# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Besucheradresse
Institut für Studien der Kultur und Religion des Islam
Goethe-Universität Frankfurt am Main
Senckenberganlage 31, 2. OG.
60325 Frankfurt am Main

Postadresse
Institut für Studien der Kultur und Religion des Islam
Goethe-Universität Frankfurt am Main
Postfach 11 19 32
60054 Frankfurt am Main

Sekretariat
Tel.: +49 (0)69 798 32751,
E-Mail: eise@em.uni-frankfurt.de,

Öffnungszeiten:

Erreichbar über E-Mail:
Mo.–Fr. 10–12 Uhr &
Mo.–Do. 14–15 Uhr

Erreichbar über Telefon:
Mo., Di., Fr. 10–12 Uhr &
Mi., Do. 14–15 Uhr

# data[].attributes.attachment_link.title
Institut für Studien der Kultur und Religion des Islam

# data[].attributes.attachment_link.description
Institut für Studien der Kultur und Religion des Islam Islam Institut Universität Frankfurt Uni ffm www.islamischestudien.uni-frankfurt.de Islamische Studien

# data[].attributes.attachment_link.title
Prof. Dr. Fuat Sezgin Belgeseli - 1.Bölüm

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
İLME ADANMIŞ BİR ÖMÜR PROF. DR. FUAT SEZGİN

“Âlimler yeryüzünün kandilleridir.” Hadis-i Şerif

İslam medeniyetinin altın çağının kâşifi, Müslüman bilim insanlarının pek çok eser ve buluşunu gün yüzüne çıkaran dünyaca ünlü bilim tarihçimiz Prof. Dr. Mehmet Fuat Sezgin, 24 Ekim 1924 tarihinde[1] Bitlis, Kızıl Mescit’te dünyaya geldi. Babası Mirza Mehmet Efendi, annesi Cemile Hanım’dır. Fuat Sezgin’in ailesi aslen Siirt´in Şirvan ilçesinden olup ataları yüzyıllarca Şirvan beyleri olarak Osmanlı Devleti’ne hizmet etmişlerdir.

Fuat Sezgin 1936 yılında ilkokulu Doğubeyazıt’ta okudu. Babası Mirza Mehmet Efendi’nin vefatı üzerine Bitlis’e giderek, 1939 yılında burslu ve yatılı olarak ortaokulu bitirdi. 1942 yılında ise Erzurum’a giderek yine burslu ve yatılı olarak Erzurum Lisesi Fen Bölümü’nü bitirdi.

Fuat Sezgin, 1943 yılında matematik okuyup mühendis olma düşüncesiyle İstanbul’a geldi. Bir yakınının tavsiyesi üzerine İstanbul Üniversitesi Şarkiyat Araştırmaları Enstitüsü’nde alanında en tanınmış uzmanlardan olan Alman şarkiyatçı Hellmut Ritter (1892-1971) tarafından verilen bir seminere katıldı. Katıldığı bu seminerden o kadar etkilendi ki, mühendis olma sevdasından vaz geçerek Hellmut Ritter’in talebesi olmaya karar verdi. Sezgin’i, bu kesin kararından ne Hellmut Ritter´in disiplini ne de alanının zorluğu vazgeçiremedi. Hiç zaman kaybetmeden kayıt olmak üzere Şarkiyat Araştırmaları Enstitüsü’ne gitti ve İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Arap ve Fars Filolojisi bölümünde lisans eğitimi almaya başladı.  Bu esnada yabancı dil muafiyet sınavına ortaokul yıllarında da görmüş olduğu Fransızca’dan girerek muaf tutuldu.

“1943 yılında akrabalarımdan biri beni Edebiyat Fakültesi’ne götürdü. Hâlbuki ben mühendis olma sevdası peşindeydim. O zaman büyük bir Alman âlim vardı. Arapçayı çok iyi bilirdi. Bana ‘Seni onun seminerine götürmek istiyorum.’ dedi. Ben de ‘Gidelim’ dedim ve o büyük âlimin seminerine gittim. O gün o büyük âlim beni adeta büyüledi. Ben artık mühendis olmayı veya başka bir mesleğin peşinde koşmayı kafamdan çıkardım. O büyük âlimin talebesi olmayı düşünüyordum. Kayıt zamanı geçmişti ama gecikmeli de olsa dekana gittim. Bir şans eseri dekanın odasında bulunduğum sırada o büyük âlim de odaya girdi. İri yarı bir adamdı. Durdu. Dekanla konuşmamın bitmesini bekledi. Dekan ona ‘Oo..  Ritter Bey…’ dedi. ‘Sizin talebeniz olma başvurusunda bulunan bir insanla konuşuyorum.’ dedi. Hoca bana şöyle bir baktı, ‘Galiba bu benim dünkü seminerimdeydi.’ dedi. Onun seminerlerine sadece 3-4 kişi giderdi, zor bir adamdı. Seminerlerinden kaçardı talebeler. Çok zaman tek bir talebe olarak katıldığımı hatırlıyorum. Bana: ‘Gelin biraz konuşalım. Çok zor bir şeye talipsiniz. Arapça öğrenmelisiniz. Ben de zor bir hocayım. Benim talebelerim hep benden kaçar, biliyor musunuz?’ dedi. ‘Biliyorum, bana bunları anlattılar. Ben bunlara rağmen bu tehlikeye girmek istiyorum.’ dedim. Güldü ‘Peki’ dedi. Böylece onun talebesi oldum. İkinci hafta seminerine gittiğimde 3 dakika gecikmiştim cebinden altın saatini çıkardı ve bana göstererek; ‘3 dakika geciktiniz, bu bir daha tekerrür etmemelidir!’ dedi. Ben ona sadece, ‘Tamam’ demekle kalmadım hakikaten o günden itibaren bütün hayatımda randevularıma gecikmeme prensibine azami dikkat ettim.

Böyle bir hocanın talebesi olma şansına sahip oldum. Nedense bu adam beni büyülemişti ve kendinden önceki bilge kişilerin bilgilerini bana aktardığını hissetmeye başladım. Hiç not tutmazdım. O söylerdi ben söylediklerini kafama yazardım. İnanır mısınız anlattıklarının büyük kısmı hâlâ bu kafamda taşınmaktadır. O adam büyük Avrupalı oryantalistlerin belki en büyüğüydü. Bu büyük oryantalistler arasında farklı bir tipti. Beni çok etkilemişti. Bu etkilenmeyi size bütün manasıyla aktarabilmem mümkün değil.

Benim öğrenciliğim döneminde İstanbul Üniversitesinde bilim tarihi yoktu. Ancak, hocam bana: ‘Matematiği bırakma’ dedi. Fen Fakültesi de zaten yanımızdaydı. ‘Matematik bölümüne git, ders al, matematiği iyi öğren. Müslümanlardan da büyük matematikçiler yetişmişti’ diye izahatta bulundu. Konuşma esnasında birkaç isim saydı: Harizmî, Ebu’l- Vefa Buzcanî, İbn Heysem, Birunî gibi. Bu isimler benim hiç bilmediğim, hatta duymadığım isimlerdi. Dehşete düştüm. Hocam halimi görünce: ‘Bunlar ve daha pek çok isim, büyük âlimlerdi ve daha sonraki Avrupalı âlimlerle aynı seviyedeydiler; hatta yer yer onlardan üstündüler’ diye açıkladı. Bu konuşmadan sonra da bilim tarihi çalışmaya karar verdim.”

“Ritter’in sözleri İslam ilimleri tarihini öğrenmem için kırbaç rolü oynadı. Bütün dünyayı terk ederek gece gündüz bunun için çalıştım.”

