# data[].attributes.body
- Dowódca Armii Krajowej gen. Tadeusz Komorowski "Bór" wydał dowódcy Okręgu AK Warszawa-Miasto płk. Antoniemu Chruścielowi "Monterowi" rozkaz o rozpoczęciu 1 sierpnia 1944 r. o godz. 17.00 zbrojnej walki z Niemcami w Warszawie.

# data[].attributes.body
O 7:00 łączniczki alarmowe przejęły rozkaz płk. Chruściela (ps. „Monter”) o wybuchu powstania. Zostały uruchomione mechanizmy mobilizacyjne.
W godzinach przedpołudniowych kilka tysięcy osób przekazało rozkaz o wybuchu powstania oraz przenosiło broń i amunicję.
Pierwsze strzały padły około godz. 13:50 na Żoliborzu, w okolicy ul. Suzina. Zaatakowana przez patrol niemiecki drużyna Armii Krajowej (w jej składzie był Zdzisław Sierpiński) odpowiedziała z powodzeniem strzałami, w wyniku czego Niemcy zablokowali wiadukt nad Dworcem Gdańskim i obsadzili główne skrzyżowania Żoliborza. O 16.00 dowódca SS i Policji w dystrykcie warszawskim Oberführer SS Paul Otto Geibel uprzedzony o wybuchu powstania zarządził alarm podległych mu sił.
O godz. 16.30 niemiecki dowódca wojskowy Warszawy gen. Reiner Stahel zarządził alarm garnizonu. Powstanie wybuchło 1 sierpnia 1944 roku o godz. 17.00 – była to godzina „W”.

# data[].attributes.attachment_link.title
Andrzej Wernic: Wszyscy marzyliśmy o walce

# data[].attributes.attachment_link.description
Dr Karol Nawrocki: Rosja nie jest gotowa rozliczyć się z własną historią

# data[].attributes.body
- Powstańcy zdobyli Pocztę Główną, Polską Wytwórnię Papierów Wartościowych, Pałac Krasińskich, fabrykę Monopolu Tytoniowego oraz Elektrownię Warszawską na Powiślu.

- W wyniku ran zmarła Krystyna Krahelska „Danuta” - poetka, autorka jednej z najpopularniejszych piosenek powstańczych "Hej chłopcy, bagnet na broń!".

- Ukazał się pierwszy powstańczy numer pisma AK „Biuletyn Informacyjny”.

- Niemcy dokonali egzekucji ponad 600 osób przetrzymywanych w więzieniu mokotowskim przy ul. Rakowieckiej.

- W klasztorze Ojców Jezuitów przy ulicy Rakowieckiej Niemcy najpierw schwytali kilkudziesięciu zakładników - zakonników i przypadkowych wiernych (w tym kobiety i chłopca), a następnie zabili większość z nich. Łącznie od kul karabinów i w wyniku eksplozji granatów zginęło ok. 40 osób.

# data[].attributes.body
Niemieckie bombowce po raz pierwszy od wybuchu powstania zbombardowały Warszawę.

- Powstańcy opanowali Dworzec Pocztowy, Pałace Blanka i Mostowskich oraz Arsenał.

- Komendant Żydowskiej Organizacji Bojowej (ŻOB) Icchak Cukierman wydał odezwę do bojowników żydowskiego ruchu oporu z apelem o wstępowanie w szeregi powstańcze i walkę z Niemcami. „Od trzech dni lud Warszawy prowadzi walkę orężną z okupantem niemieckim. Bój ten jest i naszym bojem (...). Przez bój do zwycięstwa do Polski wolnej, niepodległej, silnej i sprawiedliwej” – głosiła odezwa.

# data[].attributes.body
- Początek trwającej do 25 sierpnia fali masowych rozstrzeliwań, grabieży, podpaleń i gwałtów na warszawskiej Ochocie.

- Zarządzenie Komendy Okręgu Warszawa AK wzywające mieszkańców stolicy do budowy barykad.

- Powstańczy sztab dowodzenia opuścił hotel „Victoria” i przeniósł się do budynku PKO przy ul. Jasnej.

- Niemcy zrzucili z samolotów datowane na 2 sierpnia ulotki do żołnierzy AK, wzywające do zaprzestania działań zbrojnych przeciw Niemcom, rzekomo podpisane przez gen. Komorowskiego „Bora”.

- Poległ Krzysztof Kamil Baczyński, poeta, czołowy przedstawiciel tzw. Pokolenia Kolumbów, żołnierz Batalionów AK „Zośka” i „Parasol”.

- Załogi polskich i brytyjskich samolotów dokonały pierwszych zrzutów nad walczącą Warszawą.

# data[].attributes.headline
Krzysztof Kamil Baczyński - Elegia o chłopcu polskim - Ewa Wencel

# data[].attributes.subject
Krzysztof Kamil Baczyński - Elegia o chłopcu polskim - Ewa Wencel

# data[].attributes.attachment_link.title
Krzysztof Kamil Baczyński - Elegia o chłopcu polskim - Ewa Wencel

# data[].attributes.attachment_link.title
Baczyński - Powstanie Warszawskie (nowe) - polskieradio.pl

# data[].attributes.attachment_link.description
25 maja 2018 roku zaczęło obowiązywać Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 r (RODO). Zachęcamy do zapoznania się z informacjami dotyczącymi przetwarzania danych osobowych w Portalu PolskieRadio.pl

# data[].attributes.body
- Powstańcy zdobyli „Gęsiówkę” – niemiecki obóz koncentracyjny (KL Warschau) przy ul. Gęsiej, uwalniając 348 Żydów.
- Brygada SS dowodzona przez SS-Oberfuehrera Oskara Dirlenwangera zamordowała na Woli około 20 tys. ludzi. W ciągu następnych dni liczba ofiar wzrosła do 40 tys.
- Zakończyła się niemiecko-sowiecka bitwa na przedpolach Pragi.

# data[].attributes.headline
Rzeź Woli widziana oczami dziecka (Powstanie Warszawskie)

# data[].attributes.subject
Rzeź Woli widziana oczami dziecka (Powstanie Warszawskie)

# data[].attributes.attachment_link.title
Rzeź Woli widziana oczami dziecka (Powstanie Warszawskie)

# data[].attributes.body
- Niemcy uruchomili w Pruszkowie obóz przejściowy (Dulag 121) dla ludności cywilnej Warszawy. Ogółem przeszło przez niego ok. 550 tys. mieszkańców stolicy.
- Utworzenie Wojskowej Służby Społecznej (WSS), podlegającej Biurze Informacji i Propagandy Komendy Okręgu Warszawa AK. Do zadań WSS należała pomoc powstańcom oraz cywilom.
- Rozpoczęła działalność harcerska poczta polowa.

# data[].attributes.body
- Walki Zgrupowania "Radosław" na cmentarzach kalwińskim i ewangelickim.

# data[].attributes.body
- Pierwsza audycja powstańczej radiostacji AK „Błyskawica – nadana z gmachu PKO. "Halo, tu mówi +Błyskawica+! Stacja nadawcza Armii Krajowej w Warszawie, na fali 32, 8 oraz 52, 1 m. Duch Warszawy jest wspaniały" - to pierwsze słowa, jakie na falach "Błyskawicy" popłynęły w eter.
- W wydawanym przez Referat Prasowy Okręgowej Delegatury Rządu RP na m.st. Warszawę „Komunikacie Informacyjnym” ukazało się obwieszczenie o powszechnym obowiązku pracy.

# data[].attributes.body
Stacja nadawcza Armii Krajowej w Warszawie na fali 32,8 i 52,1 metra." - tym zdaniem 8 sierpnia 1944 roku rozpoczęła nadawanie radiostacja powstańcza "Błyskawica".

# data[].attributes.attachment_link.title
Błyskawica - powstańcza radiostacja Armii Krajowej | oryginalne komuniakty

# data[].attributes.body
- W trakcie ewakuacji Niemców z Pałacu Bruehla, siedziby gubernatora dystryktu warszawskiego Ludwiga Fischera, zginął jego zastępca – dr Herbert Hummel.
- Ukazały się pisma „Kurier Stołeczny” i „Barykady Powiśla”.

# data[].attributes.body
- Rozkaz płk. Chruściela „Montera” regulujący zasady posługiwania się bronią oraz przepisy dotyczące wyposażenia i umundurowania.
- Wojska niemieckie opanowały Wolę i Ochotę.
- Odwrót Zgrupowania "Radosław" w kierunku Starego Miasta; z funkcji dowódcy zgrupowania ustąpił ciężko ranny ppłk Jan Mazurkiewicz „Radosław”.
- Powstańcom przyznano pierwsze krzyże Virtuti Militari za udział w walkach z Niemcami.

# data[].attributes.body
- Niemcy odbili z rąk polskich gmachy Dyrekcji Wodociągów i Kanalizacji, Starostwa Grodzkiego Śródmiejsko-Warszawskiego, a także Wojskowy Instytut Geograficzny, Miejski Instytut Higieny i Dom Turystyczny.
- Ukazał się pierwszy numer pisma „Barykada”.
- Do Auschwitz dotarły dwa pierwsze (12 i 13 sierpnia) i najliczniejsze transporty, łącznie 6 tys. warszawiaków, umieszczonych po wybuchu powstania w obozie przejściowym w Pruszkowie. W sumie Niemcy deportowali z Warszawy ok. 550 tys. mieszkańców i ok. 100 tys. ludzi z najbliższych okolic miasta. 55 tys. osób wywieźli stamtąd do obozów koncentracyjnych, z czego ok. 13 tys. do Auschwitz.

# data[].attributes.headline
Strona tytułowa jednego z numerów pisma "Barykada" 

# data[].attributes.subject
Strona tytułowa jednego z numerów pisma "Barykada" 

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Na Starym Mieście od rana Niemcy przeprowadzają potężne natarcie na cały odcinek północny i zachodni tej dzielnicy. Natarcie wspiera ogień artylerii z pociągu pancernego, działa szturmowe, moździerze i granatniki. Oddziały AK powstrzymują nieprzyjaciela, ale tracą ostatecznie Stawki.

Po południu żołnierze batalionu "Gustaw" wprowadzają na ul. Kilińskiego czołg niemiecki, porzucony przez załogę na pl. Zamkowym. Czołg okazuje się pułapką wypełnioną materiałem wybuchowym. Wybuch zabija blisko 300 osób.

Gen. Tadeusz Bór-Komorowski: "W samo południe zwabił mnie do okna dobiegający z ulicy odgłos jadącego opancerzonego wozu amunicyjnego, któremu towarzyszyła głośna wrzawa. Był to niemiecki wóz z zatkniętą na przodzie flagą. Jego załogę stanowiło kilku polskich żołnierzy. Kierowca przejechał sprawnie przez barykadę wśród okrzyków tłumu kobiet i dzieci, zawrócił i stanął w poprzek jezdni u skraju chodnika. W tej samej chwili oślepił mnie błysk i słup ognia, spowity zwałami dymu i kurzu. Jednocześnie nastąpił huk potężnego wybuchu. Podmuch rzucił mnie spod okna na podłogę u przeciwległej ściany".

W wypełnionej po brzegi sali kina "Palladium" przy ul. Żelaznej odbywa się po raz pierwszy od pięciu lat pokaz polskiego filmu w polskim kinie. Nakręcili go operatorzy filmowi AK wyszkoleni w okresie okupacji w Biurze Informacji i Propagandy KG AK.

Zygmunt Zaremba - uczestnik powstania w Śródmieściu, od 2 sierpnia do 4 października wydał 61 numerów "Robotnika", organizator przedrukowywanych w Londynie apeli do działaczy lewicy w Wielkiej Brytanii i USA o wsparcie dla powstania - wspomina:

"Jakaż była radość, kiedy dzięki alarmom Warszawy i naszego rządu w Londynie zaszumiały nad Warszawą samoloty alianckie i zrzuciły pierwsze skrzynie z bronią. Straszna, ale i piękna była to noc. (...) We wszystkie strony krzyżowały się po niebie ogniste smugi świetlnych pocisków karabinowych. Grzmiały działa przeciwlotnicze. (...) Wdzięczność i serdeczna trwoga o los lotników opanowały wówczas chyba wszystkich".
< 12 sierpnia 14 sierpnia >

# data[].attributes.attachment_link.description
Na Starym Mieście od rana Niemcy przeprowadzają potężne natarcie na cały odcinek północny i zachodni tej dzielnicy. Natarcie wspiera ogień artylerii z pociągu pancernego, działa szturmowe, moździerze i granatniki. Oddziały AK powstrzymują nieprzyjaciela, ale tracą ostatecznie Stawki. Po południu żołnierze batalionu "Gustaw" wprowadzają na ul. Kilińskiego czołg niemiecki, porzucony przez załogę na pl.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Niemcy kontynuują natarcie od strony zachodniej. Trwa zaciekła walka o barykadę zamykającą ul. Tłomackie. Wieczorem powstańcy ostatecznie ją tracą. W innych częściach Starego Miasta udaje się utrzymać pozycje. Szczególnie ciężkie walki toczą się o zabudowania Zamku Królewskiego. Dużą rolę w tych starciach odegrywają wycofane z Woli oddziały Kedywu.

