# data[].attributes.headline
Шымон Візунас Шыдлоўскі

# data[].attributes.subject
Шымон Візунас Шыдлоўскі

# data[].attributes.body
Шымон Візунас Шыдлоўскі быў нашчадкам знатнага роду Святаполк-Мірскіх і актыўным удзельнікам паўстання 1863-1864 гг. Падчас паўстання быў паранены і эмігравал. На прыканцы жыцця жыў ва Львове, дзе стварыў шпіталь і прытулак для ветэранаў паўстання. Да канца жыцця пры ім заўжды знаходзіўся сцяг яго харугві і прыймал удзел ва ўсіх святах, прысвечаных паўстанню

# data[].attributes.headline
Эмілія Плятэр

# data[].attributes.subject
Эмілія Плятэр

# data[].attributes.body
Эмілія Плятэр - прадстаўніца шляхецкага роду і ўдзельніца паўстання 1830—1831 гадоў. Яна была зачараваная Іаганам Вольфгангам фон Гётэ і Фрыдрыхам Шылерам, творы якіх яна чытала ў арыгінале на нямецкай мове. Яна расла ў асяроддзі з пераважнай колькасцю прыхільнікаў каталіцкай і польскамоўнай культуры, а яе літаратурнымі гераінямі былі княжна Ванда і Гражына Адама Міцкевіча. У дакуменце ад 25 сакавіка 1831 года Эмілія Плятэр пісала, што далучэнне да паўстання з’яўлялася яе адзінай ідэяй, і што яна ўсё жыццё чакала гэтага моманту. Яе атрад складаўся прыкладна з 280 пехацінцаў, 60 конных воінаў і некалькіх соцень сялян, узброеных косамі.

# data[].attributes.headline
Касінеры — ваяры, узброеныя вэртыкальна насажанымі на шасты косамі.

# data[].attributes.subject
Касінеры — ваяры, узброеныя вэртыкальна насажанымі на шасты косамі.

# data[].attributes.body
Касінеры біліся ў вызваленчых паўстаньнях 1794, 1831, 1848, 1864 гадоў, а таксама ў абарончай вайне 1939 году.

Падчас паўстаньня 1863—1864 гадоў Кастуся Каліноўскага касінеры паўсталі ў Польшчы й Літве. Літоўскія касінеры часам замест косаў на дрэўках мелі проста вострыя палосы жалеза.

# data[].attributes.headline
Андрэй Тадэвуш Бонавентура Касцюшка

# data[].attributes.subject
Андрэй Тадэвуш Бонавентура Касцюшка

# data[].attributes.body
Тадэвуш Касцюшка заставіў свой след у гісторыі пяці краін: Францыі, ЗША , Польшы, Літвы і Беларусі. Ён удзельнік барацьбы Рэчы Паспалітай з Расіяй і Прусіяй, а таксама вайны за незалежнасць ЗША. Лідар нацыянальна-вызваленчага паўстання 1794 года ў Рэчы Паспалітай супраць расійска-прускай акупацыі краіны.

# data[].attributes.headline
Кастусь Каліноўскі

# data[].attributes.subject
Кастусь Каліноўскі

# data[].attributes.body
Нарадзіўся ў вёсцы Мастаўляны Гродзенскага павета, цяпер у Падляскім ваяводстве Польшчы, у сям’і беззямельнага шляхціца.

У 1856 годзе паступіў на юрыдычны факультэт Пецярбургскага ўніверсітэта на камеральныя навукі. На працягу навучання ва ўніверсітэце Каліноўскі прымаў удзел у дзейнасці нелегальных студэнцкіх гурткоў, разам з братам быў сябрам таемнай ваенна-рэвалюцыйнай арганізацыі афіцэраў Генштаба, якую ачольвалі Зыгмунт Серакоўскі і Яраслаў Дамброўскі.

У 1862 г. Каліноўскі ўжо ўваходзіў у склад Літоўскага правінцыяльнага камітэта (ЛПК) — цэнтральнага органа падрыхтоўкі паўстання на тэрыторыі Паўночна-Заходняга края (цяпер — тэрыторыя паўночнай Літвы і Заходняй Беларусі). А ўвосень таго ж года стаў яго старшынёй. Кастусь стаяў на чале часткі рэвалюцыянераў, якіх адрозна ад лібералаў («белых») звалі «чырвонымі». Гэты напрамак вызваленчага руху прадугледжваў дэмакратычную рэспубліку, перадачу зямлі сялянам, самавызначэнне народаў былой Рэчы Паспалітай.

З восені 1863 г. К. Каліноўскі сканцэнтраваў намаганні на назапашванні сіл для новага выступлення ўвесну. Але, выдадзены камісарам Магілёўскай губерні Вітаўтам Парфяновічам, ён быў у ноч на 29 студзеня 1864 г. схоплены царскімі жандарамі ў Святаянскіх мурах (побач з саборам Св. Яна), дзе хаваўся пад імем Ігната Вітажэнца.

Падчас следства і суду Кастусь Каліноўскі цвёрда стаяў на сваёй пазіцыі і адмаўляўся супрацоўнічаць са следствам. Даўшы паказанні па сваёй уласнай дзейнасці, ён адмовіўся даваць інфармацыю па іншых асобах, якія цікавілі следчую камісію, матывуючы гэта так: «…грамадская адкрытасць з’яўляецца станоўчай рысай асобы, але шпіёнства апаганьвае чалавека… мае паказанні па [іншых] асобах… не могуць спрыяць замірэнню краю… …усведамленне гонару, уласнай годнасці і таго становішча, якое я займаў у грамадстве, не дазваляюць мне ісці па іншым шляху.»

Царскі ваенна-палявы суд вынес пастанову: пакараць Каліноўскага смерцю на шыбеніцы. 22 сакавіка Кастусь Каліноўскі быў публічна павешаны на гандлёвай плошчы Лукішкі ў Вільні. Таемна пахаваны на Гедзімінавай (Замкавай) гары ў Вільні, побач з іншымі лідарамі і ўдзельнікамі паўстання, забітымі на загад расійскай акупацыйнай улады. Усе магілы былі зроўнены з зямлёй.

# data[].attributes.headline
Тут пока пусто

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Будзьма Беларусамі!