Türkiye İkinci Dünya Savaşına katılmadığı halde bu savaşın etkisi altında kalmıştı. Dönemin şartları sonucu 1943 yılında Türkiye’de üniversite öğretimi askıya alındığında, Ritter öğrencilerine bu uzun arayı değerlendirmelerini ve Arapça öğrenmelerini tavsiye etti. O sırada Fuat Sezgin, İslam âlimi Cerîr et-Taberî’nin Kur’ân-ı Kerîm tefsirini, Türkçe mealini içeren kitaplarla karşılaştırmaya karar verdi. Zor bir dille yazılan tefsiri anlayabilmek için bu zaman zarfında sürekli Arapça çalıştı. Altı ayın sonunda Taberî tefsirinin Arapçasını rahatlıkla okuyabiliyordu. Hellmut Ritter, İslam düşünürü Ebû Hamid el-Gazâlî’nin İhyâu Ulûmi´d-Dîn kitabını okuması için Fuat Sezgin’in önüne koyduğunda, öğrencisinin bunu kolayca başarabilmesine çok memnun oldu. Dil öğrenmede büyük yeteneğe sahip olan Fuat Sezgin’in beş dile aynı anda başlayarak her yıl yeni bir dil öğrenmesini tavsiye etti. Sezgin de ileri yaşlarına kadar bu yüksek çalışma temposunu devam ettirdi.

Fuat Sezgin, üniversite üçüncü sınıfa başladığı dönem olan 1945’te Arap Filolojisi’nden tezli, Eski Türk Edebiyatı, Yeni Türk Edebiyatı ve Fransız Edebiyatı’ndan tezsiz sertifika almak üzere serbest lisansa[2] başvurdu. Hellmut Ritter, Fuat Sezgin’in ilmî çalışmalardaki azmini ve kendisine olan bağlılığını gördükçe çalışmalarında onu da yanına alarak kütüphanelerde bulunan İslam bilim tarihi alanındaki yazma eserleri ve araştırmaları birlikte incelemeye başladılar. Fuat Sezgin, bu incelemelerin neticesinde İslam bilim tarihi çalışmalarındaki eksikleri daha iyi tespit etme fırsatı bulmuştu. Bu alanda yazılmış olan Carl Brockelmann´ın eseri Geschichte der Arabischen Litteratur’u (Arap Edebiyatı Tarihi) okuduktan sonra bu eserin bazı eksikliklerini fark etti ve tamamlanması gerektiği kanaatine vardı. Nitekim hocası Ritter de bu hususta ona hak veriyordu. Henüz öğrenci iken araştırma yapacağı konular hakkında kaynak toplamaya başlamıştı.

Fuat Sezgin 1947 yılında İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Arap ve Fars Filolojisi’nden lisans öğrenimini tamamlayarak mezun oldu. Aynı zamanda Bedî’ İlminin Tekâmülü ve İstanbul’da Bulunan Bedîiyyat Yazmalar Kataloğu başlıklı lisans bitirme tezini de tamamladı. Bu tez, edebiyatın bir kolu olan güzel söz söyleme sanatının klasik İslam medeniyetinde gelişimini ele almaktaydı. 1947 yılı Ekim ayında doktoraya başvurarak Hellmut Ritter’in danışmanlığında ilmi çalışmalarına devam etti. Doktora tez çalışmasını, Arap dili ve tefsir ilimleri âlimi Ebû Ubeyde Ma´mer İbn el-Musenna et-Teymî’nin (ö.210/824-5) Mec?zu’l-?ur?ân adlı tefsiri üzerine yaptı. Bu tezin konusu ise Kur’ân-ı Kerim’de gerçek anlamı dışında kullanılan mecazî ifadeler hakkındaydı. Doktora tezini 1950 yılında tamamlayıp teslim etti. Fuat Sezgin bu tarihlerde İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi’nde memur olarak çalışmaktaydı.

Fuat Sezgin, doktoraya devam ettiği ve görev yaptığı İstanbul Üniversitesi´nden Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi´nde asistanlık görevini yürütmek üzere 1950 yılında ayrıldı. Ankara İlahiyat’ta Prof. Muhammet Tayyib Okiç’in Dogmatik İlimler Kürsüsü’nün (Temel İslam Bilimleri Bölümü) ilk asistanlarından olan Fuat Sezgin,1950-1953 yılları arasında bu görevi yürüttü. Bu zaman diliminde askerlik görevini yedek subay olarak ifa etti. Asistanlık yaptığı dönemde, doktorada ele aldığı Mec?zu’l-?ur??n’ı yayımlamak isteğiyle bir süre Kahire’de bulundu. Fuat Sezgin uzun yıllar bünyesinde bulunduğu İstanbul Üniversitesi’ne dönmek üzere 1953 yılında asistanlık görevinden ayrıldı.

28 Şubat 1953 tarihinde İstanbul’da Zeki Veli Togan’ın başkanı olduğu Umumi Türk Tarihi Kürsüsü’nde asistan olarak vazifeye başladı. Fuat Sezgin, doktora tezi için araştırmalarını sürdürdüğü sırada,  Buhârî’nin hadis kitabından bazı yerlerin Mecâz’ul-Kur’ân’dan alındığını fark etti. Buhârî’nin yazılı kaynakları kullanmış olması, hadis derlemelerinin sadece sözlü geleneğe dayandığına dair önceki tezlerin yanlış olduğunu kanıtladı.

Bir taraftan asistanlık görevini yürütürken, diğer taraftan da doçentlik tezi olarak aldığı Buhari Tefsirinin Yazılı Kaynakları konusuyla ilgili materyal toplamakla meşgul oldu. İslam Tetkikleri Enstitüsü Kütüphanesi’nde,  gelen kitapların kayıt ve kataloğunu yaptı. İslam Tetkikleri dergisinin basımına yardım edip bu dergiye makale hazırladı.

Umumi Türk Tarihi Kürsüsü asistanı Fuat Sezgin, 1953/54 eğitim yılı içinde habilitasyon[3] tezini bitirdi ve doçentlik imtihanının yabancı dil safhasını başarıyla tamamladı. Fuat Sezgin Buhârî’nin Kaynakları Hakkında Araştırmalar adındaki doçentlik tezini 1956 yılında yayımladı.

1957 yılında merkezi Almanya´da olan ve tüm dünyadaki bilim insanlarını destekleyen Alexander von Humboldt Vakfı bursunu kazandı. Bu burstan faydalanarak ilmî incelemelerde bulunmak ve Almancasını ilerletmek için 1957-58 yılları arasında Almanya’da bulundu.

1960 yılında Türkiye’de askerî darbe ile iktidara gelen hükümet tarafından hazırlanan ve 147 akademisyenin üniversitelerden ihraç edildiği listede kendi adının da bulunması üzerine Sezgin, çalışmalarını Türkiye dışında sürdürmek durumunda kaldı.

“Hayatımda çizdiğim yeni yol”

Fuat Sezgin çok sevdiği vatanına veda etmek zorunda kaldı. Vatanından ayrılacağı için hüzünlü fakat ilim uğruna atacağı bu adımda son derece kararlıydı.

“1960’ın sonlarına doğruydu, bir gün evimden dışarı çıktım. Baktım gazete satan çocuklar bağırıyorlardı; ‘Yazıyor, yazıyor 147 profesörün üniversiteden atıldığını yazıyor!’ diye. Ben de enstitüye gidiyordum. Gazeteyi aldım, baktım, benim de adım yazılıydı. Gazeteyi çantama koydum, enstitüye değil Süleymaniye Kütüphanesi’ne gittim. Kitap okumaya başladım. Öğrencilerim, asistanlarım nerede olduğumu merak etmişler, beni aramışlar ve Süleymaniye Kütüphanesi´nde çalışırken bulmuşlar beni. Aslında böyle bir şeyi beklemiyordum ama Türkiye’de atmosferin değiştiği realitesini de görmüştüm. Hatta bazen de dışarıya çıkmayı istiyordum ama kendi kendime de çıkamazdım. Memleketimi çok seviyordum, çok şeyler yapmak istiyordum. Bir enstitü kurmuştum, saat gibi çalışıyordu. Tamamıyla Avrupa´da öğrendiğim her şeyi oraya getirmiştim. Daha evvel misafir doçent olarak Avrupa´ya gitmiştim. Bu realiteyi kabul etmiştim. Süleymaniye’ye gittim. Amerika’daki, Almanya’daki dostlarıma birkaç kısa mektup yazdım. ‘Bugünden itibaren ben üniversitesinden atılmış bir insanım, yanınızda çalışmak isterim, benim için bir yer var mıdır?’ diye. 3 üniversiteden cevap geldi: Frankfurt Üniversitesi, Kaliforniya’da Berkeley Üniversitesi ve Yale Üniversitesi. Düşündüm taşındım daha kitabımın (İslam Bilim Tarihi) bütün malzemelerini toplama işim bitmemişti. İstanbul’dan uzaklaşmak istemiyordum. Doğudan yani Mısır’dan İran’dan uzaklaşmak istemiyordum. Çünkü daha toplamam gereken bir sürü malzeme vardı. Frankfurt’ta karar kıldım. Dünyanın tek Bilimler Tarihi Enstitüsü oradaydı. Müdürü benim dostumdu. En kısa zamanda ‘Frankfurt Üniversitesi’ ne misafir profesör olarak geleceksiniz.’ diye cevap geldi, yavaş yavaş işlerimi bitirip oraya gittim.