Płk "Wachnowski", dowódca Grupy "Północ" podejmuje wiele prób nawiązania kontaktu ze Starego Miasta z pobliskim, ale trudno dostępnym Żoliborzem i uzyskania stamtąd pomocy. Z misją wyrusza czteroosobowy patrol pod dowództwem Stanisława Jankowskiego ps. Agaton.

W Śródmieściu skutecznie odpierane są wszystkie uderzenia nieprzyjaciela. Żołnierze zgrupowania "Chrobry II" utrzymują placówki w rejonie ul. Wroniej, Srebrnej i Chmielnej. W Dolinie Szwajcarskiej, w Ogrodzie Pomologicznym, w Al. Jerozolimskich trwają zacięte walki o zdobycie zrzutów, które nocą spadają na terenach niczyich.

Na Mokotowie oddziały "Baszty" nacierają na domy przy ul. Dworkowej, na Puławską i róg Madalińskiego. Załamują się i zostają okupione dużymi stratami.

Rozkaz gen. Tadeusza Bora-Komorowskiego, dowódcy Armii Krajowej do oddziałów w terenie: "Walka o Warszawę przeciąga się. Prowadzona jest przeciw wielkiej przewadze nieprzyjaciela. Położenie wymaga niezwłocznego marszu na pomoc Stolicy. Nakazuję skierować natychmiast najbardziej pospiesznymi marszami wszystkie rozporządzalne dobrze uzbrojone jednostki z zadaniem bicia sił nieprzyjaciela, znajdujących się na peryferiach i przedmieściach Warszawy, i wkroczenia do walki wewnątrz miasta".
< 13 sierpnia 15 sierpnia >

# data[].attributes.attachment_link.description
Niemcy kontynuują natarcie od strony zachodniej. Trwa zaciekła walka o barykadę zamykającą ul. Tłomackie. Wieczorem powstańcy ostatecznie ją tracą. W innych częściach Starego Miasta udaje się utrzymać pozycje. Szczególnie ciężkie walki toczą się o zabudowania Zamku Królewskiego. Dużą rolę w tych starciach odegrywają wycofane z Woli oddziały Kedywu.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Powstańcy i ludność spieszący z pomocą lotnikom wydostają z samolotu tylko zwęglone zwłoki kanadyjskiej załogi.

Na Starym Mieście z rąk do rąk przechodzi Pałac Mostowskich, ostatecznie utrzymany przez powstańców. Z trudem akowcy utrzymują też Bank Polski na Bielańskiej i kościół Panien Kanoniczek na pl. Teatralnym. Odpierają też atak na pl. Krasińskich.

W Śródmieściu stan uzbrojenia poprawia się dzięki zrzutom broni ciężkiej i przeciwpancernej. Oddziały niemiecko-ukraińskie od świtu nacierają na odcinku Towarowa-Grzybowska-Krochmalna pod osłoną czołgów. Bohaterską śmiercią ginie szef sztabu "Chrobrego" kpt. Jan Jaroszek ps. Proboszcz unieszkodliwiając granatem niemiecki czołg na Grzybowskiej.

W ostrzale północnej i zachodniej części Śródmieścia Niemcy po raz pierwszy używają moździerzy, tzw. krów. Zbigniew Stypułkowski, działacz Stronnictwa Narodowego wspomina: "Straszliwa, szarpiąca nerwy była to broń - nazywana różnie przez powstańców w poszczególnych dzielnicach miasta: krową, grającą szafą, czasem organami Stalina".

Około godz. 18 wybucha pożar w Prudentialu. Na terenie Politechniki płonie pawilon fizyki i dwa pobliskie domy mieszkalne. W oddziałach AK na Mokotowie zaprzysiężonych zostaje kilkuset ochotników. Brakuje jednak dla nich broni. Obsadzony zostaje fort Legionów Dąbrowskiego.

< 14 sierpnia 16 sierpnia >

# data[].attributes.attachment_link.description
Powstańcy i ludność spieszący z pomocą lotnikom wydostają z samolotu tylko zwęglone zwłoki kanadyjskiej załogi. Na Starym Mieście z rąk do rąk przechodzi Pałac Mostowskich, ostatecznie utrzymany przez powstańców. Z trudem akowcy utrzymują też Bank Polski na Bielańskiej i kościół Panien Kanoniczek na pl. Teatralnym. Odpierają też atak na pl.

# data[].attributes.body
- Komunikat Radia Berlin o zdławieniu polskiego powstania w Warszawie.
- W walkach na Starym Mieście polegli żołnierze AK: Tadeusz Gajcy - poeta, prozaik, krytyk literacki, redaktor konspiracyjnego pisma "Sztuka i Naród", oraz Zdzisław Stroiński - poeta, również związany z pismem "Sztuka i Naród".

# data[].attributes.body
- Polskie Radio nadało pierwszą słyszalną w Londynie audycję z powstańczej Warszawy.

# data[].attributes.body
Niemcy utworzyli Grupę „Dirlenwanger”, ok. 6,5 tys. oddział dowodzony przez SS-Oberfuehrera Oskara Dirlenwangera, którego żołnierze zasłynęli ze szczególnego okrucieństwa wobec polskich cywilów w czasie tzw. rzezi Woli.
- Wojska niemieckie zajęły Zamek Królewski.

# data[].attributes.body
- Niemcy opanowali Politechnikę Warszawską.

# data[].attributes.body
- Po zaciętych walkach powstańcy zdobyli budynek Polskiej Akcyjnej Spółki Telefonicznej (PAST-y) przy ul. Zielnej.
- Oddziały powstańcze wycofały się z Muranowa na Stare Miasto.

# data[].attributes.body
- Nieudana próba przebicia się oddziałów powstańczych z Kampinosu i Żoliborza na Stare Miasto. W ciągu dwóch dni zaciętych walk (do 22 sierpnia) straty Polaków wyniosły ok. 400 zabitych i rannych.
- Niemcy wysadzili w powietrze Pawiak oraz pobliskie więzienie dla kobiet - nazywane Serbią.
- Projekcja drugiej kroniki filmowej „Warszawa walczy” w kinie „Palladium”.

# data[].attributes.body
- Powstańcy zdobyli gmach tzw. Małej PAST-y (podstacji telefonów) przy ul. Piusa XI (obecnie ul. Piękna).

# data[].attributes.body
- Powstańcy odbili z rąk niemieckich kościół św. Krzyża na Krakowskim Przedmieściu i pobliską Komendę Policji.
- Polskie natarcie na Uniwersytet Warszawski.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Dla Starego Miasta jest to sądny dzień. Od wczesnych godzin rannych bomby spadają co kilkanaście minut. Reszty spustoszeń dokonują strzały z ciężkiej broni.

Po wyczerpujących, ciężkich walkach Niemcy wypychają powstańców z ruin szpitala Jana Bożego od ul. Bonifraterskiej, ze szkoły przy ul. Rybaki i z budynku mieszkalnego obok Państwowej Wytwórni Papierów Wartościowych. Powstańcy w tym rejonie utrzymują tylko zakłady "Fiata" przy ul. Sapieżyńskiej. Wypierają Niemców do Pałacu Radziwiłłów przy ul. Bielańskiej 14 i bronią się na barykadach w ruinach ulicy Długiej 27/29 zwanej "redutą Matki Boskiej". Nie przepuszczają wroga także na Miodową, Podwale, Piwną i Brzozową.

W Śródmieściu trwa strzelanina w kierunku powstańców, którzy bronią się na linii ul. Kredytowej i Królewskiej, w pobliżu Ogrodu Saskiego i przy Grzybowskiej. Trwa ostrzał powstańczych stanowisk na ulicach Kruczej, Wspólnej, Hożej, Wilczej, Koszykowej.

Prasa powstańcza informuje tego dnia o wyzwoleniu Paryża.

Stanisław Zadrożny, kierownik zespołu radiostacji "Błyskawica" wspomina: "Żołnierze Armii Krajowej z narastającą rozpaczą wpatrywali się w roziskrzone gwiazdami niebo sierpniowe w oczekiwaniu alianckich samolotów. Dnie były najgorsze. Nad miastem wisiało niebo rude od pożarów. Dławił dym. Ogień nieprzyjaciela gęstniał, koncentrował się w określonych punktach, by je zniszczyć do cna. Coraz częściej trzeba było dopisywać do dziennika radiowego już w ostatniej chwili, w studio: "w tej chwili padają na miasto pociski artylerii niemieckiej" ... lub "przed kilku minutami samoloty niemieckie bombardowały miasto...[...] W tym czasie przybiegł do mnie Zbigniew Jasiński. Był wyraźnie podniecony: - Czytaj! - powiedział. Podał mi kartki zapisanego papieru. Czytałem:
Tu zęby mamy wilcze a czapki na bakier, tu u nas nikt nie płacze w walczącej Warszawie: tu się Prusakom siada na karkach okrakiem, tu wrogów gołą garścią za gardło się dławi!...A wy tam wciąż śpiewacie, że z kurzem krwi bratniej, że w dymie pożarów niszczeje Warszawa -A my tu nagą piersią na strzały armatnie, na podziw wasz, na śpiewy i na wasze brawa! Czemu żałobny chorał śpiewacie wciąż w Londynie gdy tu nadeszło wreszczie oczekiwane święto? U boku swoich chłopców walczą tu dziewczęta, I nawet dzieci walczą, i krew radośnie płynie. Halo! Tu serce Polski! Tu mówi Warszawa! Niech pogrzebowe śpiewy wyrzucą z audycji! Nam ducha starczy dla nas i starczy go dla was! Oklasków też nam nie trzeba! Żądamy amunicji!
< 23 sierpnia 25 sierpnia >

# data[].attributes.attachment_link.description
Dla Starego Miasta jest to sądny dzień. Od wczesnych godzin rannych bomby spadają co kilkanaście minut. Reszty spustoszeń dokonują strzały z ciężkiej broni. Po wyczerpujących, ciężkich walkach Niemcy wypychają powstańców z ruin szpitala Jana Bożego od ul. Bonifraterskiej, ze szkoły przy ul. Rybaki i z budynku mieszkalnego obok Państwowej Wytwórni Papierów Wartościowych.

# data[].attributes.body
- Powstańcy opanowali „Cafe Club” przy ul. Nowy Świat.

# data[].attributes.body
- Sztab Komendy Głównej AK ewakuował się kanałami ze Starego Miasta do Śródmieścia.

http://www.sppw1944.org/index.html?http://www.sppw1944.org/powstanie/kanaly.html

# data[].attributes.headline
Trasa kanałowa łączności ze Starówki do Śródmieścia

# data[].attributes.subject
Trasa kanałowa łączności ze Starówki do Śródmieścia

# data[].attributes.body
- Powstańcy zostali wyparci z Katedry św. Jana przy ul. Świętojańskiej. Niemcy wkroczyli również do Szpitala św. Jana Bożego przy ul. Bonifraterskiej.
- Ppłk Mazurkiewicz ponownie objął dowództwo nad Zgrupowaniem AK „Radosław”, zastępując ciężko rannego mjr. Wacława Janaszka „Bolka”.

# data[].attributes.body
- Niemcy zajęli gmach Polskiej Wytwórni Papierów Wartościowych.
- Okręgowy Delegat Rządu na Warszawę Marceli Porowski podpisał zarządzenie o powszechnym obowiązku pracy dla mężczyzn (od 17 do 50 lat) i kobiet (od 17 do 40 lat).

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
1600-osobowa niemiecka grupa szturmowa odbija powstańcom Państwową Wytwórnię Papierów Wartościowych. Wybijają granatami i rozstrzeliwują rannych i wziętych do niewoli, zarówno powstańców jak i cywili.

Ci, którzy mogli wycofali się do stanowisk na ul. Zakroczymskiej i Przyrynek. Żołnierze pułku "Broda" i "Czata 49" utrzymali zakłady "Fiata" i inne punkty przy ul. Sapieżyńskiej. Na Starym Mieście tego dnia walczy wciąż blisko 2 tysiące powstańców, jednak są już skrajnie wyczerpani.

W czasie popołudniowych bombardowań życie traci kilkudziesięciu żołnierzy zgrupowania AK "Radosław".

Pod największym bombowym nawałem tego dnia pozostaje Śródmieście. Cierpi dotkliwie pl. Napoleona (obecnie pl. Powstańców Warszawy), część ulicy Marszałkowskiej, Świętokrzyska, Jasna i Sienkiewicza. Mimo tego powstańcy bronią swych pozycji w rejonie Dworca Pocztowego i fabryki Bormann oraz magazynów przy ul. Towarowej. Nie ustępują Niemcom w punktach przy ul. Poznańskiej i Książęcej.

Zmasowany ostrzał artyleryjski dokucza na Mokotowie i Sadybie.