# data[].attributes.attachment_link.title
Гук, які палохае вуха тырана – Тадэвуш КАСЦЮШКА 🧲 Трызуб і Пагоня

# data[].attributes.headline
Мар’ян Лангевіч

# data[].attributes.subject
Мар’ян Лангевіч

# data[].attributes.body
Генэрал і дыктатар паўстаньня 1863—1864 гадоў.

# data[].attributes.headline
Пячатка Мар’яна Лангевіча як дыктатара паўстаньня 1863—1864 гадоў

# data[].attributes.subject
Пячатка Мар’яна Лангевіча як дыктатара паўстаньня 1863—1864 гадоў

# data[].attributes.headline
Мапа бітваў паўстання 1863-1864 гадоў. Выдадзена ў 1919 годзе.

# data[].attributes.subject
Мапа бітваў паўстання 1863-1864 гадоў. Выдадзена ў 1919 годзе.

# data[].attributes.headline
Удзельнікі паўстання 1863-1864 гг.

# data[].attributes.subject
Удзельнікі паўстання 1863-1864 гг.

# data[].attributes.headline
Зыгмунт Серакоўскі

# data[].attributes.subject
Зыгмунт Серакоўскі

# data[].attributes.body
Адзін з кіраўнікоў паўстаньня 1863—1864 гадоў. Абвясьціў сябе генэралам Літоўскім і Ковенскім пад імём Далэнга. За кароткі тэрмін сабраў паўстанцкі аддзел колькасьцю 5 тыс. чалавек. Аддзел быў разбіты расейскімі войскамі, а сам Серкоўскі быў паранены і трапіў у палон. Перад ваенна-палявым судом прамаўляць адмовіўся, патрабуючы суду галоснага ды прысяжнага. Судовы вырак быў: павешаньне. Прысуд выкананы ў Вільні на Лукіскай плошчы.

# data[].attributes.headline
Паўстанцкі атрад

# data[].attributes.subject
Паўстанцкі атрад

# data[].attributes.headline
Зуавы смерці

# data[].attributes.subject
Зуавы смерці

# data[].attributes.body
Жуавы смерці — польскае вайсковае падраздзяленне падчас паўстаньня 1863—1864 гадоў, якое было сфармавана з добраахвотнікаў у Войцаве (Польшча), францускім афіцэрам Франсуа Рашэбрунам па вобразе францускіх жуаваў, у якіх ен служыў падчас Крымскай вайны.

Сярод салдат прыймаўшых удзел у паустанні 1863-1864 гг, зуавы смерці мелі славу смертнікаў. Кожны з іх прыносіў клятву ніколі не адступаць.

# data[].attributes.headline
Францішак Багушэвіч

# data[].attributes.subject
Францішак Багушэвіч

# data[].attributes.body
Беларускі паэт, удзельнік паўстання 1863-1864 гг.Багушэвіч пісаў і друкаваў свае творы лацінкай. Цяпер яны выдаюцца кірыліцаю. Зь лёгкай рукі Багушэвіча, пачынаючы з 1891 году, калі зьяўляецца першае выданьне «Дудкі беларускай», штогод зьяўляюцца кнігі на беларускай мове.

# data[].attributes.headline
Францішак Багушэвіч. Першы прамовіў "Беларусь" так, што гэта пачулі 

# data[].attributes.subject
Францішак Багушэвіч. Першы прамовіў "Беларусь" так, што гэта пачулі 

# data[].attributes.body
Паўстанец 1863–1864 гадоў, адвакат, на якога паўплывала Украіна, Францішак Багушэвіч нарадзіўся 21 сакавіка 1840 года. Ён першы прамовіў "Беларусь" так, што гэта пачулі. І – "не пакідайце ж мовы нашай беларускай, каб не ўмёрлі". Гісторыя ад "Вусы Скарыны"

# data[].attributes.attachment_link.title
💥Францішак Багушэвіч. Першы прамовіў "Беларусь" так, што гэта пачулі / Вусы Скарыны

# data[].attributes.headline
Засада паўстанцаў супраць атрада казакоў падчас паўстання 1863-1864 гадоў (мастак: Міхал Эльвіра Андрыёлі, 1866)  

# data[].attributes.subject
Засада паўстанцаў супраць атрада казакоў падчас паўстання 1863-1864 гадоў (мастак: Міхал Эльвіра Андрыёлі, 1866)  

# data[].attributes.headline
Паўстанцы 1863 года (мастак: Юліюш Косак)

# data[].attributes.subject
Паўстанцы 1863 года (мастак: Юліюш Косак)

# data[].attributes.headline
Мапа бітваў паўстання 1863-1864 гг.

# data[].attributes.subject
Мапа бітваў паўстання 1863-1864 гг.

# data[].attributes.headline
Цітус Далеўскі

# data[].attributes.subject
Цітус Далеўскі

# data[].attributes.body
Цітус Далеўскі быў адным з найбліжэйшых сяброў і паплечнікаў Кастуся Каліноўскага напярэдадні і ў часе паўстання 1863–1864 гадоў. Паходзіў са шляхецкай сям’і, якая мела маёнтак на Лідчыне. Вучыўся ў Віленскай гімназіі, дзе блізка сышоўся з Францішкам Багушэвічам ды іншымі паўстанцамі.

Арыштаваны 20 снежня 1863 года царскімі жандарамі на кватэры ўдавы паэта Уладзіслава Сыракомлі, за актыўны ўдзел у паўстанні быў прыгавораны да смерці. Публічна расстраляны акупантамі на Лукішскай плошчы ў Вільні.

Апалонія Серакоўская ўзгадвала пра смяротнае пакаранне брата, якое адбылося 11 студзеня 1864 года ў Вільні на Лукішскай плошчы:

«Дзень быў светлы, але марозны. Цітус, выходзячы, выцер твар хустачкай (яна ў мяне) і запатрабаваў паліто і галёшы, сказаўшы: „Калі я буду дрыжаць ад холаду, вы будзеце казаць пра мяне, як і пра Зыгмунта Серакоўскага, якога цягнулі на смерць пасля зробленай напярэдадні цяжкай аперацыі, што ногі пада мною дрыжаць ад страху перад смерцю“».

# data[].attributes.headline
Міхал Эльвіра Андрыёлі

# data[].attributes.subject
Міхал Эльвіра Андрыёлі

# data[].attributes.body
Міхал Андрыёлі браў удзел у баявых дзеяннях у паўстанні 1863–1864 гадоў, уцёк з-пад арышту, але вырашыў вярнуцца, каб ізноў пачаць барацьбу. Сябраваў з Каліноўскім, вучыў братоў Васняцовых і праславіўся ілюстраваннем твораў Купэра і Міцкевіча. Міхал Эльвіра Андрыёлі (1836–1893) нарадзіўся ў сям’і італьянца, удзельніка Вялікай арміі Напалеона. Пасля няўдалага паходу супраць Расейскай імперыі Франчэска Андрыёлі застаўся ў Вільні, завёў сям’ю, скончыў мясцовы ўніверсітэт і распісваў касцёлы ў Літве і Беларусі. Міхал жадаў стаць мастаком, як ягоны бацька, але Франчэска быў супраць і прымусіў сына стаць доктарам – паступіць на медычны факультэт Маскоўскага ўніверсітэту. Але з медычнаю навукай у Андрыёлі не склалася, бо цягнула яго да мастацтва. І ён стаў маляваць, ды не проста ў стол, а для заробку. Чаму Міхал Андрыёлі далучыўся да рэвалюцыйных гурткоў у Вільні, на чале якіх стаяў Кастусь Каліноўскі? Як ён змагаўся ў атрадзе Людвіка Нарбута на Лідчыне разам з Францішкам Багушэвічам? Якім чынам Андрыёлі ўцёк з царскай турмы і выправіўся ў Парыж? Чаму вырашыў вярнуцца ў 1866 годзе і трапіў у ссылку, дзе пазнаёміўся з братамі Васняцовымі? Як ён пасля гэтага здолеў стацца сусветна вядомым ілюстратарам кніг, у тым ліку Фэнімора Купэра і Адама Міцкевіча? Адказы шукайце ў новым выданні праграмы "Вусы Скарыны".