Ayrılmadan önceki son gece Galata Köprüsü’ne gittim. Karaköy’e yakın bir tarafından, yüzüm Anadolu yakasına çevrili, yarım saat kadar parmaklıklara dayalı olarak derin derin düşünmeye başladım. O kadar çok sevdiğim İstanbul’dan ayrı, bütün hayat boyunca nasıl yaşayabileceğimi, memleketimi altüst eden hadiselerinin sebeplerini kendime soruyordum. Aradan geçen kırk yedi yıldan beri İstanbul’a uğradığım her seferde o köprünün kuzey köşesinde geçirdiğim yarım saatlik muhasebeyi ve nemli gözlerle oradan ayrılışımı hep hatırlarım.

Bir valizle çıktım yola. Valizde biraz giysi ve birkaç önemli yazmanın fişleri vardı; 20-25 bin civarı… Onları aldım, çektim gittim.  Fakat içimde tuhaf, çocukça bir korku vardı. Hâlbuki hiçbir suçum yoktu. Meçhul bir dünyaya, hayata gidiyordum. Nasıl olacaktı, bilmiyordum. Orada Şarkiyat Enstitüsü’nün müdürü 6 aylığına Kahire’ye etüde gidecekmiş, altı ay orada ders okutmam için alelacele onun yerini bana verdiler. Ama bana ‘Altı aylığına geleceksiniz.’ dememişlerdi. Deselerdi o zaman Almanya’ya mı gideyim yoksa Amerika’ya mı diye düşünürdüm. İyi ki de söylememişler.

Bana davetiyeyi gönderen zat, Profesör Hartner çok faziletli bir adamdı, dosttuk. Neyse gittim, orada dersime hemen başladım. Dördüncü ayında, o dostum Willy Hartner bir gün beni çağırdı: ‘Gelin bir kahve içelim.’ dedi. Gittim. Bana dedi ki: ‘Biz sizi altı ay için çağırdık, altı aydan sonra ne yapmayı düşünüyorsunuz?’ Ben dedim ki: Beni altı ay için çağırdığınızı bilmiyordum. O Kahire’ye giden, benim de arkadaşımdı. Üniversiteye şu şartı koşmuş: Sezgin burada ancak altı ay kalabilir! Onlar da bana yardım etmek için bu şartı kabul etmişler. Hartner bana bu detayı anlattı ve ‘Amerika’ya gitmek ister misiniz? Frankfurt’ta kalmanız mümkün değil. Maalesef böyle bir yanlışlık yaptık, size yardım edebilmek için.’ dedi. Bir telaş içerisinde ve utanarak bunu söyledi Willy Hartner.

Ben çok rahat bir şekilde dinledim söylediklerini. Türkiye’de o ihtilalden sonra ben yeni bir insan olmuştum. O yeni insanın ne olduğunu Willy Hartner’a anlatmaya başladım. O da şuydu: ‘Hiç üzülmeyin.’ dedim. ‘Ben hayatımı daima planladım. Liseyi şu zamanda bitireceğim, üniversiteyi öyle… Şu yaşta doçent olacağım, dedim ve bütün bunlara muvaffak oldum. Baktım her şeyde muvaffak oluyorum, bende bir şımarma başladı. Ondan sonra bir askeri darbe geldi. Bir balığın üzerine atılan ağ gibi ben de o ağın içinde kaldım. O zaman baktım ki beşer olarak benim irademin bir sınırı varmış. İşte o olaydan sonra şuna karar verdim: Hayatımda eğer altı haftalık bir geleceğim garanti edilse, yedinci haftayı düşünmeyeceğim. Onun için önümde iki ay daha var. Para da biriktirdim. Onun için onları düşünmüyorum.’ dedim. Adamcağız bana baktı baktı… Ayağı kalktı, beni kucakladı. Bana dedi ki: ‘Ben ateistim, Allah’a inanmıyorum. Fakat bu kadar inanan insana ne kadar gıpta ediyorum!’ Sonra adam bana hissettirmeden çalışmış, kimlerle görüşmüş bilmiyorum.

Orada Marburg şehri var, oradaki üniversitenin Hititler bölümü başkanı geldi ve bana dedi ki: ‘Biz buraya yeni Şarkiyat Kürsüsü kurduk, orada ders verecek kimse yok, siz bu dersleri üstünüze alır mısınız?’ Ben de ‘Peki, tamam.’ dedim. Daha altı hafta bile geçmeden oldu bütün bunlar!

Böylece hayatımda çizdiğim yeni yolun doğru olduğuna inanmaya başladım. 1965 senesinde enstitüde ikinci bir doçentlik çalışması yaptım. Doçentlikten sonra da Bilimler Tarihi Profesörü unvanı verdiler...”

Fuat Sezgin, “Hayatımın belki de en mühim hadiselerinden biri, hayatımdaki talihli bir tesadüf” diyerek bahsettiği eşi Dr. Ursula Hanım ile 1966 yılında evlendi. Kızları Hilal Sezgin, 1970 yılında dünyaya geldi.

“Almanya’ya gidişimin dördüncü ayında eşimi tanıdım. Eşim tanışmadan evvel Müslüman olmuş genç bir almandı. Coğrafya ve Siyasal Bilgiler alanında tahsilini yapıyordu. Sonra bıraktı. Şarkiyat tahsili yaptı: Arapça, Farsça, Türkçe, vs… O olmasaydı işim çok zor olurdu. Benim imanım vardı. Allah’a karşı mutlak inancım vardı. Bir de eşimin çok yüksek insani vasıfları ve benim hedefime ulaşmamdaki bana olan inancı ve beni desteklemesi. 1961 yılında oraya gittiğimin 4. ayında kitabımı yazmaya başladım. Kitabımı yazarken eşim yazdıklarımı alıyor, etüt ediyordu. Almancam pek iyi değildi, tashih ederek matbaaya gidecek hale sokuyordu. Eşim benim için çok mühimdi!”

Fuat Sezgin araştırma ve öğretim faaliyetlerine Frankfurt Üniversitesinde devam etti. Buradaki bilimsel çalışmalarının ağırlık noktası Arap-İslam doğa bilimleri tarihi oldu. Bu alanda Câbir bin Hayyân konulu doçentlik[4] (habilitasyon) tezini 1965 yılında Frankfurt Üniversitesi Institut für Geschichte der Naturwissenschaften’da yazdı ve bir yıl sonra profesör unvanı kazandı.

Öğrencilik yıllarından beri Carl Brockelmann´ın eseri Geschichte der Arabischen Litteratur’u geliştirme niyetiyle kaynak toplamaya başlayan Sezgin, yaptığı araştırmalar sonucu bilimin başlangıcından bugüne kadar sahasında yazılan en kapsamlı eser olan Arap-İslam Bilimler Tarihi’nin (Geschichte des Arabischen Schrifttums) ilk cildini 1967 yılında yayımladı. 17 ciltten oluşan bu kapsamlı eserin muhtelif ciltlerinde bulunan konulardan bazıları şöyledir: Kur’an ilimleri, hadis ilimleri, tarih, fıkıh, kelam, tasavvuf, şiir, tıp, farmakoloji, zooloji, veterinerlik, simya, kimya, botanik, ziraat, matematik, astronomi, astroloji, meteoroloji ve ilgili alanlar, dilbilgisi, matematiksel coğrafya ve haritacılık.

