# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Gustaw Herling-Grudziński

Gustaw Herling-Grudziński - zdjęcie NKWD ( Grodno, 1940)

Data i miejsce urodzenia

20 maja 1919
Kielce, Polska

Data i miejsce śmierci

4 lipca 2000
Neapol, Włochy

Język

polski

Dziedzina sztuki

proza

Ważne dzieła

Odznaczenia

Nagrody

Nagroda Fundacji im. Kościelskich: 1966

Nagroda Polskiego PEN Clubu im. Jana Parandowskiego: 1990

Gustaw Herling-Grudziński (ur. 20 maja 1919 w Kielcach, zm. 4 lipca 2000 w Neapolu) - polski pisarz, eseista, krytyk literacki, dziennikarz, żołnierz, więzień obozów koncentracyjnych Gułagu. Aresztowany przez NKWD po agresji ZSRR na Polskę, podczas próby przejścia niemiecko-sowieckiej linii demarkacyjnej. Jako przedwojenny sympatyk Polskiej Partii Socjalistycznej po wojnie dał się poznać jako krytyk dyktatury komunistycznej w Polsce i całej Europie Środkowo-Wschodniej. Przez cały okres komunizmu w Polsce pozostał na wygnaniu jako polski emigrant polityczny. Kawaler Orderu Orła Białego.

Urodził się 20 maja 1919 w Kielcach, w spolonizowanej, ale wyznającej judaizm rodzinie żydowskiej, jako Gecel (vel Gustaw) Herling (vel Grudziński), syn Doroty (Dobrysi) z Bryczkowskich i Jakuba (Joska) Herlinga vel Grudzińskiego. W 1919 rodzice pisarza mieszkali w Kielcach, jednakże sporo czasu spędzali też w pobliskich Skrzelczycach w gm. Pierzchnica, gdzie mieścił się duży folwark, którego byli właścicielami. Narodziny syna, czwartego dziecka po Eugenii, Maurycym zwanym Morkiem i Łucji zwanej Sarą, ojciec zgłosił dopiero 17 lipca 1919 w Daleszycach.

W 1921 folwark w Skrzelczycach został sprzedany i od tej pory, do wojny, rodzina mieszkała w Kielcach - matka z dziećmi, i w Suchedniowie - Jakub Herling-Grudziński, który nabył tam duży młyn i dom. W późniejszych latach pisarz wspominał z sentymentem Suchedniów, niewielkie miasto w województwie świętokrzyskim, m.in. w dziele .

Matka Herlinga-Grudzińskiego zmarła na tyfus w 1932 i pochowana jest na cmentarzu żydowskim w Bodzentynie, ojciec zmarł w 1943, brat Maurycy i siostry przeżyli II wojnę światową i zostali w Polsce. Maurycy Herling-Grudziński (adwokat, po wojnie sędzia Sądu Najwyższego PRL) działał podczas wojny w Żegocie (swą rolę ujawnił w 1976) i uratował ok. 500 Żydów. Siostra Łucja była żoną płk. Mariana Utnika (jeden z powierników Funduszu Obrony Narodowej, był oskarżony w tzw. procesie TUN).

W Kielcach też Gustaw Herling-Grudziński uczęszczał do Gimnazjum im. M. Reja (obecnie I LO im. S. Żeromskiego w Kielcach).

Wbrew woli ojca (który namawiał go na Szkołę Główną Gospodarstwa Wiejskiego) studiował 2 lata filologię polską na Uniwersytecie Warszawskim, pisał dla czasopism „Ateneum", „Pion", „Nowy Wyraz" oraz redagował tygodnik „Orka na Ugorze".

15 października 1939 założył wraz z kolegami Polską Ludową Akcję Niepodległościową (PLAN), jedną z pierwszych polskich organizacji konspiracyjnych. Był jej szefem przez 2 miesiące. Wyjechał do Lwowa, gdzie czasowo korzystał z protekcji Marii Dąbrowskiej i Juliusza Kleinera, następnie udał się do Grodna i tam znalazł pracę w teatrzyku kukiełkowym. W marcu 1940 próbował przedostać się na Litwę. Wynajęci przez niego przemytnicy okazali się jednak być na usługach NKWD i Grudziński został aresztowany zaraz po opuszczeniu miasta. Umieszczono go w tamtejszym więzieniu, gdzie został szybko skazany na 5 lat pobytu w obozach. Następnie, poprzez więzienia w Witebsku, Leningradzie i Wołogdzie, trafił do łagru w Jercewie. 20 stycznia 1942 po dramatycznej głodówce protestacyjnej został stamtąd zwolniony na mocy - obowiązującego już od niemal pół roku - układu Sikorski-Majski. Wstrząsający opis rzeczywistości obozowej zawarł później w książce .

