# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Het belang van maatwerk valt niet meer te ontkennen. Het toeslagenschandaal heeft de laatste twijfelaars de mond gesnoerd. Politiek waait er een andere wind. Minister Carola Schouten kondigde 21 juni 2022 bijvoorbeeld aan de regels voor bijstand te versoepelen. Ze wil dat uitvoerende professionals meer gaan kijken naar ‘de mens achter de uitkering’, en zo nodig maatwerk bieden als regels te hardvochtig uitpakken.

Mensen met een bijstandsuitkering die onbedoeld een fout maken, worden als het aan haar ligt minder snel bestempeld als fraudeur. Zoals in Frankrijk, waar mensen het recht hebben om zich een keer te vergissen bij te goeder trouw handelen.

Regels knellen

Dat is goed nieuws voor medewerkers van sociale wijkteams en andere uitvoerende professionals. Als ze een goed verhaal hebben waarom regels knellen, dan krijgen ze sneller collega’s van andere afdelingen mee. Dat merkte ook Bregje Spaans van de gemeente Utrecht. Ze heeft als taak om oplossingen te vinden voor dakloze jongeren. Voor jongeren onder de 23 jaar geldt als voorwaarde voor het ontvangen van huurtoeslag dat de huur niet hoger mag zijn dan € 442,46 per maand.

In Utrecht zijn nauwelijks woningen met een huur onder dat bedrag. Ze heeft voor een jongere voor elkaar gekregen dat haar collega’s van Werk en Inkomen een woonkostentoelage toekenden, waarmee ze het gat van het wegvallen van de huurtoeslag financieel kon opvangen. Zo’n woonkostentoelage is eigenlijk bedoeld voor mensen die vanwege een inkomensterugval te duur wonen. En is verbonden aan een verplichting om te verhuizen. Dat hoefde in dit geval niet. Een mooi staaltje maatwerk.

3500 mensen die een voorschot zouden moeten terugbetalen, hoeven dat nu niet te doen

Alleen toen deed Bregje Spaans iets wat uitvoerende professionals doorgaans niet doen. Ze ging uitzoeken hoeveel jongeren onder de 23 in beschermd wonen zitten of de maatschappelijke opvang, een urgentiebewijs hebben gekregen en toch al lang wachten op een woning. Dat bleken er 24 te zijn. Kon ze dan niet in een keer voor alle 24 zo’n woonkostentoelage krijgen? Dat kon helaas niet. De Participatiewet vereist dat het steeds gaat om een individuele beoordeling.

Snel inzetbaar maatwerkbudget

Veel gemeenten hebben hun sociaal werkers getraind om maatwerk te leveren en te legitimeren. Vaak bestaan er ook hulpmiddelen om maatwerk makkelijker te maken (zoals een bureaucratievrij en snel inzetbaar maatwerkbudget).

Maar het in beeld brengen van terugkerende knelpunten en daar een structurele oplossing voor verzinnen, gebeurt veel minder. Toch zijn er de laatste tijd mooie voorbeelden die laten zien dat daar grote maatschappelijke winst valt te behalen.

Maatwerkplaats UWV

Zo heeft het UWV een maatwerkplaats waarin medewerkers casuïstiek kunnen aanmelden waarvan ze professionele buikpijn krijgen. Vorig jaar werd daar een geval gemeld van iemand die in afwachting van zijn WIA-beoordeling een voorschot had gekregen. Na maanden werd zijn arbeidsongeschiktheidsaanvraag afgewezen. Hij moest zich melden voor een uitkering op grond van de Participatiewet. Alleen kon hij die niet krijgen met terugwerkende kracht. Dat leverde een schuld op van 10.000 euro.

Marieke Thoomes en Annie Seepma van de maatwerkplaats van het UWV hoorden al snel dat er veel meer gevallen waren waarbij mensen hun voorschot moesten terugbetalen zonder dat ze een alternatieve inkomensondersteuning kregen. Deze problematiek was mede ontstaan door de enorme achterstanden van het UWV bij de arbeidsongeschiktheidsbeoordelingen.

Het verblijf in een instelling tegen 60.000 euro per jaar is veel duurder dan zo’n woonkostentoeslag

Guus van Weelden van de Raad van Bestuur van het UWV heeft de zaak daarom opgenomen met het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. In overleg is besloten om voor de eerste keer in de geschiedenis van het UWV generiek maatwerk toe te passen. Maar liefst 3500 mensen die in de periode 1 januari 2020 tot 31 december 2022 een voorschot zouden moeten terugbetalen, hoeven dat nu niet te doen. De terug te vorderen bedragen liepen op tot 11.799 euro. Zo is in één beweging heel veel maatschappelijke ellende bespaard en veel tijd bespaard van sociaal werkers die anders voor die 3500 mensen maatwerkreparatie hadden moeten uitvoeren.

Woningnood is een terugkerend knelpunt

De gemeente Den Haag heeft ook zo’n mooi voorbeeld van een terugkerend knelpunt. De woningnood in de gemeente is groot. Een deel van de woningzoekenden is bereid om te verhuizen naar een andere gemeente. Alleen is het niet makkelijk om dat voor elkaar te krijgen. Je moet weten in welke regio’s je kans maakt.

Of zoals Patricia Pronk van de gemeente Den Haag zegt: ‘Er is nog geen “funda.nl” waar je alle huurwoningen van Nederland op een rijtje hebt.’ Bovendien moet je je in al die regio’s inschrijven, wat behoorlijk kostbaar kan worden. En als je een woning vindt en voorzieningen van de gemeente krijgt (een rolstoel of een uitkering), levert de verhuizing nieuwe drempels op.

De gemeente Den Haag heeft daarom een project opgezet dat mensen helpt bij deze sprong over de stadsgrenzen: de VerhuisboxPlus. En het werkt: er zijn al negentig mensen met begeleiding verhuisd. Als dit allemaal zou worden overgelaten aan de vindingrijkheid van generalisten in de uitvoering, is het de vraag of dat zou zijn gelukt.

Alternatieve routines ontwikkelen

Het heeft dus zin om op zoek te gaan naar de patronen in de knelpunten waar uitvoerende professionals tegenaan lopen. Veel gemeenten hebben wel een escalatieroute voor cases waar het niet lukt om een doorbraak te realiseren, maar er valt nog veel te winnen bij de analyse van die cases en het zoeken naar structurele oplossingen.

De gemeente Tilburg heeft daar een methodiek voor ontwikkeld die ze ‘de werktafel’ noemen. Ze brengen alle bij het terugkerende knelpunt betrokken instanties bij elkaar (the whole system in the room) om alternatieve routines te ontwerpen. Zo ontdekte de gemeente Tilburg dat nieuwe huurders soms te maken krijgen met spookbewoners: mensen die nog bij ze staan ingeschreven zonder dat ze er wonen. Dat heeft invloed op de toeslagen die iemand ontvangt. De gemeente kan dan een adresonderzoek doen, maar dat kost tijd. En in de tussentijd zit de nieuwe huurder financieel klem. Nu is geregeld dat na een signaal van de gemeente de Dienst Toeslagen al de toeslag berekent alsof de spookbewoner is verdwenen.

Maatschappelijke kosten-batenanalyse

Voor de jongeren onder de 23 jaar in Utrecht die nu geen huurtoeslag krijgen omdat de huur te hoog is, is natuurlijk ook zo’n structurele oplossing nodig. Het is voor de gemeente bovendien veel goedkoper om een woonkostentoeslag te betalen dan om het verblijf in beschermd wonen of de maatschappelijke opvang te vergoeden.

Op een bierviltje is die maatschappelijke kosten-batenanalyse zo gemaakt: het verblijf in een instelling tegen 60.000 euro per jaar is veel duurder dan zo’n toelage en eventuele begeleiding.

Hier toont zich een onbalans in de verdeling van middelen. Er gaat heel veel geld naar uitvoerende professionals die casus voor casus maatwerk moeten leveren, maar er is nauwelijks budget voor het opsporen van de patronen en het organiseren en financieren van de structurele oplossing. Zodra gemeenten laten zien dat het menens is – door geld en middelen ter beschikking te stellen –  loont het voor uitvoerende professionals ook om terugkerende knelpunten te melden.

Maatwerk heeft de wind mee, nu moeten we die meewind gebruiken om te werken aan structurele oplossingen voor terugkerende knelpunten.

Yolanda van Empel en Pieter Hilhorst zijn betrokken bij het Programma Sociaal Domein en de City Deal Eenvoudig Maatwerk. Dit artikel is gebaseerd op de inhoud van het Maatwerk Magazine.

Foto: Steve Lieman via Unsplash.com

# data[].attributes.attachment_link.title
Van maatwerk naar structurele oplossingen

# data[].attributes.attachment_link.description
Maatwerk heeft de wind mee. Maar het is voor uitvoerende professionals en gemeenten moeilijk om een echte omslag tot stand te brengen als veranderingen casus voor casus tot stand moeten komen. Voor terugkerende knelpunten zijn structurele oplossingen nodig. Het belang van maatwerk valt niet mee

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Nieuwsbericht | 09-02-2020 | 12:32

Kwetsbare mensen die vastlopen binnen reguliere wegen kunnen in Amsterdam terecht bij een doorbraakteam. Daar helpen professional(s) om een maatwerkplan te maken, waarbij zij soms afwijken van wet- en regelgeving en gangbare procedures. De vraag rijst: hoe legitimeer je maatwerk? Sociaal werkers en gemeenteambtenaren in Amsterdam experimenteren met het maatwerkproces. Judith Suurmond, programmamanager Sociaal domein bij de gemeente Amsterdam, vertelt waarom en hoe dat werkt.

Judith Suurmond

Jaarlijks zijn er in Amsterdam zo’n 500 huishoudens die een beroep doen op één van de escalatieteams in het sociaal domein.

‘Wetten die gemeenten uitvoeren – zoals de Participatiewet, Jeugdwet, wet Maatschappelijke ondersteuning of wet schuldhulpverlening – hebben hun uitwerkingen’, vertelt Suurmond. ‘Hierdoor weten inwoners waar ze recht op hebben en wat ze kunnen verwachten.’

Maar wat als wetten onbedoelde of zelfs contraproductieve effecten hebben voor een inwoner of een gezin? Dan zet Amsterdam regelmatig maatwerk in. Daarin staat de stad niet alleen. In de CityDeal Eenvoudig maatwerk experimenteren 8 gemeenten met de inzet van maatwerk. Doen wat nodig is als snel hulp nodig is en niet duidelijk is welke organisatie of welk budget ‘aan zet’  is – dat is de kern van maatwerk.

‘Bij maatwerk wijken professionals soms af van wet- en regelgeving of van gangbare procedures’, vervolgt Suurmond. ‘Als je hoge schulden hebt, kun je bijvoorbeeld niet aan een woning komen. Daarvoor moet je inkomen stabiel zijn. Maar als je geen woning hebt, kunnen je woonlasten niet in kaart gebracht worden, waardoor je bijvoorbeeld niet voor schuldsanering in aanmerking komt.’

Voor wie is maatwerk nodig?

Het gaat vooral om mensen met gestapelde problemen op het gebied van werk, inkomen, wonen, gezondheid, veiligheid en opvoeden of opgroeien.