Carl Brockelmann’ın Geschichte der Arabischen Litteratur adlı eserini geliştirmekle ilgilenen ve farklı ülkelerden seçilen ondan fazla akademisyenden oluşan bir komite GAS’yi takdir etti ve Brockelmann’ın eserini geliştirme işini Sezgin’e bırakmaya karar verdi. Fuat Sezgin o dönemde İstanbul’da bulunan Hocası Ritter’in uzman gözüyle GAS‘yi değerlendirmesi için birinci cildin bir kopyasını gönderdiğinde, tecrübeli şarkiyatçı “böyle bir çalışmayı daha önce kimsenin yapamadığını ve bundan sonra da hiç kimsenin yapamayacağını” ifade ederek öğrencisini tebrik etti.

1978 yılında Kral Faysal İslamî İlimler Ödülü’ne lâyık görülen Fuat Sezgin, bu ödül kendisine takdim edildiğinde, verilen bu desteği değerlendirerek 1982 yılında Johann Wolfgang Goethe Üniversitesi’ne bağlı olan Institut für Geschichte der Arabisch-Islamischen Wissenschaften´ı (Arap-İslam Bilimler Tarihi Enstitüsü) kurdu.

Alman fizikçi Eilhard Wiedemann 1900 yılında İslam bilim tarihi eserlerinde bulunan aletleri tanıtmak amacıyla aslına uygun olarak modellemeye başlamıştı. 1928 yılına kadar, hayatının yaklaşık 30 yılında sadece beş aletin modelini yapmayı başarmıştır. Prof. Dr. Fuat Sezgin  “Acaba 30 aleti yapmayı başarabilir miyim?”, “Bir müze olmasa bile bir odayı doldurabilir miyim?” düşüncesi ile çalışmalara başladı. Frankfurt’ta kurduğu İslam Bilim Tarihi Müzesi’nde 700’den fazla aleti modelleyerek hayal ettiğinin çok ötesinde bir başarıya imza attı. Aynı binada hayatı boyunca dünyanın her yerinden büyük bir özen ve çabayla bir araya getirdiği 45.000 ciltlik kitabı ihtiva eden Bilimler Tarihi Kütüphanesi bulunmaktaydı.

“1982 yılında Frankfurt Üniversitesi’ne bağlı bir enstitü kurdum. İddialı bir enstitüydü. İki hedefim vardı; İlk olarak İslam bilimleri tarihi araştırmalarının ve etütlerimin hudutlarını genişletmeliydim. İkincisi, genel bilimler tarihinde Müslümanların iyi tanınmayan yerlerini ve yanlış olarak koyulan hükümleri tashih etmenin büyük bir kitle tarafından yerine getirilebileceğini düşündüm. Bu iki hedefle enstitüyü kurdum. Düşündükçe yavaş yavaş projeler gelişti. Bu projelerden biri İslam bilginlerinin sekiz yüz yıllık yaratıcılık devrinde yaptığı aletlerin numunelerini ortaya koymak ve bunları ihtiva eden bir müze gerçekleştirme fikriydi. Bugün enstitümüzde sekiz yüz aletin modellerini yapabildik. Bu benim tasavvur edemeyeceğim bir merhale oldu. Allah’a şükrediyorum bu merhaleye ulaşabildiğimiz için.”

Prof. Dr. Fuat Sezgin, Almanya’da kurduğu İslam Bilim Tarihi Müzesi’nin bir benzerini kendi vatanında, İstanbul’da kurmaya karar verdi. Hedefi, Türklerin kendi medeniyetlerinin bu olağanüstü başarılarını ve Müslüman bilim insanlarının ilimler tarihine katkılarını daha somut bir şekilde görmelerini sağlamaktı. Türkiye’ye dönerek müzenin hazırlıklarına başladı. Fuat Sezgin’in kendi ülkesinde, kendi milleti için sarf ettiği bu çaba ve emekleri neticesinde yıllardır hayalini kurduğu İslam Bilim ve Teknoloji Tarihi Müzesi’nin açılışı 25 Mayıs 2008 tarihinde gerçekleşti. Açılışını dönemin Başbakanı Recep Tayyip Erdoğan yaptı. İstanbul’da Gülhane Parkı içerisinde bulunan müze yaklaşık 600 eser ihtiva etmektedir. İslam bilim tarihi alanında kurulan bu iki müze, bilim tarihinin değişik disiplinlerdeki evrimini, Müslüman bilim insanlarının yüzyıllar boyu insanlığa armağan ettiği icat ve keşiflerini kapsamlı şekilde sunarak kendi sahasında büyük bir yenilik arz etmektedir.

Bu müzelerdeki aletleri tanıtıcı mahiyette Prof. Dr. Fuat Sezgin tarafından yazılmış 5 ciltlik İslam’da Bilim ve Teknik adlı katalog eser bulunmaktadır. Müze kataloğu olarak böyle kapsamlı ve bütüncül bir eser bugüne kadar ilk kez yazılabilmiş, Türkçe, İngilizce, Almanca ve Fransızca olarak 4 dilde yayınlanmıştır.

Fuat Sezgin İstanbul’da kurduğu İslam Bilim ve Teknoloji Tarihi Müzesi’nden şöyle bahsetmektedir:

“Evvela Allah’a hamd ediyorum. Bu açılış safhası gerçekleşti ve milletimiz başta olmak üzere insanlık, İstanbul gibi enternasyonel bir şehirde böyle bir müzeye kavuştu. Bu müzenin İstanbul’da açılmasıyla, evvela Türklerin kendi medeniyetlerine karşı yanlış görüşlerinin ve bilgisizliklerinin değişeceğine inanıyorum. Bu benim ilk hedefim. Onun ötesinde İstanbul milyonlarca turistin gezdiği, ziyaret ettiği bir şehir. İslam medeniyetinin ne kadar yüksek bir medeniyet olduğunu, bilimler tarihinde ne büyük bir yer işgal ettiğini milyonlarca turist İstanbul’da kurulan bu müze sayesinde görecek. Biliyorsunuz bu müzedeki eserler, Frankfurt Üniversitesi’nde benim 26 yıl evvel hazırlamaya başladığım müzede yer alan eserlerin kopyası olarak geliyor. Burada gösterdiğimiz aletlerin birkaçı şurada burada kalmış aletlerin modelleridir. Ama yüzde doksan beşi bugüne kadar gelememiş, kaybolmuş sadece tarifleri kitaplarda bulunmuş aletlerden ibaret. Bu aletleri ortaya çıkarmaya 25 sene evvel başladığım zaman ben de bilmiyordum. Başladığım zaman ancak beş-on aleti ortaya çıkarabileceğimi zannediyordum. Zamanla iş gelişti, ortaya çıkardığımız aletlerin sayısı sekiz yüze kadar çıktı, hatta geçti. Bu benim için ulaşılmaz bir rüyaydı. Son senelerde ise bu aletlerin birer eşini Türkiye’ye nakletme arzusu ortaya çıktı. Ama bu arzuyu nasıl gerçekleştirebilirdim ki? Büyük bir şükranla, tekraren zikretmek istiyorum ki bir dostumla birlikte Gülhane Parkı’nda tesadüfen gördüğüm bu bina, rüyamın gerçekleşebileceğine beni inandırdı. İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanı Kadir Topbaş Bey geldi, ziyaret etti ve bu binayı bize vereceğini söyledi. Ondan sonra biz bu işin gereklerini yerine getirmeye başladık. Şu kadarını söyleyeyim ki başta Sayın Başbakan (Recep Tayyip Erdoğan) olmak üzere Türk hükümeti bize buranın müze olması için büyük kolaylıklar gösterdi. Aletlerin büyük kısmını bizim enstitümüz hediye etti. Yüzde yirmisini de devletin finansmanıyla sağladık. Bir de tabii binanın onarımı hususunda masraflar oldu. Bütün bunları devlet cömertçe karşıladı. Hamdolsun açılış 24 Mayıs’ta yapıldı ve büyük ilgi görmekte. Görüyorum ki Türklerin ve yabancı turistlerin hücum ettiği bir yer o lmaya başlamış. Bunun için çok mesudum ve Allah’a şükrediyorum.”