12 marca w miejscowości Ługowoje udało mu się przyłączyć do armii gen. Andersa. W stopniu kanoniera służył w 3 Karpackim Pułku Artylerii Lekkiej na stanowisku radiotelegrafisty II dywizjonu. Walczył m.in. pod Monte Cassino, za co otrzymał Order Virtuti Militari. Od 1 października 1944 do 15 lutego 1945 był słuchaczem kursu Szkoły Podchorążych Rezerwy Artylerii w Matera, który ukończył z wynikiem dobrym i 60. lokatą. Awansował na stopień kaprala podchorążego.

Po wojnie, w 1945, został emigrantem politycznym. Wraz z żoną Krystyną (z domu Stojanowską) przeniósł się z Włoch do Londynu, gdzie był publicystą londyńskiego tygodnika „Wiadomości". Współtworzył i redagował miesięcznik „ Kultura". Był także członkiem Instytutu Literackiego. W 1952 jego żona Krystyna popełniła samobójstwo.

W połowie 1946 we Włoszech przystąpił do Polskiej Partii Socjalistycznej. Publikował w czasopismach partyjnych „ Robotniku Polskim" i „ Świetle". W 1948 wybrany zastępcą członka Komitetu Głównego PPS w Wielkiej Brytanii, zaś na II zjeździe emigracyjnej PPS w Lens w 1952 został wybrany w skład Centralnego Sądu Partyjnego. Wystąpił z PPS w 1960, gdy wskutek sporów wśród emigracyjnych socjalistów usunięto z PPS Adama Ciołkosza. Laureat Nagrody Związku Pisarzy Polskich na Obczyźnie w 1965 roku.

W późniejszym okresie współpracował z Komitetem Obrony Robotników i Polskim Porozumieniem Niepodległościowym w kraju. W III RP działał w Ruchu Stu.

W latach 1952-1955 pracował dla Radia Wolna Europa w Monachium. W 1955 osiadł na stałe w Neapolu, gdzie poślubił Lidię, córkę Benedetto Crocego. Podpisał list pisarzy polskich na Obczyźnie, solidaryzujących się z sygnatariuszami protestu przeciwko zmianom w Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (List 59). Zmarł 4 lipca 2000 na skutek wylewu krwi do mózgu. Został pochowany na neapolitańskim cmentarzu Poggio Reale. Był członkiem Stowarzyszenia Pisarzy Polskich.

W 1990 został laureatem literackiej Nagrody Polskiego PEN Clubu im. J. Parandowskiego, w 2000 odebrał w Krakowie doktorat honoris causa Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Postanowieniem Prezydenta RP Aleksandra Kwaśniewskiego z 5 czerwca 1998 został odznaczony Orderem Orła Białego w uznaniu znamienitych zasług dla Rzeczypospolitej Polskiej.

W PRL informacje na temat Gustawa Herling-Grudzińskiego podlegały cenzurze. Jego nazwisko znajdowało się na specjalnej liście osób objętych całkowitym zakazem publikacji. Zalecenia cenzorskie dotyczące jego osoby zanotował Tomasz Strzyżewski, który w swojej książce o peerelowskiej cenzurze opublikował notkę informacyjną nr 9 z 1975 roku Głównego Urzędu Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk. Wytyczne dla cenzorów zawierały na liście autorów zakazanych jego nazwisko głosząc: „(...) w stosunku do niżej wymienionych pisarzy, naukowców i publicystów przebywających na emigracji (w większości współpracowników wrogich wydawnictw i środków propagandy antypolskiej) należy przyjąć zasadę bezwarunkowego eliminowania ich nazwisk oraz wzmianek o ich twórczości, poza krytycznymi, z prasy, radia i TV oraz publikacji nieperiodycznych o nienaukowym charakterze (literatura piękna, publicystyka, eseistyka)". Jego twórczość pisarska została upowszechniona w Polsce dopiero po 1989 r.

