentarza ewangelicko-reformowanego na Woli. Zofia Wańkowicz w przejmującym liście do męża ze stycznia 1945 tak opisywała pójście córki do powstania i jej śmierć:

W końcowych partiach Ziela na kraterze Wańkowicz opisał poszukiwanie przez matkę ciała Krysi, którego według autora nigdy nie odnaleziono:

W lutym, kiedy zaczynała kopać, był mróz, jeszcze by widziała resztki rysów. Potem już może tylko plisowaną spódniczkę. Ale wiosną ziemia była podmokła, więc pewnie już tylko warkocze..., panterkę..., krzyżyk od załogi „Śmiałego".

Ziele na kraterze jest uważane za jedną z książek, które najwierniej oddają realia okupowanej Warszawy, w plebiscycie czytelników „ Życia Warszawy" zostało nawet uznane za najlepszą książkę poświęconą powstaniu warszawskiemu. Jest to o tyle niezwykłe, że Wańkowicz, który z Polski wyjechał już we wrześniu 1939, nie przebywał na terenach okupowanych, a w czasie pisania Ziela na kraterze, opierał się wyłącznie na relacjach innych osób.

Z drugiej strony prawdziwość przedstawienia przez Wańkowicza życia jego rodziny, zwłaszcza w okresie międzywojennym, budzi wątpliwości literaturoznawców. Aleksander Małachowski uważa, że

Aleksandra Ziółkowska-Boehm pisze, że pożycie małżeńskie Wańkowicza i jego żony Zofii układało się momentami wręcz dramatycznie. Przytacza ona relację samego Wańkowicza, według której pod koniec lat 20. Zofia odeszła od niego do jego przyjaciela Tadeusza Lechnickiego, aby powrócić do niego po blisko roku. W tym czasie jego córki Krystyna i Marta były pod opieką siostry Wańkowicza, Reginy. Według pisarza Zofia nie rozumiała go i nie była „prawdziwym partnerem" w jego życiu.

W Stanach Zjednoczonych i Kanadzie. Tworzywo. Drogą do Urzędowa

Już w następnym roku po przyjeździe na kontynent północnoamerykański Wańkowicz znowu zajął się działalnością reporterską. W okresie od 8 września do 16 grudnia 1950 dokonał objazdu Kanady, żywo interesując się zwłaszcza tamtejszą Polonią. Owocem tej podróży była książka Tworzywo, wydana w 1954. Na przykładzie czterech życiorysów (fornala, robotnika, mieszczanina i żołnierza) opowiedział w niej o polskiej emigracji do tego kraju - o czynnikach, które zmuszały ludzi do emigracji i trudnej walce o przetrwanie w Kanadzie. Tworzywo nie jest reportażem w klasycznym rozumieniu tego słowa, lecz połączeniem faktu i fikcji - w losy rzeczywiście istniejących osób Wańkowicz wplótł postaci fikcyjne, czasami pisał o wydarzeniach, które w rzeczywistości nigdy nie miały miejsca, lub wydarzenia z życia wielu bohaterów umieszczał w życiorysie tylko jednej z nich.

Wcześniej, w 1952, w londyńskiej Oficynie Poetów i Malarzy Wańkowicz wydał tom Polacy i Ameryka - książkę o wkładzie Polaków do amerykańskiej kultury i cywilizacji. Wprowadził w niej pojęcie „międzyepoki", którym później często posługiwał się w swojej twórczości. Pisarz stał na stanowisku, że epoka cywilizacji zachodniej powoli się kończy, że żyjemy w międzyepoce i że same Stany Zjednoczone zaczynają odchodzić od kultury europejskiej.

Ostatnią znaczącą książką Wańkowicza wydaną na emigracji była powieść Drogą do Urzędowa z 1955. Bohater powieści, Hans Hauke, jest częściowo porte-parole samego Wańkowicza, częściowo przedwojennego oryginała i bywalca warszawskich kawiarni Franca Fiszera, a jego perypetie podczas wędrówki przez Rumunię, Związek Radziecki, Bliski Wschód, Afrykę, Włochy odzwierciedlają los polskich wygnańców podczas II wojny światowej. Celem tej wędrówki jest tytułowy Urzędów, cicha mieścina na Lubelszczyźnie, w rzeczywistości symbol utraconej ojczyzny. Ze względów cenzuralnych książka nie mogła się ukazać w Polsce; jak w przypadku wielu innych utworów, Wańkowicz obszedł jednak ten zakaz, publikując w 1969 jej obszerne fragmenty w zbiorze Od Stołpców po Kair.

Decyzja o powrocie

Decyzja o powrocie do kraju z emigracji dojrzewała w Wańkowiczu od 1955. W roku tym ponownie odwiedził Kanadę - zbierał materiały do kolejnej książki; w odróżnieniu od pierwszej podróży, tym razem w tamtejszych środowiskach polonijnych spotkał się z dość chłodnym przyjęciem. Mimo swojej fascynacji Ameryką Wańkowicz nie czuł się dobrze również w USA. Był pomijany w przyznawanych przez emigrację nagrodach literackich; zdawał sobie sprawę, że z powodu tematyki jego dzieł i języka, który dużo tracił w przekładach na języki obce, może żyć i tworzyć tylko w Polsce i dla Polaków.

14 czerwca 1956 Wańkowicz otrzymał obywatelstwo amerykańskie (obywatelem amerykańskim formalnie pozostał do końca życia, chociaż w 1964 ustnie zrzekł się go w wyniku wytoczonego mu procesu), ale już jesienią tego roku, na fali październikowej odwilży, na kilka tygodni przyjechał do Polski. Następnie powrócił do Stanów Zjednoczonych, gdzie przez rok wraz z żoną objeżdżał kraj samochodem i zbierał materiały do swojej trylogii W ślady Kolumba. 27 maja 1958 Wańkowicz powrócił do Polski na stałe, rok wcześniej, w 1957, jego książki - były to Szczenięce lata i Ziele na kraterze - ukazały się po raz pierwszy w PRL.

Po powrocie do kraju Melchior i Zofia Wańkowiczowie zamieszkali w Warszawie w małym mieszkaniu przy ul. Puławskiej 10/35. Pisarz od razu rzucił się w wir pracy, związanej też z odczytami w całym kraju, czasami przed bardzo dużym audytorium - 23 marca 1959 Wańkowicz wygłosił np. odczyt w wypełnionej po brzegi Sali Kongresowej w Warszawie. Po raz pierwszy w kraju zostały wydane niektóre jego książki z okresu przedwojennego i emigracyjnego - po Szczenięcych latach i Zielu na kraterze (1957) w 1958 opublikowano Na tropach Smętka i Monte Cassino, w 1959 Westerplatte i Hubalczyków, obie wyjęte z niewydanego w całości Września żagwiącego, a w 1960 Tworzywo. Wydania krajowe tych książek często były okrojone przez cenzurę, usuwano zwłaszcza fragmenty o agresji Związku Radzieckiego na Polskę w 1939, wywózkach Polaków na Syberię i terrorze stalinowskim. Z wydanego w ten sposób Monte Cassino usunięto niemal cały pierwszy tom. Dużo przedwojennych i emigracyjnych książek pisarza w ogóle nie miało szans na publikację w PRL. Należały do nich np. Szpital w Cichiniczach, Sztafeta, czy Dzieje rodziny Korzeniewskich. Wańkowicz wydawał w PRL też nowe pozycje, np. wspomnieniowe Tędy i owędy (1961), studium reportażu Prosto od krowy (1965), chociaż często były one oparte na wcześniejszych dziełach lub stanowiły kompilacje wcześniejszych tekstów, jak np. Walczący Gryf (1964).

Wańkowiczów w Polsce odwiedzała córka Marta, sam Wańkowicz często wyjeżdżał do USA i innych krajów, zbierając tam materiały do swoich książek - jako obywatel amerykański mógł podróżować swobodnie: nie dotyczyły go restrykcje paszportowe, z jakim musieli się zmagać inni twórcy mieszkający w PRL. Dłuższą podróż po Ameryce odbył w okresie od grudnia 1960 do stycznia 1962, odwiedził wtedy Hartford Foundation w USA, Meksyk, Stanford Palo Alto w Kalifornii i Waszyngton, w 1963 przebywał w Wiedniu.

W 1964 Wańkowicz stał się bohaterem jednej z najgłośniejszych spraw w historii sądownictwa PRL - z powodów politycznych został postawiony przed sądem i na kilka tygodni uwięziony. Pośrednią przyczyną było podpisanie przez pisarza w marcu 1964 tzw. Listu 34, w którym 34 wybitnych pisarzy i intelektualistów (oprócz Wańkowicza m.in. Jerzy Andrzejewski, Maria Dąbrowska, Paweł Jasienica, Mieczysław Jastrun, Stefan Kisielewski, Antoni Słonimski, Władysław Tatarkiewicz, Jerzy Turowicz) protestowało przeciwko ograniczeniom przydziału papieru na druk książek i czasopism i zaostrzeniu cenzury. Ponieważ list został odczytany w Radiu Wolna Europa i był szeroko komentowany w prasie zachodniej, wielu jego sygnatariuszy spotkały represje w postaci odmowy wydania paszportu czy ograniczenia możliwości publikacji.

