# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Gen. Włodzimierz Zagórski. Fot. NAC

W dwudziestoleciu międzywojennym afery i skandale wybuchały co rusz, ale nie dlatego, że okres ten był pod tym względem w czymkolwiek bogatszy od innych. Wtedy po prostu bardzo rozrosły się media, z miejsca dryfując w kierunku niemal tabloidyzacji.

W dwudziestoleciu międzywojennym z jednej strony rewolucja obyczajowa, z drugiej młody kapitalizm, z trzeciej nieprawdopodobne zamieszanie polityczne, a z czwartej i bieda powodowały, że w każdej z tych kategorii często dochodziło do bulwersujących opinię publiczną tąpnięć. Nagminne i najgłośniejsze były afery kryminalne - o nich jednak nie będziemy tu pisać, mają zresztą wyjątkowo bogatą literaturę.

Pozostają zatem polityka, gospodarka, a także coś, co zawsze skutecznie przykuwało uwagę tłumów - skandal obyczajowy z udziałem najważniejszych ludzi w państwie.

Gdzie jest generał?

6 sierpnia 1927 r. pod Dworzec Wileński w Warszawie podjechał samochód Generalnego Inspektoratu Sił Zbrojnych. Było to piękne auto: Cadillac 314, bardzo ekskluzywne i szybkie - osiągało prędkość nawet 125 km/h, co jak na tamte czasy było czymś zawrotnym. Było również dyskretne. Grube firanki zawieszone na tylnych szybach skutecznie powstrzymywały wzrok ciekawskich przed tym, co rozgrywało się wewnątrz pojazdu. A tamtego dnia miały rozegrać się rzeczy, których nie powinni oglądać ludzie postronni. Zwłaszcza wówczas, gdy do samochodu wsiadł niewysoki mężczyzna koło czterdziestki, ubrany w cywilny szary płaszcz - mimo to był żołnierzem, i to generałem.

Nazywał się Włodzimierz Zagórski i w tamtym momencie widziano go po raz ostatni.

Gen. Zagórski był jednym z najwyżej cenionych oficerów armii polskiej. Dość powiedzieć, że szczerze nielubiący go - z wzajemnością - Józef Piłsudski nigdy nie zdecydował się przyjąć jego dymisji, powierzał mu coraz bardziej odpowiedzialne stanowiska, a także to on właśnie awansował go na generała. Te szlify zresztą Zagórskiemu się należały.

Ten syn powstańca styczniowego Jana Zagórskiego i Rosjanki, księżnej Anny Kozłow, był oficerem armii austriackiej, w czasie I wojny światowej służył w wywiadzie na terenie Galicji. Był też szefem Komendy Legionów Polskich, a w ramach Rady Regencyjnej przygotowywał projekt niezależnej od zaborców armii polskiej. Po 11 listopada 1918 r., kiedy władzę przejął Piłsudski, Zagórski formalnie przeszedł w stan spoczynku, ale nie na długo. W roku 1920 uczestniczył w Bitwie Warszawskiej, jako szef sztabu gen. Józefa Hallera na froncie północnym. Po pokonaniu bolszewików ponownie znikł z armii, znów jednak na chwilę. Po zabójstwie prezydenta Gabriela Narutowicza wystosował list do gen. Władysława Sikorskiego:

„Jestem przekonany, że bardzo ciężkie czasy nadchodzą dla nas i trzeba będzie bardzo mocnej i zdecydowanej ręki, żeby ująć władzę. Jedynym człowiekiem, który to wykonać potrafi, jest marszałek Piłsudski. Kładę na bok prywatę i zgłaszam lojalny akces bez żadnych zastrzeżeń do wszystkiego, co postanowicie".

Jego prośbę uwzględniono i został mianowany dowódcą Polskiej Żeglugi Powietrznej - jak się okazało, znakomitym: pod jego komendą Polska miała więcej samolotów niż w 1939 r.