Voor een beeld: jaarlijks zijn er in Amsterdam zo’n 500 huishoudens die een beroep doen op één van de escalatieteams in het sociaal domein, die nu gezamenlijk één doorbraakteam vormen. Professionals kunnen een beroep doen op dit team als ze vastlopen in de regels of procedures bij het ondersteunen van een Amsterdammer of een gezin. Het gaat vaak om complexe problematiek.

Voor sommige van deze huishoudens is het nodig om af te wijken van de gangbare procedures of van wet- en regelgeving om ‘te doen wat nodig is’.

Vliegende keep

Maar daarmee is het probleem lang niet altijd opgelost. Suurmond: ‘Inzet van maatwerk komt nu nog meestal neer op het invliegen van een vliegende keep, die orde op zaken stelt binnen een huishouden.

Als het niet meer nodig is, komen mensen weer in een regulier traject. Niet zelden vallen zij dan terug in oude patronen. Zo gebeurt het dat mensen meerdere keren op bijvoorbeeld ontruimingslijsten of bij een escalatieteam terecht komen. Dat is een patroon dat we zien in Amsterdam.’

‘Punt is’, vervolgt Suurmond, ‘dat hulpverleners nu nog moeten escaleren om iets voor elkaar te krijgen. Ook ligt de focus nog te vaak op het oplossen van individuele casussen.’ Er moet dan ook meer aandacht naar het ondersteunen van de reguliere teams bij de hulp aan mensen met gestapelde problemen, vindt zij.

Maatwerk op grotere schaal

‘Als je in de gemeente op grotere schaal maatwerk biedt aan inwoners, en dus niet alleen als inwoners of professionals vastlopen of als uitzondering’, vervolgt Suurmond, ‘dan kun je inwoners eerder en beter ondersteunen en hoeft er minder problematiek te escaleren. Dat is ook goedkoper.’

Maar dan heeft de lokale overheid een andere vorm van legitimiteit nodig, stelt Suurmond. ‘Want ook wettelijk moet het kloppen als je een oplossing biedt buiten de gebaande paden, zoals dat voor reguliere processen in wetgeving is vastgelegd. Er mag geen sprake zijn van willekeur. Die legitimiteit kun je dan niet altijd uit de afzonderlijke regelgeving halen, want daar wijk je juist vanaf.’

Maatwerkproces

Een oplossing is om niet de uitkomst – een voorziening of dienst – in regelgeving vast te leggen, maar “het proces”, oppert Suurmond. ‘Je kunt dan als inwoner aanspraak maken op een maatwerkproces. Daarbij staat de uitkomst niet vast, maar wel de manier waarop professionals de “integrale afweging” maken.

Bij een maatwerkproces wegen professionals wetten en belangen tegen elkaar af. ‘Daarbij kijken ze naar de ernst van de situatie, de betrokkenheid van de Amsterdammer zelf bij de oplossing en het maatschappelijk rendement van de uitkomst’, aldus Suurmond. Die uitkomst is dus altijd anders. Mensen hebben recht op een integrale afweging, niet op een uitkomst – een fundamenteel verschil.’

Precedentwerking

Zo hoef je als gemeente ook niet te vrezen voor precedentwerking. ‘Vragen als “waarom mijn buurvrouw wel en ik niet”, zijn bij het maatwerkproces eenvoudig te weerleggen’, aldus Suurmond: ‘Niet steeds hoeven verdedigen wat je doet of de discussie met collega’s aangaan, zorgt bovendien voor snelheid van handelen voor sociaal werkers en gemeenteambtenaren.’

Een oplossing is om niet de uitkomst – een voorziening of dienst – in regelgeving vast te leggen, maar het maatwerkproces.

Amsterdam experimenteert sinds kort met dit maatwerkproces in de nieuwe buurtteams en in een doorbraakteam. Dat doet de hoofdstad door door professionals te laten samenwerken in een “regelvrije ruimte”.

Daarin hebben ze de vrijheid om af te wijken van regels en procedures als dit nodig is. Zo wil Amsterdam ontdekken wat er nodig is om maatwerk niet alleen te bieden als uitzondering, maar ook als een standaard werkwijze. Doel: inwoners eerder, beter en goedkoper ondersteunen.

Zoektocht naar legitimering

Juristen snappen de zoektocht naar legitimering, maar het is nog niet eenvoudig te regelen, merkt Suurmond. ‘Medewerkers zijn jaren gewend om vanuit (domein)specifieke regels te werken en hun beslissingen te legitimeren vanuit die regels. We vragen ze nu om vanuit de inwoner te denken en te handelen. Niet op basis van rechtmatigheid vanuit een specifieke regeling, maar vanuit rechtvaardigheid over wat er nodig is voor een inwoner.’

Niet alle inwoners zijn gelijk, dat vraagt ook om ongelijke behandeling, vervolgt ze. ‘Het is niet voor alle medewerkers gemakkelijk om die verandering in denken en doen te realiseren.’ Suurmond heeft er vertrouwen in dat het gaat lukken. ‘Maar het zal niet gemakkelijk zijn, omdat het een fundamentele verandering is die alle lagen van de organisatie raakt.’

Meer informatie? Neem contact met ons op!

# data[].attributes.attachment_link.description
Kwetsbare mensen die vastlopen binnen reguliere wegen kunnen in Amsterdam terecht bij een doorbraakteam. Daar helpen professional(s) om een maatwerkplan te maken, waarbij zij soms afwijken van wet- en regelgeving en gangbare procedures. De vraag rijst: hoe legitimeer je maatwerk? Sociaal werkers en…

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Inmiddels wordt breed erkend dat toezicht en handhaving in het sociaal domein op punten beter kan. Nu zullen we ook de volgende stap moeten zetten. Van reflectie naar actie.

Tot voor kort lag de focus in veel gevallen op handhaven. Vaak was dit een politieke keuze die voortkwam uit de wens om ons kostbare sociale stelsel overeind te houden. Hadden we daar met de kennis van nu naar gekeken, dan ben ik ervan overtuigd dat we het anders hadden opgeschreven, maar ook anders hadden uitgevoerd. Met name de kinderopvangtoeslagenaffaire heeft er terecht toe geleid dat we op een andere manier naar handhaving kijken en dat de ‘taal rond naleving is veranderd’. En die taal zal ook de komende tijd nog wel in beweging blijven.

Nieuwe voertaal

In mijn blog van 15 december van vorig jaar schreef ik dat gemeenten en ketenpartners continu moeten reflecteren op toezicht en handhaving. En dat dit onherroepelijk leidt tot meer aandacht voor onder meer preventie, menselijke maat en proportionele gegevensuitwisseling. Gelukkig zie ik dat er al veel gebeurt op deze gebieden. Het is de uitdaging om er de komende tijd voor te zorgen dat dit ‘de voertaal’ wordt in de hele uitvoering. Door onszelf steeds af te vragen of we echt iets moeten doen, wat we moeten doen, hoe we dat het beste kunnen doen en of wat we (gaan) doen voor iedereen duidelijk is. We hebben een nieuwe, solide koers nodig, die oog heeft voor rechtvaardigheid in brede zin.

Niet verkrampen, jojoën of doorslaan

Het risico van de huidige aandacht voor toezicht en handhaving is dat we ‘maar even niets doen’. Projecten waarin gegevensuitwisseling een grote rol speelt worden in de ijskast gezet of mensen die doelbewust onrechtmatig een uitkering ontvangen komen ermee weg omdat handhaving op een laag pitje staat. Terwijl het juist de bedoeling is dat we meebewegen met de nieuwe inzichten. Als handhavingsorganisaties en handhavers hebben we een belangrijke taak. We maken ons hard voor het voorkomen en tijdig ontdekken van fouten en het tegengaan van doelbewuste fraude. En burgers verwachten dat ook van ons. De crux is dat het slechts een kleine minderheid is die doelbewust fraudeert. Dat moet ‘handhaving anno nu’ ook uitstralen en handhavers moeten zich daar bewust van zijn. Maar we moeten echt voorkomen dat we verkrampt raken of, erger nog, het kind met het badwater weggooien.

Cultuurverandering

Ik geloof heilig in de kennis en professionaliteit van ‘de handhavers’. Maar het is niet fair voor inwoners, én voor handhavers zelf, om soms onbewuste aannames een te grote rol te laten spelen in de handhaving. Ik moet daarbij denken aan de Cito-toetsen op de basisschool. Die voorkomen dat het niveau van een kind enkel door het menselijk oordeel tot stand komt. Met het risico dat hierin mogelijk onbewuste overtuigingen over het betreffende kind worden meegenomen. Overigens laat onderzoek zien dat de Cito-toets en het advies van de leerkracht complementair zijn. Die complementariteit geldt in mijn ogen ook binnen het veld van handhaving.

Protocollen en professionele autonomie

De fouten die recent op tafel zijn gekomen binnen de uitvoering, hebben alles te maken met een disbalans tussen het wat en het hoe. Met protocollen kunnen we waarborgen creëren van beleid naar uitvoering. Dit vraagt veel van het vakmanschap van de handhaver en het vraagt ook lef om nieuwe werkwijzen te implementeren. In die protocollen zullen preventie, de menselijke maat en ruimte om – in bijzondere gevallen en goed onderbouwd – af te wijken, een grote rol moeten hebben. De professionele blik van de handhaver is daarbij belangrijk. Hij of zij is tenslotte degene die zaken kan duiden. Maar bij bijzondere zaken, zaken die afwijken van het protocol of bijvoorbeeld bij vermoedens van ernstige misstanden, toetst de handhaver de zaak bij een of meer collega’s. Afwijken van de procedures kan alleen goed gefundeerd en gedocumenteerd.

Transparantie

Een ander aspect dat ik wil noemen is transparantie. Vaak zie je dat de manier waarop handhaving plaatsvindt ongeschreven processen zijn geworden. Die vragen om meer uitleg. Duidelijkheid en zekerheid zijn voor burgers meer dan ooit noodzaak. ‘Zeggen wat je doet of gaat doen en doen wat je zegt’. Op deze manier voorkomen we dat de rechtszekerheid van burgers in het geding komt. Voorkomen we dat onbewuste aannames van professionals leidend kunnen zijn in de uitvoering.

Gegevensuitwisseling

Ook voor gegevensuitwisseling zijn waarborgen, zorgvuldigheid en transparantie onmisbaar. Daarnaast dient het altijd gekoppeld te zijn aan een gerechtvaardigd doel. Ruim een jaar geleden schreef ik een uitgebreide blog over dit thema. Hierbij schets ik dat ook hier het vakmanschap van de handhaver onmisbaar is. Een risicoselectie op basis van data mag bijvoorbeeld niet automatisch leiden tot een handhavingsactie. Dit moet altijd gepaard gaan met een individuele beoordeling. Die moeten complementair zijn. Net als de Cito-toetsen en de leraar.

# data[].attributes.attachment_link.title
Tijd om echt werk te maken van handhaving anno nu | Ingrid Hoogstrate

# data[].attributes.attachment_link.description
Inmiddels wordt breed erkend dat toezicht en handhaving in het sociaal domein op punten beter kan. Nu zullen we ook de volgende stap moeten zetten. Van reflectie naar actie.