W rozpowszechnieniu treści Listu 34 Wańkowicz odegrał szczególną rolę - według relacji Jana Nowaka-Jeziorańskiego, ówczesnego dyrektora Radia Wolna Europa, o proteście pisarzy dowiedział się od samego Wańkowicza, który poinformował go o nim w liście przekazanym przez pewną kobietę, wracającą z Warszawy do Niemiec 26 marca 1964. Bezpośrednim powodem aresztowania pisarza było jednak przesłanie przez niego do córki w Stanach Zjednoczonych, do wykorzystania przez Wolną Europę i inne rozgłośnie zachodnie, innego dokumentu - przemówienia-memoriału zatytułowanego „Projekt przemówienia J.A. (względnie substrat dla kolejnych przemówień 4-5 mówców)", w którym negatywnie ustosunkowywał się do rzeczywistości PRL. O otrzymaniu tego dokumentu tak pisał Nowak-Jeziorański:

Przekazany przez pocztę dyplomatyczną ambasady amerykańskiej memoriał został przechwycony przez peerelowską Służbę Bezpieczeństwa, która go sfotografowała; po analizie grafologicznej i porównaniu jego zawartości z treścią audycji Wolnej Europy wyżsi funkcjonariusze w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych zadecydowali o aresztowaniu Wańkowicza pod zarzutem współpracy z Radiem Wolna Europa.

Melchior Wańkowicz został aresztowany w swoim mieszkaniu 5 października 1964. W mieszkaniu przeprowadzono rewizję - zabrano m.in. prywatną korespondencję pisarza i jego maszynę do pisania. Następnie przewieziono go do gmachu Prokuratury Generalnej, a później do Komendy Stołecznej Milicji Obywatelskiej w Pałacu Mostowskich w Warszawie, gdzie Wańkowicz spędził 5 tygodni w areszcie tymczasowym. Ze względu na znaczenie w życiu publicznym i wiek (pisarz w momencie aresztowania miał 72 lata) w areszcie przebywał w warunkach lepszych niż inni osadzeni: miał oddzielny pokój z łóżkiem i pościelą, a żona mogła mu przynosić paczki żywnościowe; z drugiej strony w pokoju cały czas przebywało dwóch milicjantów, a w dzień i w nocy paliło się ostre światło nieosłoniętej żarówki. Na ofertę pomocy ambasady amerykańskiej Wańkowicz odpowiedział odmownie.

Proces Wańkowicza rozpoczął się 26 października przed Sądem Wojewódzkim w Warszawie. Pisarza oskarżono z art. 23 tzw. małego kodeksu karnego o „rozpowszechnianie fałszywych wiadomości" o Państwie Polskim i jego organach. W pierwszym dniu rozprawę odroczono, zaraz potem pisarz na własną prośbę odbył rozmowę z Mieczysławem Moczarem, a 3 listopada sprawę wznowiono. Na salę wpuszczono tylko ograniczoną liczbę osób, zagraniczni korespondenci nie mieli prawa wstępu. Wśród zeznających świadków byli też pisarze: Bohdan Czeszko, Igor Newerly, Kazimierz Koźniewski, którzy opowiadali o twórczości i poglądach pisarza. Postawa samego Wańkowicza wobec oskarżenia nie była jednoznaczna: z jednej strony przyznał się do napisania memoriału „Projekt przemówienia J.A." (ale nie do winy), z drugiej strony zaprzeczał związkom z Radiem Wolna Europa (co nie było prawdą); w geście swoistej samokrytyki jeszcze przed aresztowaniem (23 lipca) zrzekł się nawet obywatelstwa amerykańskiego i poprosił o przywrócenie polskiego z dniem 22 lipca 1964. W dwuipółgodzinnym przemówieniu na procesie podkreślał, że lojalność wobec władz nie może wyłączać prawa do krytyki, jego obrońcy wskazywali na brak dowodów na to, że memoriał Wańkowicza został wykorzystany przez Radio Wolna Europa. O linii obrony przyjętej przez Wańkowicza na procesie tak pisał Jan Nowak-Jeziorański:

Ostatecznie pisarz 10 listopada został skazany na 3 lata więzienia, co było minimalnym wymiarem kary za zarzucane mu „przestępstwo", skrócone w ramach amnestii do półtora roku.

Wańkowicz, który został zwolniony z aresztu natychmiast po ogłoszeniu wyroku (10 listopada), nie zamierzał składać apelacji. O swoim zamyśle przyjęcia wyroku powiadomił nawet w liście ówczesnego I sekretarza PZPR Władysława Gomułkę, z którym spotkał się 8 stycznia 1965 (przebieg spotkania i temat rozmowy nie są znane). Po Warszawie krążyły nawet (niepotwierdzone przez wiarygodne źródła) plotki, „jakoby [Wańkowicz] ze szczoteczką do zębów i ciepłymi gaciami w teczce parokrotnie stukał do drzwi więzienia na Rakowieckiej", chcąc koniecznie odsiedzieć wyrok. Sprawa nagle stała się niewygodna dla władz - proces i wyrok, przeciwko którym protestowało wiele środowisk w kraju i za granicą, zamiast dać nauczkę niepokornemu pisarzowi, przysporzyły mu w społeczeństwie wiele sympatii. W końcu władze nie zdecydowały się na wykonanie kary i pisarz nie trafił do więzienia. Ostatecznie Wańkowicz został oczyszczony z wszelkich zarzutów w procesie rehabilitacyjnym, który odbył się już po transformacji ustrojowej, 16 lat po śmierci pisarza - 16 marca 1990.

Uwolnienie i „przywrócenie do łask" Wańkowicza (po rozmowie z Gomułką mógł znowu publikować w czasopismach i wydawać swoje książki) nie oznaczało końca zainteresowania Służby Bezpieczeństwa pisarzem. Do końca życia był inwigilowany, raporty na jego temat pisali tajni współpracownicy z jego otoczenia, nierzadko pisarze. Do agentów donoszących na pisarza należał m.in. Kazimierz Koźniewski, który był też świadkiem na procesie Wańkowicza i zeznawał o kontaktach pisarza z Radiem Wolna Europa i pisarzem Tadeuszem Nowakowskim, redaktorem tego radia. Koźniewski współpracował z SB jako TW „33"; donosił nie tylko na Wańkowicza, ale na całe środowisko literackie. Wańkowicz od czasu procesu zdawał sobie sprawę, jaką rolę Koźniewski odgrywa w jego życiu; o współpracę ze Służbą Bezpieczeństwa posądzał też innych przyjaciół. Czasami jego postępowanie wzbudzało przy tym kontrowersje w środowisku pisarskim, jak np. incydent w 1970 z umierającym Pawłem Jasienicą. O wydarzeniu tym Aleksander Małachowski tak napisał w przedmowie do Ziela na kraterze:

W drugiej połowie lat 60. wydano kolejne tomy esejów z twórczości Wańkowicza: Prosto od krowy (1965), Zupę na gwoździu (1967) i przede wszystkim poświęconą Stanom Zjednoczonym trylogię W ślady Kolumba, na którą złożyły się zbiory reportaży Atlantyk - Pacyfik (1967), Królik i oceany (1968) i W pępku Ameryki (1969) - wyraz sięgającej wielu lat wstecz fascynacji pisarza Ameryką. W 1969 ukazały się też dwie książki oparte na jego wcześniejszych dziełach - Szkice spod Monte Cassino, będące skrótem Bitwy pod Monte Cassino i peerelowskiego Monte Cassino, i Od Stołpców po Kair, w których wykorzystał m.in. materiały z powieści Drogą do Urzędowa.

20 maja 1969 zmarła żona pisarza Zofia Wańkowiczowa; trzy lata wcześniej, w 1966, małżonkowie obchodzili złote gody. Z najbliższej rodziny pisarza pozostała tylko jego córka Marta Erdman, która czasami odwiedzała go w Polsce, i jej córka (wnuczka Melchiora) Anna Krystyna, która w 1970 przyjechała ze Stanów Zjednoczonych, aby studiować w Warszawie medycynę.

Ostatnie lata. Karafka La Fontaine'a

Wańkowicz do ostatnich lat życia czynnie uczestniczył w życiu literackim i społecznym; występował też w radiu i telewizji. W 1971 w III programie Polskiego Radia nagrano z nim 13 audycji z cyklu „Pisarz miesiąca". W tym samym roku Jerzy Passendorfer zrealizował 7-odcinkowy program telewizyjny o Monte Cassino (wyemitowano tylko jeden odcinek), a w 1972 Wańkowicz wygłosił w telewizji siedem pogadanek pt. „Jacy jesteśmy, Polacy". W tym samym roku pisarz obchodził 80-lecie urodzin; z tej okazji w Polsce ogłoszono Rok Wańkowicza. Wydawnictwo Interpress wydało w języku polskim, angielskim i francuskim pierwszą biografię pisarza, a sam twórca opracował tom Przez cztery klimaty, będący wyborem jego publicystyki z czterech epok, w których żył: czasów carskich, II Rzeczypospolitej, emigracji i PRL. W następnym roku (1973) Krzysztof Kąkolewski wydał książkę Wańkowicz krzepi - wywiad-rzekę z pisarzem, oparty na swoich wcześniejszych rozmowach z pisarzem, które przeprowadził i opublikował na początku lat 70. w tygodniku „ Literatura". Ostatnim chronologicznie dziełem pisarza, wydanym już po śmierci, w latach 1980-1981, była Anoda i katoda - składający się z dwóch tomów, zatytułowanych Było to dawno i Międzyeopoka, zbiór wspomnień, felietonów i reportaży z życia pisarza, uzupełniony o ostatnie przeprowadzone z nim wywiady.