O jakiej jednak prywacie pisał do Sikorskiego? Otóż jego konflikt z Piłsudskim sięgał w głąb I wojny światowej i miał dwie podstawy. Po pierwsze, jako oficer austriackiego wywiadu Zagórski kierował ekspozyturami w Krakowie, we Lwowie i w Wilnie. Do niego spływały raporty wywiadowcze nadsyłane przez luminarzy Polskiej Partii Socjalistycznej, z Piłsudskim na czele. Kiedy bowiem komendant tworzył Organizację Bojową PPS, właśnie w austriackiej Galicji umożliwiono mu prowadzenie szkoleń, przewożenie przez granicę kontrabandy i magazynowanie broni - słusznie uważając, że setki akcji terrorystycznych prowadzonych wtedy na terenie Królestwa osłabia Rosję. Tam także udostępniono miejsce na zbudowanie Polskiej Organizacji Wojskowej. Raczej nie ma wątpliwości, że Piłsudski musiał jakoś rewanżować się cesarsko-królewskim władzom, a informacje wywiadowcze były najłatwiejszym, co mógł zdobyć.

Tymczasem mógł mieć obawy, że Włodzimierz Zagórski posiada kompromitujące go dokumenty. I były to obawy uzasadnione. Mjr Marceli Kycia (adiutant gen. Tadeusza Rozwadowskiego) wspominał później: „W pierwszej połowie roku 1924 polecił mi gen. Rozwadowski zgłosić się do gen. Zagórskiego i przechować jego dokumenty w zalakowanej, grubej kopercie. Z końcem roku gen. Zagórski odbierając ode mnie ten pakiet, oświadczył, że są to dowody pobierania pieniędzy przed I wojną światową przez [Witolda] Jodkę-Narkiewicza, [Walerego] Sławka i Piłsudskiego z różnych źródeł austriackich".

Drugim źródłem wzajemnej niechęci Piłsudskiego i Zagórskiego był mit Legionów Polskich. Oficjalna wersja przedstawiała Piłsudskiego jako twórcę i głównego wodza tych jednostek, podczas gdy w rzeczywistości był on Komendantem Pierwszej Brygady - były jeszcze dwie, na które nie miał wpływu.

Znacznie większą zdolność decyzyjną miał pod tym względem właśnie Włodzimierz Zagórski, który był z ramienia Austriaków szefem sztabu całych Legionów. Ten fakt był powszechnie znany. Legenda Legionów była jednak tak pociągająca, że podszywali się pod nią również ludzie niemający z nimi nic wspólnego - warszawska ulica nazywała ich żartobliwie IV Brygadą. Nawet Bolesław Wieniawa-Długoszowski, którego trudno byłoby posądzić o chęć szkodzenia Marszałkowi, ironizował, że Piłsudski dokonał trzech cudów: nad Wisłą, cudownego rozmnożenia Legionów oraz... cudownego zniknięcia gen. Zagórskiego.

Nigdy nie ustalono, co się stało z Zagórskim. Wiadomo, że podczas zamachu majowego w 1926 r. pozostał wierny legalnemu rządowi, a podległe mu Siły Powietrzne, spieszone, brały udział w walkach w oddziałami Marszałka. Po zwycięstwie Piłsudskiego został wraz z generałami Sikorskim, Rozwadowskim i Hallerem internowany najpierw do Wilanowa, później zaś do wileńskiego więzienia śledczego na Antokolu. Przesiedział w nim ponad rok.

Do tego momentu nie ma nic zagadkowego. Problemy zaczynają się 4 sierpnia 1927 r., kiedy Wojskowy Sąd Okręgowy uchylił wobec Zagórskiego areszt, o czym jednak nikt go nie poinformował. Tego samego dnia do Wilna wyruszył kpt. Lucjan Miładowski z pismem od Aleksandra Prystora, polecającym Zagórskiemu stawić się w Belwederze. W tym także nie byłoby nic dziwnego, gdyby nie to, że generała odstawiono do pociągu z obstawą i w cywilnym ubraniu - co wskazuje, po pierwsze, że nie był realnie wolny, po drugie zaś, iż komuś zależało, by nikt go nie rozpoznał.

Również na Dworcu Wileńskim w Warszawie nie puszczono go wolno, lecz umieszczono w służbowym samochodzie, znów z obstawą co najmniej trzech ludzi. Formalnie miał jechać do Belwederu, tamtego jednak dnia Piłsudskiego nie było w Warszawie, o czym wiedziano, bo był wtedy na szeroko opisywanym zjeździe legionistów w Kaliszu. Tak czy inaczej, auto do Belwederu nigdy nie dotarło. Według późniejszych zeznań Miładowskiego generał polecił zatrzymać wóz przy łaźniach na rogu Krakowskiego Przedmieścia i Trębackiej, po czym poszedł wziąć kąpiel i znikł.