Tak o tym dniu piszą Niemcy w dzienniku bojowym swojej 9. armii: "[...] Zduszenie powstania staje się zadaniem bardzo trudnym, a jego zakończenie z każdym dniem bardziej wątpliwe, zwłaszcza wobec własnych stosunkowo wysokich strat. [...] Powstańcy są wprawdzie pozbawieni ciężkiego sprzętu, jednakże, wedle uzyskanych wiadomości, są w stanie uzupełniać swoje straty przez ciągłe rekrutacje z okolic Warszawy, w czym szeroko rozgałęziony system kanalizacyjny i inne przejścia podziemne są im nadzwyczaj pomocne. [...]"

# data[].attributes.attachment_link.title
Powstanie Warszawskie. 28 sierpnia. Upadek gmachu Polskiej Wytwórni Papierów Wartościowych

# data[].attributes.attachment_link.description
1600-osobowa niemiecka grupa szturmowa odbija powstańcom Państwową Wytwórnię Papierów Wartościowych. Wybijają granatami i rozstrzeliwują rannych i wziętych do niewoli, zarówno powstańców jak i cywili. Ci, którzy mogli wycofali się do stanowisk na ul. Zakroczymskiej i Przyrynek. Żołnierze pułku "Broda" i "Czata 49" utrzymali zakłady "Fiata" i inne punkty przy ul.

# data[].attributes.body
- USA i Wielka Brytania ogłosiły deklaracje, na mocy których żołnierzom AK przyznano pełnię praw kombatanckich.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Mokotowski szpital, zgodnie z konwencjami międzynarodowymi, jest oznaczony Czerwonym Krzyżem. Mimo to, staje się celem ataków nieprzyjaciela. Akcją ewakuacji dowodzi płk prof. Edward Loth, komendant służby sanitarnej na Mokotowie.

Jan Józef Lipski, wówczas strzelec pułku AK "Baszta" wspomina: "Była to jedna z cięższych akcji, które przeżyłem w Powstaniu, gdyż trzeba było noszami najpierw wskakiwać w ten dosłownie gotujący się teren, na którym bez przerwy prawie wybuchały w jakimś miejscu pociski, a grupy ewakuacyjne były z broni pokładowej ostrzeliwane przez samoloty".

Trwa szturm na Stare Miasto. Niemcy opanowują rejon ul. Wójtowskiej, Zakroczymskiej i Przyrynek. Na zajętym terenie mordują część starców i kalek z przytułku św. Stanisława na Przyrynku i ze schroniska miejskiego. Ze Starego Miasta brutalnie usuwana jest ludność, liczne są gwałty i mordy.

Powiśle i Śródmieście są celem silnych bombardowań. Ciężkie walki toczą się na linii ul. Królewskiej, na którą przeciwnik naciera od strony Ogrodu Saskiego.

Na Sadybie oddziały batalionu "Oaza" i resztki dywizjonu "Jeleń" odpierają natarcie nieprzyjaciela.

# data[].attributes.attachment_link.title
Powstanie Warszawskie. 29 sierpnia. Niemcy bombardują szpital Elżbietanek

# data[].attributes.attachment_link.description
Mokotowski szpital, zgodnie z konwencjami międzynarodowymi, jest oznaczony Czerwonym Krzyżem. Mimo to, staje się celem ataków nieprzyjaciela. Akcją ewakuacji dowodzi płk prof. Edward Loth, komendant służby sanitarnej na Mokotowie.

# data[].attributes.body
- Niemcy zamordowali ok. 300 pacjentów szpitala św. Jana Bożego. Podobna liczba chorych zginęła lub została ranna w wyniku bombardowania Szpitala Ujazdowskiego przy ul. Chełmskiej.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Stare Miasto, sierpień 1944 Foto: Schremmer, Bundesarchiv

Wieczorem oddziały powstańcze przegrupowują się i przygotowują do przebicia się ulicą Bielańską w kierunku Hali Mirowskiej i placu Za Żelazną Bramą.

Śródmieście pozostaje pod ciężkim ostrzałem artylerii i lotnictwa nieprzyjaciela. Podobnie jest na Mokotowie, gdzie bomby niszczą zabudowania na ul. Racławickiej, Okulskiej, Bałuckiego i Kazimierzowskiej. W płomieniach staje szpital przy ul. Chełmskiej. Samoloty krążące nad Sadybą zwiastują nowe natarcie nieprzyjaciela.

Ludność Warszawy jest wyczerpana trwającym powstaniem. Otuchę przynoszą wieści z Zachodu. Walcząca stolica dowiaduje się dzięki londyńskiemu radiu o deklaracji rządu Wielkiej Brytanii o uznaniu Armii Krajowej za organizację kombatancką. Trzeci punkt deklaracji brzmiał: "Represje wobec członków Polskiej Armii (Krajowej) są pogwałceniem przepisów wojennych, obowiązujących Niemców. Wobec tego Rząd Jego Królewskiej Mości uroczyście ostrzega wszystkich Niemców, którzy biorą jakikolwiek udział w pogwałceniu tych praw lub też są w jakikolwiek sposób za nie odpowiedzialni, że czynią tak na własne ryzyko i będą pociągnięci do odpowiedzialności za swe zbrodnie".

# data[].attributes.attachment_link.title
Powstanie Warszawskie. 30 sierpnia. Brytyjczycy potępiają represje wobec AK

# data[].attributes.attachment_link.description
Stare Miasto, sierpień 1944 Foto: Schremmer, Bundesarchiv Wieczorem oddziały powstańcze przegrupowują się i przygotowują do przebicia się ulicą Bielańską w kierunku Hali Mirowskiej i placu Za Żelazną Bramą. Śródmieście pozostaje pod ciężkim ostrzałem artylerii i lotnictwa nieprzyjaciela. Podobnie jest na Mokotowie, gdzie bomby niszczą zabudowania na ul. Racławickiej, Okulskiej, Bałuckiego i Kazimierzowskiej.

# data[].attributes.body
- Nieudana próba przebicia się oddziałów powstańczych z Grupy „Północ” AK ze Starego Miasta do Śródmieścia; ok. 300 rannych i zabitych.
- W kościele Sakramentek na Nowym Mieście w wyniku nalotu zginęło ok. 1000 osób; 300 ofiar bombardowania Pasażu Simonsa, u zbiegu ulic Długiej i Nalewki.
- Niemcy wywieźli do KL Stutthof ponad 3100 więźniów obozu w Pruszkowie, wśród nich m.in. powstańców warszawskich.

# data[].attributes.body
- Rozkaz Naczelnego Wodza gen. Kazimierza Sosnkowskiego do żołnierzy AK, zawierający ostrą krytykę postawy zachodnich aliantów wobec Powstania Warszawskiego i Polski.

# data[].attributes.body
- Kapitulacja sił powstańczych na Starym Mieście – łącznie podczas walk poległo ok. 7 tys. żołnierzy AK, co stanowiło ok. 40 proc. całości strat w powstaniu. Zniszczeniu od niemieckiego pocisku uległa Kolumna Zygmunta III Wazy na Placu Zamkowym.
- Niemcy zamordowali ok. 1300 osób w opuszczonym przez powstańców Starym Mieście.
- Poczta Polowa AK wyemitowała pierwszy powstańczy znaczek, według projektu Stanisława Tomaszewskiego „Miedzy”.
- Niemcy zajęli Sadybę.
- Zmasowany atak bombowy niemieckich samolotów na Warszawę.
- Powstańcy opanowali gmach Związku Chrześcijańskiej Młodzieży Męskiej (YMCA) przy ul. Konopnickiej.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Posłuchaj

Choć ostatnie oddziały wycofują się ze Starego Miasta o godzinie 8, gehenna mieszkańców trwa nadal. Niemcy kontynuują bombardowanie. Na terenie dzielnicy pozostaje 35 tys. ludzi. Niemcy mordują, gwałcą i rabują. Starzy, chorzy i ci, do których istnieje podejrzenie o udział w Powstaniu, zostają zamordowani na miejscu, reszta jest pędzona do obozu w Pruszkowie, stamtąd ludność cywilna Starego Miasta trafia do obozów koncentracyjnych.

Posłuchaj

Tego dnia upada także Sadyba. Oddziały powstańcze zostają odrzucone przez niemiecki szturm na linię ulicy Chełmskiej. Rozpoczynają się masowe mordy ludności cywilnej w tej dzielnicy.

Silne bombardowania nękają Górny Mokotów i Śródmieście. Powstańcy korzystają z nawały artyleryjskiej, która powoduje też panikę u Niemców zajmujących część Śródmieścia, i zajmują budynek YMCA (siedziby Związku Młodzieży Chrześcijańskiej w Polsce) przy ul. Konopnickiej.

Posłuchaj

"Biuletyn Informacyjny" AK ogłasza m.in. tekst przemówienia Stanisława Mikołajczyka, który apeluje do Stalina, Churchilla i Roosevelta o pomoc dla Warszawy.

# data[].attributes.attachment_link.title
Powstanie Warszawskie. 2 września 1944. Tego dnia Niemcy bestialsko mordują 1300 osób, m.in. rannych ze szpitala przy ul. Długiej 7

# data[].attributes.attachment_link.description
Trzydziesty trzeci dzień powstania, sobota. Stare Miasto upada. Niemieckie czołgi niszczą kolumnę Zygmunta. W nocy rozpoczyna się ewakuacja żołnierzy ze Starówki do Śródmieścia. Ewakuowanych zostaje około 5 tysięcy powstańców. Tego dnia Niemcy bestialsko mordują 1300 osób, m.in. rannych znajdujących się w szpitalu przy ul. Długiej 7 i w innych punktach Starego Miasta.

# data[].attributes.body
- Niemcy uznali prawa kombatanckie żołnierzy AK.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Żołnierze niemieccy transportują armaty PAK ulicą Żabią w okolicach placu Żelaznej Bramy. W tle widać zburzoną kamienicę przy Żabiej 3 Foto: Leher/Bundesarchiv/Wikipedia

Powstanie Warszawskie - zobacz serwis specjalny

Posłuchaj

03:02 3 wrzesnia Danuta Gałka ps. Blondynka opowiada o gwałconych dziewczynach, rozstrzeliwaniu rannych i podpaleniu przez Niemców szpitala na Podwalu. (Archiuwm PR)

Dowódcą obrony Powiśla zostaje zaprawiony w bojach na Starym Mieście mjr Stanisław Błaszczak ps. Róg, jego zastępcą zostaje dotychczasowy dowódca Cyprian Odorkiewicz ps. Krybar. Niemieckie natarcie rusza od północy i południa, poprzedzone prowadzonym od wczesnego ranka ostrzałem artyleryjskim.

Posłuchaj

15:00 Dni Walczącej Stolicy, 3.09.mp3 Wspomnienia m.in. dowódcy Armii Krajowej gen. Tadeusza Bora-Komorowskiego (czyta lektor) oraz Stefana Korbońskiego. (czyta lektor). Cykl "Dni Walczącej Stolicy" Władysława Bartoszewskiego. (RWE, 1984)

Piechota niemiecka naciera na Śródmieście, na ulice Traugutta, Mazowiecką, Królewską i Grzybowską. Dzielnica staje w płomieniach. Z powodu braku wody pożarów nie można ugasić. Część ludności cywilnej próbuje przedostać się przez Al. Jerozolimskie do Śródmieścia Południowego.

Oddziały z Dolnego Mokotowa próbują w nocy dokonać natarcia na Sadybę.

Posłuchaj

02:10 A46370 3.09 Powstancze kalendarium_1181415_1.mp3 - Ronowcy byli strasznie zdemoralizowani, tylko pili, gwałcili i rabowali - mówił Jerzy Oszada z grupy "Kampinos". (PR, 2014)

W nocy z 2 na 3 września powstańcy z oddziału "Kampinos" odnoszą wielki sukces - we wsi Truskaw rozbijają oddział kolaboracyjnej brygady SS RONA, składający się z renegatów rosyjskich.

# data[].attributes.attachment_link.title
Powstanie Warszawskie. 3 września 1944. "Niemcy gwałcili dziewczynki i rozstrzeliwali rannych"

# data[].attributes.attachment_link.description
Żołnierze niemieccy transportują armaty PAK ulicą Żabią w okolicach placu Żelaznej Bramy. W tle widać zburzoną kamienicę przy Żabiej 3 Foto: Leher/Bundesarchiv/Wikipedia Powstanie Warszawskie - zobacz serwis specjalny Posłuchaj 03:02 3 wrzesnia Danuta Gałka ps. Blondynka opowiada o gwałconych dziewczynach, rozstrzeliwaniu rannych i podpaleniu przez Niemców szpitala na Podwalu.

# data[].attributes.body
- Rozwiązanie Grupy „Północ” AK.
- Ppłk Mazurkiewicz „Radosław” został mianowany dowódcą odcinka Czerniaków.
- Bombardowanie gmachu PKO przy ul. Jasnej i elektrowni na Powiślu.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Posłuchaj

Przerwanie dostaw prądu z elektrowni stawia w trudnej sytuacji walczącą stolicę. Od elektryczności uzależnione jest funkcjonowanie drukarni i zakładów wytwarzających broń. Problem ma też obsługa radiostacji "Błyskawica", której siedziba zostaje przeniesiona na ul. Poznańską, nieopodal funkcjonuje wytwórnia granatów, która posiada własny agregat.