# data[].attributes.attachment_link.title
Socialisme en democratie_De menselijke maat

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
De toeslagenaffaire heeft voor heel veel leed gezorgd, maar ook het systeem wakker geschud, zegt Eelke Blokker, oprichter van het Instituut voor Publieke Waarden. Hij ziet in snel tempo meer ruimte voor nuance en maatwerk ontstaan. Dat is goed nieuws voor professionals in de uitvoering.

Sinds de toeslagenaffaire oordelen rechters anders, roepen ministers om meer maatwerk, en buigen lokale rekenkamers zich over de lokale menselijke maat, zegt Eelke Blokker, grondlegger van het Instituut voor Publieke Waarden. Op het gebied van schulden is volgens de actie-onderzoeker een nieuw waardenidee ontstaan. 'Er is afscheid genomen van de oude reformatorische gedachte van boete en schuld. Op allerlei terreinen ontstaat meer ruimte voor nuance. Ook in de uitvoering van de Participatiewet.'

Mentaliteit

En dat kan professionals in de praktijk helpen. Vaak lopen zij namelijk tegen de botsende waarden van de verschillende uitvoeringswetten aan, stelt de actie-onderzoeker. 'De Wmo kent een heel ander vertrekpunt dan de Participatiewet, die in een soort transactiemodel terecht is gekomen. Voor wat, hoort wat, dat principe. De Wmo kent een heel andere mentaliteit, die komt voort uit het principe dat mensen recht op ondersteuning hebben. De wet zelf is ook ruimer geformuleerd en professionals ervaren vaak veel meer ruimte.' En dan is er nog de Jeugdwet, die lijkt op de Wmo en waarbij de zorgplicht van de gemeente een rol speelt.

Botsende waarden

Professionals die met een generalistische opdracht op pad zijn gestuurd om 'achter de voordeur allerlei resultaten' te bereiken, lopen in de praktijk tegen deze botsende waarden van de wettelijke kokers aan. Blokker geeft een concreet voorbeeld. Een professional komt bij een gezin waar sprake is van huiselijk geweld. Regelmatig slaat de man zijn vrouw, maar ze blijven wel bij elkaar. De kinderen zijn soms getuige van het huiselijk geweld en Veilig Thuis wordt ingeschakeld. 'En dan hebben we vanuit de Jeugdwet van alles geregeld. Het hele traject, met de veiligheid voor de kinderen voorop. De kinderen kunnen onder toezicht worden gesteld, of in het uiterste geval uit huis worden geplaatst.'

Mogelijke oplossingen die niet geregeld zijn

De betrokken professional vindt het eigenlijk een beter idee om vader uit huis te halen in plaats van het hele gezin te ontwrichten. Als vader nu eens ergens anders kan gaan wonen, dan kan het stel gaan latten en kan hij een agressie-regulatietraining volgen. Daar staat de vader ook voor open, en dit is voor dit gezin misschien op termijn een veel betere oplossing? 'Maar dit soort oplossingen hebben we natuurlijk niet geregeld', zegt Blokker. 'En dan krijgen we te maken met andere wetten, met de Huisvestingsverordening in dit geval. De man - de pleger - komt natuurlijk niet in aanmerking voor urgentie. In elke Huisvestingsverordening staat dat iemand 'buiten zijn schuld om' zijn woonruimte moet zijn kwijtgeraakt. Tsja, daar is in dit geval geen sprake van. En we gaan die rotzak toch niet belonen? Wanneer de moeder met de kinderen in opvang komt heeft ze overigens wel recht op urgentie.'

'Ander moreel denkkader nodig'

Dit soort botsende waarden zorgen volgens Blokker ervoor dat professionals soms al anticiperen op de uitkomst. 'Begrijpelijk, ze hebben soms al zo vaak nee te horen gekregen, maar wat er nu toch eens de kans bestaat dat dit wel lukt?' Dit vraagt volgens Blokker een 'ander moreel denkkader en een omgeving die ruimte hiervoor biedt. Maar ook een erkenning voor de professionals die dit soort zaken bloot leggen, die hier soms dagelijks mee worstelen.'

Bureaucratie

Die erkenning is belangrijk voor zowel de lokale overheid als de rijksoverheid. Blokker: 'Het is niet alleen een uitvoeringsprobleem, het gaat echt veel dieper dan dat. Daarom is het zo belangrijk dat we ons bewust zijn van die achterliggende waarden van de verschillende uitvoeringswetten. In de bureaucratie sijpelt van alles door, over het gelijkheidsbeginsel, over boete en straf.' Hoe groot - onbedoeld weliswaar - de gevolgen van dit soort bureaucratie kunnen zijn, heeft de toeslagenaffaire met z'n vele slachtoffers pijnlijk duidelijk gemaakt. 'En die affaire heeft van alles in een versnelling gebracht en de aandacht voor die menselijke maat echt een zwieper gegeven', zegt Blokker.

Momentum

Die nieuwe wind maakt het volgens Blokker 'een heel bijzondere tijd' voor professionals. 'Nu ontstaat er ruimte om aan dit soort knoppen te draaien. Het momentum is nu. En we zijn met het Instituut voor Publieke Waarden een club die juist professionals willen empoweren, het werkplezier weer willen vergroten.'

Kantelen begint

Hij weet dat bij sommige professionals in het sociaal domein de moed al in hun schoenen is gezakt. Ze reageren gelaten op alle veranderingen, hebben te vaak de deksel op hun neus gekregen. 'Veel professionals hebben vaak het gevoel dat ze voor hun eigen moeder aan het werk zijn, zo moeten ze elke keer weer in touw om allerlei zaken geregeld te krijgen.' Ze hebben vaak het gevoel door het systeem te worden tegengewerkt. 'Terwijl hij of zij als professional door diezelfde gemeente juist met een opdracht op pad is gestuurd, maar dan wordt zijn plan vervolgens door al die botsende waarden toch weer flarden geschoten.'

Doorbraakmethode

Blokker spreekt deze professionals graag moed in en wijst hen op de Doorbraakmethode. Die methode geeft verschillende instrumenten om makkelijker en onderbouwd maatwerk te leveren. De Digitale Doorbraaktool geeft bijvoorbeeld overzicht van welke wetten en uitzonderingsgronden op een specifieke bewoner van toepassing zijn. 'Tegelijk helpt de tool uitrekenen wat de maatschappelijke kosten en baten van het doorbraakscenario zijn. We staan nog maar aan het begin, maar er begint echt van alles te kantelen.'

Eelke Blokker, oprichter van het Instituut voor Publieke Waarden, is op 25 mei een van de sprekers op het Zorg+Welzijn Congres Wijkteams. In IPW's zusterfirma Sociaal Hospitaal lieten Eelke en zijn team in verschillende steden kleinschalig zien dat hulp en ondersteuning voor mensen met meerdere problemen goedkoper en beter kan. Sociaal Hospitaal werkt met de zelf ontwikkelde Doorbraakmethode®. Die garandeert voorspelbaarheid, navolgbaarheid en betrouwbaarheid van maatwerk. Slimmer met bureaucratie, beter voor iedereen.

# data[].attributes.attachment_link.title
Eelke Blokker: 'De toeslagenaffaire heeft de menselijke maat een zwieper gegeven' - Zorg+Welzijn

# data[].attributes.attachment_link.description
De toeslagenaffaire heeft voor heel veel leed gezorgd, maar ook het systeem wakker geschud, zegt Eelke Blokker, oprichter van het Instituut voor Publieke Waarden. Hij ziet in snel tempo meer ruimte voor nuance en maatwerk ontstaan. Dat is goed nieuws voor professionals in de uitvoering.

# data[].attributes.attachment_link.description
Als uitvoerend professional in het sociaal domein ben je niet zomaar een voorbijganger in iemands leven. Je kunt voor inwoners echt het verschil maken. Daarvoor hebben we wel beleid nodig dat echt werkt in de praktijk. Dus moet er veel meer naar ons geluisterd worden. Vooral ook omdat wij als uitvoe…

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Lees het magazine 'Menselijke maat'

Met onder meer:
De menselijke maat van Kamerleden Lisa Westerveld, Mirjam Bikker en Daan de Neef

Nationale ombudsman Reinier van Zutphen: "Gemeenten zijn zo belangrijk geworden voor antwoord op zorgvraag van mensen, dat ik nog meer met mijn vingers in de samenleving moet zitten"

Praktische wijsheid voor de menselijke maat: mini-college van Albert Jan Kruiter

Hoe de menselijke maat in het sociaal domein tussen de wielen van de trias politica is gekomen

Jeugdzorgbestuurders Eddy de Bruin en Elise Melker: "Hoe vaak moet je falen om bij de gespecialiseerde jeugdzorg te komen?"

# data[].attributes.attachment_link.description
Lees het magazine 'Menselijke maat' Met onder meer: De menselijke maat van Kamerleden Lisa Westerveld, Mirjam Bikker en Daan de Neef Nationale ombudsman Reinier van Zutphen: "Gemeenten zijn zo belangrijk geworden voor antwoord op zorgvraag van mensen, dat ik nog meer met mijn vingers in de samenleving moet zitten" Praktische wijsheid voor de menselijke maat: mini-college van Albert Jan Kruiter Hoe de menselijke maat in het sociaal domein tussen de wielen van de trias politica is gekomen Jeugdzorgbestuurders Eddy de Bruin en Elise Melker: "Hoe vaak moet je falen om bij de gespecialiseerde jeugdzorg te komen?"

# data[].attributes.attachment_link.title
Rapport Nationale Ombudsman - relatie burger overheid 2030

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Articles - Op 8 april 2022 heeft de Raad van de EU een vijfde pakket van economische en individuele sancties tegen Rusland ingesteld met onder meer de bedoeling om de druk op de Russische regering op te voeren. Als onderdeel van het vijfde pakket is in de hele EU een verbod ingevoerd voor Russische ondernemingen om deel te nemen aan overheidsopdrachten en concessies die in de EU-lidstaten worden gegund.

# data[].attributes.attachment_link.title
Evenredigheid nieuwe stijl, woordenspel of cultuuromslag?

# data[].attributes.attachment_link.description
Ruim vier jaar geleden prijkte boven een blog van mij de titel 'Zonder crisis geen revolutie'. Die zin had meer voorspellende waarde dan ik toen had kunnen denken. Of is die conclusie te snel getrokken? Een crisis is er in het bestuursrecht, daarover is geen twijfel mogelijk.

# data[].attributes.attachment_link.title
Projectplaat Divosa Rechtshulp en sociaal domein

# data[].attributes.attachment_link.title
Het voorkomen en oplossen van conflicten in het sociaal domein

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
'Zelf ben ik een zondagskind. Ik heb een gelukkige jeugd gehad, en alle kansen om mezelf te ontwikkelen. „Maar hoe is dat als je leven anders begint, als de kansen voor jou niet voor het oprapen liggen? Dan kun je lelijk klem komen te zitten in de hoek van mensen over wie beleidsmakers in een apart taaltje praten. Multiproblem-gezin, kansarm, zorgbehoevend, beperkte zelfredzaamheid.