Upamiętnienie

W 1998 powstał film dokumentalny o Gustawie Herlingu-Grudzińskim zatytułowany Rozważania o cnotach (realizatorzy Aleksandra Czernecka, Marcin Baran przy współpracy Józefa Opalskiego), emitowany w formie 10 odcinków w TVP2 w 1999.

We wrześniu 2009 w Jercewie odsłonięto pomnik pisarza.

Uchwałą Sejmu RP VIII kadencji z 20 lipca 2018 rok 2019 został ustanowiony rokiem Gustawa Herlinga-Grudzińskiego.

Dorobek literacki

Wiele książek pisarza, tłumaczonych przez Thérèse Douchy, ukazało się we Francji, np.

Bibliografia

Tomasz Strzyżewski: Wielka księga cenzury PRL w dokumentach. Warszawa: Prohibita, 2015, s. 88. ISBN 978-83-61344-70-4 .

Zdzisław Kudelski, Pielgrzym Świętokrzyski: szkice o Herlingu-Grudzińskim

Gustaw Herling-Grudziński, Inny świat

Linki zewnętrzne

# data[].attributes.attachment_link.description
Gustaw Herling-Grudziński Gustaw Herling-Grudziński - zdjęcie NKWD ( Grodno, 1940) Data i miejsce urodzenia 20 maja 1919 Kielce, Polska Data i miejsce śmierci 4 lipca 2000 Neapol, Włochy Język polski Dziedzina sztuki proza Ważne dzieła Odznaczenia Nagrody Nagroda Fundacji im. Kościelskich: 1966 Nagroda Polskiego PEN Clubu im. Jana Parandowskiego: 1990 Gustaw Herling-Grudziński (ur.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Pisarz, jeden z najwybitniejszych przedstawicieli polskiej literatury na emigracji. Urodził się w 1919 roku w Kielcach, zmarł nocą z 4 na 5 lipca 2000 roku w Neapolu.

- Jeden z najwybitniejszych pisarzy polskich XX wieku. Debiutował w prasie międzywojennej jako krytyk literacki.

Gustaw Herling-Grudziński urodził się w dość zamożnej, spolonizowanej rodzinie żydowskiej. Uczęszczał do gimnazjum im. Mikołaja Reja w Kielcach.

Kiedy się urodziłem, ojciec mój był właścicielem niewielkiego majątku w Skrzelczycach w okolicach Buska, który zawsze potem, w następnych już latach mojego dzieciństwa był przedmiotem opowiadań... o ich jakiejś niezwykłej obfitości. Wszystko tam było jakoby wielkie, ogromne, niezwykłe. Grzyby, przez które nie można było przejść czy przeskoczyć, ryby kilkukilowe. To była legenda, często się o tym mówiło, o tych skrzelczyckich obfitościach i o niezwykłym zupełnie bogactwie tego mająteczku. Przeczyłoby temu to, że jednak ojciec wkrótce po moim urodzeniu się sprzedał te Skrzelczyce tak wspaniałe i zakupił młyn w Suchedniowie, do którego o wiele, o wiele później, krótko przed wojną dobudował mały tartak. I to była baza naszego życia - wspominał Herling-Grudziński w rozmowie nagranej w 1996 roku w Neapolu przez Zdzisława Kudelskiego.

Przez dwa lata studiował filologię polską na Uniwersytecie Warszawskim. Współpracował w tym okresie z czasopismami "Ateneum", "Pion", był redaktorem "Orki na Ugorze". W październiku 1939 roku założył z kolegami jedną z pierwszych organizacji konspiracyjnych - Polską Ludową Akcję Niepodległościową. Wyjechał do Lwowa, następnie do Grodna. W 1940 roku został aresztowany przez NKWD podczas próby przedostania się na Litwę.

Skazany na pięć lat pobytu w obozach, został osadzony w łagrze na Dalekiej Północy, z którego zwolniony został na mocy układu Sikorski-Majski w 1942 roku. Dramatyczne przeżycia z tego okresu znalazły swoje odzwierciedlenie w najsłynniejszej książce Herlinga-Grudzińskiego"Inny Świat". Rosję opuścił wraz z armią Andersa, walczył pod Monte Cassino.