Posłuchaj

Niemcy nacierają na Powiśle od północy, od strony Wybrzeża Kościuszkowskiego, Dobrej i Browarnej. Nieprzyjaciel dociera aż do Lipowej. Drewniana zabudowa staje w płomieniach. "Chyba to było właśnie czwartego, kiedy wyjrzałam z moją siostrą z bramy, cała ulica płonęła, właściwie to było kłębowisko płomieni" - wspominała Krystyna Kraśniewska.

Trwa bombardowanie Śródmieścia. W gruzy obraca się budynek, w którym funkcjonowały Wojskowe Zakłady Wydawnicze Armii Krajowej, w których wydawane były najważniejsze powstańcze gazety. Walki toczą się na ul. Kredytowej, Ciepłej, na placu Grzybowskim. Starcia z wrogiem mają miejsce także w Śródmieściu Południowym. Tam trwają niemieckie szturmy prowadzone od strony Muzeum Narodowego.

Posłuchaj

Na Mokotowie i Czerniakowie tamtejsze oddziały powstańcze starają się prowadzić działania przeciwko nacierającym od Wisły oddziałom niemieckim.
im

# data[].attributes.attachment_link.title
Powstanie Warszawskie. 4 września 1944. "Cała ulica płonęła, to było kłębowisko płomieni"

# data[].attributes.attachment_link.description
Posłuchaj Przerwanie dostaw prądu z elektrowni stawia w trudnej sytuacji walczącą stolicę. Od elektryczności uzależnione jest funkcjonowanie drukarni i zakładów wytwarzających broń. Problem ma też obsługa radiostacji "Błyskawica", której siedziba zostaje przeniesiona na ul. Poznańską, nieopodal funkcjonuje wytwórnia granatów, która posiada własny agregat. Posłuchaj Niemcy nacierają na Powiśle od północy, od strony Wybrzeża Kościuszkowskiego, Dobrej i Browarnej.

# data[].attributes.body
- Powstańcy wycofują się z elektrowni na Powiślu.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Trwają ciężkie walki na Powiślu. Heroiczny opór powstańców nie może równać się z przewagą liczebną i techniczną przeciwnika, wspieranego przez samoloty, artylerię i czołgi. Bataliony SS w sile dwóch tysięcy żołnierzy atakują od Wybrzeża Kościuszkowskiego na wschodzie, zajmują ulicę Kopernika i Oboźną od zachodu. Na ulicy Leszczyńskiej zamordowanych zostaje stu piećdziesieciu ludzi. Dowódcy Powiśla, świadomi rychłego upadku dzielnicy, zalecają ludności przedostanie się na teren Śródmieścia.

Tam nieprzyjaciel kontynuuje huraganowy ogień artyleryjski. Mimo to, udaje się odeprzeć natarcie nieprzyjaciela od strony Krakowskiego Przedmieścia, Ogrodu Saskiego i Chmielnej. Trwa exodus ludności cywilnej do spokojniejszego Śródmieścia Południowego.

Nastroje w powstańczej stolicy są coraz gorsze. Ludność cywilna traci wiarę w sens prowadzenia dalszych działań i szerszą pomoc aliantów. Pojawiają sie komunistyczni agitatorzy, nawołujący do zwracania się przeciwko wojsku i walce w oczekiwaniu na pomoc Armii Czerwonej.

Niemcy przystępują do likwidacji stanowisk powstańczych na Sielcach. Dowódcy Powstania zdają sobie sprawę, że po upadku Sielc i Powiśla kolejnym celem będzie Czerniaków. Tam przybywa ostatnia część zgrupowania "Radosław". Udaje się utrzymać łączność między Śródmieściem Południowym i Czerniakowem dzięki obstawieniu ulic Frascati i Książęcej przez żołnierzy batalionu "Czata" i plutonu AL.

# data[].attributes.attachment_link.description
Trzydziesty szósty dzień powstania, wtorek. Pod naporem ataku niemieckiego powstańcy opuszczają budynek elektrowni na Powiślu. Udaje się utrzymać ruiny budynku Komendy Policji i kościoła Świętego Krzyża przy Nowym Świecie. Sztab Komendy Okręgu Warszawa AK przenosi się do budynku kina Palladium przy ul. Złotej.

# data[].attributes.body
- Padły ostatnie punkty polskiego oporu na Powiślu.

# data[].attributes.body
- Rozmowy delegacji powstańczej, w składzie m.in. z wiceprzewodniczącą Prezydium Zarządu Głównego Polskiego Czerwonego Krzyża Marią Tarnowską, z głównodowodzącym wojsk niemieckich gen. SS i Policji Erichem von dem Bachem-Zelewskim w sprawie ewakuacji ludności cywilnej z Warszawy.
- Władze powstańcze wprowadziły na Żoliborzu godzinę policyjną, obowiązującą od godz. 20

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Walki na Śródmieściu przypominają wojnę pozycyjną. Stawką są nie ulice, a ich fragmenty, nie budynki, a pojedyncze piętra. Śmiertelny impas wiąże siły powstańcze i niemieckie. "Trudno mówić o walce, gdy żołnierze z obu stron zaryli się w kretowisku gruzów niemal bez ruchu, nie mogąc wysunąć ze swych kryjówek nawet czubka hełmu" - pisze w swoim dzienniku kpt Wacław Zagórski z batalionu "Chrobry II".

Całe Śródmieście jest celem ostrzału artyleryjskiego i lotniczego. Bomby spadają na Marszałkowską i plac Napoleona. Niemieckie natarcie rusza z Nowego Światu, Królewskiej, Grzybowskiej i od strony Dworca Głównego. Wróg opanowuje skrzyżowanie Alei Jerozolimskich i Marszałkowskiej.

Coraz dotkliwszy jest brak żywności, niemal jedynym jej źródłem są magazyny browaru Haberbuscha. "Od tygodnia pożywieniem naszym stała się zupa - plujka. Jest to zupa ze zbożowego ziarna; jedząc ją, trzeba ustawicznie wypluwać plewy czy łuski. Wkrótce przestaniemy wypluwać, byle więcej, byle oszukać puste żołądki" - wspomina Józefa Radzymińska, łączniczka batalionu "Iwo".

Płonie Mokotów. Najbardziej poszkodowani tego dnia są mieszkańcy ul. Odyńca, Ursynowskiej, Racławickiej, Tenisowej i Misyjnej. Trwają zacięte walki na Dolnym Mokotowie, w rejonie ulic Promenady, Dolnej i Konduktorskiej.

Władze cywilne Powstania zezwalają na porozumienie Zarządu Polskiego Czerwonego Krzyża z dowództwem wojsk niemieckich w sprawie ewakuacji poza tereny miasta osób starszych, chorych i dzieci. Ustalono czas, w którym ludność mogła, na własne ryzyko, opuścić stolicę (8 i 9 września).

Członkowie Krajowej Rady Ministrów wysyłają dramatyczną depeszę do premiera Stanisława Mikołajczyka: "Katastrofalne uszczuplenie stanu naszego terenowego posiadania, brak żywności, wody i światła oraz krańcowe wyczerpanie ludności przy braku natychmiastowej skuteczności stawia na porządku dziennym sprawę rezygnacji z dalszej walki w Warszawie".

# data[].attributes.attachment_link.description
Trzydziesty ósmy dzień powstania, czwartek. Po zajęciu Powiśla oddziały niemieckie ruszają na północną część Śródmieścia, nacierają na Nowy Świat, a z Ogrodu Saskiego i placu Za Żelazną Bramą na plac Grzybowski. Od strony Dworca Głównego atakują Chmielną, a z placu Zawiszy ulicę Towarową. Jednocześnie niemieckie lotnictwo bombarduje ten teren.

# data[].attributes.body
- Ewakuacja 5 tys. cywilów z terenów ogarniętych walkami do części Śródmieścia zajmowanej przez Niemców.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Od rana trwa kolejne natarcie na Śródmieście-Północ. Ciężkie walki toczą się w rejonie ul. Brackiej, Nowego Światu, Chmielnej. Kolejny raz szturm nieprzyjaciela naciera na linii Królewskiej-Grzybowskiej-Towarowej. Krytycznie sytuację ocenia gen. Tadeusz Bór-Komorowski: "Sytuacja na Śródmieściu-Północ ulega pogorszeniu. Wytrzymałość żołnierza u kresu możliwości. Obrona miękka - dezercja. Beznadziejne położenie. Tracimy dużo terenu (...). W razie pęknięcia obrony Śródmieścia-Północ może nastąpić rzeź ludności i żołnierzy".

Trwa ostrzał artyleryjski południowego Śródmieścia i Czerniakowa. Tutaj, z brzegu Wisły widać płonącą Pragę, którą podpaliły wycofujące się przed Armią Czerwoną oddziały niemieckie i bomby sowieckich samolotów.

Tymczasem na Górnym Mokotowie oddziały "Baszty" dokonują ofensywy, dzięki której udaje się opanować tereny między al. Niepodległości, ul. Narbutta i Fałata, a także obszar zamknięty ulicami Pilicka-Wężyka-Wielicka.

Tego dnia mają miejsce rozmowy między przedstawicielami dowództwa powstańczego, podpułkownikiem Franciszkiem Hermanem i proucznikiem Alfredem Korczyńskim a reprezentującym Niemcy gen. Heinzem Rohrem. Strona polska negocjuje dalszą ewakuację ludności cywilnej, a także rannych żołnierzy oraz wydanie niemieckich jeńców. Rohr proponuje rozpoczęcie rozmów kapitulacyjnych przy założeniu traktowania powstańców jako jeńców wojennych.

10 września >

# data[].attributes.attachment_link.description
Od rana trwa kolejne natarcie na Śródmieście-Północ. Ciężkie walki toczą się w rejonie ul. Brackiej, Nowego Światu, Chmielnej. Kolejny raz szturm nieprzyjaciela naciera na linii Królewskiej-Grzybowskiej-Towarowej. Krytycznie sytuację ocenia gen. Tadeusz Bór-Komorowski: "Sytuacja na Śródmieściu-Północ ulega pogorszeniu. Wytrzymałość żołnierza u kresu możliwości. Obrona miękka - dezercja. Beznadziejne położenie. Tracimy dużo terenu (...).

# data[].attributes.body
- Natarcie Armii Czerwonej na przedmoście warszawskie.
- Polskie Radio ogłosiło listę 28 niemieckich dowódców, którzy byli odpowiedzialni za zrujnowanie Warszawy. Oprócz gen. von dem Bacha-Zelewskiego znaleźli się na niej m.in. generałowie Rainer Stahel i Heinz Reinefarth.

# data[].attributes.body
- Odezwa gen. von dem Bacha-Zelewskiego do mieszkańców Warszawy, zrzucająca odpowiedzialność za fiasko polsko-niemieckich pertraktacji na dowództwo AK.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Armia Czerwona zbliża się na przedpola Warszawy. Słabną bombardowania lotnicze na walczącą stolicę, samoloty niemieckie są teraz zaangażowane w walkę z sowieckimi myśliwcami.

W nocy z 10 na 11 września przeprawiają się przez Wisłę łączniczki Armii Ludowej z Żoliborza w celu przekazania inforamacji o sytuacji w Warszawie i nawiązania łączności między komunistami walczącymi w Powstaniu a Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego.

Niemcy obawiają się rychłego wkroczenia Sowietów na Pragę, skupiają sie na odciągnięciu powstańców od brzegu Wisły. Na Czerniakowie idzie natarcie od strony ul. Czerniakowskiej i z parku Sobieskiego. Ciężkie walki prowadzone na ulicach Łazienkowskiej i Rozbrat zmuszają powstańców do cofnięcia się na linię ul. Przemysłowej. Broni się przejście z Czerniakowa na Śródmieście. Na Dolnym Mokotowie powstańcy trwają na stanowiskach na ul. Stępińskiej, Bończy, Zakrzewskiej, Górskiej i Chełmińskiej.

Nastroje w Śródmieściu poprawia aliancki zrzut ze środkami sanitarnymi i bronią. Trwają bombardowania artyleryjskie.

Zofia Zawadzka, drużynowa I Warszawskiej Żeńskiej Drużyny Harcerek, tak wspomina akcję ratowania ludzi ze zniszczonego budynku: "Prawie zupełnie ciemno od kurzu. Kilku ludzi pracuje przy słabym świetle latarek. Wykopują ludzi spod gruzów. Obraz zupełnie makabryczny. Leży kobieta. Nogi ma jeszcze przysypane. Pod nią jej dziecko, ośmioletnie, już nie żyje, ona dogorywa. Nad nią czyjeś ręce, nogi, palce, nie wiadomo do kogo należące. Jak jej pomóc, jak ją ratować - można zupełnie zgłupieć".