Ostatnim wielkim dziełem Melchiora Wańkowicza, stanowiącym podsumowanie jego pracy pisarskiej, a jednocześnie całkiem innym od pozostałej twórczości, była Karafka La Fontaine'a, której pierwszy tom ukazał się w roku 1972, a drugi już po śmierci pisarza, w roku 1981. Karafka..., najobszerniejsze dzieło pisarza (dwa tomy liczą łącznie nieomal 1500 stron), jest przykładem metaliteratury - Wańkowicz opowiedział w niej o swojej pracy i warsztacie pisarskim, o sztuce pisania, a w szczególności o sztuce reportażu. Tytuł książki pochodzi od anegdoty o francuskim bajkopisarzu Jeanie de La Fontaine, którego poproszono kiedyś w gospodzie o rozstrzygnięcie sporu, jakiego koloru są promienie słoneczne odbijające się w stojącej na stole kryształowej karafce z winem. Jeden z gości siedzących przy stole twierdził, że są czerwone, drugi, że niebieskie, a trzeci, że różowe. La Fontaine obszedł stół dookoła i stwierdził, że wszyscy z biesiadników mają rację - zależy, z której strony się patrzy, ponieważ promienie słoneczne załamują się w karafce, dając różne kolory.
Podobnie jak wiele innych dzieł Wańkowicza, Karafka La Fontaine'a nie mogła się ukazać się w PRL w pełnej wersji - ingerencja cenzury spowodowała wykreślenie wielu jej fragmentów, dotyczących m.in. właśnie działalności Głównego Urzędu Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk.

W 1973, na rok przed śmiercią, Wańkowicz wyprowadził się z małego mieszkania przy ul. Puławskiej 10/35, w którym mieszkał od 1958, do wybudowanej przez siebie willi przy ul. Studenckiej 50. Wkrótce potem zdiagnozowano u niego nowotwór - rak wpustu i dna żołądka. W marcu 1974 przeszedł operację w Manchesterze w Wielkiej Brytanii; towarzyszyła mu jego sekretarka i asystentka Aleksandra Ziółkowska, której pisarz zapisał swoje archiwa i której zadedykował ostatnią swoją książkę z podziękowaniem za współpracę. W Londynie spotkał się tam z córką Martą, która przyjechała z USA, i starymi znajomymi z czasów emigracji, m.in. Stanisławem Gliwą, autorem opracowania graficznego Bitwy o Monte Cassino. Po powrocie do Polski wydawało się, że najgorsze minęło, jednak 8 września pisarz poczuł się źle. 9 września wieczorem, na sześć godzin przed zgonem, z zapaleniem płuc został przewieziony do lecznicy rządowej. Tam zmarł 10 września 1974 o godz. 4 nad ranem. Melchior Wańkowicz został pochowany 14 września na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie (kw. 186-III-4/5), po nabożeństwie żałobnym w archikatedrze św. Jana. Na prośbę samego Wańkowicza, według Aleksandra Małachowskiego wyrażoną na kilka dni przed śmiercią, Marta Erdman i przyjaciele odrzucili ofertę uroczystego pogrzebu na koszt państwa. Pogrzeb kościelny odbył się na koszt rodziny, uczestniczyli w nim m.in. ambasador Stanów Zjednoczonych i liczni pisarze.

W uznaniu zasług pisarza dla polskiego dziennikarstwa, w 1995 r. jego imieniem nazwano Wyższą Szkołę Dziennikarską im. Melchiora Wańkowicza w Warszawie.

Utwory Wańkowicza publikowane w PRL, jak również informacje na jego temat takie jak artykuły, recenzje, omówienia twórczości podlegały cenzurze. Tomasz Strzyżewski w swojej książce o peerelowskiej cenzurze publikuje notkę informacyjną z 13 września 1974 roku Głównego Urzędu Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk z wytycznymi dla cenzorów: „Wszelkie publikacje tyczące osoby i twórczości Melchiora Wańkowicza wykraczające poza sferę problematyki warsztatowo-literackiej (określające go jako człowieka wielkiej odwagi, polityka, działacza, bohatera narodowego, sumienie narodu itp.) należy wstrzymywać i sygnalizować kierownictwu GUKPPiW".

Melchior Wańkowicz jest często określany mianem „ojca polskiego reportażu", jego pisarstwo miało jednak o wiele bardziej złożony charakter. Dzieła Wańkowicza nie są jednorodne; jego prozę można podzielić na kilka rodzajów:

literaturę pamiętnikarsko-wspomnieniową, często o charakterze gawędy, np. Szczenięce lata, Ziele na kraterze, Tędy i owędy

reportaż historyczno-geograficzny, np. W kościołach Meksyku, Opierzona rewolucja, Na tropach Smętka; osobną podgrupę stanowi tu trylogia amerykańska Śladami Kolumba (Atlantyk - Pacyfik, Królik i oceany, W pępku Ameryki)

reportaż wojenny, np. Wrzesień żagwiący, Bitwa o Monte Cassino

felietonistykę i eseistykę, np. Zupa na gwoździu, Przez cztery klimaty, Karafka La Fontaine'a

Już przed wojną zauważono, że książki Wańkowicza nie poddają się zaklasyfikowaniu do określonego gatunku literackiego. Juliusz Kaden-Bandrowski napisał na przykład o książce Na tropach Smętka, że nie jest to ani nowela, ani powieść, ani sprawozdanie, ani typowy opis podróży, ani też nowy przyczynek do literatury podróżniczo-sportowej. Sam Wańkowicz uważał, że tworzy „literaturę faktu", odżegnywał się od beletrystyki. W książce Od Stołpców po Kair tak pisał o różnicy pomiędzy tymi dwoma rodzajami literatury:

Nie oznacza to, że Wańkowicz opisywał tylko prawdziwe wydarzenia - w jego książkach prawda często mieszała się z fikcją lub, opisując jednego bohatera, łączył w jego życiu wydarzenia, które faktycznie miały miejsce w życiorysach kilku osób. Tłumaczył to rozróżnieniem pomiędzy „prawdą literalną", polegającą na prostym relacjonowaniu faktów, a „generalną" lub „syntetyczną". Opowiadając Krzysztofowi Kąkolewskiemu o pisaniu Tworzywa, tak to wyjaśniał:

W takim sposobie uprawniania reportażu Wańkowicz nie był odosobniony. Fakty z fikcją łączyli też np. Egon Erwin Kisch i Ryszard Kapuściński. Co wyróżnia Wańkowicza z tej trójki, to mistrzowskie opanowanie języka ojczystego, języka o kresowym rodowodzie, w którym uwielbiał wprowadzać neologizmy, jak „kundlizm", „międzyepoka", przywracać słowa zapomniane, jak w sloganie reklamowym „Cukier krzepi", słowa gwarowe, dziecięce gaworzenie (np. w Zielu na kraterze). O języku Wańkowicza tak pisała Zenona Macużanka w „Nowych Książkach":

Dzieła Melchiora Wańkowicza w porządku chronologicznym:

Dlaczego żołnierz polski wkracza na Litwę i Białoruś (1919) - pod pseudonimem Jerzy Łużyc

Moskal - twój wróg (1919) - ps. Jerzy Łużyc

Jak naród sobą rządzi? Parlament i posłowie. Gabinet ministrów. Prezydent Państwa: Konstytucja i Sejm (1919)

Strzępy epopei (1923)

O małej Małgosi (1924) - opowiadanie dla dzieci

Jak Kulusia żabki poznała (1925) - opowiadanie dla dzieci

O Małgosi, świneczce, króliczku, muszce i o niegrzecznym piesku (1925) - opowiadanie dla dzieci

Kaźń Mikołaja II oraz członków rodziny Romanowych (1925) - ps. Jerzy Łużyc

Szpital w Cichiniczach (1926)

W kościołach Meksyku (1927)

Szczenięce lata (1934)

Opierzona rewolucja (1934)

Na tropach Smętka (1936)

Judym w stopniu służbowym (1937)

Mała Naścia ślepnie na jaglicę (1937)

Wielka Niedźwiedzica świeci w oknie więzienia (1937)

Okazało się, że kalam gniazdo (1937)

COP (1937)

Sztafeta (1939)

Te pierwsze walki (1940) - miejsce wydania Bukareszt

Z generałem Sosnkowskim (1940) - ps. Jerzy Łużyc, m. wyd. Bukareszt

De Profundis (1943) - m. wyd. Tel Awiw

Wrześniowym szlakiem (1943) - ps. Jerzy Łużyc, m. wyd. Jerozolima

Dzieje rodziny Korzeniewskich (1944) - m. wyd. Nowy Jork i Rzym

Bitwa o Monte Cassino (1945-1947) - m. wyd. Mediolan

Monte Cassino (1945) - m. wyd. Edynburg

Wrzesień żagwiący (1947) - m. wyd. Londyn

Kundlizm (1947) - m. wyd. Rzym-Londyn

Klub trzeciego miejsca (1949) - m. wyd. Paryż

Ziele na kraterze (1950) - m. wyd. Nowy Jork

Polacy i Ameryka (1952) - m. wyd. Londyn

Tworzywo (1954) - m. wyd. Nowy Jork

Było to pod Monte Cassino (1954) - m. wyd. Londyn

Drogą do Urzędowa (1955) - m. wyd. Nowy Jork

Monte Cassino (1959) - wydanie krajowe, okrojone

Westerplatte (1959)

Hubalczycy (1959)

Tędy i owędy (1961)

Walczący Gryf (1963)

Prosto od krowy (1965)

Jak mądry puchacz tańczył trojaka (1967) - opowiadanie dla dzieci

Atlantyk - Pacyfik (1967)

Zupa na gwoździu (1967)

Królik i oceany (1968)

Szkice spod Monte Cassino, tom 143 serii wydawniczej Omega (1969)

W pępku Ameryki (1969)

Od Stołpców po Kair (1969)

Przez cztery klimaty (1972)

Karafka La Fontaine'a, t. 1 (1972)

Wojna i pióro (1974)

Anoda i katoda (1980-1981) - pośmiertnie

Karafka La Fontaine'a, t. 2 (1981) - pośmiertnie

Listy:

Korespondencja (1993) - korespondencja z córką Krystyną

King i Królik. Korespondencja Zofii i Melchiora Wańkowiczów 1914-1939 (2004)

King i Królik. Korespondencja Zofii i Melchiora Wańkowiczów 1939-1968 (2004)

Korespondencja 1951-1956 (1986) - korespondencja z Czesławem Miłoszem

Listy 1945-1963 (2000) - korespondencja z Jerzym Giedroyciem

Dostępne audycje:

Odsłonięta w 1995 tablica pamiątkowa na budynku przy ul. Puławskiej 10 (od strony ul. Rakowieckiej), w której w latach 1958-1973 mieszkał Melchior Wańkowicz.