„De paradox in onze samenleving is: de ingewikkeldste regelingen hebben wij opgetuigd voor mensen die het minst in staat zijn hun weg te vinden in die bureaucratie. Om hen te helpen, hebben wij tien jaar geleden het 'Sociaal Hospitaal' opgericht. Zo'n drieduizend mensen hebben we inmiddels begeleid, bij problemen met werk, huisvesting, schuldsanering, maatschappelijke ondersteuning - of wat ze anders nodig hebben. We doen dat individueel en gratis; en ook voor gemeenten en zorgverzekeraars, dan krijgen we ervoor betaald. Ons werk is problemen oplossen én ervan leren.

Eelke Blokker (1980) is oprichter en 'chef doorbraakmethode' bij het Instituut voor Publieke Waarden. Hij begeleidt mensen die vastlopen in bureaucratische regels en adviseert overheden en zorgverzekeraars hun zorg- en hulpverlening te verbeteren.

„De piramide van Maslow is een oud model, dat inspirerend blijft. Met z'n vijf treden, waarvan de vierde 'erkenning' is. Dat is zó belangrijk. Een mens wil met respect behandeld worden, vertrouwen en waardering krijgen. Niemand wil een 'probleemgeval' zijn dat 'hulpbehoevend' is. Maslow zei dat treffend: 'Ieder mens kan een vorst zijn en moet daarom als een vorst behandeld worden.'

„Dit vereist maatwerk. Niet: 'We gaan eens kijken welke van de tientallen regelingen op jouw problemen van toepassing zijn.' Nee, andersom: 'Kunnen we samen bedenken wat jij nodig hebt?' Dat is een fundamentele omkering van de verhoudingen, waarin je mensen in hun waarde laat en niet alsziek of zwak benadert.

'Ik denk aan een man die zelf een scootmobiel had gekocht. Hij had een stopcontact in zijn schuurtje nodig om de accu op te laden. Hij had gehoord dat hij dat moest laten doen door een officiële installateur, via de gemeente. Toen hij daar een aanvraag indiende, werd hem verteld: 'Ja, u komt hiervoor in aanmerking, maar dan krijgt u er volgens ons handboek ook een scootmobiel bij. Losse stopcontacten hebben we niet ingekocht.'

„Natuurlijk kreeg hij dat stopcontact apart vergoed - maar met zoiets kun je maanden bezig zijn, en veel mensen haken dan af, voelen zich in de steek gelaten, niet begrepen, niet gehoord.

Abraham Maslow (1908-1970) was een Amerikaanse klinisch psycholoog. Hij onderscheidde vijf 'treden' in de ontwikkeling van de mens: van fysiek welbevinden, via veiligheid en sociale hechting naar erkenning en zelfontplooiing als individu.

„Ander voorbeeld. Álle Nederlanders zijn als regel verzekerd tegen zorgkosten. Als je je premie niet betaalt, kan die via een administratiekantoor direct op je loon of uitkering worden ingehouden. Zo blijf je verzekerd. Voor huurschuld zou zoiets ook moeten gelden. Maar nee, als je je huur niet betaalt, kun je uit je huis worden gezet. Dan kun je een bed krijgen in de daklozenopvang, wat de overheid jaarlijks gemiddeld 36.000 euro per plek kost. Zowel sociaal als financieel gezien is huisuitzetting een veel te botte en te dure bijl. Maar ja, zo zijn de regels nu eenmaal.

„Begrijp me niet verkeerd, er zijn ook genoeg goeie dingen te zeggen over sociale voorzieningen in Nederland. Maar het blijft mensenwerk, in alle opzichten. Eerst de mensen écht zien en horen, dan de regeltjes lezen - en niet andersom."

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 12 april 2022

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC in de ochtend van 12 april 2022

# data[].attributes.attachment_link.title
'Niemand wil een 'probleemgeval' zijn dat 'hulpbehoevend' is'

# data[].attributes.attachment_link.description
'Zelf ben ik een zondagskind. Ik heb een gelukkige jeugd gehad, en alle kansen om mezelf te ontwikkelen. „Maar hoe is dat als je leven anders begint, als de kansen voor jou niet voor het oprapen liggen? Dan kun je lelijk klem komen te zitten in de hoek van mensen over wie beleidsmakers in een apart taaltje praten.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Onafhankelijk en transparant toezichthouden, de menselijke maat terugbrengen en het vertrouwen van de burger in de overheid herstellen. Het zijn de niet mis te verstane doelen van de nieuwe Inspectie belastingen, toeslagen en douane (IBTD). Kersverse inspecteur-generaal Bart Snels vertelt waarom zijn inspectie zo hard nodig is, hoe ze hun doelen willen halen en waarom hij de aangewezen man aan het roer is.

Bart Snels

"Het vertrouwen van mensen moet hersteld worden", stelt Bart Snels. "Vooral in de Belastingdienst, maar ook in de overheid in het algemeen. Want niet alleen bij de drie uitvoeringsorganisaties waar wij toezicht op houden, is de menselijke maat uit het oog verloren. Als Kamerlid zorgde ik er met mijn motie voor dat er een parlementaire ondervragingscommissie kwam over de toeslagenaffaire. Die commissie bracht aan het licht dat op alle fronten signalen van en over burgers, die door de overheid in de wielen werden gereden, niet werden opgepikt en uitgewisseld. Niet tussen uitvoerders en beleidsmakers en niet tussen departementen onderling. Ook de rechterlijke macht heeft steken laten vallen. Er is niet één schuldige aan te wijzen - het is een complex systeem, dat volledig uit de rails is gelopen."

De menselijke maat
Hoofddoel van Snels en zijn collega's is dan ook om de menselijke maat centraal te stellen binnen de drie uitvoeringsdiensten Belastingdienst, Toeslagen en Douane. Dat betekent wat hem betreft dat zij zich houden aan de algemene beginselen van behoorlijk bestuur. Kort door de bocht: zorgvuldig, vertrouwenwekkend, consequent, begrijpelijk en eerlijk met mensen omgaan. De inspectie toetst hoe uitvoeringsdiensten en de wetgever invulling geven aan de menselijke maat door in hun onderzoeken altijd onder andere de volgende vragen te stellen:

Wordt de burger gezien of alleen de letter van de wet?

Wordt er behoorlijk omgegaan met de burger?

Is de rechtsbescherming goed geregeld?

Zijn er voldoende tegenkrachten?

Is de wetgeving uitvoerbaar?

Snels: "Zo moeten burgers meer vertrouwen krijgen in deze drie uitvoeringsdiensten van de overheid. En dat lukt in mijn ogen alleen als iedereen binnen de uitvoeringsorganisaties ervan doordrongen raakt dat ze anders moeten werken. En ook betrokken worden bij de discussie hóe ze anders moeten werken."

"Voor sommige onderwerpen, is het gevoel van urgentie hoog en zijn de verwachtingen te groot voor klassiek toezicht. Wij moeten zo snel mogelijk laten weten aan de buitenwereld wat we zien én wat we eraan doen."

Een effectieve stemDe relatief kleine inspectie met haar 25 medewerkers staat voor een monstertaak, die ze gezien de geringe bezetting slim moet invullen. "We zijn allemaal druk bezig met signalen oppikken, risicoanalyses maken en de eerste onderzoeksvoorstellen doen op basis van ons werkprogramma. (Zie kader, red.) De klassieke manier van toezichthouden zou nu zijn om lange-termijn-onderzoek uit te voeren en met adviezen te komen. Maar voor sommige onderwerpen, is het gevoel van urgentie hoog en zijn de verwachtingen groot. Wij willen zo snel mogelijk laten weten aan de buitenwereld dat we er zijn, wat we zien én wat mogelijke verbeteringen zijn."

"Het was daarom fijn dat we zo snel na de oprichting in de gelegenheid werden gesteld om onszelf te introduceren in de Tweede Kamer." Deze communicatie met de Kamer - en met het publiek - is een belangrijk onderdeel van het interventie-arsenaal van de inspectie. Omdat ze toezicht houden op de overheid en niet op bijvoorbeeld marktpartijen kan de Inspectie BTD namelijk geen straffen uitdelen of boetes opleggen. Snels: "Ons enige instrument is communicatie. Via de reguliere media, maar ook onze eigen kanalen die we nog ontwikkelen, zoals sociale media en een website. Zo kunnen we een onafhankelijke stem zijn in het debat over het functioneren van de drie uitvoeringsdiensten."

"We hebben onze onafhankelijkheid goed vastgelegd en wel op zo'n manier dat ik begrijp dat het een voorbeeld is voor andere inspecties."

Onafhankelijk, transparant en toegankelijkDe inspectie hecht groot belang aan haar onafhankelijkheid. "Als er ook maar de schijn is van belangenverstrengeling of inmenging van het ministerie, dan ondermijnt dat ons gezag", aldus Snels. "Daarom hebben we onze onafhankelijkheid goed vastgelegd. En wel op zo'n manier dat dit intussen als voorbeeld geldt voor andere inspecties. Zo bepalen we zelf ons werkprogramma, communicatiestrategie en hoe we ons budget besteden. "Ik zit zelf niet in de bestuursraad van het ministerie van Financiën en we zitten ook fysiek op afstand van het ministerie. En we hebben algemene toestemming om met de Kamer te communiceren." Zo is er door de inspectie bedongen dat ze dit mag doen zónder tussenkomst van de minister. De inspectie kan dus zelf problemen aankaarten, ook als ze waarneemt dat de Kamer zelf bijdraagt aan fouten.

Naast die onafhankelijkheid vindt Snels het belangrijk dat de inspectie regelmatig verantwoording aflegt. "Niet alleen aan de minister, maar ook aan de Kamer en aan de samenleving. Bij alles wat we doen, moeten we compleet transparant zijn over met wie we praten en hoe we tot onze conclusies komen. Alleen zo kunnen we bewijzen dat we ook daadwerkelijk onafhankelijk opereren en behouden we onze geloofwaardigheid."

"Ik kan goed tussen de linies door bewegen. En dat is nou precies wat er nodig is in een toch best 'giftig' speelveld waarin mensen zo vernederd zijn door de overheid."

Slim laverenSnels meent dat zijn achtergrond hem goed van pas komt in zijn rol als inspecteur-generaal bij deze inspectie. "Ik ben ooit gepromoveerd, maar ik ben niet echt een wetenschapper. Ik werkte twintig jaar geleden bij het ministerie van Financiën, maar ben niet echt een ambtenaar. Ik heb in de journalistiek gewerkt bij o.a. Buitenhof, maar ben niet echt een journalist. En ik heb in de Kamer gezeten, maar ben niet echt een politicus. Ik kan goed tussen de linies door bewegen, signalen oppikken, discussies voeren en een stem in een complex debat zijn. En dat is nou precies wat er nodig is in een toch best 'giftig' speelveld, waarin mensen vernederd zijn door de overheid en het vertrouwen moeilijk te herstellen valt."

Geen alibi
De nieuwe inspectie staat aan het begin van een taai proces. "Vertrouwen herstellen is een grote opdracht. Niet alleen voor de Belastingdienst en Toeslagen, maar voor onze hele overheid. Die taak wordt gelukkig ook in de politiek breed gedragen, het hele eerste hoofdstuk van het regeerakkoord gaat hierover. Het grootste risico dat wij nu lopen is dat de politiek ons als lapmiddel gebruikt voor de dingen die fout zijn gegaan bij de Belastingdienst en Toeslagen.
Dat maakt het des te belangrijker dat wij signalen delen, het debat over de menselijke maat blijven aanzwengelen en mensen daar zo goed mogelijk in meenemen."