# data[].attributes.attachment_link.title
Міхал Эльвіра Андрыёлі. Як паўстанец і шпіён стаўся сусветна вядомым мастаком / Вусы Скарыны

# data[].attributes.headline
Жуавы сьмерці

# data[].attributes.subject
Жуавы сьмерці

# data[].attributes.body
"...Хрышчэньне агнем Жуаваў сьмерці адбылося ў бітве каля м. Мехаў, дзе пад кіраўніцтвам ад`ютанта Войцеха Камароўскага, пасьпяхова зьнішчылі расейскія войскі, якія абаранялі мясцовыя могілкі. Аднак агульным вынікам бітвы было — паражэньне паўстанцаў. У бітве каля Хроберам Жуавы прыкрывалі адступленьне асноўных сіл паўстанцаў, якімі кіраваў Мар'ян Лангевіч..."

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Бітва войска ў 1863

Жуа́вы сьме́рці - польскае вайсковае падразьдзяленьне падчас паўстаньня 1863-1864 гадоў, якое было сфармавана з добраахвотнікаў у Войцаве ( Польшча), францускім афіцэрам Франсуа Рашэбрунам па вобразе францускіх жуаваў, у якіх ен служыў падчас Крымскай вайны.

Назва "Жуавы" паходзіць ад францускіх баявых падразьдзяленьняў, удзельнікаў якіх набіралі з плямёнаў бэрбэраў, Зуаў, у 1830-х, у Францускім Альжыры - паўночная Афрыка. Частка назвы "сьмерці" зьвязана з клятвай, якую павінны былі даваць ваяры падразьдзяленьня. Яна сьведчыла, што вынік бою мог быць толькі адзіны - "перамога альбо сьмерць".

Выгляд жуаваў ў 1863

Жуавы былі вядомы сваей адметнай і спэцыяльна распрацаванай формай, падобнай да Альжырскіх Жуаваў. Яна складалася з хлопкавай кашулі, камізэлькі з ласёвай шкуры, чорнага шаўковага халата, чорнага шаўковага сурдута без каўняра, шырокіх штаноў, чорнага зь белым шаліка, высокіх скураных ботаў да кален, чырвонай фескі. На грудзях быў вышыты вялікі белы крыж. Адметным быў і сьцяг падразьдзяленьня - гэта было чорнае палатно зь вялізным белым крыжам, акружаным чырвонай і белай вышыўкай, з дэвізам У імя Бога - 1863 г.

Хрышчэньне агнем Жуаваў сьмерці адбылося ў бітве каля м. Мехаў, дзе пад кіраўніцтвам ад`ютанта Войцеха Камароўскага, пасьпяхова зьнішчылі расейскія войскі, якія абаранялі мясцовыя могілкі. Аднак агульным вынікам бітвы было - паражэньне паўстанцаў. У бітве каля Хроберам Жуавы прыкрывалі адступленьне асноўных сіл паўстанцаў, якімі кіраваў Мар'ян Лангевіч. Яны таксама прымалі ўдзел у бітве каля Грахавіскаў, дзе захапілі расейскую артылерыйскую пазыцыю, але панесьлі вялікія страты. У гэтай бітве Мар'ян Лангевіч згубіў кантроль над войскам, але Рошэбрун, які прыняў камандваньне, пасьпяхова правёў адступленьне. За гэта яму было прысвоена званьне генэрала, і ен быў намінаваны на ролю кіраўніка паўстаньня. Аднак яго кандыдатуру не падтрымалі і, расчараваўшыся ўнутранай палітычнай барацьбой, Рошэбрун вярнуўся ў Францыю. Другая частка падразьдзяленьня пад кіраўніцтвамкапітана Стэфана Мальчэўскага змагалася ў бітве каля м. Малы-Пабеднік. Тут таксама панесьлі вялікія страты, больш з-за адмовы адступаць у адпаведнасьці сваёй клятве. Целы загінутых Жуаваў былі пахаваныя ў агульнай магіле і, згодна загаду царскіх улад, былі пакінуты неабазначанымі . Аднак мясцовыя сяляне насуперак загаду пасадзілі чатыры саджанцы на вуглах магілы ў памяць аб загінулых. Пазьней было пабудавана надмагільле з цэглы. Праўнукі загінулых у бітве ваяроў фінансавалі пабудову мэмарыяла.

Рошэбрун ў 1863

Рошэбрун ў апошнія месяцы 1863, але ў гэты час паўстаньне цярпела паражэньне, і ен паехаў у Францыю. Пасьля францускі ўрад узнагародзіў яго ордэнам Ганаровага легіёна за ўдзел у паўстаньні. Рошэбрун прыняў удзел у Франка-Прускай вайне ў званьні палкоўніка, дзе ён працягваў змагацца ў форме жуаваў. Кіраваў падразьдзяленьнем, якое называў Галлы. Рошэбрун быў забіты стрэлам каля Сэнт-Клёд.

Пасьля ад'езду Рошэбруна, камандваньне прыняў яго намесьнік Тыт Обрыен дэ Лясі (псэўданім "Грымала"), але па факце падразьдзяленьне скончыла існаваньне. Частка групы перайшла ў Аўстрыю, але 21 салдат застаўся змагацца ў Легіёне Гарыбальдзі (італьянскія дабраахвотнікі, арганізаваныя сынам Джузэпэ Гарыбальдзі - Мэнаты Гарыбальды, якія ваявалі на баку паўстанцаў пад кіраўніцтвам Франчэска Нуля) у бітве каля м. Крыкаўка.

Паўстаньне было падаўлена расейскімі войскамі ў 1864 годзе.

Уладзімеж Вольскі напісаў песьню, прысьвечаную жуавам, "Марш жуаваў".