# data[].attributes.attachment_link.description
Melchior Wańkowicz (ur. 10 stycznia 1892 w Kalużycach, zm. 10 września 1974 w Warszawie) - polski pisarz, dziennikarz, reportażysta i publicysta. Wańkowicz debiutował artykułami w prasie jeszcze pod zaborem rosyjskim. Pierwsze tomy reportaży i wspomnień ( W kościołach Meksyku, Szczenięce lata, Opierzona rewolucja) wydał w okresie międzywojennym.

# data[].attributes.attachment_link.title
Anna Świrszczyńska - Wikipedia, wolna encyklopedia

# data[].attributes.attachment_link.description
Dokładniejsze informacje o tym, co należy poprawić, być może znajdują się w Po wyeliminowaniu niedoskonałości należy usunąć szablon Ten artykuł od 2008-09 wymaga zweryfikowania podanych informacji. Należy podać (wiarygodne) źródła, najlepiej w formie dokładnych przypisów bibliograficznych. Część lub nawet wszystkie informacje w artykule mogą być nieprawdziwe. Jako pozbawione źródeł mogą zostać zakwestionowane i usunięte.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Poniedziałek, 1 sierpnia, godzina 18.15, Program 3. Wspomnienia poetki Anny Świrszczyńskiej z Powstania Warszawskiego.

Barykada na Placu Napoleona w czasie Powstania Warszawskiego. źr. Wikipedia

Posłuchaj

Krystyna Melion - Budowałam barykadę.mp3
Czytaj także

Anna Świrszczyńska - poetka, brała udział w Powstaniu Warszawskim jako sanitariuszka. Po 30 latach od powstania wydała tom wierszy „Budowałam barykadę", który Czesław Miłosz nazwał „książką straszliwą". Jest to zbiór oszczędnych miniatur, które bardzo mocno oddają dramatyzm tamtych dni - codzienne zmagania z głodem, strachem, bólem i śmiercią.
W 1980 roku wspomnienia Anny Świrszczyńskiej zarejestrowała Krystyna Melion.
Wiersze z tomu "Budowałam barykadę" czyta Anna Nehrebecka.

# data[].attributes.attachment_link.title
"Budowałam barykadę" - reportaż Krystyny Melion

# data[].attributes.attachment_link.description
Poniedziałek, 1 sierpnia, godzina 18.15, Program 3. Wspomnienia poetki Anny Świrszczyńskiej z Powstania Warszawskiego. Barykada na Placu Napoleona w czasie Powstania Warszawskiego. źr. Wikipedia Posłuchaj Krystyna Melion - Budowałam barykadę.mp3 Czytaj także Anna Świrszczyńska - poetka, brała udział w Powstaniu Warszawskim jako sanitariuszka.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Nowatorska działalność wyznaczyła Muzeum Powstania Warszawskiego ważne miejsce na kulturalnej mapie Europy. Jesteśmy najnowocześniejszą instytucją kultury w Polsce, od lat znajdującą się na podium Travellers' Choice TripAdvisor. Nasze projekty i nieszablonowe przedsięwzięcia kulturalne przyciągają bardzo liczną publiczność oraz cieszą się dużym zainteresowaniem mediów. Są zatem doskonałą okazją do promowania Partnerów. Jednocześnie stale rosnąca frekwencja w Muzeum, sięgająca pół miliona zwiedzających rocznie, gwarantuje dotarcie do dużej grupy docelowej. Gorąco zapraszamy do współpracy!

# data[].attributes.attachment_link.description
Muzeum Powstania Warszawskiego to hołd mieszkańców Warszawy, dla tych, którzy walczyli i ginęli za wolną Polskę w 1944 roku.

# data[].attributes.attachment_link.description
Oficjalna strona filmu poetycko-biograficznego "Baczyński" w reżyserii Kordiana Piwowarskiego. W tytułowej roli Mateusz Kościukiewicz. Zdjęcia, zwiastuny, opis filmu, materiały prasowe, plakat.

# data[].attributes.attachment_link.description
Elegia gr. ἐλεγεία (elegeia) - pieśń żałobna) - utwór liryczny o treści poważnej, refleksyjny, utrzymany w tonie smutnego rozpamiętywania, rozważania lub skargi, dotyczący spraw osobistych lub problemów egzystencjalnych (przemijanie, śmierć, miłość); wyróżnia się elegie miłosne i patriotyczne. Należy do najbardziej charakterystycznych form liryki bezpośredniej.

# data[].attributes.attachment_link.title
Powstańcze Biogramy - Krzysztof Baczyński

# data[].attributes.attachment_link.description
Muzeum Powstania Warszawskiego to hołd mieszkańców Warszawy, dla tych, którzy walczyli i ginęli za wolną Polskę w 1944 roku.

# data[].attributes.attachment_link.description
Koncert zespołu Lao Che, który miał miejsce w 2005 roku w Muzeum Powstania Warszawskiego. Było to jedno z wydarzeń towarzyszących obchodom 61 rocznicy wybuchu Powstania Warszawskiego. Utwór "Godzina W" -- 1 sierpnia 1944 r. łączniczki AK wyruszają z rozkazami rozpoczęcia walk; zmobilizowani powstańcy wyruszają na wyznaczone pozycje; do pierwszych potyczek powstańców z Niemcami dochodzi już wczesnym popołudniem.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
4 sierpnia na reducie „Ratusz-Pałac Blanka", zginął od strzału w głowę poeta Krzysztof Kamil Baczyński, podharcmistrz Szarych Szeregów, żołnierz batalionu „Parasol". Jego powstańczy dowódca Juliusz Deczkowski mówił, że Baczyński nie uważał poezji za swoje powołanie. Jego wielkim pragnieniem było zostać żołnierzem...

We wrześniu 1939 r. Baczyński z grupą kolegów ruszyli na wschód, posłuchawszy wezwania płk. Umiastowskiego, żeby mężczyźni opuścili miasto i dołączyli do mającej sformować się na kresach armii. Poszli w kierunku Lwowa, ale po 17 września zawrócili. Po drodze prawdopodobnie zobaczyli skutki ataku bolszewików na Polskę. Tak spotkanie z poetą po powrocie opisał kolega szkolny Baczyńskiego:

Wyszedł z Warszawy z komunistami, z jakąś grupą znajomych, a wrócił jako wierzący i niekomunista. (...) >>Krzysiu, co ty wygadujesz?!<< - zdziwiłem się, gdy mi to oznajmił. >>Kiedy ja to tak czuję<< - odparł.

Na początku okupacji Baczyński uczył się w Miejskiej Szkole Sztuk Zdobniczych i Malarstwa. Gdyby nie wojna studiowałby na warszawskiej ASP lub we Francji. Był zdolnym grafikiem. Wiele swoich wierszy sam ilustrował.

Projekty okładek autorstwa K.K. Baczyńskiego (Wiesław Budzyński, Warszawa Baczyńskiego, wyd. Oficyna Literacka Noir sur Blanc)

3 czerwca 1942 r. w kościele na Solcu odbył się ślub Krzysztofa z Barbarą Drapczyńską, miłością jego życia. Od tej pory byli nierozłączni, a Basia stała się najważniejszą adresatką jego wierszy.

Do walki konspiracyjnej Baczyński zgłosił się latem 1943 r. Wcielony został do drużyny Juliusza Deczkowskiego „Laudańskiego" w batalionie „ Zośka".
W mieszkaniu Baczyńskich wykonano wówczas skrytkę na broń, w której oprócz pistoletów maszynowych, stenów i granatów, były mapy, podręczniki wojskowe i prasa konspiracyjna. Ojciec Barbary dowiedziawszy się o skrytce wyraził swoje obawy, na co Basia odpowiedziała: „A dlaczego ta broń ma być schowana gdzie indziej, a nie u nas?". Krzysztof również mawiał często: „Dlaczego inni mają walczyć, a ja mam stać z boku?".