Kolejną udręką są "gołębiarze" - strzelcy wyborowi nieprzyjaciela. Walczący w rejonie Politechiki pchor. Janusz Kozłowski ps. Pilawa pisze wstrząsające wspomnienia:

"Przy barykadzie u wejścia do gmachu Architektury Lusia idąca tuż koło mnie padła bez jęku. Myślałem, że się potknęła, bo nie słyszałem strzału. Ciemna plama wystąpiła na przybrudzonej, różowej sukience. Pełen rozpaczy porwałem dziecko na ręce i zaniosłem na punkt opatrunkowy. (...) Doktor "Józef" nie miał już nic do roboty. Płuca porwane zostały ekrazytówką (rodzaj wybuchowej amunicji - przyp. red.). (...) Pochowaliśmy małą na podwórzu Architektury, obok "Ewy" i "Czai". (...)

Rano wyszedłem z trzema chłopcami upolować rozbójnika. Lusia była jego dziewiątą ofiarą. (...) Zawzięliśmy się na gołębiarzy. (...) Tropienie trwało całe przedpołudnie. (...) Wreszcie wskazali go nam ludzie. Walka była krótka. Wpadł na nas na klatce schodowej. Nie zdążył ruszyć spustu, bo "Lelek" wpakował mu w brzuch jedną ze zdobytych ekrazytówek. Padł (...). "Czarny" go dobił. (...)

Opowiedziałem "Basi" i "Marzenie", jak polowaliśmy na draba. "Marzena" złapała się za głowę: - Przecież ty dziczejesz. I twoi chłopcy z tobą. Zastanów się, dobiliście rannego. Jak ty się zmieniłeś!

- To mnie zmienili."
< 10 września 12 września >

# data[].attributes.attachment_link.description
Armia Czerwona zbliża się na przedpola Warszawy. Słabną bombardowania lotnicze na walczącą stolicę, samoloty niemieckie są teraz zaangażowane w walkę z sowieckimi myśliwcami. W nocy z 10 na 11 września przeprawiają się przez Wisłę łączniczki Armii Ludowej z Żoliborza w celu przekazania inforamacji o sytuacji w Warszawie i nawiązania łączności między komunistami walczącymi w Powstaniu a Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Główne siły von dem Bacha nacierają od południa i północnego-zachodu na Czerniaków. Niemcom udaje się przerwać łączność między tą dzielnicą a Śródmieściem Południowym.

W pozostałych dzielnicach panuje względny spokój. "Wstrzymuje się wszelkie natarcia w mieście. Zachowuje się jedynie niezbędne siły na odcinkach po to, aby wszystkie siły grupy von dem Bacha użyć bądź do oczyszczenia południowej części miasta, bądź stworzenia grup uderzeniowych na możliwych dla nieprzyjaciela przejściach przez Wisłę" - można przeczytać w dzienniku działań bojowych 9. armii niemieckiej.

Tymczasem w Śródmieściu przebywa na stłoczonym terenie ponad 200 tysięcy ludzi. Brakuje wody, fatalne są warunki sanitarne, brud i głód wyniszczyły mieszkańców stolicy. "Czerwonka była w drodze do rozwinięcia się w powszechną epidemię" - notuje gen. Tadeusz Bór-Komorowski.

< 11 września 13 września >

# data[].attributes.attachment_link.description
Główne siły von dem Bacha nacierają od południa i północnego-zachodu na Czerniaków. Niemcom udaje się przerwać łączność między tą dzielnicą a Śródmieściem Południowym. W pozostałych dzielnicach panuje względny spokój. "Wstrzymuje się wszelkie natarcia w mieście.

# data[].attributes.body
- Niemcy zniszczyli mosty: Poniatowskiego, Kierbedzia, Gdański i Średnicowy.
- Kolejne dwie duże (13 i 17 września) deportacje warszawiaków do Auschwitz. W sumie przewieziono tam 4 tys. osób.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
- Rotę przysięgi powstańcy składali na walkę aż do odzyskania przez Polskę wolności - mówił Władysław Bartoszewski ps. Teofil. (Archiwum PR)

Maria Stypułkowska - Chojecka ps. Kama opowiada o zniszczeniu mostu Poniatowskiego. (PR)

Niemcy wysadzają mosty. Rosjanie zrzucają ulotki z zapowiedziami zrzutów żywności i broni. Cykl "Dni Walczącej Stolicy" Władysława Bartoszewskiego. (RWE, 1984)

Sanitariuszki I Batalionu Szturmowego Armii Krajowej "Nałęcz" udzielają pomocy rannemu powstańcowi: san. Krystyna Kamał ps. Szafrańska, san. Maria Jezierska ps. Bogdańska, nad torbą pochylona kpr. Elżbieta Skrzyńska ps. Żabska Foto: Joachim Joachimczyk/Wikipedia/domena publiczna

Nieprzyjaciel kontynuuje ataki na Czerniaków. Opanowuje m.in. Port Czerniakowski, parzystą stronę ulicy Łazienkowskiej, gmach ZUS i szpital św. Łazarza przy ul. Książęcej. Ciężkie walki toczą się na Ludnej. Natarciom nieprzyjaciela towarzyszy ogień artylerii. W budynku ZUS żołdacy mordują rannych.

Tego dnia odbywa się piewszy sowiecki zrzut broni i żywności dla walczącej stolicy. Zrzut i obserwacje kolumn niemieckich żołnierzy wycofujących się z Pragi na zachód dają złudną nadzieję na rychłe nadejście oddziałów Armii Czerwonej. Poprawia się morale powstańczej Warszawy. Względny spokój panuje w Śródmieściu. Tam najważniejszym epizodem jest natarcie nieprzyjaciela od strony ulicy Wroniej odparte przez powstańców.

Żoliborz, z uwagi na niemal całkowite przejęcie dzielnicy przez powstańcze władze, nazywany "republiką żoliborską", przygotowuje się do obrony. Dzielnica odpiera trzy natarcia od strony Marymontu.
< 12 września 14 września >

# data[].attributes.attachment_link.description
Rotę przysięgi powstańcy składali na walkę aż do odzyskania przez Polskę wolności - mówił Władysław Bartoszewski ps. Teofil. (Archiwum PR) Maria Stypułkowska - Chojecka ps. Kama opowiada o zniszczeniu mostu Poniatowskiego. (PR) Niemcy wysadzają mosty. Rosjanie zrzucają ulotki z zapowiedziami zrzutów żywności i broni. Cykl "Dni Walczącej Stolicy" Władysława Bartoszewskiego.

# data[].attributes.body
- Naczelny Wódz Polskich Sił Zbrojnych gen. Kazimierz Sosnkowski awansował płk. Chruściela „Montera” do stopnia generała brygady "za wybitne dowodzenie i przykład osobistego męstwa w walkach o Warszawę".
- Józef Stalin podpisał w Moskwie rozkaz o zdobyciu Pragi.
- W walkach o Pragę zginęło, zostało rannych lub zaginęło 1792 żołnierzy 1. Dywizji Piechoty Ludowego Wojska Polskiego im. Tadeusza Kościuszki.
- Sowieckie zrzuty broni i żywności; samoloty sowieckie odbyły 282 loty nad walczącą stolicą.
- Natarcie wojsk niemieckich na Górny Czerniaków.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Trwają zaciekłe walki o Czerniaków. Zaciska się śmiertelna pętla wokół obszaru zajętego przez żołnierzy zgrupowania "Radosław". Natarciom piechoty nieprzyjaciela towarzyszy huraganowy ogień artyleryjski. Oddziały powstańcze ponoszą wielkie straty, brakuje amunicji. Na zajętych terenach wróg morduje ludność cywilną.

Wobec zajęcia Pragi przez Armię Czerwoną, gra toczy się o utrzymanie przyczółka dla spodziewanego desantu. Jan Mazurkiewicz ps. Radosław postanawia zmniejszyć broniony teren do obszaru ulic Krąg-Czerniakowska-Zagórna. Tego samego dnia przez Wisłę przeprawia się pchor. Stanisław Komornicki ps. Nałęcz i dociera do dowódcy 9. pułku piechoty I Dywizji im. Tadeusza Kościuszki w Armii gen. Berlinga.

Walka toczy się też w Śródmieściu, gdzie nieprzyjaciel naciera na ul. Książęcą od strony Al. Ujazdowskich.

Jest jeszcze jedno miejsce, gdzie Niemcy obawiają się desantu - Żoliborz. Tutaj trwa natarcie od strony Marymontu siłami 25. dywizji pancernej. Niemcom udaje się odciąć powstańców od Wisłu na linii Bielany-Krasińskiego. Jednocześnie, oddziały powstańcze muszą ustąpić wobec przewagi wroga, który dochodzi do ul. Potockiej.

Sowiecka artyleria ostrzeliwuje tego dnia niemieckie pozycje ne terenie miasta.

< 13 września 15 września >

# data[].attributes.attachment_link.description
Trwają zaciekłe walki o Czerniaków. Zaciska się śmiertelna pętla wokół obszaru zajętego przez żołnierzy zgrupowania "Radosław". Natarciom piechoty nieprzyjaciela towarzyszy huraganowy ogień artyleryjski. Oddziały powstańcze ponoszą wielkie straty, brakuje amunicji. Na zajętych terenach wróg morduje ludność cywilną. Wobec zajęcia Pragi przez Armię Czerwoną, gra toczy się o utrzymanie przyczółka dla spodziewanego desantu.

# data[].attributes.body
- Pierwsze oddziały 1. Dywizji Piechoty LWP wylądowały na przyczółku czerniakowskim.

# data[].attributes.body
- Początek walk 3. Dywizji Piechoty LWP o przyczółki warszawskie na lewym brzegu Wisły (16-23 września).
- Niemieckie lotnictwo zbombardowało budynek kina „Helgoland”, w którym powstańcy stworzyli obóz dla jeńców niemieckich.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Powstańcy i żołnierze Berlinga odpierają od rana silne natarcie nieprzyjaciela. Ambitny plan poszerzenia przyczółka kończy się niepowodzeniem. Walczących wspiera artyleria z praskiej strony Wisły, kierowana przez obserwatora z radiostacją.

Przeprawa kolejnych oddziałów 1. Armii Ludowego Wojska Polskiego jest niemożliwe ze względu na silny ostrzał nieprzyjaciela nad Wisłą. Desant jest źle przygotowany, brakuje łodzi dla żołnierzy. Ci, którzy usiłują się przebić stanowią łatwy cel dla karabinów maszynowych wroga. Choć stan wody w rzece wynosi zaledwie 55 cm, to dla rannych i obleczonych ciężkim ekwipunkiem berlingowców jest on śmiertelną tonią.

Bomby spadają również na Śródmieście. Katarzyna Kujawska ps. Kasia, harcerka i sanitariuszka wspominała apokaliptyczny widok jednego z trafionych najcięższym pociskiem domu: "Rozróżniam ludzi, widzę gruz, a z drugiej strony płomienie. Jakimś dwóm kobietom palą się włosy, mężczyzna w płonącej kurtce wynosi kogoś ze zwalonego domu".

Tego dnia w morzu ognia tonie Żoliborz, powstańcy są wypierani z kolejnych punktów oporu. Choć powstańcy cofają się na całej linii, odnoszą też duże sukcesy - zniszczyli 5 czołgów wroga, kolejne 7 poważnie uszkodzili. Nieliczne oddziały, którym udało się kontratakować odkrywają ciała pomordowanej ludności cywilnej.

Poprzedniej nocy udaje się ewakuować oddziały z Dolnego Mokotowa. Teraz oddziały te obsadzają rubieże zajętego przez powstańców terenu od ulicy Belgijskiej na północy po Królikarnię na południu.
< 15 września 17 września >

# data[].attributes.attachment_link.description
Powstańcy i żołnierze Berlinga odpierają od rana silne natarcie nieprzyjaciela. Ambitny plan poszerzenia przyczółka kończy się niepowodzeniem. Walczących wspiera artyleria z praskiej strony Wisły, kierowana przez obserwatora z radiostacją. Przeprawa kolejnych oddziałów 1. Armii Ludowego Wojska Polskiego jest niemożliwe ze względu na silny ostrzał nieprzyjaciela nad Wisłą.

# data[].attributes.body
- Część oddziałów 2. Dywizji Piechoty LWP przedostało się na Żoliborz.
- Nieudane próby nawiązania łączności telefonicznej dowództwa AK ze sztabem Armii Czerwonej.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Przez Wisłę tego dnia przebija się pod silnym ostrzałem kolejna część 9. pułku piechoty. W sumie, w ciągu dwóch dni przez Wisłę przeprawia się 1200 żołnierzy. Przeprawiają się na wszystkim, co jest zdolne do przepłynięcia przez Wisłę, łodziach i pontonach. Ci, którzy mieli tyle szczęścia, żeby dobić do brzegu, muszą wspiąć się na stromą skarpę i dotrzeć do najbliższych powstańczych posterunków. Wszystko to wśród świstów kul i huku wybuchów. Przebicie do powstańców nie gwarantuje spokoju - w ciągu dnia żołnierze na Przyczółku Czerniakowskim odpierają osiem kolejnych niemieckich uderzeń.