Müzenin faaliyetlerini desteklemek amacıyla 2010 yılında Prof. Dr. Fuat Sezgin İslam Bilim Tarihi Araştırmaları Vakfı kuruldu. Ayrıca yine Fuat Sezgin’in öncülüğüyle 2013 yılında Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi bünyesinde lisans, yüksek lisans ve doktora alanlarında eğitim veren Bilim Tarihi Bölümü açıldı. Fuat Sezgin’in bilim tarihi alanında Türkiye’ye yaptığı son büyük hizmet, Prof. Dr. Fuat Sezgin ve Dr. Ursula Sezgin Bilimler Tarihi Kütüphanesi’ni kurmak oldu. Fuat Sezgin’in bütün bu çalışmaları sırasında Dr. Ursula Sezgin de eşine daima destek verdi. 2017 yılında Gülhane Parkı içerisinde kurulan kütüphanede yaklaşık 27.000 kitap bulunmaktadır. Kütüphanedeki envanteri çıkarılan kitapların çalışmalarını yakından takip eden Fuat Sezgin, bu çalışmada yer alan Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi Bilim Tarihi Bölümü talebelerini sık sık ziyaret ederdi. Kataloglaması yapılan kitapların önemini vurgulayıp İslam bilim tarihi alanını talebelerine emanet bıraktığını, azimle çalışmaları gerektiğini öğütlerdi. Hayatının son günlerinde dahi İslam bilim tarihi alanından ve kitaplarından uzak kalmamıştı.

“Âlimin Ölümü Âlemin Ölümü Gibidir”

Prof. Dr. Mehmet Fuat Sezgin son yıllarını geçirdiği ve çalışmalarını sürdürdüğü İstanbul’da 30 Haziran 2018 tarihinde hayata veda etmiştir. Eşine az rastlanan azim ve beşeri gücün sınırlarını zorlayan çalışkanlıkla geçirdiği ömrünü ilme adamış, geriye çok kıymetli eserlerini ve düşüncelerini bırakmıştır. Fuat Sezgin İslam bilim ve düşünce tarihi üzerine çalışan ilim erbabı tarafından ilgiyle takip edilip eserlerinden faydalanılan, alanında önemli bir yere sahip müstesna bir değerdi.

“Fuat Sezgin hocanın ruhu şâd, ilim câmiasının duaları onun ilme olan katkısının şâhidi ve sadaka-i câriyesi olsun.”

[1] O yıllarda nüfus müdürlüklerindeki bir uygulamadan dolayı, Prof. Dr. Fuat Sezgin´in doğum tarihi nüfus cüzdanında 1 Temmuz 1924 olarak kayda geçmiştir. Halbuki Fuat Sezgin´in gerçek doğum tarihi 24 Ekim 1924´tür.

[2] O dönemde lisans eğitiminin yanında farklı alanlardan sertifika almak üzere başvurulan ve tez yazıp uzmanlaşmaya olanak sağlayan program.

[3]Habilitasyon, bir bilim dalında doktora derecesinden sonra bir bilimsel eser daha verilerek kazanılır. Bu uygulamanın bulunduğu ülkelerde, profesör olabilmek için habilitasyon sahibi olunması gerekir.

[4] Fuat Sezgin Frankfurt Üniversitesinde doğa bilimleri tarihi alanında eğitim verebilmek için bu alanda bir habilitasyon çalışması yapmıştır.

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Prof. Dr. Fuat Sezgin - İslam Bilim Tarihi Araştırmaları Vakfı

# data[].attributes.attachment_link.description
Özgeçmişi sayfasına ait geniş içeriğin bulundugu sayfa.

# data[].attributes.headline
Ömrünü İlme Vakfetmiş Bir Âlim: Fuat Sezgin

# data[].attributes.subject
Ömrünü İlme Vakfetmiş Bir Âlim: Fuat Sezgin

# data[].attributes.body
30 Haziran 2018 tarihinde 94 yaşında ahirete irtihal eden İslâm bilim tarihi ve dünya bilim tarihi açısından mümtaz bir âlimdir. Akademik bir rol model olan Fuat Sezgin, özellikle ömrünün son yıllarında sahip olduğu bilgi, birikim ve tecrübesini Türkiye’ye aktarma gayreti içinde olmuştur.
Vefatından bir süre sonra 2019 yılı, Prof. Dr. Fuat Sezgin Yılı olarak kabul edilmiştir.
Aslen Bitlisli bir bilim tarihi uzmanı olan Sezgin’in Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi’nde başlayan akademik hayatı bir süre sonra İstanbul’da devam etmiş, 1960 darbesi sonrası Frankfurt’a uzanmıştır. Sezgin Almanya’da bilimler tarihi üzerine gittikçe uzmanlaşmıştır. Burada kurduğu Enstitüde hem araştırmalar yapmış hem de talebe yetiştirmiştir.  Eserlerinde Müslümanlara ait buluşların, eserlerin Batılılarca kaynak gösterilmeden kopyalandığını açık bir şekilde göstermiştir.

Fuat Sezgin’in eşi Dr. Ursula Stein, 1939 yılında Frankfurt’ta doğmuş Alman bir Müslümandır. Ursula Hanım, coğrafya ve siyasal bilgiler alanında öğrenciydi ancak sonradan bu tahsilini bırakıp şarkiyat okumaya başlamıştı ve Sezgin’le karşılaşmadan önce Müslüman olmuştu. Sezgin’le Frankfurt Müslüman Öğrenciler Cemiyeti’nde tanışmışlardır.  Fuat Sezgin, Frankfurt Üniversitesi’ne bilim tarihi doçenti olarak atandıktan bir sene sonra yani 1966’da Ursula Hanımla evlenmiştir. Ursula Hanım, hem Sezgin’in 15 yıl resmi asistanlığını yapmış hem de onun son anına kadar akademik çalışmalarını birlikte gerçekleştirdikleri bir meslektaşı olmuştur. En önemli eseri sayılan Geschichte des Arabischen Schrifttums’un (Arap-İslâm Bilimler Tarihi) hazırlanmasında onun büyük yardımcısı olmuştur.  Sezgin çiftinin Hilal ismini verdikleri kız çocukları 1970’te Frankfurt’ta doğmuştur. Felsefe mezunu olan Hilal Hanım Almanya’da serbest yazar ve gazeteci olarak çalışmaktadır.

Fuat Sezgin’in akademik hayatını Türkiye ayağı ve Almanya ayağı olmak üzere ikiye ayırmak gerekir. 1950-1960 arasında Ankara ve İstanbul Üniversitelerinde görev yapmış 1960’tan sonra Almanya’ya gitmek zorunda kalmıştır.
Fuat Sezgin, önce matematik okurum sonra mühendis olurum diye düşünerek İstanbul’a gelmiştir. Bir akrabasının tavsiyesi üzerine İstanbul Üniversitesi Şarkiyat Araştırmaları Enstitüsünde alanında en bilinir uzmanlardan olan Alman şarkiyatçı Hellmut Ritter tarafından Edebiyat Fakültesinde verilen bir seminere katılmıştır. Bu seminerden o kadar etkilenmiştir ki mühendis olma düşüncesinden vazgeçerek Ritter’in talebesi olmaya karar vermiştir. Ritter 32 dil bilen, gününün neredeyse tamamını çalışmayla geçiren, Arapçaya ve Türkiye kütüphanelerine âşık, Sezgin’in ifadesiyle Avrupalı büyük oryantalistlerin en büyüğü olan bir hocadır.  Ritter’in üzerinde durduğu hususlardan biri de dil öğrenmektir. Sezgin’den de dil öğrenmesini istemiştir. Sezgin, üniversite 1. sınıfta Arapça, Farsça, Latince ve Yunanca öğrenmeye başlamıştır.
Sezgin, 1947 tarihinde İstanbul Üniversitesi Fars ve Arap Filolojisi bölümünden lisans mezunu olmuştur.  Mezuniyet tezini “Bedî’ İlminin Tekâmülü ve İstanbul’da Bulunan Bedîiyyat Yazmalar Kataloğu” adıyla Arap-Fars filolojisinden yapmıştır.  Ekim 1947’de doktoraya başvurarak Ritter’in danışmanlığında çalışmalarına devam etmiştir. Doktora tez çalışmasını, Arap dili ve tefsir âlimi Ebû Ubeyde Ma´mer İbn el-Musenna et-Teymî’nin Mecâzu´l-Kur’ân adlı tefsiri üzerine yapmıştır. Bu tezin konusu ise Kur’an-ı Kerim’de gerçek anlamı dışında kullanılan mecazî ifadelerdir. Doktora tezini 1950’de bitirmiştir.