Жуавы сьмерці - сховішча мультымэдыйных матэрыялаў

# data[].attributes.attachment_link.title
Жуавы сьмерці - Вікіпэдыя

# data[].attributes.attachment_link.description
Жуа́вы сьме́рці - польскае вайсковае падразьдзяленьне падчас паўстаньня 1863-1864 гадоў, якое было сфармавана з добраахвотнікаў у Войцаве ( Польшча), францускім афіцэрам Франсуа Рашэбрунам па вобразе францускіх жуаваў, у якіх ен служыў падчас Крымскай вайны. Назва "Жуавы" паходзіць ад францускіх баявых падразьдзяленьняў, удзельнікаў якіх набіралі з плямёнаў бэрбэраў, Зуаў , у 1830-х, у Францускім Альжыры - паўночная Афрыка.

# data[].attributes.headline
Валер  Урублеўскі

# data[].attributes.subject
Валер  Урублеўскі

# data[].attributes.body
Валер Урублеўскі - герой паўстання 1863-64 гадоў! Нарадзіўся ў мястэчку Жалудок непадалёк ад Шчучына на Лідчыне.

Скончыў Віленскі дваранскі і Пецярбургскі лясны інстытуты. Падчас вучобы ўдзельнічаў у студэнцкім руху, быў членам нелегальнага рэвалюцыйнага гуртка, якім кіравалі польскія рэвалюцыянеры-дэмакраты Зыгмунт Серакоўскі і Яраслаў Дамброўскі. Праз гэта завязаў знаёмства са многімі рэвалюцыянерамі, пасябраваў з К. Каліноўскім.

З 1857 г. працаваў памочнікам загадчыка, а пасля загадчыкам лясной школы ў Саколцы на Гарадзеншчыне. Актыўна дапамагаў Каліноўскаму ў яго падпольнай працы, у тым ліку ў выданні і распаўсюджванні «Мужыцкай праўды».

Падчас паўстання кіраваў ваеннымі дзеяннямі інсургентаў. Быў начальнікам штаба паўстанцаў, пазней — камандуючы сіламі Гародзенскага, Люблінскага і Падляшскага ваяводстваў. Ён быў прыхільнікам левага крыла «чырвоных» найбольш актыўных змагароў, якія прытрымліваліся рэвалюцыйных поглядаў, — апоры на сялянскія масы, ліквідацыі памешчыцкага землеўладання, роўных правоў усіх народаў краю. Падчас бою з казакамі 7 жніўня 1864 г. Урублеўскі быў пасечаны шаблямі.

Трохі падлекаваўшыся, ён эмігрыраваў у Францыю, дзе актыўна ўключыўся ў рэвалюцыйную барацьбу.

# data[].attributes.headline
Валер Урублеўскі

# data[].attributes.subject
Валер Урублеўскі

# data[].attributes.body
Валер Урублеўскі з Жалудка праславіўся ў паўстанні 1863–1864 гадоў як найлепшы камандзір. Ляснік, паплечнік Кастуся Каліноўскага і Карла Маркса, адзін з заснавальнікаў Інтэрнацыяналу, генерал Парыжскай камуны, які ўзняў Парыж. Новыя "Вусы Скарыны"

# data[].attributes.attachment_link.title
💥Валер Урублеўскі. Як ляснік з Жалудка ўзняў Парыж. Паплечнік Каліноўскага і Маркса / Вусы Скарыны

# data[].attributes.headline
Апалонія Далеўская, адна з першых прыгажунь Літвы, была галоўным каханнем у жыцці Серакоўскага.

# data[].attributes.subject
Апалонія Далеўская, адна з першых прыгажунь Літвы, была галоўным каханнем у жыцці Серакоўскага.

# data[].attributes.body
У ліпені 2017 года Міністэрства культуры Літвы паведаміла, што на гары Гедыміна ў Вільні знойдзена пахаванне, у якім знаходзіліся астанкі аднаго з кіраўнікоў паўстання супраць Расіі 1863 года Жыгімонта Серакоўскага. Залаты пярсцёнак на яго руцэ стаў галоўным доказам: на ім гравіроўка па-польску «Зыгмунт і Апалонія, 11 жніўня / 30 ліпеня 1862».

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
У ліпені 2017 года Міністэрства культуры Літвы паведаміла, што на гары Гедыміна ў Вільні знойдзена пахаванне, у якім знаходзіліся астанкі аднаго з кіраўнікоў паўстання супраць Расіі 1863 года Жыгімонта Серакоўскага. Залаты пярсцёнак на яго руцэ стаў галоўным доказам: на ім гравіроўка па-польску "Зыгмунт і Апалонія, 11 жніўня / 30 ліпеня 1862".

Дык кім жа была тая жанчына, пярсцёнак з імем якой Жыгімонт Серакоўскі панёс у магілу? Пра гэта піша " Салідарнасць".

Прыгажуня з роду, які даў паўстанню адразу трох кіраўнікоў

Апалонія Далеўская, адна з першых прыгажунь Літвы, была галоўным каханнем у жыцці Серакоўскага.Апалонія Фердынанда - адна з дзесяці дзяцей шляхціца Дамініка Далеўскага і яго жонкі Дамінікі з роду Наркевічаў. Яна нарадзілася 19 студзеня 1838 года ў маёнтку Кункулка. Зрэшты, пражыла тамака нядоўга. Апалонія была яшчэ дзіцём, калі ў 1848 годзе памёр яе бацька. Удава Дамініка Далеўская пераехала з дзецьмі ў Вільню.Нягледзячы на цяжкасці маці шмат увагі надавала выхаванню дачок: пра чатырох з шасці сясцёр вядома, што яны скончылі пансіён.Але размеранае жыццё свецкай дзяўчыны Апалонію не цікавіла. Яна пачала наведваць таемныя курсы Шляхецкага інстытута, арганізаваныя мясцовай інтэлігенцыяй у знак пратэсту супраць палітыкі цара. Там Апалонія вывучала матэматыку, прыродазнаўства, гісторыю, літаратуру, эстэтыку і педагогіку. Музыку выкладаў сам Станіслаў Манюшка.

Той самы пярсцёнак. Кадр: Lrytas.lt﻿

Трэба сказаць, што бунтарскі дух быў адметнай рысай усіх Далеўскіх. Гэты род даў паўстанню 1863 года адразу трох кіраўнікоў. Практычна ўсе Далеўскія ўдзельнічалі ў выступленнях. Брат Франц належаў да кіраўніцтва белага лагера, Цітус і Канстанцін аказаліся на баку чырвоных. Сястра Юлія з мужам Міхаілам Беркманам дзейнічалі на Ковеншчыне, а Ксаверыя была сакратаром Франца ў літоўскім паўстанцкім урадзе. Сама Апалонія стала кур'ерам паўстанцаў.