Równocześnie na wysokości Żoliborza przez Wisłę przeprawia się kompania z 6. pułku piechoty 2. dywizji 1 Armii LWP. Wybór miejsca jest niefortunny. Żołnierze utknęli między brzegiem rzeki a wałami przeciwpowodziowymi. Huraganowy ostrzał artyleryjski nie pozwala im ruszyć się w żadną stronę. Nie udaje się nawet nawiązać kontaktu z powstańcami walczącymi na Żoliborzu.

A tam trwają zaciekłe starcia. Obie strony ponoszą ciężkie straty. "Na Żoliborzu natarcia oddziałów 25. dywizji pancernej, mimo skoncentrowania wszystkich sił, nie robią żadnego postępu" - brzmi notatka z dziennika działań bojowych 9. armii niemieckiej.

Ogień artyleryjski nęka Śródmieście. "Na froncie pod bokiem Niemców bywało najbezpieczniej" - pisał Zdzisław Jeziorański ps. Jan Nowak, legendarny kurier z Warszawy, cichociemny. Nie tylko artyleria i szturmy dręczą mieszkańców dzielnicy. Wrogiem jest też głód, z którym walczy się na śmierć i życie, co zaznaczał Kazimierz Zenon Skierski, pracownik powstańczego Polskiego Radia: "Przedwczoraj 21 osób z ulicy Jaworzyńskiej zrobiło wypad na działki, wczołgali się nocą w zagonki, rwąc pomidory, fasolę, cebulę. Niemcy ich oświetlili i ostrzelali wściekłymi seriami. Nikt nie wrócił. Przez dwa dni słyszano jęki rannych, umierali na słońcu jak rozdeptane glisty".

< 16 września 18 września >

# data[].attributes.attachment_link.description
Czterdziesty ósmy dzień powstania, niedziela. Walki na Czerniakowie stają się coraz uciążliwsze. Podejmowane są starania, żeby Armia Czerwona ruszyła na pomoc walczącej Warszawie. Jak wspomina po latach gen. Tadeusz Bór-Komorowski, dowództwo radzieckie cały czas podstępnie zachęca Polaków do walki i obiecują pomoc, ale tak naprawdę Sowieci pomóc nie chcą.

# data[].attributes.body
- Nad Warszawą pojawiło się ponad 100 amerykańskich samolotów B-17, które dokonały zrzutów.

# data[].attributes.body
- Gen. Komorowski „Bór” w odezwie do powstańców wezwał do dalszego oporu zbrojnego przeciw Niemcom.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Bardzo ciężki dzień dla powstańczego Czerniakowa. Niemieckie lotnictwo nasila bombardowanie. Pociski niszczą ul. Wilanowską, Zagórną, spadają na Idzikowskiego, Solec.

Nieoczekiwanie dla powstańców ląduje pomoc w okolicach mostu Poniatowskiego 2 bataliony 8. pułku piechoty, kompania fizylierów, kompania rusznic przeciwpancernych 1. Armii Wojska Polskiego. W sumie 1056 żołnierzy. Jednak nie udaje im się wyjść na brzeg Przyczółku Czerniakowskiego. Większość z nich ginie, tylko nielicznym udaje się przeprawić z powrotem na praski brzeg.

Na Powiśle przeprawia się przez Wisłę 370 żołnierzy 6. pułku piechoty 2. dywizji 1. Armii Wojska Polskiego. Osaczeni niemieckim ostrzałem na wybrzeżu nie mają szans na wsparcie powstańczych oddziałów.

Dowodzący obroną Czerniakowa ppłk. Jan Mazurkiewicz ps. Radosław wydaje rozkaz o ewakuacji kanałami na Mokotów części rannych.

< 18 września 20 września >

# data[].attributes.attachment_link.description
Bardzo ciężki dzień dla powstańczego Czerniakowa. Niemieckie lotnictwo nasila bombardowanie. Pociski niszczą ul. Wilanowską, Zagórną, spadają na Idzikowskiego, Solec. Nieoczekiwanie dla powstańców ląduje pomoc w okolicach mostu Poniatowskiego 2 bataliony 8. pułku piechoty, kompania fizylierów, kompania rusznic przeciwpancernych 1. Armii Wojska Polskiego. W sumie 1056 żołnierzy.

# data[].attributes.body
- Kolejne oddziały 2. Dywizji Piechoty LWP przeprawiły się przez Wisłę na przyczółek czerniakowski.
- Dowodzony przez ppłk. Mazurkiewicza „Radosława” oddział ok. 200 powstańców przedostał się kanałami z Czerniakowa na Mokotów.
- Gen. Komorowski „Bór” wydał rozkaz o utworzeniu Warszawskiego Korpusu AK – regularnych oddziałów Wojska Polskiego złożonych z sił powstańczych. Dowódcą korpusu mianowano gen. Chruściela „Montera”.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Zapada decyzja o stopniowyym wycofywaniu oddziałów powstańczych z Czerniakowa z powodu przytłaczającej przewagi nieprzyjaciela. W nocy z Czerniakowa na Mokotów przechodzi kanałami ppłk Jan Mazurkiewicz ps. Radosław z grupą 200 rannych powstańców.

Na Czerniakowie zostają żołnierze z 1. Armii Wojska Polskiego pod dowództwem mjr Stanisława Łatyszonka, żołnierze z "Zośki", "Czaty 49" i "Kryski" pod dowództwem kpt. Ryszarda Białousa ps. Jerzy. Powstańcy odcięci od dróg do włazów kanałowych walczą w domach przy ul. Wilanowskiej 4, 5, 6, 8 i w kilku miejscach przy ul. Idzikowskiego. Walki przenoszą się do wnętrz domów, dodatkowo nieustannie trwają bombardowania.

Niemcy masowo rozstrzeliwują młodych mężczyzn i kobiety.

Powstańcze oddziały z Żoliborza atakują niemieckie stanowiska na pograniczu dzielnicy z Marymontem. W Śródmieściu ostrzał artylerii, miotaczy min i granatników dotkilwie męczy powstańców w okolicy ulic Kruczej, Mokotowskiej i Koszykowej.

Tego dnia gen. Antoni Chruściel ps. Monter ogłasza rozkaz do żołnierzy: "Moi drodzy żołnierze! Mija 50 dzień naszej otwartej walki. Dnia 1 sierpnia wyszliśmy z podziemi, aby uderzyć na odwiecznego wroga, który przez pięć lat pastwił się nad naszym narodem. [...] Zdobyte przez Was w tym boju wartości są bezcenne, tak jak bez ceny jest Wasza krew przelana, jak bez ceny są ofiary złożone przez całą Warszawę i jej lud. Powstanie nasze przeszło już do historii, jako nieporównany czyn Narodu, który chce żyć tylko w wolności. [...] Zespoleni świętą tradycją wspólnej walki w karnych szeregach Armii Krajowej gotujcie się do dalszego wysiłku w boju o wolność Warszawy i Kraju. [...]"

< 19 września 21 września >

# data[].attributes.attachment_link.description
Zapada decyzja o stopniowyym wycofywaniu oddziałów powstańczych z Czerniakowa z powodu przytłaczającej przewagi nieprzyjaciela. W nocy z Czerniakowa na Mokotów przechodzi kanałami ppłk Jan Mazurkiewicz ps. Radosław z grupą 200 rannych powstańców. Na Czerniakowie zostają żołnierze z 1. Armii Wojska Polskiego pod dowództwem mjr Stanisława Łatyszonka, żołnierze z "Zośki", "Czaty 49" i "Kryski" pod dowództwem kpt.

# data[].attributes.body
- Alianckie lotnictwo dokonało ostatnich zrzutów zaopatrzenia nad Warszawą.
- Walki 6. pułku piechoty LWP z Niemcami na Żoliborzu.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Pod nawałą przewagi militarnej Niemców pada dom pod domu w ostatnich miejscach oporu powtańców na Czerniakowie. W rękach powstańców pozostają jedynie dwa budynki - przy ul. Wilanowskiej 1 i Solec 53, których broni stu kilkunastu żołnierzy.

Niemcy burzą i palą odbite domy. Późnym wieczorem przypływa kilka łodzi z praskiej strony i udaje się wywieźć część rannych na Pragę.

Ciężkie walki trwają w Śródmieściu - powstańcy rozbijają niemiecką barykadę na rogu Al. Jerozolimskich i ul. Brackiej, odpierają uderzenie na fabrykę Bormanna przy ul. Srebrnej i bronią domu przy ul. Pańskiej 109. Ludność cywilna najdotkliwej cierpi od nalotów lotniczych i pocisków artylerii w rejonie ul. Wareckiej, Chmielnej i Brackiej.

Fragment wypowiedzi Heinricha Himmlera, Komisarz Rzeszy ds. Umacniania Niemieckości wygłoszonej 21 września 1944 roku do dowódców okręgów wojskowych i dowódców szkół wojskowych: [...] wydałem jednocześnie rozkaz całkowitego zniszczenia Warszawy. Panowie możecie sobie pomyśleć, że jestem okrutnym barbarzyńcą. Jeśli panowie tak chcecie: tak, jestem nim, gdy tak musi być. Rozkaz brzmiał: każdy dom ma być spalony i wysadzony w powietrze".
< 20 września 22 września >

# data[].attributes.attachment_link.description
Pod nawałą przewagi militarnej Niemców pada dom pod domu w ostatnich miejscach oporu powtańców na Czerniakowie. W rękach powstańców pozostają jedynie dwa budynki - przy ul. Wilanowskiej 1 i Solec 53, których broni stu kilkunastu żołnierzy. Niemcy burzą i palą odbite domy. Późnym wieczorem przypływa kilka łodzi z praskiej strony i udaje się wywieźć część rannych na Pragę.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Wczesnym rankiem Niemcy rozpoczynają szturm na dwa budynki na Przyczółku Czerniakowskim - przy ul. Solec i Wilanowskiej. Między godziną 8 a 9 rano uzgodniono zawieszenie broni, aby umożliwić wyjście ludności cywilnej i wyniesienie rannych.

Z niezwykłą determinacją powstańcy bronią dostępu do Wisły. Od rana nad brzeg znoszono rannych, zbiera się ludność cywilna i żołnierze 9. pułku piechoty m.in. z batalionu "Zośka". Na ten dzień dowódcy powstania na Przyczółku Czerniakowskim ustalili termin ewakuacji z polskim dowództwem 2. dywizji piechoty stacjonującej na Pradze. Niestety, ewakuacja nie udaje się. Niemcy oświetlają rzekę rakietami, strzelają z granatników. Pod intensywnym ostrzałem toną łodzie z ludźmi - cywilami, rannymi, żołnierzami. Cześć z nich wraca na brzeg czerniakowski, a jedynie 94 osoby przeprawiają się na praską stronę.

Fragment wspomnień Stanisława Krupy ps. Nita, żołnierza AK z kompanii "Maciek" batalionu "Zośka": "Sytuacja beznadziejna. [...] Nie ma bandaży, nie ma lekarstw [...]. Głód, brak wody. Niemcy od wczesnego rana przypuszczają szturm za szturmem, chcąc za wszelką cenę zlikwidować ten mikroskopijny już przyczółek. [...] Wieczorem pod osłoną silnego ognia artyleryjskiego przypłyną łodzie i wywiozą nas z tego piekła. [...]"

Tego dnia oddziały niemieckie przygotowują się do ostatecznego zaatakowania Mokotowa. Nad tą dzielnicą jest więcej bombardowań, ostrzału z moździerzy i artylerii. Niemcy przegrupowują się wokół Żoliborza. Pozycje niemieckie w Cytadeli i okolice mostu kolejowego bombarduje lotnictwo radzieckie.

W Śródmieściu z granatników i artylerii ostrzeliwane są okolice ul. Siennej, Pańskiej, Hożej, pl. Trzech Krzyży, Żurawiej. W ruiny zamieniają się kolejne budynki i ulice, wybuchają pożary. Brakuje wody, żywności, leków. Cierpi ludność cywilna.
< 21 września 23 września >

# data[].attributes.attachment_link.description
Wczesnym rankiem Niemcy rozpoczynają szturm na dwa budynki na Przyczółku Czerniakowskim - przy ul. Solec i Wilanowskiej. Między godziną 8 a 9 rano uzgodniono zawieszenie broni, aby umożliwić wyjście ludności cywilnej i wyniesienie rannych. Z niezwykłą determinacją powstańcy bronią dostępu do Wisły. Od rana nad brzeg znoszono rannych, zbiera się ludność cywilna i żołnierze 9.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
- Walczył z nami w powstaniu w okolicy Wilanowa ochotniczy oddział Czechów i Słowaków. (PR, 2014)

Janina Szczęsna ps. Jeanette opowiada o przepływaniu przez Wisłę i ucieczce z rąk NKWD. (Archiwum PR)

Relacja m.in. kpt Ryszarda Białousa, ps. Jerzy (czyta lektor) oraz zeznania kapral Małgorzaty Damięckiej, ps. Duda, sanitariuszki AK, złożone po wojnie przed sędzią śledczym. Cykl "Dni Walczącej Stolicy" Władysława Bartoszewskiego. (RWE, 1984)

535 pluton Słowaków podlegał Armii Krajowej, wchodził w skład 1. kompanii batalionu "Tur" Zgrupowania "Kryska" i walczył na Czerniakowie w czasie powstania warszawskiego. Foto: Maria Budzanowska/Wikipedia/domena publiczna

Pada ostatni punkt oporu na Przyczółku Czerniakowskim. Niemcy bezkarnie rozpoczynają masowe mordy i gwałty na powstańcach i ludności cywilnej.