Werkwijze van de Inspectie BTD
In 2022 zet de inspectie in op vijf thema's. Binnen die thema's doen zij onderzoek en brengen ze adviezen uit. Het gaat om:

1. Aansluiting op de leefwereld van burgers en bedrijven

2. Werkomgeving Belastingdienst, Toeslagen, Douane

3. Risicoselectie en geautomatiseerde besluitvorming

4. Vroegsignalering van problemen en klachten

5. Gevolgen en wijzigingen in persoonlijke situaties voor toeslagen

Daarnaast verzamelt de inspectie doorlopend signalen over knelpunten in de wet- en regelgeving, uitvoering en rechtspraak bij de Belastingdienst, Toeslagen en Douane. Binnen de samenleving doen ze dit door gesprekken te voeren, onder ander met mensen binnen en buiten de overheid en de doelgroepen van de Belastingdienst, Toeslagen en Douane. Verder doen zij kwantitatief en kwalitatief onderzoek onder burgers en bedrijven en monitoren ze traditionele en sociale media. Binnen de Belastingdienst en Toeslagen gaan zij ook in gesprek met medewerkers. Bij de Douane voert de inspectie risicoanalyses uit en gaan ze in gesprek met medewerkers.

Er zijn inmiddels veel regelingen en instituties die een rol spelen in de hersteloperatie van de toeslagenaffaire. De gedupeerden moeten zo snel mogelijk worden gecompenseerd en de inspectie wil daar niemand voor in de weg zitten. Maar zij volgt de aanpak wel nauwlettend en sluit niet uit dat zij hierin op enig moment zelf ook een constructieve en aanjagende rol moet vervullen.

# data[].attributes.attachment_link.title
Menselijke maat centraal bij nieuwe Inspectie belastingen, toeslagen en douane | ToeZine

# data[].attributes.attachment_link.description
Onafhankelijk en transparant toezichthouden, de menselijke maat terugbrengen en het vertrouwen van de burger in de overheid herstellen. Het zijn de niet mis te verstane doelen van de nieuwe Inspectie belastingen, toeslagen en douane (IBTD). Kersverse inspecteur-generaal Bart Snels vertelt waarom zijn inspectie zo hard nodig is, hoe ze hun doelen willen halen en waarom hij de aangewezen man aan het roer is.

# data[].attributes.attachment_link.title
Raad van State meet nu ook de menselijke maat

# data[].attributes.attachment_link.description
De bestuursrechter gaat bij het evenredigheidsbeginsel in het vervolg rechtstreeks toetsen aan artikel 3:4 lid 2 Algemene wet bestuursrecht. De menselijke maat wordt hierdoor belangrijker. ‘Een duidelijke opdracht aan bestuursorganen om de belangen van burgers in ogenschouw te nemen.’ ’Als er volgen…

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Praktische gevolgen van het 'nieuwe' evenredigheidsbeginsel

Het kan niemand ontgaan zijn. Op 2 februari 2022 deed de Afdeling Bestuursrechtspraak van de Raad van State een belangwekkende uitspraak over het evenredigheidsbeginsel. Maar wat zijn daarvan nu concreet de gevolgen voor bestuursorganen? Betekent de uitspraak dat er een gloednieuw toetsingskader is ontstaan en dat bestuursorganen zich op onbekend terrein begeven? Of verandert er eigenlijk niet zoveel?
Evenredigheidsbeginsel, wettelijk verankerd
Het evenredigheidsbeginsel op zichzelf is niet nieuw. De Algemene wet bestuursrecht (Awb) bepaalt in artikel 3:4 lid 2 namelijk al sinds jaar en dag dat de voor een of meer belanghebbenden nadelige gevolgen van een besluit niet onevenredig mogen zijn in verhouding tot de met het besluit te dienen doelen. Volgens de wetgever en de Afdeling brengt deze norm tot uitdrukking dat het bestuur er steeds voor moet zorgen dat sprake is van een evenredige doel- en middelverhouding. Het bestuur moet dus steeds voor ogen houden wat het doel is achter het besluit dat het gaat nemen, en of het te nemen besluit het meest evenredige middel is om dat doel te bereiken. Dat klinkt logisch, maar de praktijk is weerbarstiger.
Beleidsregels
De Awb geeft bestuursorganen de mogelijkheid beleidsregels vast te stellen waarin zij vastleggen op welke wijze zij uitvoering geven aan de hun toekomende bevoegdheden. Beleidsregels bieden niet alleen rechtszekerheid (de burger kan voorspellen welk besluit hij kan verwachten), maar leiden daarnaast tot meer efficiënte besluitvorming. Een bestuursorgaan kan voor de motivering van een besluit namelijk volstaan met een enkele verwijzing naar de beleidsregel, in plaats van ieder besluit individueel te moeten motiveren[1]. Beleidsregels zijn een handig gereedschap, maar ze hebben een keerzijde. En daar is de schoen gaan wringen.

In de praktijk maken bestuursorganen veelvuldig gebruik van beleidsregels. Zij verwijzen voor de motivering van een veelvoud aan besluiten naar beleidsregels, en dat is hun goed recht. Alleen als toepassing van de beleidsregel gevolgen heeft die wegens bijzondere omstandigheden onevenredig zijn in verhouding tot de met de beleidsregel te dienen doelen bestaat er aanleiding om ervan af te wijken[2]. Lange tijd was het vaste rechtspraak dat omstandigheden en belangen die het bestuur aan de voorkant al had betrokken bij de vaststelling van beleidsregels per definitie niet meer konden worden aangemerkt als 'bijzondere omstandigheid', op grond waarvan van het beleid kan worden afgeweken. Alleen die omstandigheden en belangen die het bestuursorgaan bij het vaststellen van de beleidsregel niet had voorzien, konden 'bijzonder' zijn. De overige zaken werden geacht al te zijn verdisconteerd in het beleid[3].

Dit heeft eraan bijgedragen dat een burger tegen een woningsluiting op grond van de Opiumwet vrijwel nooit met succes kan opkomen. Het logische gevolg van woningsluiting is dat de woning niet meer betreden kan worden. Dat is een omstandigheid die de burgemeester bij het vaststellen van de beleidsregel al had betrokken. Een burger die in een bezwaar- of beroepsprocedure betoogt dat de gevolgen van de sluiting voor hem negatief uitpakken omdat hij zijn woning nodig heeft, krijgt daarom nul op het rekest. Deze omstandigheid is immers niet bijzonder, zodat er geen reden is om van de beleidsregel af te wijken. Al doende kwamen bestuursorganen in steeds mindere mate toe aan een integrale afweging van de belangen en gevolgen van een concreet besluit. Door simpelweg te verwijzen naar beleidsregels en het feit dat de aangevoerde belangen niet bijzonder zijn, konden bestuursorganen alle negatieve consequenties van een besluit met één pennenstreek van tafel schrijven.

Aan die praktijk komt nu een einde, als het aan de Afdeling ligt.
Het 'nieuwe' evenredigheidsbeginsel
De uitspraak van 2 februari 2022 heeft twee voorname consequenties. Ten eerste wordt de intensiteit van de rechterlijke toetsing vergroot. Rechters gaan besluiten niet langer terughoudend toetsen (gestoeld op de vraag of het bestuursorgaan in redelijkheid tot het besluit kon komen), maar zij gaan over tot een intensievere toetsing. Naar mate de belangen zwaarder wegen, de nadelige gevolgen van een besluit ernstiger zijn of een besluit een grotere inbreuk maakt op fundamentele rechten, zal de toetsing intensiever zijn[4]. Dat is met recht een nieuwe ontwikkeling in het bestuursrecht.

Voor bestuursorganen verandert er formeel eigenlijk niets. Het evenredigheidsbeginsel is al sinds het begin van de Awb in de wet opgenomen. Maar de uitspraak zou in feitelijke zin moeten leiden tot een grondige aanpassing van de bestuurlijke werkwijze. Oude beginselen moeten worden afgestoft en in een nieuw licht worden bekeken.

Vanaf nu moeten bestuursorganen zich bij ieder besluit, en dat geldt temeer voor belastende besluiten, goed gaan afvragen met welk doel de wetgever ze de bevoegdheid heeft gegeven om dat besluit te mogen nemen. Vervolgens moeten zij zich afvragen of het besluit dat op stapel staat dat doel wel dient. Is het besluit wel geschikt?

Daarna moet het bestuursorgaan beoordelen of het besluit noodzakelijk is om het beoogde doel te bereiken. Het is bijvoorbeeld goed denkbaar dat er andere maatregelen mogelijk zijn. In dat geval moet het bestuur kiezen voor de maatregel die de burger het minst belast.

Tenslotte moet het bestuursorgaan zich de vraag stellen of het besluit (dat op zichzelf dus geschikt en noodzakelijk is) in de gegeven omstandigheden niet onredelijk bezwarend is voor de betrokken burger. Daarbij moet het bestuursorgaan alle relevante omstandigheden en belangen betrekken. Dat geldt dus ook voor de omstandigheden en belangen die het bestuur al verdisconteerd had in zijn beleidsregels. Ter motivering van een besluit kan het bestuur niet langer simpelweg volstaan met een verwijzing naar zijn beleid.

De nieuwe uitleg van het evenredigheidsbeginsel straalt naar mijn idee dus af op de andere grondbeginselen van het bestuursrecht, zoals het motiveringsbeginsel en het zorgvuldigheidsbeginsel. Ook aan de belangenafweging zal meer gewicht toekomen.

Bestuursorganen moeten meer inspanning leveren om álle nodige kennis omtrent de relevante feiten en omstandigheden te vergaren[5]. Zij moeten daarnaast álle rechtstreeks bij het besluit betrokken belangen wegen[6] en niet slechts de belangen die niet in het beleid verdisconteerd waren. Tenslotte zullen zij per geval deugdelijk moeten motiveren waarom het nodig is om dit concrete besluit in dit concrete geval te nemen[7]. Als sluitstuk moeten zij motiveren waarom het besluit evenredig is. Besluiten die ter motivering uitsluitend volstaan met een verwijzing naar beleidsregels zullen de intensievere toetsing bij de bestuursrechter hoogstwaarschijnlijk niet langer kunnen doorstaan.

Hebt u vragen over dit artikel of zoekt u ondersteuning bij het motiveren van besluiten? Neem dan gerust contact op met Anita Wester via wester@victoradvocaten.nl of maak een afspraak via 072 - 528 00 36.