Жаніх-рэвалюцыянер і "апошняя мазурка на Літве"

Летам 1861 года Апалонія Далеўская пазнаёмілася з капітанам расійскага войска Зыгмунтам Серакоўскім. Зрэшты, капітан быў няпростым. Яшчэ падчас вучобы ў Санкт-Пецярбургскім універсітэце ён узначаліў там рэвалюцыйную арганізацыю "Саюз літоўскай моладзі", у якім таксама ўдзельнічалі старэйшыя браты Апалоніі (Серакоўскі быў іх сябрам). За рэвалюцыйную дзейнасць усе яны былі арыштаваны. Зыгмунт адпраўлены радавым у Арэнбургскі корпус. Але і тамака ён змог зрабіць кар'еру: даслужыўся да прапаршчыка, быў накіраваны ў Брэсцкі пяхотны полк, а ў 1856 годзе паступіў у ваенную акадэмію ў Санкт-Пецярбургу. Служыў у дэпартаменце Генеральнага штаба ваеннага міністэрства, дасягнуўшы чыну капітана. Падчас камандзіроўкі за мяжу ў 1858 годзе Серакоўскі пазнаёміўся з Гарыбальдзі, дзеячамі польскай эміграцыі. А па прыездзе ў 1859-1860 гадах арганізаваў у Санкт-Пецярбургу таемны гурток з афіцэраў-палякаў, якія служылі ў Генеральным штабе. Толькі за такога бунтара і магла выйсці замуж Апалонія Далеўская. Зрэшты, "першая прыгажуня Літвы" не адразу дала сваю згоду. Жаніх быў на дванаццаць гадоў старэйшы за сваю нявесту. Пачуўшы прапанову, яна доўга разважала: ці прыстойна маладой дзяўчыне ў час народнага бедства і пакут айчыны марыць аб асабістым шчасці? Але каханне перамагло. Пара ажанілася ў Кейданах 30 ліпеня 1862 года. На вяселлі Серакоўскага і Далеўскай гулялі ўдзельнікі будучага паўстання, у тым ліку Кастусь Каліноўскі, Якуб Гейштар, Антоні Мацкевіч і, вядома, брат Франц Далеўскі. Само вяселле ўжо было выклікам. Край быў тады на ваенным становішчы, і любыя "масавыя гулянні", уключаючы вяселлі, былі забаронены. На вяселле Серакоўскіх з'явіліся жандары. Убачыўшы жаніха ў мундзіры афіцэра Генеральнага штаба, пачціва адказыралі і з'ехалі. Потым, у пазнейшых мемуарах, гэты дзень шчасця назавуць "апошняя мазурка на Літве перад паўстаннем". І, вядома, ніхто тады і падумаць не мог, што менш чым праз год Апалонія Серакоўская-Далеўская стане ўдавой. Пасля вяселля пара засталася ў Кейданах на тыдзень. А потым адправілася ў Заходнюю Еўропу. Жонка суправаджала мужа ў камандзіроўках у Берлін, Лейпцыг, Познань, Вену, Парыж. Калі ж у канцы сакавіка 1863 года прыйшла вестка аб пачатку паўстання, Серакоўскі ўзяў на службе адпачынак на два тыдні і выехаў у Паўночна-Заходні край Расіі. Ён абвясціў сябе ваяводам Літоўскім і Ковенскім пад імем Даленга, у кароткі час сабраў буйны атрад з 5 тысяч чалавек і рушыў у бой. На жаль, удзел Серакоўскага ў паўстанні працягнуўся менш за месяц. Кампанія, распачатая арганізацыяй найбуйнейшага паўстанцкага групавання і першымі ваеннымі поспехамі, скончылася разгромам. 25-26 красавіка атрад Серакоўскага ў баі быў разбіты ўрадавымі войскамі, а сам Серакоўскі паранены куляй у грудзі навылёт і захоплены ў палон.

Зыгмунт Серакоўскі ў турэмным зняволенні. Малюнак: Public Domain. Wikimedia
По﻿мста Мураўёва-вешальніка

Расправа была жорсткай. Генерал-губернатар Міхаіл Мураўёў, празваны за сваю жорсткасць у падаўленні паўстання "вешальнікам", два месяцы спрабаваў дамагчыся ад арыштаванага паказанняў. Увесь гэты час Апалонія абівала парогі ў Вільні і ў Пецярбургу, спрабуючы вызваліць мужа. Яе мальбы засталіся нячутнымі. Не дамогшыся прызнальных паказанняў, Мураўёў распарадзіўся адкрыць прама ў ложку параненага вайсковы суд, які неадкладна вынес смяротны прысуд. А на наступны вечар у шпіталь прывезлі Апалонію. Яна чакала дзіця і нічога не ведала ні аб прыгаворы, ні аб тым, што гэта іх апошняя сустрэча. 15-хвіліннае спатканне праходзіла пад аховай 15 (!) расійскіх салдат і афіцэраў. Апалонія размаўляла з мужам, стоячы перад яго ложкам на каленях. Пачуўшы аб смяротным прыгаворы, яна страціла прытомнасць. У сваіх позніх мемуарах Серакоўская пісала: "Ад гэтых кароткіх пятнаццаці хвілін на ўсё доўгае цяжкае жыццё ў маёй памяці засталася бязмежная пакута на твары каханага, лоб, далоні і шчокі, якія гарэлі агнём, вочы яго, што ззялі ад шчасця, вусны, якія радасна ўсміхаліся. Я ўстала на калені ля ложка. "Полька, - сказаў ён напаўголаса, - учора я падпісаў сабе смяротны прысуд словамі "нічога не ведаю, а каб і ведаў, не скажу вам". Не ведаю, што здарылася са мной, апошнія словы, якія я пачула, былі "Божа! Цябе не падрыхтавалі, цябе не папярэдзілі, што гэта нашае апошняе спатканне!"". А глыбокай ноччу Апалонія атрымала праз рускага ваеннага шпітальнага лекара Гарадкова наступную запіску на лістку, вырваным з "Бібліі": "Анелі мая! Даведаўся ўчора, што жыць і быць вольным магу пад адной умовай - выдачы асоб, якія кіруюць рухам. Не ведаю нікога, але гнеўна адказаў, што калі б і ведаў, дык і тады не сказаў бы. Дадзена мне зразумець, што падпісаў свой смяротны прысуд. Калі трэба памерці - памру чыстым і незаплямленым. Скажы ж ты, Анэлі, хіба я мог адказаць інакш? Я цябе кахаць буду, буду лунаць над табой і нашым немаўлём, а потым ізноў сустрэнуся з табой у тым, іншым свеце. Лічы, што ў панядзелак я буду мёртвы". Раніцай цяжарная Апалонія на свае вочы назірала пакаранне мужа на Лукішскай плошчы.