(Wiesław Budzyński, Warszawa Baczyńskiego, wyd. Oficyna Literacka Noir sur Blanc)

Swoje wiersze publikował w wydawanych w podziemiu tomikach poezji i w prasie konspiracyjnej. Czytywał je na wieczorach literackich m.in. u Iwaszkiewiczów na Stawisku. Pisarz sam przyznał, że na początku nie polubił Baczyńskiego - „taki był szalenie pewny swoich wierszy".
Z kolei koleżanka Barbary opowiadała, jak po jakimś konspiracyjnym wieczorze, w trakcie którego Krzysztof czytał swoje wiersze, podszedł do niego obecny na spotkaniu Miłosz i powiedział: „Słuchaj, ty będziesz większy ode mnie!". „ Ja już jestem większy od ciebie " - odpowiedział Baczyński.

W październiku skierowano też poetę na naukę strzelania - w wyłożonej starymi materacami piwnicy domu na Wierzbnie. We wrześniu Baczyński rozpoczął kurs podchorążówki „Agricoli". Zajęcia odbywały się również w jego domu. Krzysztof brał udział w wielu akcjach m.in. „Tłuszcz-Urle" - zamachu na pociąg niemiecki, podczas której był w grupie odwodowej, która obrzucała wykolejony pociąg granatami. Niestety, ciągle dawała o sobie znać astma i Baczyński coraz gorzej się czuł. W lipcu 1944 r. jego dowódca „Andrzej Morro" zwolnił go z funkcji w kompanii drugiej z powodu „małej przydatności w warunkach polowych". Poprosił, aby objął „nieoficjalne stanowisko szefa prasowego kompanii". Baczyński odmówił i przeszedł do „ Parasola ".

Tuż przed samym wybuchem Powstania, gdy nie mógł już dojechać do matki, do Anina, pisał:

Pomyśl, że to wszystko są głupstwa wobec tego, co się dzieje z narodem, państwem, ze światem, pomyśl, że są gorsze nieszczęścia, zupełnie potworne, a przecież między nami nic się nie zmienia, niezależnie od sytuacji.

1 sierpnia o godz. 17 był na zbiórce w rejonie placu Teatralnego. Barbara u rodziców na Pańskiej. Nie zdążyli się pożegnać. Nie mogąc dotrzeć na Wolę do swego oddziału, poeta dołączył do żołnierzy w Ratuszu.

Był z nim Zbigniew Czajkowski, który przekazał pierwszą relację o jego śmierci.

(...) rano zawezwano patrol sanitarny do rannego w Pałacu Blanka. Poszedłem z tym patrolem, bo nie miałem nic do roboty. Na stanowisku w narożnym pokoju pierwszego piętra zastaliśmy Krzysztofa leżącego na dywanie z wielką raną głowy. Był martwy. Sanitariuszki przeniosły ciało do Ratusza. Pogrzeb odbył się tego samego dnia.

13 lipca, kiedy na Warszawę ruszyło natarcie Armii Czerwonej, Baczyński napisał swój ostatni wiersz, który kończył się słowami:

I wtedy budzą się płacząc, bo strzały pękają z daleka,
bo śnili, że dziecko poczęli całe czerwono od krwi.

Barbara ranna w głowę odłamkiem szkła, zmarła 1 września. Była w ciąży.

Po wojnie rodziny rozpoczęły poszukiwania zwłok swoich najbliższych. Matki, w tym Stefania Baczyńska (matka Krzysztofa) i Feliksa Drapczyńska (matka Basi), brały udział nierzadko w kilkunastu ekshumacjach, zanim znalazły swoich najbliższych. Komitet Ekshumacyjny, a także pogrzeby czy krzyże były opłacane ze składek rodzin. Wpłacały także te, które nie odnalazły grobów swych dzieci. 28 grudnia 1946 r. rozpoczęły się prace na terenie Ratusza. Brat Basi wspominał:

Był pochmurny, wietrzny, bardzo nieprzyjemny dzień, kilka stopni mrozu, gdy przystąpiono do ekshumacji na dziedzińcu Ratusza. Zmarzniętą ziemię trzeba było tłuc kilofami.

W żadnym z wykopanych szczątków rodzina nie rozpoznała poety. Następnej nocy Feliksa Drapczyńska miała sen. Obudziła męża, mówiąc: Przyśnił mi się Krzysztof. W panterce pochylił się nade mną i powiedział:
>>Mamo, ja leżę drugi od brzegu.<<
Natychmiast wstali, zawiadomili matkę Krzysia i pojechali do Ratusza. Kiedy otwarto tę „drugą z brzegu" trumnę, zauważono w okolicach szyi powstańca dziwną grudkę ziemi, kiedy ją rozgnieciono ze środka wypadł medalik Baczyńskiego z pierwszej komunii z jego inicjałami...

Poeta przy biurku, akwarela K.K. Baczyńskiego (Wiesław Budzyński, Warszawa Baczyńskiego, wyd. Oficyna Literacka Noir sur Blanc)

Nabożeństwo żałobne odbyło się w kościele oo. Kapucynów, przyszło tak wiele ludzi, że władze bały się manifestacji. Nie pozwolono więc, aby tuż po mszy kondukt wyruszył na Powązki. Zbliżały się wybory do Sejmu i pogrzeb zagrażał „ bezpieczeństwu publicznemu". Dopiero po jakimś czasie wydano zgodę na pogrzebanie szczątków.

Brat Basi wiele lat po wojnie ujawnił biografowi poety, Wiesławowi Budzyńskiemu, że kilka lat po pogrzebie, po Baczyńskiego przyszli funkcjonariusze UB.

Opowiedział mi w wielkiej tajemnicy, bo bał się, że gdyby nieznany wątek z życia jego szwagra wyszedł na jaw, mógłby stracić pracę, a nawet być poddany innym, bardziej dotkliwym represjom. Prosił, bym jego świadectwo ujawnił dopiero po jego śmierci.

- mówił Budzyński.

Próba aresztowania Baczyńskiego miała najprawdopodobniej miejsce 14 stycznia 1949 r. Tego dnia aresztowano innych żołnierzy baonu „ Zośka", którzy przeżyli Powstanie i wojnę. Zatrzymanych akowców oskarżano o próbę zmiany przemocą ustroju Państwa Polskiego i skazano na wieloletnie więzienia.

Do widzenia...
noc gwiazdami zaorana,
w piersiach naszych eksploduje pusty wieczór,
zbyt jest ciężko łzy przetapiać w męską szorstkość,
zbyt jest ciężko gorzkiej prawdy w ustach nie czuć.
Niebo w błocie zatopione pije ziemię
i zwichrzone, granatowe szarpie drzewa,
to zbyt trudno nigdy szczęścia swego nie mieć
i o szczęściu bohaterstwa swego śpiewać.
(...)
Zbyt jest trudno wrócić do was młodym, żywym,
zbyt jest trudno...
łatwo zostać bohaterem...
Jakie szczęście, że nie można tego dożyć,
kiedy pomnik ci wystawią, bohaterze,
i morderca na nagrobkach kwiaty złoży.

„Pożegnanie żałosnego strzelca" fragm. wiersza K.K. Baczyńskiego

Plakat Baczyńskiego z 1944 r. (Wiesław Budzyński, Warszawa Baczyńskiego, wyd. Oficyna Literacka Noir sur Blanc)

# data[].attributes.attachment_link.title
„Mamo, ja leżę drugi od brzegu" - rocznica śmierci K.K. Baczyńskiego

# data[].attributes.attachment_link.description
4 sierpnia na reducie „Ratusz-Pałac Blanka", zginął od strzału w głowę poeta Krzysztof Kamil Baczyński, podharcmistrz Szarych Szeregów, żołnierz batalionu „Parasol". Jego powstańczy dowódca Juliusz Deczkowski mówił, że Baczyński nie uważał poezji za swoje powołanie. Jego wielkim pragnieniem było zostać żołnierzem...

# data[].attributes.attachment_link.title
Czym jest „prywatna historia"? - Kultura odmienia * epodreczniki.pl

# data[].attributes.attachment_link.description
epodreczniki.pl - nowoczesna platforma edukacyjna do tworzenia i udostępniania e-podręczników na zasadach pełnej otwartości

# data[].attributes.attachment_link.title
W państwie młodych - „Razem, młodzi przyjaciele!..." - Kultura i życie * epodreczniki.pl

# data[].attributes.attachment_link.description
epodreczniki.pl - nowoczesna platforma edukacyjna do tworzenia i udostępniania e-podręczników na zasadach pełnej otwartości

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Reprint zbioru podarowanego przez Krzysztofa Kamila Baczyńskiego żonie Basi w prezencie ślubnym. Książka opatrzona ilustracjami poety, własnoręcznie przez niego złożona i oprawiona.

Historia tej wyjątkowej publikacji zaczyna się dokładnie 3 czerwca 1942 roku. To właśnie wtedy niewielka, czterdziestostronnicowa książeczka z osiemnastoma utworami poety trafiła do rąk jego świeżo poślubionej żony - Barbary Drapczyńskiej, młodziutkiej studentki polonistyki na tajnym Uniwersytecie Warszawskim, której dedykowane są także późniejsze wiersze, erotyki i limeryki Krzysztofa Kamila Baczyńskiego. 21-letni poeta zginął w czwartym dniu Powstania Warszawskiego, Basia niecały miesiąc później.

Oryginał trafił do Bilbioteki Narodowej w 1963 roku, zakupiony razem z innymi rękopisami poety od Feliksy Drapczyńskiej, matki Barbary. Tworzą one największy zachowany zbiór rękopisów, rysunków, korespondencji i konspiracyjnych wydań Baczyńskiego. Można je oglądać w wersji cyfrowej na stronie Polony, lub w opublikowanej w formie przedruku książce "W żalu najczystszym" wydanej właśnie przez Świat Książki.