[1] Artikel 4:82 van de Awb

[2] Artikel 4:84 van de Awb

[3] Dit veranderde sinds de uitspraak van de Afdeling van 26 oktober 2016, ECLI:NL:RVS:2016:2840

[4] Zie r.o. 7.10 van de uitspraak van de Afdeling van 2 februari 2022, ECLI:NL:RVS:2022:285

[5] Het zorgvuldigheidsbeginsel zoals verankerd in artikel 3:2 van de Awb

[6] De belangenafweging is neergelegd in artikel 3:4 lid 1 van de Awb

[7] Het motiveringsbeginsel zoals verankerd in artikel 3:41 van de Awb

# data[].attributes.attachment_link.title
Praktische gevolgen van het 'nieuwe' evenredigheidsbeginsel * Victor Advocaten

# data[].attributes.attachment_link.description
Het kan niemand ontgaan zijn. Op 2 februari 2022 deed de Afdeling Bestuursrechtspraak van de Raad van State een belangwekkende uitspraak over het evenredigheidsbeginsel. Maar wat zijn daarvan nu concreet de gevolgen voor bestuursorganen? Betekent de uitspraak dat er een gloednieuw toetsingskader is ontstaan en dat bestuursorganen zich op onbekend terrein begeven?

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Op 25 maart 2022 muntte Tim 'S Jongers in de Participatielezing het begrip 'articulatiemacht', waarmee hij wil zeggen dat mensen in riskante en ontwrichte posities eindelijk in staat zijn om hun kennis te doen gelden in de zorg en in het sociaal domein. Mijn reactie daarop is: was het maar waar.

Ik maak er dan ook meteen 'articulatiebehoefte' van in plaats van 'articulatiemacht'. Want een, twee of drie publicaties van de Raad voor de Volksgezondheid en Samenleving, waarin mensen zelf aan het woord komen in plaats van zaakwaarnemers, beleidsmensen en aanbieders, maken nog geen zomer.

De situatie van mensen die ervaringskennis hebben en deze willen uitdragen in praktijk en beleid is in Nederland namelijk zeer zwak en penibel.

Geen gegarandeerde plek voor ervaringskennis

Er zit een rare discrepantie tussen enerzijds de toename van steeds meer ervaringsdeskundigen die werken in de zorg en het sociale domein, en anderzijds de fundamentele zwakte van hun positie. Die zwakke positie noem ik de 'klapstoel'. Van die klapstoel kan het zitje omlaag en dan is de ervaringsdeskundige even welkom. Of het zitje kan omhoog en dan wordt zijn aanwezigheid niet op prijs gesteld.

Er zit noch in de besturingssystemen van de zorg en het sociaal domein, noch in wet- en regelgeving, noch in besluitvormende trajecten, een gegarandeerde, laat staan gefinancierde, plek voor de 'derde kennissoort' (ervaringskennis). Er zijn twee uitzonderingen: het pgb en de FACT-teams in de ggz die volgens het FACT-model een ervaringsdeskundige in hun midden moeten hebben (FACT-teams behandelen en begeleiden mensen die een ernstige psychiatrische aandoening hebben in combinatie met problemen op andere levensterreinen).

In de praktijk zijn daar beruchte voorbeelden van bekend. Onder andere van een ervaringsdeskundige die voor vier dagen werd aangesteld en die zijn werk moest verdelen over vier teams zodat elk team aan de modelvereiste voldeed.

Naast deze twee uitzonderingen zijn ervaringskennis en de inzet van ervaringsdeskundigen altijd vrijblijvend, altijd tijdelijk, altijd ad hoc. De ene keer worden ze wel ingeschakeld, de andere keer niet. De klapstoel dus.

Nergens moet het, nergens hoeft het

Het is geen wonder dat het ervaringswerk moeite heeft om zich in deze situatie te ontwikkelen. Het kan ingeschakeld worden, maar het hoeft niet. Het kan betaald worden, maar het hoeft niet. Het kan structureel ingebed worden, maar dat hoeft niet. Nergens moet het, nergens hoeft het. Een verstandige aanbieder doet het natuurlijk wel en een verstandige gemeente schakelt ervaringswerkers structureel in, die voorbeelden zijn er gelukkig ook. Maar het hoeft niet. Als een bestuurder het niet nodig vindt of er geen zin in heeft, dan gebeurt het niet.

Het moet nu echt wettelijk geregeld worden

De laatste tijd wordt vaak gesproken over de nieuwe 'trias', de drie kennissoorten (wetenschappelijke kennis, professionele kennis en ervaringskennis), die elkaar zouden moeten opzoeken en in elkaars praktijken zouden moeten meedoen. Dan hebben we het over inwoners/bewoners/cliënten/patiënten, die helpen om onderzoeksvragen te formuleren of modules in de opleiding van professionals voor hun rekening nemen. En liefst vanaf het begin in het beleid van aanbieders en overheden zouden moeten meedoen. Het gebeurt hier en daar, maar het hoeft niet. Als men het niet wil of het nut er niet van inziet, dan gaat het zitje van de klapstoel omhoog en gebeurt het niet.

Ervaringskennis het vijfde wiel aan de wagen

Dat is een situatie die steeds meer begint te wringen. We zien een systeem van wet- en regelgeving, van aanbestedingsregels en van uitvoeringsregels, dat zegt ontworpen te zijn voor de burger. Maar er is geen moment waarop de (collectieve) ervaringskennis van die burger gegarandeerd meetelt. Het blijft bij vrijblijvende en tot niets verplichtende consultaties, tevredenheidsonderzoeken en 'wat vindt u van onze dienstverlening'-mailtjes.

De ontwikkeling van wat ervaringskennis is en kan betekenen voor zowel het primaire als het secundaire proces van zorg en sociale dienstverlening, stokt daardoor. Ontwikkelingen stagneren, want er valt hooguit links en rechts wat projectsubsidie los te wrikken. Plannen bedenken voor de lange termijn is riskant, want wie gaat dat betalen?

Het idiote is dat organisaties van aanbieders en professionals via opslagen op de tarieven hun organisaties financieren, met geld dus dat door verzekerden en belastingbetalers wordt opgebracht, maar dat er voor het ontwikkelen van (collectieve) ervaringskennis geen euro te krijgen is (op af en toe projectfinanciering na). Op die manier wordt het natuurlijk niks met die trias van verschillende kennissoorten en wordt ervaringskennis het vijfde wiel aan de wagen.

In Duitsland is het wettelijk geregeld

Het zit nog steeds te veel in de sfeer van 'interessant' en 'komt u er eens over praten op onze studiedag' en 'tja, wij hebben een 7 voor klanttevredenheid, dus wat moeten wij met ervaringskennis' en 'hoho, wat moet dat kosten'. En zo blijft het scheef lopen en missen we kansen om de kloof tussen burger en overheid te dichten en de gigantische fricties te voorkomen die zich bijvoorbeeld hebben voorgedaan in het toeslagenschandaal.

Kortom, de tijd van vrijblijvendheid is voorbij. Willen we van articulatiebehoefte de articulatiemacht maken die 'S Jongers bedoelt, dan moet het nu echt wettelijk geregeld worden. En dat het kan bewijst Duitsland. Daar is wettelijk geregeld dat organisaties van peers gefinancierd worden en het recht hebben om vertegenwoordigers aan te wijzen in besturen en commissies.

En heel belangrijk: in die wet is ook bepaald dat er aan die vertegenwoordigers eisen gesteld mogen worden. Het mag niet de eerste de beste zijn, of een vermomde hulpverlener of iemand die een neef heeft met ervaringen. Het moeten mensen zijn die niet alleen van hun eigen ervaringen verhalen en kennis hebben gemaakt, maar ook toegang hebben tot de collectieve kennis van het collectief waarvan zij deel uitmaken.

Politieke partijen moeten nu echt hun verantwoordelijkheid nemen. Weg met de klapstoel! Gebeurt dat niet dan is articulatiemacht een gotspe.
Ed van Hoorn werkt als zelfstandig onderzoeker voor adviesorganen, kennisorganisaties en overheden. Hij is betrokken bij projecten van Movisie over de ontwikkeling van het ervaringswerk.
Foto: Mike Steinhoff (Flickr Creative Commons)

# data[].attributes.attachment_link.title
Ervaringskennis uit de klapstoel: politiek moet verantwoordelijkheid nemen

# data[].attributes.attachment_link.description
De situatie van mensen met ervaringskennis die deze willen uitdragen in praktijk en beleid, is in Nederland zeer zwak en penibel. Zegt onderzoeker Ed van Hoorn naar aanleiding van de Participatielezing van Tim 'S Jongers. Op 25 maart 2022 muntte Tim 'S Jongers in de Participatielezing het begri

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Regels. Veel mensen hebben er een haat-liefdeverhouding mee. Regels zorgen voor duidelijkheid, gelijkheid en continuïteit, maar zetten ook de werkelijkheid vast. Als de regels de overhand krijgen, dan komen ideeën nooit voorbij 'kan niet', 'mag niet' en 'past niet'. Bij teveel rek sluiten processen niet meer op elkaar aan, waardoor ze steeds minder efficiënt en effectief worden. In onze samenleving zijn we doorgeschoten naar de regelkant. We hebben steeds complexere systemen opgetuigd voor het maken en bewaken van regels, die steeds minder ruimte bieden voor de noodzakelijke rek.
De balans tussen regels en rek is zoek.

Mijn grootste drijfveer is om mensen te laten ervaren dat je zélf iets aan de regeldruk kunt doen. Dat je niet hoeft te wachten tot de wet verandert of het systeem is aangepast. Stap voor stap help ik je om te ontrafelen van welke regels je last hebt en wat ze proberen te regelen. Ik laat zien hoe je de rek in de regels kunt vinden, zonder het houvast dat ze bieden los te hoeven laten. Maar ik help je vooral om het gewoon te gaan DOEN.

De methodiek van DE REGELS EN DE REK is ontwikkeld voor professionals in (publieke) organisaties die door alle administratie niet meer toekomen aan hun 'echte' werk. Die de vrijheid missen om maatwerk te kunnen leveren en menselijkheid te tonen als de situatie daarom vraagt. Die zoeken naar een betere balans tussen regels en rek, tussen ruimte en houvast. Op deze website vind je allerlei staaltjes van vindingrijkheid uit hun dagelijkse praktijk. Laat je inspireren! Want tussen de regels is er veel meer ruimte dan je denkt.

Kun je wel wat ontregelhulp gebruiken? Kijk dan hier naar de mogelijkheden.

# data[].attributes.attachment_link.description
Regels. Veel mensen hebben er een haat-liefdeverhouding mee. Regels zorgen voor duidelijkheid, gelijkheid en continuïteit, maar zetten ook de werkelijkheid vast. Als de regels de overhand krijgen, dan komen ideeën nooit voorbij 'kan niet', 'mag niet' en 'past niet'. Bij teveel rek sluiten processen niet meer op elkaar aan, waardoor ze steeds minder efficiënt en effectief worden.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Beschrijving

In 1965 werd de Algemene Bijstandswet ingevoerd. Volgens verantwoordelijk minister Marga Klompé was dat een radicale verandering van 'genade naar recht' voor mensen die niet zelf hun inkomen konden verdienen. De bijstand zou die mensen waardig en rechtvaardig behandelen. De bijstand moest genoeg zijn voor 'een bloemetje op tafel'.

In dit boek vragen bijstandsonderzoekers zich af of hoe rechtvaardig de bijstand ruim vijftig jaar later is. Worden mensen in de bijstand rechtvaardig behandeld? Ervaren bijstandsgerechtigden de bijstand nog steeds als een recht? Hoe ervaren zij de tegenprestatie en de 'activering'? En hoe kijken uitvoerende klantmanagers hier tegenaan?