Od 1946 roku był członkiem Polskiej Partii Socjalistycznej, z której wystąpił w roku 1960. W 1947 współtworzył wydawaną wówczas w Rzymie "Kulturę". Po przeniesieniu pisma osiadł w Londynie, a w 1952 roku, po śmierci pierwszej żony, przeniósł się znów do Włoch, do Neapolu, gdzie poślubił córkę Benedetta Croce Lidię, i gdzie mieszkał aż do śmierci. W latach 1952-1955 współpracował z Radiem Wolna Europa, był członkiem Stowarzyszenia Pisarzy Polskich. W późniejszym okresie współpracował z Komitetem Obrony Robotników i Polskim Porozumieniem Niepodległościowym.

"Inny Świat"

Był jednym z najwybitniejszych pisarzy polskich XX wieku, obierającym za przedmiot swego pisarstwa opór stawiany przez człowieka różnorodnym postaciom nicości (totalitaryzmom, religijnemu zwątpieniu, poczuciu egzystencjalnego osamotnienia, instrumentalizacji życia).

Książkowym debiutem Herlinga-Grudzińskiego był tom szkiców o polskich pisarzach "Żywi i umarli"(1946). Tak naprawdę jako pisarz narodził się jednak pod wpływem doświadczeń łagrowych, które spisał i przetworzył w książce "Inny Świat" (1951) - jednym z pierwszych i najdoskonalszych dzieł poświęconych temu problemowi, jakie powstały w literaturze światowej. W książce sporządza dokumentalnie wiarygodny opis łagrowych warunków życia, a zarazem tworzy opowieść o istocie totalitaryzmu, o granicach człowieczeństwa, o nieskończonych dnach upadku, lecz także o ludzkiej sile pokonywania godnością każdego losu. Tytuł jest nawiązaniem do "Wspomnień z domu umarłych" Dostojewskiego, z których pochodzi motto: "Tu otwierał się inny, odrębny świat do niczego niepodobny; tu panowały inne odrębne prawa, inne obyczaje, inne nawyki i odruchy".Książka pierwotnie ukazała się w przekładzie angielskim Andrzeja Ciołkosza (jako "A World Apart: a Memoir of the Gulag", a przedmowę do niej napisał Bertrand Russell. Autor tak opowiadał o historii jej powstania:

Do wydania "Innego Świata" u Heinemanna doszło w ten sposób, że jak napisałem trzecią część po polsku, u moich przyjaciół w Rugby, to od razu te rozdziały dałem Grydzewskiemu i ukazały się w "Wiadomościach". Na angielski przełożył je mój młody przyjaciel Andrzej Ciołkosz i ten przekład inny mój przyjaciel, Witold Czerwiński, który miał dobre stosunki z angielskim światem wydawniczym, zaniósł go do wielkiego, może jednego z największych wydawców londyńskich Heinemanna. Lektorem u Heinemanna był znakomity publicysta Malcolm Muggeridge. On to przeczytał i był bardzo tym przejęty. Poradził Heinemannowi, żeby książkę przyjął i żeby mi wypłacił zaliczkę, która by mi umożliwiła dalsze pisanie. Dyrektor Heinemanna natychmiast się na to zgodził, dostałem zaliczkę, która rzeczywiście pozwoliła mi odetchnąć od rozmaitych robótek i usiąść do pisania.

Dwa lata później ukazała się po raz pierwszy po polsku, również w Londynie. Pierwsze oficjalne polskie wydanie pochodzi dopiero z 1988 roku, kiedy"Inny Świat"był już powszechnie znany i doceniony zarówno przez czytelników, jak i przez największe postaci światowej literatury.

Robiłem jeszcze jakieś próby u Francuzów, między innymi książkę dostał do rąk Albert Camus. Bardzo mu się podobała, napisał do mnie list, że powinna się ukazać we wszystkich krajach świata, jest bardzo dobra i przejmująca, niemniej jednak on jest tylko doradcą, a wydawca nie zgodził się na jej wydanie, jak złośliwie trochę napisał w tym liście Camus: "Pour raison économique, je crois", to znaczy: "Ze względów gospodarczych, jak sądzę". Wiadomo, jakie były wtedy te względy gospodarcze. Książka wyszła we Francji dopiero w 1985 roku, rozpoczynając nową kartę w mojej recepcji zagranicznej.