﻿ Апалонія Серакоўская ў турме, Мураўёў прымушае яе назіраць за смерцю мужа 27 чэрвеня 1863 года

Жыццё ў ссылцы

Неўзабаве была арыштавана і цяжарная Апалонія. У перапісцы Віленскага і Наўгародскага губернатараў значылася: "Вядомы маршалак мяцежніцкіх шаек Жыгімонт Серакоўскі меў блізкае знаёмства з домам Далеўскіх і ажаніўся на Апалоніі Далеўскай. Удава гэтага злачынцы, застаючыся пасля пакарання смерцю мужа на жыхарстве ў Вільні, узбуджае ў людзях, якія супраць урада, відавочнае спачуванне да свайго становішча. Віленская следчая камісія па палітычных справах, праводзячы следства аб злачынствах Франца Далеўскага і яго сястры Тэклы, звярнула ўвагу на даказаны справай шкодны палітычны кірунак усяго сямейства Далеўскіх, у заключэнні сваім прызнае неабходным выслаць усё гэтае сямейства ў адну з унутраных губерняў Расіі на жыхарства". Як ні прасіла Апалонія не асуджаць яе на выгнанне з роднага краю, спасылаючыся на дрэннае здароўе і цяжарнасць, Мураўёў застаўся непахісным. На словы ўдавы Серакоўскага, што ў глушы Расіі яна не зможа знайсці для сябе і дзіцяці добрых дактароў, царскі сатрап адказаў "Тым лепш!". У распараджэнні губернатара значылася: выслаць Серакоўскую на жыхарства ў Наўгародскую губерню, а яе маці Даменіку Далеўскую з трыма дочкамі - у Пермскую губерню. На новых месцах жыхарства за ўсімі жанчынамі "ўстанавіць строгі паліцэйскі нагляд". Расправа над Далеўскімі выклікала шырокі рэзананс. Аб жорсткім абыходжанні Мураўёва з цяжарнай Апалоніяй паведамлялася нават у замежнай прэсе, у тым ліку ў газеце "The Times". Але да месца ссылкі ў Белазёрску Апалонія так і не даехала. Фізічны стан цяжарнай быў настолькі дрэнны, што наўгародскія губернскія ўлады вырашылі пакінуць маладую жанчыну ў Ноўгарадзе, баючыся, што тая не вынесе шляху. У кастрычніку 1863 года на свет з'явілася дзяўчынка, якую ў памяць аб бацьку назвалі Зыгмунтай. Характэрна, што ў тыя ж самыя дні, калі на свет з'явілася маленькая Зыгмунта, у Ноўгарад прыбыла маці і сёстры Апалоніі. Іх шлях меўся быць доўгі: на конях да Масквы, а адтуль - у ссылку ў Пермскую губерню. Даменіка не толькі не ведала аб тым, што яе дачка ў гэтыя дні стала маці, але і наогул аб іх знаходжанні ў Ноўгарадзе. Але і ў Ноўгарадзе Апалонія не затрымалася. Вядома, што аб яе лёсе нават клапаціліся генералы Сувораў і Мілюцін, былыя сябры і калегі Серакоўскага па ваенным міністэрстве і Генеральным штабе. Ці паўплывала гэта, але ў чэрвені наступнага года Апалонію адправілі на жыхарства ў Баравічы - ціхае сонечнае мястэчка на беразе Мсты, якое па кліматычных умовах было значна лепшым не толькі за Белазёрск, але і Ноўгарад. Строгі паліцэйскі нагляд пры гэтым адменены, вядома, не быў. Неўзабаве ў Баравічы прыбыла сястра Серакоўскай, Тэкла Далеўская, якая дабілася пераводу з Пензенскай губерні, дзе адбывала ссылку. Дапамога яе была выратавальнай для аслабленай Апалоніі. У рапарце ад 17 лістапада 1864 года баравіцкі спраўнік паведамляў: "Удава Серакоўская і сястра яе Далеўская, якія знаходзяцца пад наглядам паліцыі, з часу прыбыцця ў Баравічы наогул вядуць жыццё сціплае і самотнае, знаёмствы маюць рэдкія, выпадковыя, якія ўзніклі па месцы іх кватаравання. Аб маральным іх кірунку ў палітычным стаўленні я магу толькі адно сказаць, што яны яшчэ вельмі жыва памятаюць мінулыя падзеі, але ніякіх перакананняў ці разваг, дагэтуль нічога заганнага ў іх учынках заўважана не было...". У ссылцы сёстры паспрабавалі прыватным чынам даваць урокі французскай і музыкі, але падобныя заняткі для ссыльных былі забаронены - ім дазвалялася толькі простая фізічная праца. Неўзабаве яшчэ адна бяда абрынулася на маладую маці - яе маленькая дачка захварэла на эпілепсію. Пасля таго як усе баравіцкія лекары, пакліканыя маці на дапамогу, не змаглі разабрацца з хваробай, Апалонія ў чэрвені 1865 года звярнулася да губернатара з просьбай дазволіць ёй прыехаць у Пецярбург "для падання дапамогі маёй беднай малютцы". Паездка была дазволена. А 17 кастрычніка 1865 года Серакоўскай і яе сястры дазволілі "выехаць у Заходнія губерні". На жаль, маленькую Зыгмунту выратаваць не ўдалося.

Кашуля Зыгмунта

Апалонія Серакоўская вярнулася ў Каралеўства Польскае і пасялілася ў Варшаве. Тут разам з сястрой яна выкладала і кіравала таемнай жаночай школай для дачок сібірскіх ссыльных з Літвы. А яшчэ Апалонія Серакоўская напісала ўспаміны пра той незабыўны час. Яны поўныя горычы і суму, але таксама і найцікавейшых падрабязнасцей, якія дазваляюць рэканструяваць шматлікія падзеі паўстання і стварыць партрэты яго герояў.

Лукішская плошча Вільні, дзе пакаралі смерцю Серакоўскага. Фота: Public Domain/Wikimedia﻿

Напрыклад, нельга без хвалявання чытаць, як паўстанцы адправілі свайго ганца да Апалоніі ў Вільню. Ён папрасіў аддаць яму частку кашулі Зыгмунта, у якой той быў паранены і ўзяты ў палон. Паплечнікі, якія бязмерна любілі свайго камандзіра, паабяцалі падзяліць тканіну на часткі і адправіць у баявыя часці. Гэтыя цьмяныя, шэрыя кавалачкі натхнялі змагароў за свабоду.У яе ўспамінах можна таксама знайсці пераканаўчыя доказы, што паўстанне ў Літве-Беларусі не было польскім. Праз гісторыю сваёй сям'і Серакоўская паказала лёсы розных людзей і жыццё грамадства, якое ўдзельнічала ў паўстанні супраць царызму і барацьбе за незалежнасць Літвы. Яе ўспаміны крайне важныя і змяшчаюць шмат звестак аб палітыцы і побыце Літвы ў 1840-х і 1860-х гадах. Апалонія Серакоўская памерла адразу пасля Першай сусветнай вайны 2 студзеня 1919 года ў Варшаве і была пахавана на родавых могілках у Павонзках. Перад смерцю ў 1919 годзе яна паспела ўбачыць незалежную Польшчу.﻿﻿﻿﻿﻿

Хочаце ведаць больш? Сачыце за нашымі публікацыямі ў Telegram i Facebook!