Streng maar niet rechtvaardig is een fascinerende zoektocht naar de fundamenten van een rechtvaardige bijstand én een inspirerend boek van een groep vooraanstaande wetenschappers over een onderwerp dat in tijden van nog steeds toenemende ongelijkheid alleen maar aan belang wint.

De samenstelling van Streng maar niet rechtvaardig was in handen van Thomas Kampen, Melissa Sebrechts en Evelien Tonkens, alle drie verbonden aan de Universiteit van Humanistiek in Utrecht, en Trudie Knijn, emeritus hoogleraar Interdisciplinaire Sociale Wetenschappen aan de Universiteit Utrecht. Aan het slot van deze bundel wagen de redacteuren zich aan een pleidooi voor een rechtvaardiger bijstand, met voldoende inkomen en voldoende kansen om volwaardig mee te doen. Ze pleiten niet voor een basisinkomen, maar wel voor basisbanen en bijstand waar je van kan rondkomen.

Bijdragen leverden onder meer Paul de Beer, Anja Eleveld, Monique Kremer, Wim van Oorschot en Margo Trappenburg.

# data[].attributes.attachment_link.title
Streng maar onrechtvaardigDe bijstand gewogen - Uitgeverij Van Gennep

# data[].attributes.attachment_link.description
In 1965 werd de Algemene Bijstandswet ingevoerd. Volgens verantwoordelijk minister Marga Klompé was dat een radicale verandering van 'genade naar recht' voor mensen die niet zelf hun inkomen konden verdienen. De bijstand zou die mensen waardig en rechtvaardig behandelen. De bijstand moest genoeg zijn voor 'een bloemetje op tafel'.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Negatief, positief, neutraal: we zetten een review altijd online. We controleren wel eerst of 'ie voldoet aan onze reviewvoorwaarden en niet nep is. We controleren ook of 'ie is geschreven door iemand die het artikel heeft gekocht via bol.com en zetten dit er dan bij. De controles gebeuren automatisch, al kijken er soms mensen mee. Bol.com betaalt niet voor reviews. Als een reviewer door een andere partij is vergoed, staat dit in de review zelf.

# data[].attributes.attachment_link.title
Doen wat goed is | 9789461645074 | Albert Jan Kruiter | Boeken | bol.com

# data[].attributes.attachment_link.description
Negatief, positief, neutraal: we zetten een review altijd online. We controleren wel eerst of 'ie voldoet aan onze reviewvoorwaarden en niet nep is. We controleren ook of 'ie is geschreven door iemand die het artikel heeft gekocht via bol.com en zetten dit er dan bij. De controles gebeuren automatisch, al kijken er soms mensen mee.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Negatief, positief, neutraal: we zetten een review altijd online. We controleren wel eerst of 'ie voldoet aan onze reviewvoorwaarden en niet nep is. We controleren ook of 'ie is geschreven door iemand die het artikel heeft gekocht via bol.com en zetten dit er dan bij. De controles gebeuren automatisch, al kijken er soms mensen mee. Bol.com betaalt niet voor reviews. Als een reviewer door een andere partij is vergoed, staat dit in de review zelf.

# data[].attributes.attachment_link.title
Maatwerk in het sociaal domein, Evelien Meester | 9789490463793 | Boeken | bol.com

# data[].attributes.attachment_link.description
Negatief, positief, neutraal: we zetten een review altijd online. We controleren wel eerst of 'ie voldoet aan onze reviewvoorwaarden en niet nep is. We controleren ook of 'ie is geschreven door iemand die het artikel heeft gekocht via bol.com en zetten dit er dan bij. De controles gebeuren automatisch, al kijken er soms mensen mee.

# data[].attributes.attachment_link.description
Iedereen maatwerk. Van de wet mag het. Het is vaak goedkoper. De Doorbraakmethode® is er om maatwerk makkelijk te maken. Voor professionals. Voor gemeenten. Voor verzekeraars. Met een app, online leeromgeving, boek en help-out is het voor iedere sociaal professional mogelijk om maatwerk te maken én

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Hoe zorgen we voor de menselijke maat in de Participatiewet en de uitvoeringspraktijk? Dat wet- en regelgeving in de praktijk onbedoelde en onevenredige gevolgen heeft, daar zijn de meningen nauwelijks nog over verdeeld. Maar wat kunnen we hieraan doen? Om oplossingen te vinden organiseerde het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid op 11 oktober een stakeholdersbijeenkomst. Theo Meijerhof, inkomensconsulent bij Gemeente Ooststellingwerf, en Tjalling Smit, juridisch adviseur bij Gemeente Eemsdelta, waren daarbij.
Deze bijeenkomst was een vervolg op de rondetafelgesprekken die eerder dit jaar al plaatsvonden. Ook toen was de vraag: hoe komen we tot bijstandsverlening vanuit vertrouwen waarbij de menselijke maat centraal staat? Daarbij is gesproken over de wet zelf, maar ook gekeken naar de factoren die het toepassen van maatwerk in de praktijk belemmeren of juist bevorderen.

Inkomensconsulent Theo Meijerhof bezocht de rondetafelgesprekken afgelopen voorjaar en was ook bij de stakeholdersbijeenkomst op 11 oktober: "Persoonlijk ben ik erg enthousiast over het feit dat het ministerie de uitvoering in de gelegenheid stelt om over dit onderwerp mee te praten. Je merkt dan vooral hoeveel kennis en ervaring er binnen de uitvoering aanwezig is."

Uitvoerend professionals aan het woord
Dit voorjaar zijn er in drie rondes gesprekken gevoerd met 90 professionals, waaronder handhavers, inkomensconsulenten, werkconsulenten, beleidsmedewerkers en sociale zekerheidsrecht-advocaten. Vervolgens zijn 'hardheden' en ruimte voor maatwerk in de Participatiewet besproken aan een ronde tafel met werknemers van de Sociale Verzekeringsbank. De uitkomsten van deze vier rondetafelgesprekken zijn op hun beurt besproken met 17 wethouders uit het hele land.

Tijdens die gesprekken kwamen deze knelpunten en oplossingsrichtingen op tafel:
Het complete verslag van de rondetafelgesprekken in het voorjaar vind je hier.
"Nieuw kabinet, zorg voor uitvoerbaarheid"
Tijdens de stakeholdersdagen met gemeenten, ervaringsdeskundigen en andere betrokken organisaties worden de oplossingsrichtingen verder uitgewerkt. Uiteindelijk moet dit leiden tot een beleidsplan met lange- en kortetermijnoplossingen waarmee een nieuw kabinet voortvarend aan de slag kan. Theo: "Het is goed om te zien dat daarin het perspectief van de bijstandsgerechtigde centraal staat en dat er aandacht is voor goede uitvoerbaarheid."

"In de basis een goede wet"
"Er is uitvoerig gesproken over schadelijke praktijksituaties," vervolgt Theo. "Toch was de conclusie dat de Participatiewet in de basis wel een goede wet is die op sommige punten bijgeschaafd of aangepast moet worden. Maar dat de mogelijkheden die de wet biedt lang niet altijd maximaal benut worden door gemeenten. Hier hebben we verschillende oorzaken voor gevonden, bijvoorbeeld het vakmanschap en de juridische kennis binnen de uitvoering. Ten tweede de ruimte die de gemeente neemt door bijvoorbeeld buitenwettelijk begunstigend beleid. En ten derde de tijd en aandacht die aan bijstandsgerechtigden gegeven kan worden."
Tjalling schreef naar aanleiding van de stakeholdersbijeenkomst deze persoonlijke bespiegeling. De uiteindelijke bevindingen uit deze tweede reeks stakeholdersbijeenkomsten voegen we later op deze plek toe. Benieuwd wat - na een grondige peiling onder onze leden - de zienswijze van SAM is op maatwerk? Die vind je hier. Wil jij ook wel eens met beleidsmakers om de tafel, of bijdragen aan het geluid dat we als beroepsvereniging in Den Haag laten horen? Laat het ons weten! Stuur een mail naar miranda.florussen@sam.nl
"Geef ons rommelruimte"
Ook Tjalling Smit was aanwezig bij de stakeholdersbijeenkomst van 11 oktober. Hij is juridisch adviseur bij Gemeente Eemsdelta en beleidsadviseur bij SAM. Hij vindt dat de politiek te veel op de stoel van de uitvoering gaat zitten én dat te snel geroepen wordt dat de uitvoerend professionals meer maatwerk moeten leveren. Tjalling: "Maatwerk gaat niet samen met dwingende wetgeving die ons geen ruimte laat om te doen wat nodig is. Ruimte, noem het rommelruimte, dat is wat de professional nodig heeft." Wat Tjalling betreft mag haast gemaakt worden met het bijschaven en aanpassen van de Participatiewet: "Kom met een faciliterende wetgeving die de professional in staat stelt om te doen wat nodig is."

gerelateerde artikelen

# data[].attributes.attachment_link.title
De menselijke maat in de Participatiewet | SAM

# data[].attributes.attachment_link.description
Hoe zorgen we voor de menselijke maat in de Participatiewet en de uitvoeringspraktijk? Dat wet- en regelgeving in de praktijk onbedoelde en onevenredige gevolgen heeft, daar zijn de meningen nauwelijks nog over verdeeld. Maar wat kunnen we hieraan doen? Om oplossingen te vinden organiseerde het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid op 11 oktober een stakeholdersbijeenkomst.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Zonder regels wordt het een puinhoop. Maar mét regels kan het ook gruwelijk misgaan, als je ze al te strikt toepast. Hoe vind je het juiste midden?

Job van der Pijl en Sanne Schreurs

Wie ergens werkt heeft te maken met regels. Die bieden houvast. Maar soms knellen ze, werken ze niet. Dan is de vraag of je de regels mag overtreden, of je ervan mag afwijken. Die vraag dringt zich bijvoorbeeld op bij een rechterlijke uitspraak, eerder deze maand. De rechtbank in Arnhem floot uitkeringsinstantie UWV terug, die de arbeidsongeschiktheidsuitkering van een ernstig zieke vrouw op 182,42 euro per maand had vastgesteld.

Deze jonge vrouw had na haar studie twee maanden gewerkt tegen een veel hoger maandloon. Het UWV berekende de uitkering echter op basis van haar gemiddelde dagloon - en dat werd flink gedrukt door één enkele werkdag in haar oude bijbaantje, naast die twee goedbetaalde maanden als afgestudeerde. Met dat ene dagje waarvoor ze ruim veertig euro kreeg, verspeelde ze achteraf haar rechten op een aanmerkelijk hogere uitkering, omdat ze daardoor niet meer in aanmerking kwam voor een gunstiger startersregeling. Dat was de rechter te gortig. Het UWV had in dit geval de regels niet zo strikt mogen toepassen vanwege de onevenredig nadelige gevolgen voor de vrouw. Deze situatie vroeg om maatwerk.