N a pierwszy rzut oka książeczka przypomina raczej stary szkolny brulion. Tomik opatrzony jest mottem z "Prób" Cypriana Kamila Norwida i dedykacją: " Mojej ukochanej Basieńce w dniu naszego ślubu Krzysztof". Szarokremowy, elegancki papier Baczyński własnoręcznie przyozdobił uroczymi, malowanymi akwarelkami i kolorowymi inicjałami rozpoczynającymi każdy wiersz, upodabniając tomik do średniowiecznego rękopisu. Wiersze ilustrują drobne pejzaże, motywy drzew i zwierząt. Na niektórych akwarelkach wciąż widać odciski palców poety.

Liryki, które możemy znaleźć w tomiku znane są miłośnikom poezji Baczyńskiego, pochodzą z różnych źródeł, m.in. z tzw. "Kodeksu 39/42", rękopisu "Krzyż człowieczy" czy konspiracyjnego zbioru wierszy wybranych, które poeta publikował pod pseudonimem Jan Bugaj.

źródło: Polona, Świat Książki, oprac. AL

Anna Legierska
Tagi: krzysztof kamil baczyński rękopisy polona Barbara Drapczyńska W żalu najczystszym

# data[].attributes.attachment_link.title
Krzysztof Kamil Baczyński, "W żalu najczystszym" | Literatura w Culture.pl

# data[].attributes.attachment_link.description
Reprint zbioru podarowanego przez Krzysztofa Kamila Baczyńskiego żonie Basi w prezencie ślubnym. Książka opatrzona ilustracjami poety, własnoręcznie przez niego złożona i oprawiona. Historia tej wyjątkowej publikacji zaczyna się dokładnie 3 czerwca 1942 roku.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Od 1933 uczęszczał do Państwowego Gimnazjum im. Stefana Batorego, gdzie w 1939 uzyskał świadectwo dojrzałości. Należał do półlegalnej Organizacji Młodzieży Socjalistycznej "Spartakus" (od 1937 w komitecie wykonawczym organizacji, od 1938 współredaktor jej pisma "Strzały"). W czasie okupacji niemieckiej mieszkał w Warszawie. Krótki czas uczęszczał do Miejskiej Szkoły Sztuk Zdobniczych i Malarskich im. C.K. Norwida. Od 1940 publikował konspiracyjne tomiki wierszy (m.in. pod pseudonimem Jan Bugaj), a także anonimowo w podziemnych antologiach i czasopismach ("Dzień Warszawski", "Miesięcznik Literacki"). Jako poeta współpracował z referatem literackim Podwydziału Propagandy Mobilizacyjnej "Rój" Biura Informacji i Propagandy AK. Od jesieni 1942 studiował polonistykę na tajnych kompletach Uniwersytetu Warszawskiego. Był w komitecie redakcyjnym wydawanego między grudniem 1943 a kwietniem 1944 miesięcznika literacko-społecznego "Droga" tworzonego przez grupę młodzieży akademickiej. Był członkiem socjalistycznej organizacji "Płomienie". Otrzymywał stypendia z konspiracyjnych funduszów literackich. W lecie 1943 wstąpił do Harcerskich Grup Szturmowych AK. Ukończył turnus Szkoły Podchorążych Rezerwy Piechoty "Agricola" ze stopniem starszego strzelca podchorążego rezerwy piechoty. Od 1943 był sekcyjnym w 2 plutonie "Alek" 2 kompanii "Rudy" batalionu "Zośka", od lipca 1943 zastępcą dowódcy 3 plutonu 3 kompanii batalionu "Parasol". W chwili wybuchu powstania warszawskiego nie zdołał dotrzeć do swojego plutonu, walczył w okolicy Placu Teatralnego, tam też zginął.

Twórczość Baczyńskiego charakteryzuje się dużą dynamiką zmian - ewolucją postawy wobec rzeczywistości, która pociągała za sobą zmianę w repertuarze środków artystycznych.Zaczął pisać już jako gimnazjalista, do roku 1941 trwa jego "wczesny" etap twórczości, podczas którego poeta tworzy głównie pod wpływem J. K. Weintrauba, poezji Czechowicza i wileńskich Żagarystów (zwłaszcza Zagórskiego i Rymkiewicza).

Na czoło, poza typową dla katastrofistów scenerią kosmiczną, wysuwa się kontrast między sielankowym obrazem dzieciństwa - utraconą arkadią spokoju i piękna, a katastrofą, która obróciła ten świat w niwecz. W przeciwieństwie jednak do twórców którzy go inspirowali, był poetą Apokalipsy spełnionej.

Na jesieni 1941 w twórczości Baczyńskiego daje się zauważyć przemianę - poeta doznaje "porażenia okupacyjnego" - w jego wierszach następuje zwrot do tradycji romantycznej (zwłaszcza Słowackiego i Norwida), zaznacza się w niej konflikt dwóch tendencji artystycznych - liryki "czystej", dającej pierwszeństwo swobodnej grze wyobraźni oraz liryki zaangażowanej, zajmującej aktywną postawę wobec bieżących wydarzeń. Druga z tych tendencji zyskuje przewagę, wysuwa na czoło rolę poety jako natchnionego wieszcza i budziciela sumień. Wymowa jego wierszy pozostaje jednak wieloznaczna i płynna, jej język jest silnie zmetaforyzowany, występują w niej liczne symbole, słowa - klucze, zaskakujące połączenia motywów (z najistotniejszym motywem wody), stale przeplatają się dwa style - intelektualno-dyskursywny i wizjonersko-symboliczny (wykorzystujący takie elementy, jak baśń, legenda, mit, sen).

Ważnym elementem twórczości Baczyńskiego są erotyki poświęcone żonie, Barbarze Drapaczyńskiej - wykraczające poza dotychczasowe konwencje liryki miłosnej, ukazujące portret kobiety w znacznym odrealnieniu, stającej się częścią natury, jakby w niej roztopionej. Po wstąpieniu w 1943 do Harcerskich Grup Szturmowych nasila się w jego poezji tematyka walki, etosu żołnierskiego, rozważania o wyborze, którego trzeba dokonać, aby włączyć się do działalności zbrojnej - najdoskonalszym przykładem wykorzystania tej tematyki jest poemat Wybór, parabola losów i motywów, z jakimi zmagała się młodzież AK-owska.

Baczyński już za życia cieszył się sporym uznaniem, zwłaszcza starszych twórców ( Andrzejewskiego czy Iwaszkiewicza), niezbyt przychylnie natomiast odnosili się do jego twórczości rówieśnicy skupieni wokół prawicowego pisma "Sztuka i Naród". Powojenna recepcja jego poezji nierozerwalnie związała się z legendą biograficzną, według której Baczyński był modelowym reprezentantem pokolenia Kolumbów. Pomimo nielicznych głosów krytycznych jego poezja cieszy się popularnością wśród czytelników i poważaniem badaczy literatury, a sam Baczyński uważany jest za najwybitniejszego twórcę pokolenia wojennego.

Wydania wierszy z lat 1940-1944:

"Zamkniętym echem", Warszawa 1940 - 7 egzemplarzy

"Dwie miłości", Warszawa 1940 - 7 egzemplarzy

"Modlitwa", Warszawa 1942 - 3 egzemplarze

"Wiersze wybrane", Warszawa 1942 (pseudonim: Jan Bugaj)

"Arkusz poetycki Nr.1", Warszawa 1944 (pseudonim: Jan Bugaj)

"Śpiew z pożogi", Warszawa 1944 (pseudonim: podp. Piotr Smugosz)

Niektóre powojenne wybory wierszy:

"Śpiew z pożogi", Warszawa, Wiedza 1947

"Utwory zebrane", opracowanie: A. Kmita-Piorunowa i K. Wyka, wstęp: K. Wyka; Kraków, Wydawnictwo Literackie 1961

"Utwory wybrane", wybór i wstęp: K. Wyka; Kraków, Wydawnictwo Literackie 1964

"Wybór poezji", opracowanie i wstęp: J. Święch; Wrocław, Ossolineum 1989 BN I 265

Autor: Bartłomiej Szleszyński, Wydział Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego, lipiec 2003.

# data[].attributes.attachment_link.title
Krzysztof Kamil Baczyński | Twórca | Culture.pl

# data[].attributes.attachment_link.description
Od 1933 uczęszczał do Państwowego Gimnazjum im. Stefana Batorego, gdzie w 1939 uzyskał świadectwo dojrzałości. Należał do półlegalnej Organizacji Młodzieży Socjalistycznej "Spartakus" (od 1937 w komitecie wykonawczym organizacji, od 1938 współredaktor jej pisma "Strzały"). W czasie okupacji niemieckiej mieszkał w Warszawie. Krótki czas uczęszczał do Miejskiej Szkoły Sztuk Zdobniczych i Malarskich im.