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
апалонія серакоўская

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
паўстанне каліноўскага

# data[].attributes.attachment_link.title
Яе называлі "першай прыгажуняй на Літве", а Каліноўскі быў запрошаны на вяселле

# data[].attributes.attachment_link.description
У ліпені 2017 года Міністэрства культуры Літвы паведаміла, што на гары Гедыміна ў Вільні знойдзена пахаванне, у якім знаходзіліся астанкі аднаго з кіраўнікоў паўстання супраць Расіі 1863 года Жыгімонта Серакоўскага. Залаты пярсцёнак на яго руцэ стаў галоўным доказам: на ім гравіроўка па-польску "Зыгмунт і Апалонія, 11 жніўня / 30 ліпеня 1862".

# data[].attributes.headline
Цітус Далеўскі. 10 фактаў пра найбліжэйшага сябра Кастуся Каліноўскага

# data[].attributes.subject
Цітус Далеўскі. 10 фактаў пра найбліжэйшага сябра Кастуся Каліноўскага

# data[].attributes.body
https://budzma.org/news/tsitus-daleuski.html

1. Старэйшыя браты Цітуса Далеўскага — Францішак і Аляксандр — былі асуджаныя да катаргі ў Сібіры за стварэнне таемнага таварыства

2. Цітус мэтаскіравана заваліў экзамены ў расійскую кадэцкую школу

3. Падчас навучання ў гімназіі Цітус разам з братам Канстанцінам выратаваў жыццё некалькім людзям

4. Пасля сканчэння гімназіі ў 1861-м Цітус паступіў ў Маскоўскі ўніверсітэт і далучыўся да таемнага студэнцкага таварыства «Агул»

5. Цітус Далеўскі і Кастусь Каліноўскі кахалі жанчын з адной сям’і — Ямантаў

6. З пачаткам паўстання 1863 года родныя пераканалі Цітуса Далеўскага не ісці ў атрад, як ён збіраўся

7. Цітус Далеўскі стаў адным з самых актыўных паўстанцкіх сувязных і экспедытараў

8. Каліноўскі з Далеўскім дамовіліся: першы, хто з іх будзе арыштаваны, возьме на сябе ўсю адказнасць, каб заблытаць следства і даць час сябрам

9. 30 снежня 1863-га Цітуса Далеўскага расстралялі на Лукішскай плошчы ў Вільні

10. Францішак Далеўскі, старэйшы брат Цітуса, быў другі раз асуджаны на смерць як адзін з кіраўнікоў паўстання. Але яго зноў удалося выратаваць

Падрабязней тут: https://budzma.org/news/tsitus-daleuski.html

# data[].attributes.headline
Мужыцкая праўда

# data[].attributes.subject
Мужыцкая праўда

# data[].attributes.body
Першая беларускамоўная газета. Выдаваў яе разам з паплечнікамі К. Каліноўскі, В. Урублеўскі, Ф. Ражанскі, С. Сангін.

Мела невялікі фармат і пры гэтым вялікі тыраж. Кожны нумар падпісваўся псеўданімам «Яська — гаспадар з-пад Вільні».

Артыкулы былі пабудаваны ў форме гутаркі, сваім зместам нагадвалі творы тагачаснай рускай літаратуры рэвалюцыйна-дэмакратычнага кірунку. Галоўнымі тэмамі "Мужыцкай праўды" былі пытанні зямлі і волі, палітычнай і сацыяльна-эканамічнай няроўнасці, нацыянальнай самастойнасці.

«…Мы пазналі, дзе сіла і праўда, і будзем ведаць, як рабіць трэба, каб дастаць зямлю і свабоду. Возьмемся, дзецюкі, за рукі і дзяржымся разам!»

# data[].attributes.headline
Гродна (мастак Напалеон Орда)

# data[].attributes.subject
Гродна (мастак Напалеон Орда)

# data[].attributes.body
У 1863 годзе Гродзенская губерня стала эпіцэнтрам нацыянальна-вызваленчага паўстання пад кіраўніцтвам Кастуся Каліноўскага. Перад паўстаннем К. Каліноўскі і В. Урублеўскі ўтварылі ў месце рэвалюцыйную арганізацыю.

У 1863 г. паўстанцы мелі вялікія спадзяванні на чыгунку. Яе хацелі выкарыстоўваць для хуткай перакідкі атрадаў. Чыгуначнікі выступілі на баку паўстанцаў. Самі яны былі французскімі падданымі, але шмат хто быў удзельнікам паўстання 1830-1831 гг. ці іх дзецьмі.

Увечары 14 сакавіка каля вакзала сабралася сотня гродзенцаў, якія хацелі далучыцца да паўстання. Яны спрабавалі захапіць цягнік і з'ехаць у Парэчча, а потым агульнымі сіламі захапіць Гродна. Але ў мітусні са станцыі рушыў толькі лакаматыў. Дзесяткі ўзброеных гродзенцаў засталіся ў вагонах, якія былі адчэпленыя і нікуды не паехалі.

Пасля няўдалага згону цягнікі арыштавалі 73 чалавекі. 17 верасня Міхаіл Мураўёў падпісаў канфірмацыю, паводле якой 25 гродзенцаў за інцыдэнт 14 сакавіка выслалі ў Сібір.

Да Парэчча дабралася ўсяго 7-8 чалавек на чале з кіраўніком станцыі Гродна Кульчыцкім. Той паспеў з сабой прыхапіць 10000 рублёў з касы чыгункі.

https://nashaniva.com/ru/322126

# data[].attributes.headline
Напалеон Орда

# data[].attributes.subject
Напалеон Орда

# data[].attributes.body
Напалеон Орда - беларускі і польскі мастак, кампазітар, піяніст і педагог.

Нарадзіўся 11 лютага 1807 года ў радавым маёнтку Варацэвічы Кобрынскага павета Гродзенскай губерні (цяпер вёска ў Іванаўскім раёне Брэсцкай вобласці) у сям’і палескай шляхты.

Скончыў Свіслацкую гімназію. У 1823 годзе паступіў у Віленскі ўніверсітэт. Але за ўдзел у тайным студэнцкім таварыстве «Заране» быў арыштаваны і выключаны з універсітэта.

Удзельнічаў у паўстанні 1830—1831 гадоў, падчас якога камандаваў партызанскай адзінкай, атрымаў чын капітана і быў узнагароджаны крыжом Virtuti Militari за бітву пад Коцкам.

Пасля падаўлення паўстання эміграваў у Францыю. Там пазнаёміўся з Фрэдэрыкам Шапенам, у якога браў урокі музыкі. Напісаў шэраг твораў для фартэпіяна (рамансы, паланэзы, серэнады, мазуркі). У сярэдзіне 1830-х гадоў — дырэктар Італьянскай оперы ў Парыжы.