Tarihler 27 Mayıs 1960’ı gösterdiğinde Türkiye’de askeri darbe gerçekleşmiştir. Darbe neticesinde kurulan hükümet, üniversitelerde görev yapan 147 akademisyenin görevine son veren listeyi hazırlamıştır. 147’likler olarak bilinen bu listede Fuat Sezgin de vardır. Sezgin, bu listede olduğunu gazetelerden öğrenmiştir. Gazetede kendi ismini de gören Sezgin, Amerika ve Almanya’daki arkadaşlarına Türkiye’den ayrılmak zorunda olduğunu, kendisi için oralarda bir iş imkânı olup olmadığını soran mektuplar yazmıştır. Yaklaşık 2 hafta içinde 3 üniversiteden davet gelmiştir. Sezgin, Frankfurt Goethe Üniversitesini tercih etmiştir.
36 yaşında genç bir doçent olarak istemeden de olsa Türkiye’den ayrılan Sezgin, bilimsel çalışmalarına Frankfurt’ta devam etmiştir. 1963’e kadar Goethe Üniversitesi ve Marburg Üniversitesinde misafir doçent olarak dersler vermiştir. Tabii ilimler alanında ikinci bir doktora ve doçentlik çalışmasını yapmış, doçentliğin hemen ardından 1966 senesinde Frankfurt Üniversitesi’nde bilimler tarihi profesörü olmuştur.
Sezgin bilim tarihinin çok geniş olarak ele alınması gerektiğine inanmıştır. Bunun da enstitü gibi bir kurum çatısı altında yapılması zarurettir. Böyle bir kurum için maddi desteğin olması gerekir.  Sezgin, enstitüye maddi destek verecek bir vakıf kurmayı kafasına koymuştur. Neticede iki sene süren müthiş bir gayret ile dekanın, rektörün, Kuveyt devletinin destekleri alınmış ve vakıf Sezgin tarafından kurulmuştur. 1982 yılında Goethe Üniversitesi’ne bağlı olan Arap-İslâm Bilimler Tarihi Enstitüsünü (Institut für Geschichte der Arabisch-Islamischen Wissenschaften) kurmuştur.
Sezgin’in projelerinden biri de İslâm Bilim Tarihi Müzesidir. Bu müzeye Müslüman âlimlerin yaptığı aletlerin numunelerini ortaya koymayı arzulamıştır.  Frankfurt‘ta kurduğu İslâm Bilim Tarihi müzesinde 800’den fazla aletin modeli yapılmıştır. Aynı binada Bilimler Tarihi Kütüphanesi bulunmaktadır. Burada hayatı boyunca dünyanın her yerinden büyük bir özenle, meşakkatlere katlanarak aldığı 45 bin cilt kitap ve 10 bin mikrofilm vardır.
Fuat Sezgin, Almanya’da kurduğu İslâm Bilim Tarihi Müzesinin bir benzerini kendi vatanında, özellikle kendi milletinin hizmetine sunmak üzere İstanbul’da kurmaya karar vermiştir.  Gülhane Parkındaki İslâm Bilim ve Teknoloji Tarihi Müzesi’nin açılışı 25 Mayıs 2008’de gerçekleşmiştir. Aletlerin yüzde 80’i Frankfurt’taki enstitüden hediye olarak gelmiştir. Yüzde yirmisi ise devlet finansmanı ile temin edilmiştir. Şu anda müzede 700’ün üzerinde eser sergilenmektedir.  Müzede geometri, gemicilik, astronomi, tıp, coğrafya, zaman ölçümü, optik, kimya, fizik, mimari, mineraloji, teknik ve harp tekniği gibi alanlarda sergilenen eserler, İslâm bilimlerinin buluşlarını göstermekle birlikte bu keşif ve buluşların değişik yollardan Avrupa’ya götürülüp orada kabul gördüğünü ve özümsendiğini görsel bir şekilde ziyaretçilerine sunmaktadır.
Müzenin faaliyetlerini desteklemek amacıyla 2010 yılında Prof. Dr. Fuat Sezgin İslâm Bilim Tarihi Araştırmaları Vakfı kurulmuştur. Ayrıca yine Fuat Sezgin’in öncülüğüyle 2013 yılında Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi bünyesinde lisans, yüksek lisans ve doktora alanlarında eğitim veren Bilim Tarihi Bölümü ve Prof. Dr. Fuat Sezgin İslâm Bilim Tarihi Enstitüsü açılmıştır.

# data[].attributes.body
Fuat Sezgin’in Arapça yazma eserler literatürüne dair kitabı.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
İslâm medeniyeti tarihinin başlangıcından itibaren gelişmiş naklî ve aklî ilimlere ait literatürünü konu edinen Geschichte des arabischen Schrifttums (GAS), bir Türk âlimi olan Fuat Sezgin'in Frankfurt'ta yürüttüğü geniş kapsamlı araştırma ve yayın projesinin henüz tamamlanmamış ürünüdür. Bu büyük çaplı eserin, XI. yüzyılın ilk çeyreğine kadarki dönemi içine alan ilk dokuz cildi yayımlanmış olup (Leiden 1967-1984) XI-XVIII. yüzyıllar arasını ihtiva etmesi planlanan beş ciltlik ikinci kısmı ise hazırlık safhasındadır. Şimdiye kadar yayımlanan ciltlerin konuları şunlardır: I. cilt (1967) Kur'an ilimleri, hadis, tarih, fıkıh, kelâm, tasavvuf; II. cilt (1975) şiir; III. cilt (1970) tıp, eczacılık, zooloji, veterinerlik; IV. cilt (1971) simya, kimya, botanik, tarım; V. cilt (1974) matematik; VI. cilt (1978) astronomi; VII. cilt (1979) astroloji, meteoroloji ve bununla ilgili disiplinler; VIII. cilt (1982) lugat ilmi; IX. cilt (1984) gramer. Hazırlanmakta olan ciltler ise temel İslâmî ilimlerin yanı sıra edebiyat, fizik, teknoloji, coğrafya, felsefe, mantık, ahlâk ve siyaset dallarına ait literatürü konu edinecektir.

Geschichte des arabischen Schrifttums'u başlangıçta Carl Brockelmann'ın Geschichte der arabischen Litteratur adlı eserine, özellikle İstanbul kütüphanelerindeki yazmalar bakımından bir ek olarak tasarlayan Fuat Sezgin daha sonra fikrini değiştirmiş ve bir ölçüde ondan da faydalanmakla birlikte tamamen yeni ve müstakil bir eser hazırlamaya girişmiştir. Sonuç olarak kitap, dünya kütüphanelerindeki Arapça yazmaların basit bir bibliyografik dökümü olmaktan çıkmış ve gerektiğinde derinlemesine tahlillere yer veren bir İslâmî ilimler tarihine dönüşmüştür. Fuat Sezgin hem ilim dalları için yazdığı mukaddimelerde, hem de İslâm ve tevarüs ettiği Helenistik çağ ilimler tarihinin ünlü şahsiyetleri üzerinde yoğunlaştırdığı incelemelerinde yöntem olarak bir ilim tarihçisi gibi çalışmış ve modern araştırmaların ışığında kaleme aldığı bu bölümleri yaygın kanaatleri değiştirebilecek yeni malzemelerle desteklemiştir. Geschichte des arabischen Schrifttums'un aynı zamanda kapsamlı bir ilimler tarihi olma özelliği, onun ilk yazılış amacı doğrultusunda erken dönemde kaleme alınan Arapça yazmalar literatürünün eksiksiz bir dökümünü verme çabasını ikinci plana itmemiş, eserde Brockelmann'ın ortaya koyduğu yazmalara birçok ilâve yapıldığı gibi günümüze kadar tanınmadan kalmış ya da müellifi belirlenememiş çeşitli eserler de gün ışığına çıkarılarak araştırmacıların bilgisine sunulmuştur. Bu muhteva ile araştırmacılara önemli miktarda malzeme verilirken aynı zamanda yeni araştırmalar yapmalarına imkân sağlayacak yeni ufuklar da açılmıştır. Nitekim erken döneme ait bu kapsamlı literatür taramasının geriye doğru götürüldükçe kendiliğinden yeni yorumlara yol açtığı görülmektedir. Meselâ ilk dönem hadis literatürü meselesi ele alındığında hadis yazımının sanıldığından -özellikle de şarkiyatçıların sandığından- çok daha gerilere gittiği anlaşılmakta, yahut söz gelimi Câbir b. Hayyân'ın dayandığı Helenistik literatür ele alındığında bu kültürün İslâm dünyasına bilinenden çok daha erken bir dönemde girmeye başladığı ve tercüme faaliyetinin de VII. yüzyıla kadar çıkarıldığı müşahede edilmektedir.