Szkice, opowiadania, dzienniki

W jego dorobku odnaleźć można krytykę literacką, prozę, esej, a także oryginalne formy mieszane. Książki krytyczne są wyrazem zainteresowań literaturą rosyjską, klasyką europejską, malarstwem. Pisane z ogromnym znawstwem szkice o sztuce świadczą, że dla Herlinga kultura to przejaw metafizycznej niepewności człowieka, a także najszerszy z symbolicznych języków służących dociekaniu sensu.

Być może najważniejszym dla Herlinga gatunkiem było opowiadanie: napisał ponad pięćdziesiąt krótkich utworów prozatorskich, z których pierwszym był, poświęcony włoskiej emigracji antyfaszystowskiej,"Książę niezłomny" z 1957 roku. Do "nurtu metafizycznego" w jego pisarstwie należą opowiadania takie jak "Wieża"(opublikowana pierwszy raz nakładem "Kultury" w 1960 roku w tomie zatytułowanym "Skrzydła ołtarza", wraz z drugim opowiadaniem "Pieta dell'Isola") czy skierowane przeciwko fanatyzmowi "Drugie przyjście" (1963). W opowiadaniach bohaterowie Herlinga tropią "indywidualne przeznaczenie", wyznaczające człowiekowi jego prywatną ścieżkę godzenia się ze śmiercią. O literackiej specyfice tych utworów - które można nazwać metafizycznymi opowieściami kryminalnymi - decyduje odnawiana przez Herlinga forma XIX-wiecznej opowieści, nawiązująca do Poe'ego, Melville'a i Jamesa.

Podobnie "oryginalny tradycjonalizm" odnajdziemy w "Dzienniku pisanym nocą", we wstępie do którego pisał Krzysztof Pomian:

Wrażliwość Herlinga jest manichejska. Manicheizm nie jest jednak kultem zła. Zakłada istnienie dwóch ostro oddzielonych zasad, których zderzenie wypełnia historię świata: dobra i zła, światła i ciemności.

"Dziennik pisany nocą" to dzieło, które tworzył Herling od 1971 roku aż do śmierci, zawierające klasyczne zapisy dziennikowe obok esejów poświęconych sztuce, komentarzy politycznych i świadomie wplatanych w diariusz utworów fikcyjnych. Autor - jak sam notuje - rozmawia w nim "z sobą samym, ze światem, z Bogiem".

Pisać tak, by zdanie było przekazem nie tylko jasnej i swobodnej myśli, lecz nieustannego napięcia moralnego, by w słowie żył całym sobą kto wypowiada je jako swoją długo odważaną i cierpianą prawdę - to pociągało mnie zawsze. ["Dziennik pisany nocą", 19 I 1972]

Spojrzenie z oddali

Herling-Grudziński, który całe właściwie dorosłe życie spędził poza kręgiem oddziaływania języka polskiego, stykając się z angielskim, francuskim czy włoskim, tak mówił o doświadczeniu życia w innych kulturach:

Oddalenie dało mi przede wszystkim to, co jest (oczywiście za cenę wygnania i nieobecności w moim kraju) dla pisarza niesłychanie ważne, mianowicie dystans. . A potem się okazało, że to nie jest tak znowu źle z tym oddaleniem, a nawet że to ma swoje zalety. Gombrowicz pisał o tym dystansie w sensie filozoficznym, że mógł spoglądać na swój kraj, na swoich rodaków z pewnego oddalenia, co pozwalało mu zobaczyć pewne cechy, jakich się nie widzi, mieszkając w Polsce, albo dostrzega się je z większym trudem. Ja też wspominałem o tych zaletach dystansu na obszarze języka. Mianowicie, z początku nam się wydawało, że jesteśmy jak gdyby skazani na utratę języka, na przejście w inny język, by móc pisać i wydawać. [...] I to była wielka obawa. Tego typu obawy, niemalże obsesje językowej alienacji, miał Czesław Miłosz
[z archiwaliów Krzysztofa Szymoniaka, "Zeszyty Poetyckie"]

Gustaw Herling-Grudziński był laureatem nagród: "Kultury" (1958), Jurzykowskiego (1964), Kościelskich (1966), "Wiadomości" (1981), włoskiej nagrody Premio Viareggio, międzynarodowej "Prix Gutenberg" i francuskiego Pen-Clubu. Był doktorem Honoris Causa Uniwersytetu Jagiellońskiego i Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu.

Bibliografia:

"Inny Świat", Londyn, 1953.