Niemcy w swych raportach podkreślają, że dokonali wyjątkowego wyczynu pokonując powstańców na Czerniakowie - "walka o ostatni dom trwała 24 godziny". Opisując bohaterską obronę punktu na Solcu w raporcie do przełożonych podkreślają, że "został złamany ostatni opór powstańców, którzy walczyli aż do ostatniego naboju".

Z wielkim natężeniem Niecy bombardują Mokotów i Żoliborz. W Śródmieściu powstańcy odbijają dom przy ul. Grzybowskiej 30, który utracili dzień wcześniej.
< 22 września 24 września >

# data[].attributes.attachment_link.description
Walczył z nami w powstaniu w okolicy Wilanowa ochotniczy oddział Czechów i Słowaków. (PR, 2014) Janina Szczęsna ps. Jeanette opowiada o przepływaniu przez Wisłę i ucieczce z rąk NKWD. (Archiwum PR) Relacja m.in. kpt Ryszarda Białousa, ps. Jerzy (czyta lektor) oraz zeznania kapral Małgorzaty Damięckiej, ps.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Niemcy zacieśniają obręcz wokół trzech walczących wciąż punktów powstańczych - południowego Mokotowa, północnego Żoliborza i Śródmieścia. W dniach od 24 do 27 września Mokotów staje się miejscem największych i najbardziej krwawych walk w stolicy. Od wczesnych godzin rannych Niemcy uderzają artylerią, miotaczami min i bombardowaniem z powietrza.

Tego dnia dochodzi do zdarzeń prawie niemożliwych - kompanie batalionu "Olza" pod dowództwem mjr. Witolda Obarskiego-Białynowicza ps. Reda odpierają wszystkie ataki czołgów i niemieckiej piechoty w punktach przy Al. Niepodległości róg Odyńca i róg Ursynowskiej.

Niemcy zajmują park Królikarnia i zmuszają powstańców do wycofania się ze stanowisk przy ul. Puławskiej do linii Ksawerów.

Walki o Królikarnię wspomina strzelec Jan Józef Lipski: "Nasz pluton został posłany na wsparcie oddziałów, które miały odbijać Królikarnię zdobytą w ciągu dnia przez Niemców. [...] rozpoczynaliśmy nocny szturm na Królikarnię. Wtedy nasz pluton przeżył jedno z najbardziej wstrząsajacych wrażeń. Mianowicie nasz zastępca dowódcy plutonu [...] pochr. "Piotruś" Jerzy Kłoczkowski, nasz bardzo kochany dowódca [...] był bardzo ciężko ranny w tym szturmie [...] Byliśmy już otrzaskanymi żołnierzami i bardzo wiele strasznych rzaczy widzieliśmy [...] kiedy się chłopcy dowiedzieli, że "Piotruś" będzie miał amputowaną rękę, cały pluton płakał. [...]"
< 23 września 25 września >

# data[].attributes.attachment_link.description
Niemcy zacieśniają obręcz wokół trzech walczących wciąż punktów powstańczych - południowego Mokotowa, północnego Żoliborza i Śródmieścia. W dniach od 24 do 27 września Mokotów staje się miejscem największych i najbardziej krwawych walk w stolicy. Od wczesnych godzin rannych Niemcy uderzają artylerią, miotaczami min i bombardowaniem z powietrza.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Rano Niemcy przysyłają parlamentariuszy z propozycją kapitulacji Mokotowa. Komendant Okręgu Warszawskiego AK nie udziela odpowiedzi. Komendant Obwodu Mokotowa ppłk Józef Rokicki ps. Karol melduje przełożonemu gen. Antoniemu Chruścielowi ps. Monter, że ma zamiar "bronić się do ostatka, choćby w gruzach i na najmniejszym skrawku Mokotowa".

Tego dnia powstańczy Mokotów broni się zaciekle. Szkoła przy ul. Woronicza siedmiokrotnie przechodzi z rąk do rąk. Walczy tu pułk "Baszta". Niedaleko batalion "Olza" broni linii Al. Niepodległości od ul. Naruszewicza do Lewickiej. Niemiecki atak czołgami wypycha ich do ul. Goszczyńskiego i Odyńca.

Do walk wręcz dochodzi na ul. Wejnerta, Pilickiej, Lenartowicza, Czeczota. Niemcy mordują rannych i personel medyczny w szpitalu przy Czeczota 17.

Powstańcy utrzemują punkt w gmachu zwanym "Westerplatte", który zamyka Niemcom dostęp do ul. Ursynowskiej od strony Al. Niepodległości. Powstańcy walczą o każdy dom od ul. Okolskiej do Belgijskiej.

Nieprzerwanie na Żoliborzu walczy pluton "Żniwiarz", wciąż broni się Śródmieście. Tutaj na ul. Marszałkowskiej ginie tego dnia 34-letni fotograf Powstania Warszawskiego Eugeniusz Lokajski, żołnierz AK, wybitny sportowiec, olimpijczyk, nauczyciel wychowania fizycznego w gimnazjum im. Mikołaja Reja.
< 24 września 26 września >

# data[].attributes.attachment_link.description
Rano Niemcy przysyłają parlamentariuszy z propozycją kapitulacji Mokotowa. Komendant Okręgu Warszawskiego AK nie udziela odpowiedzi. Komendant Obwodu Mokotowa ppłk Józef Rokicki ps. Karol melduje przełożonemu gen. Antoniemu Chruścielowi ps. Monter, że ma zamiar "bronić się do ostatka, choćby w gruzach i na najmniejszym skrawku Mokotowa". Tego dnia powstańczy Mokotów broni się zaciekle.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Niemcy coraz skuteczniej łamią opór powstańców na Mokotowie. Bronią się stanowiska w Al. Niepodległości na odcinku od ul. Ursynowskiej do Różanej. Oddziały z batalionu "Olza" i "Bałtyk" przedarły się do parku Dreszera. Bronią się pozycje przy ul. Belgijskiej i Dolnej.

Od godz. 16 do 18 następuje zawieszeni broni, aby umożliwić wyjście z Mokotowa cywilów. Tych, którzy wychodzą, Niemcy gromadzą na terenie Wyścigów na Służewcu.

Wieczorem Niemcy zajmują ul. Woronicza aż do Kazimierzowskiej. Powstańcy blokują atak niemiecki od ul. Bałuckiego w stronę Wiktoriańskiej.

Od wczesnych godzin rannych trwa ewakuacja kanałami oddziałów z Mokotowa. Do włazu przy ul. Wiktoriańskiej pierwsi wchodzą ranni z oddziałów "Radosława" oraz 30 powstańców z Polskiej Armii Ludowej. Muszą jednak zawrócić, bo kanał jest zasypany. Udało im się wyjść inną drogą, zaczynając od włazu na ul. Szustra (obecnie Dąbrowskiego).

Tego dnia ostrzał ciężkiej artylerii szczególnie dotkliwie dokucza ludności i powstańcom na Żoliborzu i w Śródmieściu.

Z depeszy do Londynu Stefana Korbońskiego, dyrektora Departamentu Spraw Wewnętrznych Delegatury Rządu: "Na podstawie konferencji, jaką miałem wczoraj z lokalnymi Delegatami, stwierdzam, że wśród ludności szerzy się głód. Cała pszenica została już rozdzielona, a pozostałość 60 ton jęczmienia rozdzielana jest obecnie. Nie ma żadnych rezerw. Ludność je już psy. [...]"
< 25 września 27 września >

# data[].attributes.attachment_link.description
Niemcy coraz skuteczniej łamią opór powstańców na Mokotowie. Bronią się stanowiska w Al. Niepodległości na odcinku od ul. Ursynowskiej do Różanej. Oddziały z batalionu "Olza" i "Bałtyk" przedarły się do parku Dreszera. Bronią się pozycje przy ul. Belgijskiej i Dolnej. Od godz. 16 do 18 następuje zawieszeni broni, aby umożliwić wyjście z Mokotowa cywilów.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Po ciężkich walkach około południa Mokotów kapituluje.

Powstańcy ewakuują się kanałami do Śródmieścia Południe. Wychodzą m.in. z kanału w Al. Ujazdowskich przy ul. Wilczej. Tam dociera około 800 osób.

Tego dnia Niemcy zabijają 140 powstańców, którzy przez pomyłkę wyszli włazem na ul. Dworkowej wprost na teren zajęty przez wroga.

Posłuchaj, jaki udział w Powstaniu mieli pracownicy miejskich wodociągów i kanalizacji:

Wspomnienia o ewakuacji kanałami Jana Józefa Lipskiego z kompanii B1 pułku "Baszta": "[...] W kanałach spędziłem najstraszniejszą dobę mojego życia. Kolumna marszowa została dość szybko z góry, przez włazy zaatakowana przez Niemców. Nie udało się tej ewakuacji zataić. Niemcy wrzucali karbid w celu gazowania kanału. Przy każdym włazie na terenie przez nich obsadzonych czekali z granatami, które wrzucane były przez włazy. [...] Ludzie nie wytrzymywali psychicznie, wariowali, a prawie przez cały czas szło się, depcząc po zwłokach, w tej mazi. [...]"

W dzienniku bojowym 9. armii niemieckiej zapisano: "Opór powstańców na Mokotowie załamuje się. Około południa przyjęto kapitulację. Dwa tysiące członków AK składa broń. Prócz tego 5000 ludności cywilnej wychodzi z Mokotowa. [...]"
< 26 września 28 września >

# data[].attributes.attachment_link.description
Po ciężkich walkach około południa Mokotów kapituluje. Powstańcy ewakuują się kanałami do Śródmieścia Południe. Wychodzą m.in. z kanału w Al. Ujazdowskich przy ul. Wilczej. Tam dociera około 800 osób. Tego dnia Niemcy zabijają 140 powstańców, którzy przez pomyłkę wyszli włazem na ul. Dworkowej wprost na teren zajęty przez wroga.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Niemcy przegrupowują siły i przygotowują ostateczny szturm na Żoliborz. Mają miażdżącą przewagę ludzi i broni. Od huraganowego ognia ciężkiej artylerii rozsypują się domy w okolicy pl. Krasińskiego i pl. Wilsona.

Ciężka artyleria ostrzeliwuje Śródmieście - ul. Twardą, pl. Grzybowskiego, Sienną, pl. Zbawiciela, Koszykową, Mokotowską.

Tego dnia z upoważnienia Komendy Głównej AK ppłk Zygmunt Dobrowolski ps. Zyndram i por. Alfred Korczyński ps. Sas przeprowadzają w Ożarowie w kwaterze gen. Ericha von dem Bacha rozmowę w sprawie niemieckich warunków dotyczących zakończenia powstania. Warunki te mówią o kapitulacji wojsk powstańczych z uznaniem ich praw kombatanckich oraz przymusową ewakuację mieszkańców Warszawy.

Po naradach w kwaterze dowódcy AK zapada decyzja o kontynuowaniu pertraktacji z Niemcami i w sprawie ewakuacji mieszkańców i w sprawie dalszych rozmów o kapitulacji.
< 27 września 29 września >

# data[].attributes.attachment_link.description
Niemcy przegrupowują siły i przygotowują ostateczny szturm na Żoliborz. Mają miażdżącą przewagę ludzi i broni. Od huraganowego ognia ciężkiej artylerii rozsypują się domy w okolicy pl. Krasińskiego i pl. Wilsona. Ciężka artyleria ostrzeliwuje Śródmieście - ul. Twardą, pl. Grzybowskiego, Sienną, pl. Zbawiciela, Koszykową, Mokotowską. Tego dnia z upoważnienia Komendy Głównej AK ppłk Zygmunt Dobrowolski ps.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Od wczesnych godzin rannych Niemcy rzucają na Żoliborz oddziały piechoty kilkakrotnie przewyższające siły powstańcze. Towarzyszy im wsparcie zasypującego Żoliborz ognia artyleryjskiego, kilkadziesiąt czołgów i dział szturmowych.

Deszcz pocisków spada na powstańcze stanowiska przy ul. Gdańskiej, Włościańskiej, Słowackiego, gen. Zajączka, al. Wojska Polskiego, pl. Henkla. Niemcy nadciągają ul. Krasińskiego i Mickiewicza oraz ul. Potocką w stronę pl. Wilsona.