Buiten gestelde kaders denken

Het is de mantra sinds de toeslagenaffaire: professionals moeten niet meer redeneren vanuit de regel, maar vanuit de situatie die ze aantreffen. Het kabinet sprak zelfs het voornemen uit professionals bij uitvoeringsorganisaties te stimuleren 'buiten gestelde kaders te denken'. Dergelijke oproepen klinken bevrijdend, maar zijn dat niet: ze verplichten om goed te kijken naar wat deze werkenden nodig hebben om het gevraagde maatwerk te kunnen leveren.

Laten we vooropstellen dat regels ons al eeuwen heel veel goeds brengen. Ze zijn van groot belang voor een goed functionerende samenleving. Regels maken het mogelijk elkaar aan te spreken, bieden houvast en daarmee ook vertrouwen en veiligheid. Zonder regels wordt het een puinhoop. Hoogleraar Paul de Beer schreef er een stuk over voor de Wiardi Beckman Stichting, met de prikkelende titel Maatwerk is geen oplossing. In het door hem aangehaalde boek Ruis van Daniel Kahneman e.a. wordt wetenschappelijk onderbouwd dat maatwerk al gauw tot willekeur, ongelijke behandeling en (dus) onrecht leidt. Het veroorzaakt wat in het aangehaalde boek 'ruis' wordt genoemd.

De regel staat voorop

Het kan zijn dat onze juridische achtergrond ons hier parten speelt, maar ook wat ons betreft staat de regel voorop. Natuurlijk altijd met een kritische blik: werkt de regel nog of is aanpassing nodig? Maar uitgangspunt blijft de regel. Vanuit dat uitgangspunt is het wél de moeite waard - op de werkvloer - te kijken naar situaties waarin mensen, willen zij überhaupt maatwerk kunnen leveren, de regel terzijde kunnen en willen schuiven.

Sophie Albers en Albert Jan Kruiter schreven hier een boek over: Doen wat goed is. Het is een pleidooi voor praktische wijsheid, ontstaan op de werkvloer zelf. Het boek is geschreven met het oog op de praktijk in het sociale domein, maar hun zienswijzen en uitgangspunten zijn geschikt om breder toe te passen. Het boek laat zien dat werkers dagelijks schipperen om een adequaat antwoord te vinden op situaties in de praktijk. De wijkteamprofessional die haar intrek neemt bij de huisarts om mensen met gezondheidsproblemen eerder schuldhulp te kunnen bieden, omdat de ervaring leert dat gezondheidsklachten vaak verband houden met schulden. De medewerker van een woningbouwvereniging die regelt dat uitkeringen eerder als voorschot worden betaald, zodat er minder huurschulden ontstaan.

Groeidiamanten

Het zijn voorbeelden van werkers die komen tot praktische, wijze oplossingen die niet in wetten en regels beschreven staan of daar zelfs tegen ingaan. Zij lossen in het klein op, waar politici en beleidsmakers in debatten zich het hoofd over breken. Albers en Kruiter noemen deze oplossingen 'groeidiamanten', waarvan geleerd kan worden. Ze stellen dat we daarvoor op een andere manier naar regels moeten leren kijken.

Daarvoor grijpen Albers en Kruiter, niet als eersten en niet als laatsten, terug op Aristoteles (384-322 v. Chr.), die zich de vraag al stelde: 'Wat is goed handelen?'. Aristoteles onderscheidt daarvoor theoretische, universele, onomstotelijk vaststaande kennis ( techne) van praktische wijsheid ( phronesis). Goed handelen vereist méér dan het hebben van theoretische kennis. Je leert het alleen door het te doen, door te ervaren. Praktische wijsheid is dan ook niet-universeel geldende kennis. Het is kennis specifiek binnen een speciale situatie; daaruit ontstaan en daarbinnen bedacht. Het is het resultaat van observeren, inschatten en uitproberen.

Redelijkheid en rechtvaardigheid

Praktische wijsheid is normatief; het heeft een intrinsiek moreel karakter. Het is niet hetzelfde als competentie of vakmanschap. Het impliceert wél die vaardigheid maar voegt daar de morele component aan toe. Om moreel goed te kunnen handelen moet je deugdzaam handelen: moed tonen, maat houden en een goede balans vinden tussen belangen. Aristoteles noemt ook het verschil tussen redelijkheid en rechtvaardigheid. Rechtvaardigheid is gebaseerd op algemeen toepasbare regels die over het algemeen redelijk zijn. Maar als de regels in het individuele geval niet goed uitpakken, dan is een andere vorm van redelijkheid vereist om toch tot rechtvaardigheid te komen, óók als dit ingaat tegen de bestaande regels.

Natuurlijk was de tijd van Aristoteles minder complex en gereguleerd dan de onze. Toch omarmt ook Barry Schwartz, een befaamde Amerikaanse psycholoog, in zijn Ted-talk over 'Practical wisdom' (uit 2010, eenvoudig te vinden op YouTube) de ideeën van Aristoteles. Schwarz maakt korte metten met de reflex om, als regels niet goed genoeg werken, er nog meer regels aan toe te voegen. Hij noemt praktische wijsheid de 'key to happiness'. En zit daar dan niet omgekeerd de drijfveer in voor het doen van het goede? De beloning bestaat uit zinvol werk en voldoening en vormt zo - toegegeven, het zijn grote woorden - de sleutel voor geluk. Anders gezegd, je krijgt er ook iets voor terug, als je praktisch-wijs handelt.

De praktische wijsheid van professionals

Albers en Kruiter noemen factoren die het functioneren voor de werker in de huidige tijd moeilijk maken, zoals de veelheid aan regels, de vraag naar competentie en het kortetermijndenken. Zij bespreken ook hoe het komt dat organisaties onvoldoende de praktische wijsheid van professionals herkennen.

Dat komt onder meer omdat dienstverlening door mensen steeds meer wordt overgenomen door organisaties die draaien op algoritmen. Een algoritme bepaalt wat waarheid is. Wat niet kwantificeerbaar is, wordt niet verwerkt in het datasysteem. Het grappige is dat De Beer met zijn pleidooi tegen al te veel maatwerk (want dat veroorzaakt immers ruis) nu juist algoritmen bij met name besluitvorming door overheidsinstellingen een grotere rol wil geven.

Ook de werking van social media kan de blik op praktische wijsheid vertroebelen; voor je het weet wordt dat wat je als werker doet gereduceerd tot drie zinnen gedeeld met de hele wereld, en valt iedereen eroverheen. Door de vergroving van de waarneming (digitalisering, algoritmen, social media) ontbreekt de nuance, worden subtielere oplossingen en andere denkbeelden in de praktijk over het hoofd gezien, of maar liever niet onder de aandacht gebracht. Het is zaak deze oplossingen en denkbeelden, zo bepleiten ook Albers en Kruiter, uit de anonimiteit te halen. Ze bieden bruikbaar leermateriaal en leren werkers een andere manier van kijken.

Hóe bepaal je als werker nou toch wat goed is?

Bij dit alles is het moeilijk, om niet te zeggen onmogelijk, een algemeen, helder en voor elke situatie bruikbaar antwoord te geven op de vraag: maar hóe bepaal je als werker nou toch wat goed is?

Voor enige richting komen we toch weer terecht bij Aristoteles. Hij leert ons dat praktische wijsheid een op een concrete situatie toepasbare morele wijsheid betreft, waarbij weloverwogen keuzes worden gemaakt. Rechtvaardigheid kan afwijken van de regel meebrengen, als dat tot redelijkheid leidt. Daarbij gebruikt Aristoteles vier deugden: verstandigheid, matigheid, moed en rechtvaardigheid. Bij alles komt het volgens hem aan op het vinden van het juiste midden. Om moedig te zijn moet je niet te angstig zijn, maar ook niet overmoedig. Voor rechtvaardigheid ligt het juiste midden misschien wel tussen egoïsme en onbaatzuchtigheid.

Loze kreten

De UWV-medewerker in Gelderland die oordeelde over de arbeidsongeschiktheidsuitkering van de ernstig zieke vrouw verweerde zich door te stellen dat de regelgeving inderdaad zeer ongunstig, onredelijk en onwenselijk uitpakte, maar dat het probleem was dat hij deze regelgeving moet uitvoeren en er geen hardheidsclausule is. Een praktisch wijze had anders kunnen redeneren en, om tot rechtvaardigheid te komen, geoordeeld dat een andere vorm van redelijkheid nodig was dan het strikt naleven van de regel. Hij of zij had binnen het UWV gehoor en steun moeten vinden voor een oplossing waarbij de vrouw wél in aanmerking kwam voor de startersregeling. Zij was immers bij uitstek de starter voor wie de regeling was bedoeld. Dan was de vrouw de gang naar de rechter bespaard.

De roep om 'ruimte te pakken' en 'durf te tonen' zijn in de praktijk loze kreten, als de werker uiteindelijk moet uitvoeren wat van bovenaf wordt bepaald, en als rugdekking en vertrouwen ontbreken. Laatstgenoemde elementen zijn basisvoorwaarden om praktisch wijs en rechtvaardig te kunnen handelen, ook als dat afwijking van de regel impliceert.

Verzwijgen

De praktijk biedt voorbeelden te over, iedereen kan ze zelf bedenken. Als een jonge arts bij het teamoverleg op de dag na een operatie verzwijgt waarom hij of zij er in een specifieke situatie weloverwogen voor heeft gekozen af te wijken van het protocol, is er iets fundamenteel mis. De arts moet dat vrijelijk kunnen delen met zijn collega's, zo ontstaan praktisch-wijze beslissingen. Een jeugdhulpverlener moet na het even terloopse als wezenlijke gesprek met een cliënt daarover kunnen praten met de psychotherapeut, ook al had die haar had gezegd dat het protocol voorschrijft niet over trauma's te praten. Een advocaat, weten wij uit ervaring, moet soms de gedragsregels opzij kunnen zetten, omdat het belang van zijn cliënt in een uitzonderlijk geval zwaarder weegt dan het algemene belang van een goed en ordentelijk functionerende advocatuur. Daarbij hoort dat hij of zij zich gesteund voelt door kantoorgenoten, die meewikken en -wegen.

Praktisch-wijze oplossingen werken alleen als daar draagvlak voor is op de werkvloer. Het blijft hierbij zoeken naar het juiste midden tussen regels en standaarden enerzijds en ruimte en innovatie anderzijds.

Lees ook:

Regels zijn regels? Niet als ze onmenselijk hard uitpakken, oordeelt de Gelderse rechtbank

Omdat alle wetten en regels precies in haar nadeel uitvielen, kreeg een vrouw uit Gelderland een WIA-uitkering van slechts 182 euro per maand. Veel te weinig om van te leven. En dus moet dat bedrag fors omhoog, oordeelt de rechtbank.

# data[].attributes.attachment_link.title
Regels zijn er om soms aan de kant te zetten: hoe vind je de gulden middenweg?

# data[].attributes.attachment_link.description
Zonder regels wordt het een puinhoop. Maar mét regels kan het ook gruwelijk misgaan, als je ze al te strikt toepast. Hoe vind je het juiste midden? Job van der Pijl en Sanne Schreurs Wie ergens werkt heeft te maken met regels. Die bieden houvast. Maar soms knellen ze, werken ze niet.

# data[].attributes.attachment_caption
Checklist informele aanpak in het primaire proces

# data[].attributes.attachment_link.title
_Checklist informele aanpak in het primaire proces