Eserde her ilim dalı için tarihî malzemenin elverdiği ölçüde uygulanan genel plan şöyledir: Önce o ilme ait tedvin tarihi modern araştırmaların ışığında incelenmekte, ardından kronolojik esasa göre Emevî ve Abbâsî dönemi müellifleri ele alınmakta (yaklaşık 430'a [1038] kadar), daha sonra her birinin hal tercümesi verilip arkasından da ondan bahseden klasik ve modern kaynaklar belirtilmektedir. Müelliflere dair bu bölüm gerektiği durumlarda hacimli bir monografiye dönüşmekte ve özellikle incelenen kişinin ilim tarihindeki yeri ve önemi aydınlatılmaktadır. Bunun arkasından eserlerine geçilerek bunların yeni bulunanlar da dahil olmak üzere yazma nüshaları, şerhleri, muhtasarları verilip bu eserlere öteki klasik müelliflerce yapılan atıflar yahut o eserlerden yapılan iktibaslar kaydedilmekte ve daha sonra eğer varsa modern neşirleri, tercümeleri ve haklarında yapılmış araştırmalar tanıtılmaktadır. Her cildin sonunda müellif ve eserlerin, ayrıca Grekçe ve Latince kaynaklarla çağdaş yazarların indeksi yer almaktadır. Bunlardan başka çeşitli ciltlerde Arapça yazmaların bulunduğu dünya kütüphaneleriyle bu kitaplara dair katalogların listesi de sunulmuştur.

Geschichte des arabischen Schrifttums'un Almanca orijinali E. J. Brill Yayınevi (Leiden) tarafından çıkarılmaktadır. İlk iki cildin Arapça'ya tercümesi Târîḫu't-türâs̱i'l-ʿArabî adıyla yapılmıştır. 1977-1978 yıllarında Fehmî Ebü'l-Fazl ve Mahmûd Fehmî Hicâzî tarafından çevrilen bu ciltler, el-Hey'etü'l-Mısriyyetü'l-âmme li'l-kitâb adlı kuruluşun finansmanıyla Kahire'de yayımlanmış, daha sonra bu projenin yürütülmesini, 1978 yılında İmam Muhammed b. Suûd İslâm Üniversitesi ile Melik Suûd Üniversitesi (eski Riyad Üniversitesi) üstlenmiş ve 1983'te İmam Muhammed b. Suûd İslâm Üniversitesi tarafından tekrar ele alınan I. ciltle (dört cüz) II. cildin (beş cüz) ilk üç cüzü aynı adla yayımlanmıştır. Bunların tercümesi Mahmûd Fehmî Hicâzî imzasını, 1984 yılında çıkan II. cildin dört ve beşinci cüzlerinin tercümesi ise Arafe Mustafa imzasını taşımaktadır. Abdullah b. Abdullah Hicâzî tarafından tercüme edilen IV. (1986) ve VII. (1410) ciltler Melik Suûd Üniversitesi, Arafe Mustafa tarafından tercüme edilen VIII. cilt de (iki cüz, 1988) Muhammed b. Suûd Üniversitesi tarafından neşredilmiştir.

BİBLİYOGRAFYA

Fuat Sezgin, Geschichte des arabischen Schrifttums, I-IX, Leiden 1967-84.

a.mlf., GAS (Ar.), I/1, mütercimin sunuşu, s. 5-6, F. Sezgin'in mukaddimeleri, s. 7-16.

Abdülvehhâb İbrâhim Ebû Süleymân, Kitâbetü'l-baḥs̱i'l-ʿilmî, Cidde 1403/1983, s. 171-173.

Bu madde TDV İslâm Ansiklopedisi'nin 1996 yılında İstanbul'da basılan 14. cildinde, 37-38 numaralı sayfalarda yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız.

# data[].attributes.attachment_link.title
GESCHICHTE des ARABISCHEN SCHRIFTTUMS - TDV İslâm Ansiklopedisi

# data[].attributes.attachment_link.description
İslâm medeniyeti tarihinin başlangıcından itibaren gelişmiş naklî ve aklî ilimlere ait literatürünü konu edinen Geschichte des arabischen Schrifttums (GAS), bir Türk âlimi olan Fuat Sezgin'in Frankfurt'ta yürüttüğü geniş kapsamlı araştırma ve yayın projesinin henüz tamamlanmamış ürünüdür. Bu büyük çaplı eserin, XI. yüzyılın ilk çeyreğine kadarki dönemi içine alan ilk dokuz cildi yayımlanmış olup (Leiden 1967-1984) XI-XVIII.

# data[].attributes.body
Mescidin içi

# data[].attributes.body
Faslıların Cami'i

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Taqwa-Moschee - Marokkanischer Verein für die Förderung des Geistigen und Kulturellen Gutes - taqwamoschee.de

# data[].attributes.attachment_link.description
Marokkanischer Verein fr die Frderung des Geistigen und Kulturellen Gutes

# data[].attributes.body
Fuat Sezgin’in Frankfurt’ta kurduğu Arap-İslâm Bilimleri Tarihi Enstitüsü.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Kurumun temelleri 1978'de, Suudi Arabistan Kral Faysal Vakfı tarafından Prof. Fuat Sezgin'e verilen para ödülünün yanında, aralarında on dört Arap ülkesinin de bulunduğu kuruluşların desteğiyle tesis edilen vakıf tarafından atılmış, Frankfurt Johann Wolfgang Goethe Üniversitesi'ne bağlı olarak 18 Mayıs 1982 tarihinde enstitünün açılışını yapan Sezgin kurumun fahrî müdürlüğünü başından bugüne kadar yürütmüştür. Kuruluş amacı, İslâm kültürünün bilimler tarihi içinde hak ettiği konumu ortaya çıkarmak ve araştırmalarla tanıtmak şeklinde ifade edilmiştir. İslâm bilimler tarihinin araştırılması için İslâm âlimlerinin bilim tarihindeki konumunun belirlenmesi, Arapça eserlerin yayımlanarak Avrupa dillerine çevrilmesi ve bir ihtisas dergisinin çıkarılması enstitünün hedefleri arasındadır. Bunun yanında İslâm bilimler tarihi alanında araştırmacı ve eğitimcilerin yetiştirilmesi, merkezî ihtisas kütüphanesinin tesisi ve Arapça yazma eserlerin mikrofilm arşivinin oluşturulması, çeşitli yerlerden öğretim üyeleri ve diğer araştırmacıların araştırma yapmak üzere enstitüye davet edilmeleri de amaçlanmıştır.