# data[].attributes.attachment_link.title
Czeslaw Spiewa & Mela Koteluk - Piesn O Szczesciu

# data[].attributes.attachment_link.description
2004. Fragment programu telewizyjnego "Niebo złote ci otworzę, czyli Janusz Radek w Piwnicy pod Baranami". Piosenka jest częścią recitalu "Serwus Madonna". muzyka: Zygmunt Konieczny tekst: Krzysztof Kamil Baczyński

# data[].attributes.attachment_link.title
Krzysztof Kamil Baczyński - Elegia o chłopcu polskim - Ewa Wencel

# data[].attributes.attachment_link.description
muzyka i wykonanie: Tadeusz Woźniak słowa: Zbigniew Kabata, ps. "Bobo" poeta i członek oddziału partyzanckiego Armii Krajowej "Jędrusie" aranżacja: Piotr Woźniak producent: Studio Metropolis

# data[].attributes.attachment_link.title
Kiedy pacyfista musi być militarystą - Kultura i życie * epodreczniki.pl

# data[].attributes.attachment_link.description
epodreczniki.pl - nowoczesna platforma edukacyjna do tworzenia i udostępniania e-podręczników na zasadach pełnej otwartości

# data[].attributes.attachment_link.description
Krzysztof Kamil Baczyński Krok po kroku Elegia Ojcu To odwaga - życie wzdycha tak ciężko w pokoju opustoszałym z myśli który każdy dzień czyściej wygładza dla nich ze zmarszczek. Jest pusto puściej dnia chodzącego bez Ciebie ulicą obojętną kurzem jak co dzień. I każdy dzień chodzi aleją przerażeń i każdy jest jak obcość wybuchająca w codzienność.

# data[].attributes.attachment_link.title
Krzyż Walecznych - Wikipedia, wolna encyklopedia

# data[].attributes.attachment_link.description
Krzyż Walecznych został ustanowiony rozporządzeniem Rady Obrony Państwa z dnia 11 sierpnia 1920 roku ...celem nagrodzenia czynów męstwa i odwagi, wykazanych w boju... przez oficerów, podoficerów i szeregowców. W wyjątkowych przypadkach mógł być nadany osobom cywilnym współdziałającym z armią czynną. Początkowo miał być nadawany za czyny dokonane po wskrzeszeniu niepodległego państwa, tj.

# data[].attributes.attachment_link.title
Order Virtuti Militari - Wikipedia, wolna encyklopedia

# data[].attributes.attachment_link.description
Order Wojenny Virtuti Militari (VM, łac. Męstwu wojskowemu - (cnocie) dzielności żołnierskiej) - najwyższe polskie odznaczenie wojskowe, nadawane za wybitne zasługi bojowe. Jest najstarszym orderem wojskowym na świecie, spośród nadawanych do chwili obecnej. Ustanowiony przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego 22 czerwca 1792 dla uczczenia zwycięstwa w bitwie pod Zieleńcami po rozpoczęciu wojny polsko-rosyjskiej przeciwko interwencji Imperium Rosyjskiego i konfederacji targowickiej, a w obronie Konstytucji 3 maja.

# data[].attributes.attachment_link.title
Pawiak 1939 - 1944 | Muzeum Więzienia Pawiak

# data[].attributes.attachment_link.description
Szacuje się, że na około 100 tys. więźniów, którzy przeszli przez Pawiak w latach 1939-1944 - 37 tys. zginęło w egzekucjach, zostało zamordowanych w czasie przesłuchań na Szucha lub w celach, albo zmarło w szpitalu więziennym. Egzekucje na więźniach odbywały się początkowo w ogrodach sejmowym i uniwersyteckim, od grudnia 1939 do lipca 1941 r.

# data[].attributes.attachment_link.title
MIASTO RUIN - 6 min 49 sek slideshowvideo

# data[].attributes.attachment_link.title
Warszawa 1935 - miasto, którego już nie ma

# data[].attributes.body
KAMIENIE NA SZANIEC

# data[].attributes.attachment_link.title
Wielkie małe działanie! - Kultura odmienia * epodreczniki.pl

# data[].attributes.attachment_link.description
epodreczniki.pl - nowoczesna platforma edukacyjna do tworzenia i udostępniania e-podręczników na zasadach pełnej otwartości

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Wspomnienia świadków
W Archiwum Polskiego Radia zachowały się wspomnienia uczestników akcji "Taśma": dr Zygmunta Kujawskiego ps. Brom oraz Stanisława Nowakowskiego ps. Murzyn. Ich relacje w 1971 roku nagrał Bogusław Czajkowski.

- "Zośka" był dla nas wszystkim, był ideałem, wzorem - mówił Stanisław Nowakowski. - Każdy z nas, żołnierzy batalionu chciał być do niego podobny. Może było bardzo dużo legendy wokół jego postaci, bo zanim ja go zobaczyłem, zanim ja go poznałem, to już wiedziałem, że on jest wspaniałym organizatorem, że on jest bardzo odważny, że on jest taki przystojny.
Paczka z "Batorego"
Tadeusz Zawadzki był synem Józefa Zawadzkiego, późniejszego profesora, dziekana Wydziału Chemicznego i rektora Politechniki Warszawskiej, a następnie prorektora tajnej Politechniki Warszawskiej. Jego matka była nauczycielką, działaczką oświatową. We wrześniu 1933 roku Tadeusz Zawadzki rozpoczął naukę w Państwowym Gimnazjum im. Stefana Batorego w Warszawie. W jego klasie uczyli się późniejsi żołnierze warszawskich Grup Szturmowych: Jan Bytnar ps. Rudy, Maciej Aleksy Dawidowski ps. Alek i Krzysztof Kamil Baczyński ps. Krzyś.
Mały sabotaż
Do 23. Warszawskiej Drużyny Harcerzy im. Bolesława Chrobrego tzw. "Pomarańczarni" Tadeusz Zawadzki trafił od razu na jesieni 1933 roku. Maturę zdał kilka miesięcy przed rozpoczęciem II wojny światowej, w maju 1939 roku. W październiku trafił do konspiracji. W marcu 1941 roku wszedł wraz z kierowaną przez siebie drużyną do "Szarych Szeregów". Był jednym z najwybitniejszych uczestników akcji małego sabotażu. Za największą liczbę "kotwic" wymalowanych na terenie swojej dzielnicy otrzymał od Komendanta Głównego "Wawra", Aleksandra Kamińskiego honorowy pseudonim "Kotwicki".

26 marca 1943 Tadeusz Zawdzki dowodził grupą "Atak" w głośnej Akcji pod Arsenałem, podczas której odbito z rąk Gestapo 25 więźniów, w tej grupie jego przyjaciela, Jana Bytnara "Rudego". Niestety, Jana Bytnara, mimo udzielonej pomocy lekarskiej, nie udało się uratować.
Akcja "Taśma"
Kilka miesięcy później "Zośka" dowodził akcją w Sieczychach koło Wyszkowa. Był 20 sierpnia 1943.

- Doszedłem do jakiejś polany, gdzie ze zdumieniem stwierdziłem, że jest ze 100 żołnierzy, kompania cała - opowiadał dr Zygmunt Kujawski. - Niektórzy leżeli w zagajniku, część z nich czyściła broń. Na odprawie dowiedziałem się, że w nocy szykuje się akcja i ja, jako lekarz, mam brać w niej udział.

- To była akcja, mająca na celu zlikwidowanie strażnicy niemieckiej na granicy między Generalną Gubernią a terenami przyłączonymi do Rzeszy. Dotarliśmy do skraju lasu gdzieś ok. 12.30 w nocy, zza chmur wyłaniał się Księżyc. W tej poświacie zobaczyłem tylko chłopców, wspinających się na słupach. To byli harcerze z Wyszkowa, którzy przecinali druty telefoniczne - dodał dr Kujawski.

Ostatnie pożegnanie
W akcji, w której poległ Tadeusz Zawadzki brał także udział Stanisław Nowakowski ps. Murarz. To, co wtedy przeżył wywarło wpływ na całe jego życie. Ze wzruszeniem opowiadał o ostatnim pożegnaniu owianego legendą dowódcy.

- Zrobiliśmy szybki apel. Pod drzewem leżał "Zośka" przykryty kocem - wspominał. - Twarz miał odsłoniętą i wyglądał jakby spał, miał uśmiech na twarzy. Nie przyglądałem się kolegom, ale kiedy już powiedziano nam, że on od nas odszedł, że zginął, ja płakałem. Ja stary chłop, stary zabijaka.

- Wszyscy chcieli mu dorównać, podciągnąć swe słabostki, podłości, tchórzostwo. "Zośka" był dla nas i ojcem, i przyjacielem, trudno do końca określić kim - powiedział Stanisław Nowakowski.

Postać Tadeusza Zawadzkiego obrosła legendą. Posłuchaj dlaczego.

bs

# data[].attributes.attachment_link.title
Tadeusz Zawadzki ps. Zośka - dowódca owiany legendą

# data[].attributes.attachment_link.description
Wspomnienia świadków W Archiwum Polskiego Radia zachowały się wspomnienia uczestników akcji "Taśma": dr Zygmunta Kujawskiego ps. Brom oraz Stanisława Nowakowskiego ps. Murzyn. Ich relacje w 1971 roku nagrał Bogusław Czajkowski. - "Zośka" był dla nas wszystkim, był ideałem, wzorem - mówił Stanisław Nowakowski. - Każdy z nas, żołnierzy batalionu chciał być do niego podobny.