У 1856 пасля аб'яўлення расійскім імператарам Аляксандрам ІІ амністыі эмігрантам Н. Орда пакінуў сям'ю, забяспечанае жыццё і паспяховую кар'еру ў Парыжы і ў 49-гадовым узросце вярнуўся на радзіму.

У 1866 годзе быў арыштаваны па падазрэнні ва ўдзеле ў паўстанні 1863 года і пасаджаны ў Кобрынскі турэмны замак. Прыгавораны да высылкі ў аддаленыя губерні Расіі. Дзякуючы намаганням жонкі і дапамогі пасла Францыі прыгавор адмянілі.

Наведаў шмат мясцін Беларусі, Украіны, Польшчы, Літвы. Замалёўваў пейзажы і будынкі, звязаныя з жыццём вядомых людзей. Даў абяцанне намаляваць усе замкі Беларусі, пакуль яны не разбурыліся.

# data[].attributes.headline
Захаваў непаўторны вобраз Беларусі. Напалеон Орда 

# data[].attributes.subject
Захаваў непаўторны вобраз Беларусі. Напалеон Орда 

# data[].attributes.body
Удзельнік таемных таварыстваў, паўстанец, музыка, эмігрант, які сябраваў з Фрэдэрыкам Шапэнам. Напалеон Орда ўсур’ёз узяўся за аловак у 55 гадоў і захаваў вобразы спадчыны, якую мы страцілі ў выніку войнаў.

# data[].attributes.attachment_link.title
Захаваў непаўторны вобраз Беларусі. Напалеон Орда / Вусы Скарыны

# data[].attributes.attachment_caption
Сям’я Ямантаў: злева направа — маці Схаластыка, дочкі Марыя і Алена, бацька Тадэвуш.

# data[].attributes.headline
Кастусь Каліноўскі і Марыся Ямант: гісторыя кахання

# data[].attributes.subject
Кастусь Каліноўскі і Марыся Ямант: гісторыя кахання

# data[].attributes.body
Яны сустрэліся на пачатку вясны 1861 года. Яму 23, ёй 19. Каліноўскі з першага ж візіту зрабіўся жаданым госцем у кватэры Ямантаў. Яго шчырасць і апантанасць ідэяй справядлівасці знайшлі асабліва моцны водгук у чулай душы адной з дачок — Марыі.
У наступны раз Канстанцін трапляе ў Вільню пасля шлюбу Серакоўскага. Відаць, менавіта ў гэты час Марыя Ямант становіцца яго нарачонай. Кастусь у прысутнасці родных уручае пярсцёнак сваёй нявесце. Магчыма, якраз тады заручаюцца і яго сябар Цітус Далеўскі з сястрой Марыі — Аленай Ямант.

Наступнае паўгоддзе — час пастаянных раз’ездаў і рэдкіх спатканняў з Марыяй, напоўненых супярэчлівымі жаданнямі — Асабістага шчасця і ўсеагульнай Праўды. Надзею на будучае вяселле перарвала неспадзяваная вестка. Пры канцы студзеня 1863 года выбухнула паўстанне ў Польшчы. Марыя падтрымлівае Кастуся ў цяжкай працы, не дазваляе апусціць рукі нават тады, калі «белыя» арганізавалі супраць яго пераварот і адхілілі ад кіраўніцтва паўстаннем. Марыя разам з сёстрамі арганізоўвае жаночы камітэт. Яны збіралі ахвяраванні для сем’яў паўстанцаў, разносілі пошту, клапаціліся пра палонных, перадавалі ў астрог ежу, свежую бялізну, гарбату, цукар, тытунь.

Апошнія месяцы 1863 года Каліноўскі жыў у чаканні арышту. Ні ўгаворы сяброў, ні слёзы на вачах Марыі не прымусілі яго скарыстацца дасланым з Пецярбурга пашпартам на чужое імя, каб выехаць за мяжу. Кастусь і Цітус Далеўскі даюць адзін аднаму абяцанне, што будуць да канца змагацца за справу, у якую вераць.

Кастусь апынуўся пад вартай у былым дамініканскім кляштары, а яго нарачоная Марыя — у будынку насупраць, былым кляштары місіянераў. Праз вокны яны бачылі месца зняволення адно аднаго. На дапамогу маладым прыйшла цётка Марыі — Ядзвіга Макрыцкая.
Ядзвіга Макрыцкая дала хабар жандарам і змагла наладзіць ліставанне паміж Кастусём і Марыяй. Кожная запіска каштавала 10 рублёў і ў любы момант магла трапіць у рукі палкоўніка Лосева. У адной з запісак да любай Каліноўскі пісаў: «Зайздрошчу свабодзе нават той вароны, якую са свайго акна бачу на снезе».

Менавіта дзякуючы Макрыцкай з камеры нумар тры ў Парыж да аднаго з кіраўнікоў паўстання ў Польшчы Агатона Гілера трапіў невялікі аркуш з перадсмяротным запаветам Каліноўскага, вядомым нам як «Лісты з-пад шыбеніцы».

10 (22) сакавіка 1864 года Кастусь Каліноўскі па загадзе Міхаіла Мураўёва быў павешаны на Лукішскай плошчы. Летам 1864 года яго нарачоная Марыя Ямант разам з бацькамі і сястрой Аленай была высланая ў Табольск. Яна мужна вытрымала сібірскія ўмовы і ў 1874 годзе вярнулася на Радзіму, адкуль перабралася ў Варшаву.

Марыська чарнаброва, галубка мая,
Гдзе ж падзелася шчасце
і ясна доля Твая;
Усё прайшло — прайшло
як бы не бывала,
Адна страшэнна горыч
у грудзях застала…

https://nashaniva.com/164901

# data[].attributes.body
У XIX стагоддзі ў гэтым будынку размяшчалася гасцініца Нішкаўскага. У ёй спыняўся адзін з кіраўнікоў паўстання 1863 года Зыгмунт Серакоўскі; незадоўга да пачатку паўстання ў гасцініцы праходзіў збор паўстанцаў.

Цяпер у гэтым буддынку месціцца Карчма 1863, прысвечанная падзеям паўстання 1863-64 гадам.

# data[].attributes.headline
Тут пока пусто

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Павел Чарвінскі

# data[].attributes.attachment_link.title
"Твой і за магілаю". Знойдзеныя лісты Каліноўскага да каханай раскрываюць яго фенаменальную псіхалогію

# data[].attributes.attachment_link.description
Апошнія лісты, звароты і вершы Кастуся Каліноўскага, уключна з нядаўна знойдзенымі, прааналізаваў гісторык Павел Чарвінскі. Дзве яркія дэталі: найбольш важныя дакументы ён паспеў загадзя схаваць у ножцы стала