Do wieczora wytrzymują w zabudowaniach klasztoru sióstr Zmartwychwstanek oddziały zgrupowania "Żyrafa" pod dowództwem kpt. Kazimierza Nowackiego ps. Witold. Po wyczerpujących walkach na rogu ul. Felińskiego i al. Wojska Polskiego wycofuje się pluton AK pod dowództwem ppor. Tadeusza Magiera ps. Żytomierski. Zgrupowanie "Żaglowiec" walczy m.in. o gmach gimnazjum im. Poniatowskiego Z pozycji zepchnięte zostają także oddziały AL dowodzone przez kpt. Jana Szaniawskiego ps. Szwed. Napierające siły wroga od Cytadeli i Dworca Gdańskiego zmuszają powstańców do wycofania się do linii ul. Krasińskiego i pl. Wilsona.

Toczą się ciężkie walki w Śródmieściu na Nowym Świecie, Książęcej i pl. Trzech Krzyży.

W nocy z 28 na 29 września grupa "Kampinos" pod dowództwem mjr. Alfonsa Kotowskiego ps. Okoń zaczęła wycofywać się do puszczy. Pod wsią Kampinos dochodzi do bitwy, w której ginie kilkudziesięciu powstańców. Inne wycofujące się oddziały wpadają w pułapkę między Jaktorowem a Żyrardowem. Odwrót i walki przepłaca życiem ponad 250 ludzi, 300 zostało rannych.

Tego dnia gen. Tadeusz Bór-Komorowski w depeszy do Naczelnego Wodza w Londynie pisze: "1. Ustaliliśmy, że głodowe racje żywnościowe starczą tylko na trzy dni. Nie widać szans, by w tym terminie Armia Czerwona mogła zająć Warszawę lub zapewnić jej taką obronę od bombardowania i takie wsparcie żywnościowe, by można przetrwać do czasu zajęcia miasta. [...] 5. W razie natarcia Armii Czerwonej w najbliższych dniach, ewakuacje przerwie się i wówczas walkę jeszcze podejmę."

Za pośrednictwem premiera Wielkiej Brytanii Winstona Churchilla tego dnia do Stalina apeluje premier Stanisław Mikołajczyk: "Ekscelencjo. Po 60 dniach nieustającej walki ze wspólnym wrogiem obrońcy Warszawy są u kresu ludzkiej wytrzymałości. Generał "Bór" donosi, że po upadku południowego odcinka obrony miasto może wytrwać jeszcze tylko kilka dni. W tej godzinie największej potrzeby zwracam się z apelem do Pana Marszałka o wydanie rozkazów do podjęcia natychmiastowych działań, które by przyszły z odsieczą walczącej Warszawie i doprowadziły do uwolnienia stolicy. Generał "Bór" wystosował taki sam apel do marszałka Rokossowskiego."

< 28 września 30 września >

# data[].attributes.attachment_link.description
Od wczesnych godzin rannych Niemcy rzucają na Żoliborz oddziały piechoty kilkakrotnie przewyższające siły powstańcze. Towarzyszy im wsparcie zasypującego Żoliborz ognia artyleryjskiego, kilkadziesiąt czołgów i dział szturmowych. Deszcz pocisków spada na powstańcze stanowiska przy ul. Gdańskiej, Włościańskiej, Słowackiego, gen. Zajączka, al. Wojska Polskiego, pl. Henkla. Niemcy nadciągają ul. Krasińskiego i Mickiewicza oraz ul.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Beznadziejne położenie ostatnich punktów powstańczych na Żoliborzu. W sprawie zaprzestania walk w dzielnicy od rana pertraktacje z Niemcami z rozkazu gen. Bora-Komorowskiego prowadzą por. Jerzy Kamiński ps. Ścibor i płk Karol Ziemski ps. Wachnowski.

O godz. 18 Żoliborz kapituluje. Oddziały AK składają broń przez kilka godzin. Do niewoli dostaje się 1500 żołnierzy z Żoliborza, wśród nich kobiety oraz 400 rannych. Niemcy dobijają ciężko rannych, którzy zostali w piwnicach.

Kapitulacji na Żoliborzu nie uznaje dowództwo AL - wieczorem kilkudziesięcioosobowa grupa zaczyna przebijać się w stronę Wisły. 28 osób zdołało się przeprawić na praski brzeg, pozostali giną.

Tego dnia w dzienniku bojowym 9. armii niemieckiej zanotowano: "Całe wybrzeże Wisły jest w ręku niemieckim i prócz kotła środkowego powstanie we wszystkich częściach miasta jest stłumione. Szybkie oczyszczanie Mokotowa i Żoliborza nie może pozostać bez wpływu na rozmowy kapitulacyjne ze znajdującym się w Śródmieściu dowództwem AK".
< 29 września 1 października >

# data[].attributes.attachment_link.description
Beznadziejne położenie ostatnich punktów powstańczych na Żoliborzu. W sprawie zaprzestania walk w dzielnicy od rana pertraktacje z Niemcami z rozkazu gen. Bora-Komorowskiego prowadzą por. Jerzy Kamiński ps. Ścibor i płk Karol Ziemski ps. Wachnowski. O godz. 18 Żoliborz kapituluje. Oddziały AK składają broń przez kilka godzin.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Mieszkańcy Warszawy zwlekają z decyzją o opuszczeniu miasta. W "Tygodniku Warszawskim" w 1947 roku tak wspomina ten dzień poeta Jerzy Braun: "Gdy zapadła nad miastem śmiertelna cisza znamionująca początek zawieszenia broni, tłumy wyległy na ulice. Dziwne to było uczucie: iść swobodnie, bez ostrzału przez "pola śmierci", po których dotąd tańczyły kule karabinowe, wzniecały ciemną kurzawę pociski granatników. [...]"

W nocy z 1 na 2 października powstańcy z udziałem gen. Antoniego Chruściela ps. Monter opracowują projekt umowy o zaprzestaniu walk na terenie Warszawy. Do godziny 19 obowiązuje zawieszenie broni, po tym czasie Niemcy zaczynają znowu ostrzał artyleryjski Śródmieścia. Pociski spadają głównie na ulice Złotą, Al. Jerozolimskie, Mokotowską, Nowogrodzką i Żurawią. Tu gnie jedna z ostatnich ofiar powstania, żołnierz AK Stefan Kwaśniewski.

Gen. Tadeusz Bór-Komorowski wysyła wiadomości do Szefa Sztabu Naczelnego Wodza w Londynie i do dowódców okręgów AK w kraju: "Dalsza walka w Warszawie nie ma już żadnych szans. Zdecydowałem ją skończyć. Warunki kapitulacji gwarantują żołnierzom pełne prawa kombatantów i ludności cywilnej humanitarne traktowanie. Sam iść muszę z żołnierzami do niewoli". [...]
< 30 września 2 października >

# data[].attributes.attachment_link.description
Mieszkańcy Warszawy zwlekają z decyzją o opuszczeniu miasta. W "Tygodniku Warszawskim" w 1947 roku tak wspomina ten dzień poeta Jerzy Braun: "Gdy zapadła nad miastem śmiertelna cisza znamionująca początek zawieszenia broni, tłumy wyległy na ulice. Dziwne to było uczucie: iść swobodnie, bez ostrzału przez "pola śmierci", po których dotąd tańczyły kule karabinowe, wzniecały ciemną kurzawę pociski granatników.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
O godz. 8 rano na rozmowy kapitulacyjne wyrusza delegacja Komendy Głównej AK pod dowództwem płk Kazimierza Iranka-Osmeckiego. Pertraktacje trwają cały dzień.

Płk Iranek-Osmecki wspomina: "Ustalając brzmienie paragrafu 1 wyjaśniliśmy, że przez sformułowanie nasze: "za oddziały wojskowe uważa się wszystkie polskie formacje podległe taktycznie dowódcy AK w okresie walk od 1.08.1944 do dnia podpisania układu", rozumiemy, że umowa obejmuje również walczące oddziały NSZ, PAL i AL." [...]

W nocy z 2 na 3 października o godz. 2 nad ranem "Układ o zaprzestaniu działań wojennych w Warszawie" podpisuje ze strony polskiej płk Kazimierz Iranka-Osmecki i ppłk Zygmunt Dobrowolski, a ze strony niemieckiej gen. Erich von dem Bach.

Gen. Tadeusz Bór-Komorowski 2 października wieczorem wysyła depeszę do Londynu: "O godz. 20.00 2 października 44 ustają działania wojenne niemiecko-polskie na terenie Stolicy. Wyjście oddziałów z Warszawy z bronią, na prawach kombatanckich, celem złożenia jej poza murami miasta: jednego pułku w dniu 4 października o godzinie 8.00, reszty oddziałów w ciągu 5 października. Ludność cywilna ma zapewnioną w miarę możliwości opiekę, niestety, przy masowej ewakuacji. Komorowski-Bór, gen. dywizji".
< 1 października

# data[].attributes.attachment_link.description
O godz. 8 rano na rozmowy kapitulacyjne wyrusza delegacja Komendy Głównej AK pod dowództwem płk Kazimierza Iranka-Osmeckiego. Pertraktacje trwają cały dzień. Płk Iranek-Osmecki wspomina: "Ustalając brzmienie paragrafu 1 wyjaśniliśmy, że przez sformułowanie nasze: "za oddziały wojskowe uważa się wszystkie polskie formacje podległe taktycznie dowódcy AK w okresie walk od 1.08.1944 do dnia podpisania układu", rozumiemy, że umowa obejmuje również walczące oddziały NSZ, PAL i AL."

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Obóz przejściowy Dulag 121 był przeznaczony dla ludności cywilnej i powstał w sierpniu 1944 roku w Pruszkowie na terenie warsztatów kolejowych we wschodniej dzielnicy Żbików. Z powstańczej Warszawy wysiedlano mieszkańców i kierowano najpierw do obozu, a następnie docelowo na roboty przymusowe do Rzeszy, czy do obozów koncentracyjnych.

- Wydaje mi się, że to miejsce mogłoby być zdecydowanie bardziej znane. Chociaż robimy wszystko, by wiedziano o tym, co wydarzyło się w Pruszkowie z ludnością cywilną Warszawy. Muzeum, które istnieje od 10 lat, tak naprawdę powinno powstać przynajmniej o 50 lat wcześniej. Ale w PRL-u polityka historyczna była taka, by o powstaniu mówić albo źle, albo nie mówić wcale - podkreśliła w Polskim Radiu 24 Małgorzata Bojanowska.

- Jeśli chodzi o utworzenie muzeum w Pruszkowie, to była dodatkowa trudność z tym związana. Teren dawnego obozu znajdował się w zakładach naprawczych taboru kolejowego. Zakłady przestawały istnieć w związku z transformacją, która następowała. Cały teren został sprzedany właścicielowi prywatnemu, który miał niby kontynuować działalność naprawy wagonów i całych pociągów. Potem zmienił się zakres działalności - dodała rozmówczyni PR24.

Posłuchaj

Jak zaznaczyła, "w momencie pojawienia się nowego właściciela miejsce zaczęło żyć nowym życiem". - Była wielka trudność, by na terenie dawnego obozu stworzyć muzeum. Nie udało się otrzymać jednej z hal, w której byli przetrzymywani więźniowie. Na obrzeżu powstał nowy budynek, który ma taką halę naśladować. Ale stało się to dopiero w 2010 roku - powiedziała.

Przypomniała również, że "obozy przejściowe były obozami, w których nie robiono żadnej ewidencji więźniów".

- My, robiąc kwerendy, dowiadujemy się o osobach, które przechodziły przez ten obóz - bezpośrednio od nich, od ich rodzin oraz z list, które powstawały w obozach koncentracyjnych. Wszystkie liczby są szacunkowe. Jestem skłonna uważać, że przez ten osób przeszło 650 tysięcy osób. Ale trzeba też pamiętać, że przez obóz przechodzili nie tylko warszawiacy, ale także mieszkańcy okolicznych miejscowości. Bo Niemcy czyścili sobie linię frontu, nadchodzili przecież Rosjanie - podkreśliła kierownik.

Dzień Pamięci o Cywilnej Ludności Powstańczej Warszawy jest obchodzony 2 października i nawiązuje do historii mieszkańców stolicy, którzy zginęli w masowych egzekucjach i bombardowaniach bądź zostali wypędzeni z miasta.

Więcej w nagraniu.
* * *
Audycja:" Historyczne wydarzenie tygodnia"
Prowadzi: Tadeusz Płużański
Gość: Małgorzata Bojanowska (kierownik Muzeum Dulag 121 w Pruszkowie)
Data emisji: 04.10.2020
Godzina emisji: 7.06

bartos

# data[].attributes.attachment_link.title
Obóz przejściowy Dulag 121. Tu trafiała ludność cywilna Warszawy i okolicznych miejscowości

# data[].attributes.attachment_link.description
Nie było żadnej ewidencji więźniów. Robiąc kwerendy, dowiadujemy się o osobach, które przechodziły przez ten obóz - bezpośrednio od nich, ich rodzin oraz z list, które powstawały w obozach koncentracyjnych. Wszystkie liczby są szacunkowe - powiedziała w Polskim Radiu 24 Małgorzata Bojanowska, kierownik Muzeum Dulag 121 w Pruszkowie.