# data[].attributes.attachment_link.description
Ida Fink Jako młoda panna "Najbardziej szaleńcze plany mają największe szanse powodzenia." Polskojęzyczna pisarka pochodzenia żydowskiego Pisarka urodzila się 1 listopada 1921 w Zbarażu na terenie ówczesnej II Rzeczypospolitej w rodzinie żydowskiej. Jej ojciec był lekarzem, a matka nauczycielką. Była studentką muzyki w Konserwatorium Polskiego Towarzystwa Muzycznego we Lwowie.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
1 A wąż był bardziej przebiegły niż wszystkie zwierzęta lądowe, które Pan Bóg stworzył. On to rzekł do niewiasty: "Czy rzeczywiście Bóg powiedział: Nie jedzcie owoców ze wszystkich drzew tego ogrodu?" 2 Niewiasta odpowiedziała wężowi: "Owoce z drzew tego ogrodu jeść możemy, 3 tylko o owocach z drzewa, które jest w środku ogrodu, Bóg powiedział: Nie wolno wam jeść z niego, a nawet go dotykać, abyście nie pomarli". 4 Wtedy rzekł wąż do niewiasty: "Na pewno nie umrzecie! 5 Ale wie Bóg, że gdy spożyjecie owoc z tego drzewa, otworzą się wam oczy i tak jak Bóg będziecie znali dobro i zło".
6 Wtedy niewiasta spostrzegła, że drzewo to ma owoce dobre do jedzenia, że jest ono rozkoszą dla oczu i że owoce tego drzewa nadają się do zdobycia wiedzy. Zerwała zatem z niego owoc, skosztowała i dała swemu mężowi, który był z nią: a on zjadł. 7 A wtedy otworzyły się im obojgu oczy i poznali, że są nadzy; spletli więc gałązki figowe i zrobili sobie przepaski.
8 Gdy zaś mężczyzna i jego żona usłyszeli kroki Pana Boga przechadzającego się po ogrodzie, w porze kiedy był powiew wiatru, skryli się przed Panem Bogiem wśród drzew ogrodu. 9 Pan Bóg zawołał na mężczyznę i zapytał go: "Gdzie jesteś?" 10 On odpowiedział: "Usłyszałem Twój głos w ogrodzie, przestraszyłem się, bo jestem nagi, i ukryłem się". 11 Rzekł Bóg: "Któż ci powiedział, że jesteś nagi? Czy może zjadłeś z drzewa, z którego ci zakazałem jeść?" 12 Mężczyzna odpowiedział: "Niewiasta, którą postawiłeś przy mnie, dała mi owoc z tego drzewa i zjadłem". 13 Wtedy Pan Bóg rzekł do niewiasty: "Dlaczego to uczyniłaś?" Niewiasta odpowiedziała: "Wąż mnie zwiódł i zjadłam". 14 Wtedy Pan Bóg rzekł do węża:
"Ponieważ to uczyniłeś,
bądź przeklęty wśród wszystkich zwierząt domowych i polnych;
na brzuchu będziesz się czołgał i proch będziesz jadł po wszystkie dni twego istnienia.
15 Wprowadzam nieprzyjaźń między ciebie i niewiastę,
pomiędzy potomstwo twoje a potomstwo jej:
ono zmiażdży ci głowę,
a ty zmiażdżysz mu piętę".
16 Do niewiasty powiedział: "Obarczę cię niezmiernie wielkim trudem twej brzemienności, w bólu będziesz rodziła dzieci, ku twemu mężowi będziesz kierowała swe pragnienia, on zaś będzie panował nad tobą".
17 Do mężczyzny zaś [Bóg] rzekł: "Ponieważ posłuchałeś swej żony i zjadłeś z drzewa, co do którego dałem ci rozkaz w słowach: Nie będziesz z niego jeść -
przeklęta niech będzie ziemia z twego powodu:
w trudzie będziesz zdobywał od niej pożywienie dla siebie
po wszystkie dni twego życia.
18 Cierń i oset będzie ci ona rodziła,
a przecież pokarmem twym są płody roli.
19 W pocie więc oblicza twego
będziesz musiał zdobywać pożywienie,
póki nie wrócisz do ziemi,
z której zostałeś wzięty;
bo prochem jesteś
i w proch się obrócisz!"
20 Mężczyzna dał swej żonie imię Ewa, bo ona stała się matką wszystkich żyjących.
21 Pan Bóg sporządził dla mężczyzny i dla jego żony odzienie ze skór i przyodział ich. 22 Po czym Pan Bóg rzekł: "Oto człowiek stał się taki jak My: zna dobro i zło; niechaj teraz nie wyciągnie przypadkiem ręki, aby zerwać owoc także z drzewa życia, zjeść go i żyć na wieki". 23 Dlatego Pan Bóg wydalił go z ogrodu Eden, aby uprawiał tę ziemię, z której został wzięty. 24 Wygnawszy zaś człowieka, Bóg postawił przed ogrodem Eden cherubów i połyskujące ostrze miecza, aby strzec drogi do drzewa życia.

# data[].attributes.attachment_link.title
Biblia Tysiąclecia - Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu - Rdz 3

# data[].attributes.attachment_link.description
1 A wąż był bardziej przebiegły niż wszystkie zwierzęta lądowe, które Pan Bóg stworzył. On to rzekł do niewiasty: "Czy rzeczywiście Bóg powiedział: Nie jedzcie owoców ze wszystkich drzew tego ogrodu?" 2 Niewiasta odpowiedziała wężowi: "Owoce z drzew tego ogrodu jeść możemy, 3 tylko o owocach z drzewa, które jest w środku ogrodu, Bóg powiedział: Nie wolno wam jeść z niego, a nawet go dotykać, abyście nie pomarli".

# data[].attributes.body
Księga ocalenia

# data[].attributes.attachment_link.title
Biblia Tysiąclecia - Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu - Łk 15

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
In the Gospel According to Luke (15: 11-32), Christ relates the parable of the prodigal son. A son asks his father for his inheritance and leaves the parental home, only to fritter away all his wealth. Arriving at last at sickness and poverty, he returns to his father's house. The old man is blinded by tears as he forgives his son, just as God forgives all those who repent. This parable in Rembrandt's treatment is addressed to the heart of everyone: "We should be glad: for this son was dead, and is alive again; and was lost, and is found.

Informacje

Tytuł: Return of the Prodigal Son

Twórca: Rembrandt Harmensz van Rijn

Data utworzenia: 1663 - 1665

Wymiary fizyczne: w2050 x h2620 mm

Style: Bible and Christianity

Provenance: The painting was acquired in 1767 in Paris for the Russian Empress Catherine the Great from Duke d'Ancesuine.

Additional Viewing Notes: This whole work is dominated by the idea of the victory of love, goodness and charity. The event is treated as the highest act of human wisdom and spiritual nobility, and it takes place in absolute silence and stillness. The drama and depth of feeling are expressed in the figures of both father and son, with all the emotional precision with which Rembrandt was endowed. The broad, sketchy brushstrokes of the artist's late style accentuate the emotion and intensity of this masterly painting.

Typ: Painting

Dodatkowe elementy

# data[].attributes.attachment_link.title
Return of the Prodigal Son - Rembrandt Harmensz van Rijn - Google Arts & Culture

# data[].attributes.attachment_link.description
In the Gospel According to Luke (15: 11-32), Christ relates the parable of the prodigal son. A son asks his father for his inheritance and leaves the parental home, only to fritter away all his wealth. Arriving at last at sickness and poverty, he returns to his father's house.

# data[].attributes.attachment_link.description
17 piosenek z lat 60/70-tych ubiegłego stulecia do słów Krzysztofa Kamila Baczyńskiego w nowych aranżacjach słowa: Krzysztof Kamil Baczyński autor piosenek: Janusz Lipiński aranżacje: Jarek Kordaczuk śpiew: Basia Raduszkiewicz

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
PodróżZnów wędrujemy ciepłym krajem,

malachitową[1] łąką morza.

wśród pomarańczy na rozdrożach.)

MorzeNa fioletowoszarych łąkach

niebo rozpina płynność arkad.

Pejzaż w powieki miękko wsiąka,

zakrzepła sól na nagich wargach.

noc liże morze słodką grzywą.

Jak miękkie gruszki brzmieje lato

wiatrem sparzone jak pokrzywą.

Przed fontannami perłowymi

noc winogrona gwiazd rozdaje.

Znów wędrujemy ciepłą ziemią,

znów wędrujemy ciepłym krajem.

# data[].attributes.attachment_link.title
Krzysztof Kamil Baczyński, Piosenka :: Wolne Lektury

# data[].attributes.attachment_link.description
PodróżZnów wędrujemy ciepłym krajem, malachitową[1] łąką morza. wśród pomarańczy na rozdrożach.) MorzeNa fioletowoszarych łąkach niebo rozpina płynność arkad. Pejzaż w powieki miękko wsiąka, zakrzepła sól na nagich wargach. noc liże morze słodką grzywą. Jak miękkie gruszki brzmieje lato wiatrem sparzone jak pokrzywą. Przed fontannami perłowymi noc winogrona gwiazd rozdaje.

# data[].attributes.attachment_link.title
Imiesłowy i ich rodzaje - Kultura odmienia * epodreczniki.pl

# data[].attributes.attachment_link.description
epodreczniki.pl - nowoczesna platforma edukacyjna do tworzenia i udostępniania e-podręczników na zasadach pełnej otwartości

# data[].attributes.attachment_link.title
Wypowiedzenie złożone - wprowadzenie, wypowiedzenie złożone podrzędnie - Kultura odmienia * epodreczniki.pl

# data[].attributes.attachment_link.description
epodreczniki.pl - nowoczesna platforma edukacyjna do tworzenia i udostępniania e-podręczników na zasadach pełnej otwartości