"Żywi i umarli", Lublin: Fis, 1991.

"Wieża i inne opowiadania", Poznań: W drodze, 1988.

"Opowiadania zebrane", Poznań: W drodze, 1990.

"Godzina cieni", Kraków: Znak, 1991.

Sześć medalionów i srebrna szkatułka, Warszawa: Czytelnik, 1994.

"Dziennik pisany nocą 1973-1979", Warszawa: Czytelnik, 1995.

"Portret weneck", Lublin: Wyd. UMCS, 1995.

"Błogosławiona święta", Wyd. UMCS, 1996.

"Dziennik pisany nocą 1980-1983", Warszawa: Czytelnik, 1996.

"Dziennik pisany nocą 1984-1988", Warszawa: Czytelnik, 1996.

"Dziennik pisany nocą 1989-1992", Warszawa: Czytelnik, 1997.

"Don Ildebrando", Warszawa: Presspublica, 1997.

"Gorący oddech pustyni", Warszawa: Czytelnik, 1997.

"Rozmowy w Dragonei", Warszawa: Szpak, 1997.

"Dziennik pisany nocą 1993-1996", Warszawa: Czytelnik, 1998.

"Biała noc miłości", Warszawa: Czytelnik, 1999.

"Dziennik pisany nocą 1997-1999", Warszawa: Czytelnik, 2000.

"Podzwonne dla dzwonnika", Warszawa: Czytelnik, 2000 (więcej...).

"Najkrótszy przewodnik po sobie samym", Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2000.

"Biała noc miłości. Opowiadania", Warszawa: Czytelnik, 2002 (więcej...).

Wybrane tłumaczenia:

angielski: "A World Apart: a Memoir of the Gulag" ("Inny Świat"), London: Heinemann UK, 1951.

niemiecki: "Der Turm und die Insel ("Dwa opowiadania")", Köln: Kiepenheuer & Witsch, 1966. "Welt ohne Erbarmen", Köln: Verlag fur Politik und Wirtschaft, 1953. "DIe insel" ("Wyspa"), München: Hanser, 1994.

francuski: "Un monde a part" ("Inny Świat"), Paris: Denosl, 1985, Paris: Gallimard, 1995. "Journal ecrit la nuit" ("Dziennik pisany nocą 1973-1979"), Paris: Gallimard, 1989. "L'lle et autres recits", Paris: Gallimard, 1992. "Le portrait vénitien et autres recits", Paris: Gallimard, 1995.

Źródła: www.polska2000.pl; zwoje-scrolls.com; "Zeszyty Poetyckie"; oprac. NMR, listopad 2016, aktualizacja: JRK, sierpień 2018.

prozaik inny świat artyści na emigracji paryska kultura

# data[].attributes.attachment_link.title
Gustaw Herling-Grudziński | Życie i twórczość | Artysta | Culture.pl

# data[].attributes.attachment_link.description
Urodził się w 1919 w Kielcach, zmarł nocą z 4 na 5 lipca 2000 w Neapolu. Debiutował w prasie międzywojennej jako krytyk literacki. W czasie wojny aresztowany i osadzony w łagrze na Dalekiej Północy, opuścił Rosję z armią Andersa, walczył pod Monte Casino.

# data[].attributes.attachment_link.description
Gustaw Herling-Grudziński (1919-2000) - polski pisarz, eseista, krytyk literacki, dziennikarz, polityk, żołnierz i więzień łagrów.

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
platforma system obsługi bibliotek cyfrowych

# data[].attributes.attachment_link.title
Gustaw Herling-Grudziński | Finezje literackie | 3/5

# data[].attributes.attachment_link.description
Fragmenty rozmowy z pisarzem na temat charakteru jego twórczości, którą on sam określa mianem kronikarskiej, a także - w szerszej perspektywie - świata, w którym żyjemy

# data[].attributes.attachment_link.description
Jerzy Giedroyc, Institut Littéraire, Maisons-Laffitte, portail Kultura Paryska, " Cahiers Historiques ", Paris - les plus grandes archives de l'émigration polonaise sur la liste de l'UNESCO on-line

# data[].attributes.attachment_link.description
Free gamified quizzes on every subject that students play in class and at home. Pick an existing quiz or create your own for review, formative assessment, and more.

# data[].attributes.attachment_link.title
gustaw herling grudziński prezi - Google Search