1984'te yayımlanmaya başlanan, düzenli olmamakla beraber yıllık çıkarılan Zeitschrift für Geschichte der Arabisch-Islamischen Wissenschaften adlı dergi 2014'te XXI. cilde ulaşmış olup yayımı devam etmektedir. Dergide çeşitli kütüphanelerdeki Arapça yazmaların durumuna, tanıtılmasına ve enstitünün etkinliklerine dair yazılar bulunmakta, makaleler Arapça, İngilizce, Fransızca ve Almanca yayımlanmaktadır; Avrupa dillerinde çıkanlara Arapça özet veya içindekiler kısmı eklenmiştir. Kurumun en tanınmış ve en çok kullanılan yayını Fuat Sezgin'in on beş cildi çıkmış olan Geschichte des arabischen Schrifttums (GAS) adlı kitaptır. Enstitü bir kısım yayınlarını metinler ve araştırma eserleri (Seri A), şarkiyatçıların eski çalışmalarının yeniden basılması (Seri B), Arapça yazmaların tıpkıbasımı (Seri C) ve kartografya türüne dair eserler (Seri D) olmak üzere dört dizi altında toplamıştır.

Enstitünün kuruluşundan hemen sonra çok geniş kapsamlı, henüz tamamlanmamış bir proje başlatılmıştır. Bu proje, nüshası nâdir bulunan birincil kaynakların tıpkıbasımının yapılmasını, haklarında gerçekleştirilen bilimsel araştırmaların tercümesini, söz konusu yazmaların sistemli şekilde tertiplenmesini içermektedir. Proje kapsamında günümüze kadar 318 ciltlik Islamic Geography (1992-2010), yetmiş dokuz ciltten oluşan The Islamic World in Foreign Travel Accounts (1994-1997), 114 ciltlik Islamic Mathematics and Astronomy (1997-2009), 100 ciltlik Islamic Medicine (1995-2004), 120 ciltlik Islamic Philosophy (1999-2000), yedi ciltlik The Science of Music in Islam (1997-2011), doksan ciltlik Natural Sciences in Islam (2000-2002), beş ciltlik Numismatics of the Islamic World (2003-2004), altmış ciltlik Historiography and Classification of Science in Islam (2006-2007) ve on altı ciltlik Islamic Architecture (2007-2010) adlı külliyatlar yayımlanmıştır.

Yine yayın projeleri kapsamında belirli Arapça yazma eserler İngilizce ve Arapça takdim yazılarıyla birlikte neşredilmiştir. Bunların arasında günümüze kadar bilinmeyen, erişimi zor veya henüz basılmamış birçok Arapça yazma eseri içeren 171 ciltlik yayım da vardır (Series C, Facsimile Editions of Arabic Manuscripts). Bu ciltler tıp, eczacılık, veteriner hekimliği, astronomi, matematik, ekonomi, astroloji, Arap edebiyatı, felsefe, bilim tarihi, coğrafya, tarım, nişancılık, avcılık, müzik ve Kur'an ilimlerine dair yazma eserlerden meydana gelmektedir. Yine önemli projelerden biri çerçevesinde 1990'dan beri Arap dil bilimi ve İslâm bilimleri alanında mevcut Almanca literatürün bibliyografyası yirmi yedi cilt halinde basılmıştır. Enstitü bugüne kadar (2014) toplam 1300 cildin üzerinde yayın yapmış olup bu yayınlar halen devam etmektedir.

Enstitünün kütüphanesinde 25.000 cildin üzerinde kitap, 200 kadar Arapça yazma eser ve 7000 kadar el yazmasının mikrofilmleri bulunmaktadır. Aynı zamanda burada beşerî ilimler ve fen bilimlerine dair önemli Arapça metinler ve çalışmalar, dünya çapında Arapça yazma eserlere dair katalogların koleksiyonu, şarkiyat, İslâm araştırmaları ve bilim tarihi alanlarında Avrupa dillerinde ve Arapça'da yayımlanmış dergiler yer almaktadır. Kütüphane, bilhassa Arap-İslâm coğrafyasıyla ilgili eserler bakımından seçkin bir başvuru merkezi konumuna gelmiştir. Bu koleksiyon Avrupa tarihiyle ilgili harita ve atlaslarla da zenginleştirilmiştir.

Kurumun açılışından sonra, kaynaklardaki açıklama ve çizimlerden yahut korunmuş örneklerden yola çıkarak İslâm âleminde icat edilen ya da Grek ve diğer geç antik kültürlerden aktarılan teknik ve bilimsel araç gereçleri yeniden oluşturma fikri doğmuştur. Bu çerçevede hiç bilinmeyen veya henüz yayımlanmamış kaynakları neşretme, inceleme ve bunları araştırmacıların hizmetine sunma çalışmalarının yanında, İslâm kültür dünyasının ilk sekiz asırlık döneminde icat edilen veya başka kültürlerden alınıp geliştirilen aletlerin -yazılı kaynaklardan hareketle- bir kısmı kendi atölyesinde, bir kısmı dışarıda yaptırılan 800'den fazla örnek enstitünün müzesinde sergilenmektedir. Astronomi, geometri, fizik, optik, coğrafya, kimya, denizcilik, tıp, mimarlık, maden bilimi ve müzik alanlarında sergilenen bu alet ve objeleri tanıtmak ve İslâm medeniyetindeki bilimsel gelişmeyi göstermek üzere Sezgin, Wissenschaft und Technik im Islam adıyla beş ciltik bir eser hazırlamış (Frankfurt am Main, 2003), bu eser Fransızca (2005), Türkçe (2007) ve İngilizce'ye (2011) tercüme edilmiştir. Bu müzenin bir örneği, 2008'de İstanbul Gülhane Parkı'nda İstanbul İslâm Bilim ve Teknoloji Tarihi Müzesi ismiyle açılmıştır. Birleşik Arap Emirlikleri'nin Şârika (Şerce) şehrinde hükümetin desteğiyle kurulması planlanan benzer bir müze henüz yapım aşamasındadır.

BİBLİYOGRAFYA

Institut für Geschichte der Arabisch-Islamischen Wissenschaften an der Johan Wolfgang Goethe-Universität Frankfurt am Main, Frankfurt 1989.

W. Behn, Concise Biographical Companion to Index Islamicus: An International Who's Who in Islamic Studies from its Beginnings Down to the Twentieth Century: Bio-Bibliographical Supplement to Index Islamicus, 1665-1980, Leiden 2004, III, 368.

Publications 1984-1999, Frankfurt 2009.

Publications 1999-2008, Frankfurt 2009.

İrfan Yılmaz, Yitik Hazinenin Kâşifi Fuat Sezgin (ed. Salih Gülen), İstanbul 2009, s. 23-43.

Tayfur Korkmaz, 20. Yüzyıl İslam Bilim Tarihi Çalışmaları George Sarton ve Fuat Sezgin Örneği (yüksek lisans tezi, 2009), MÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü, s. 81-130, 294-410.

Fuat Sezgin, Bilimler Tarihçisi Fuat Sezgin (haz. Sefer Turan), İstanbul 2010, s. 20-21, 39.

a.mlf., "Zur Enstehung und den Zielen des Instituts", Jubiläumsband zum dreissigjährigen Bestehen des Institutes für Geschichte der Arabisch-Islamischen Wissenschaften. In Europäischen Sprachen Erschienene Vorworte zu Publikationen des Institutes aus den Jahren 1984 bis 2011 (ed. Fuat Sezgin), Frankfurt 2011, s. 1-5.

"Professor Sezgin Winner of King Faisal International Award", Journal for the History of Arabic Science, III/1, Aleppo 1979, s. 92.

Bu madde TDV İslâm Ansiklopedisi'nin 2020 yılında Ankara'da basılan (gözden geçirilmiş 2. basım) EK-1. cildinde, 640-641 numaralı sayfalarda yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız.

# data[].attributes.attachment_link.title
INSTITUT für GESCHICHTE der ARABISCH-ISLAMISCHEN WISSENSCHAFTEN - TDV İslâm Ansiklopedisi

# data[].attributes.attachment_link.description
Kurumun temelleri 1978'de, Suudi Arabistan Kral Faysal Vakfı tarafından Prof. Fuat Sezgin'e verilen para ödülünün yanında, aralarında on dört Arap ülkesinin de bulunduğu kuruluşların desteğiyle tesis edilen vakıf tarafından atılmış, Frankfurt Johann Wolfgang Goethe Üniversitesi'ne bağlı olarak 18 Mayıs 1982 tarihinde enstitünün açılışını yapan Sezgin kurumun fahrî müdürlüğünü başından bugüne kadar yürütmüştür.