Taka też była wersja oficjalna, ale nikt nie dał jej wiary. Szybko ustalono, że cadillac został wzięty na osobisty rozkaz Bolesława Wieniawy-Długoszowskiego, że najprawdopodobniej jednym z jego pasażerów był Józef Beck; ktoś inny zauważył także w okolicach dworca drugi samochód, niepozornego forda, który zabrał osobę łudząco podobną do Zagórskiego i pomknął w kierunku Brześcia nad Bugiem.

Śledztwo nie przyniosło rezultatów, jednak ulica wiedziała swoje. Wersja o politycznym zabójstwie generała dotarła też do prasy - również zagranicznej - wzbudzając powszechną sensację, podsycaną dodatkowo tajemniczymi atakami na grzebiących w sprawie dziennikarzy, w tym późniejszego autora „Kariery Nikodema Dyzmy", Tadeusza Dołęgę-Mostowicza.

Dzięki m.in. takim próbom wyciszania i wielowątkowości sprawa w naturalny sposób się rozmyła. Podobnie jak pamięć o Zagórskim, którego nazwisko z największym trudem można dziś odnaleźć w podręcznikach historii.

Francuski przekręt

26 kwietnia 1932 r. Gaston Koehler-Badin został zastrzelony na ul. Mazowieckiej w Warszawie. Nie było w tym nic zagadkowego. Sprawca, którym okazał się Juliusz Blachowski, nie uciekał, nie stawiał oporu, bez problemu oddał się w ręce policji. Motyw zbrodni również okazał się banalny i wyszedł na jaw już w pierwszych minutach śledztwa.

Blachowski był księgowym w Zakładach Żyrardowskich, których Koehler-Badin był dyrektorem generalnym; zwolnił Blachowskiego z pracy. A ten najprawdopodobniej był nieco niezrównoważony - większość czterdziestoletniego życia spędził jako zesłaniec na Syberii, a od pewnego czasu sporo pił, co może tłumaczyć lekkie rozchwianie psychiki. Rzecz jednak ciekawa: mimo oczywistej winy (Blachowski dwukrotnie strzelił do martwego już dyrektora) sąd skazał go na zaledwie pięć lat, z czego odsiedział połowę. Prośbę o jego przedterminowe zwolnienie podpisało 3 tys. mieszkańców Żyrardowa. Kiedy wychodził na wolność, z prasowych czołówek wciąż nie schodziła tzw. afera żyrardowska.

Już samo morderstwo na Koehlerze-Badinie przyciągnęło uwagę prasy, ale wraz z kolejnymi dniami śledztwa coraz mniej zwracano uwagę na wydarzenia, które rozegrały się na Mazowieckiej, a coraz więcej kwestiom zarządzania Zakładami Żyrardowskimi przez francuską spółkę Comptoir de l'Industrie Cotonnière. Zaczęło się od ustaleń najprostszych i najłagodniejszych. Dziennikarze, lecz i śledczy ustalili, że Koehler-Badin był klasycznym modelem brutalnego przemysłowca wczesnej ery kapitalizmu: zwalniał ludzi bez powodu, obniżał pod byle pretekstem pensje, molestował co atrakcyjniejsze robotnice, te mniej atrakcyjne zaś usuwał. Brzmi to jak naciągany stereotyp, ale ustalenia te były zgodne - dyrektor istotnie taki był. Nie to jednak okazało się najgorsze.

Całe zarządzanie firmą było nieustającym ciągiem przekrętów podatkowych, celnych i po prostu gospodarczych. Dobre jakościowo produkty fabryki żyrardowskiej wysyłano np. do Francji, gdzie odsprzedawano je na dalsze rynki, do Polski zaś sprowadzano znacznie gorszej jakości wyroby francuskie, które sprzedawano ze znakiem Żyrardowa. Do francuskich fabryk wywożono też części lub całe żyrardowskie maszyny pod pozorem złomowania, choć były wciąż sprawne, a nawet gdyby nie były - złomowane mogły być wyłącznie w Polsce. Było to ewidentne doprowadzanie fabryki do upadku. W momencie gdy toczył się proces Blachowskiego, pracowało w niej już zaledwie 10 proc. stanu załogi w stosunku do tego z roku 1918.

Przy okazji przypomniano, że cała sprawa od samego początku miała posmak afery, jeszcze w latach dwudziestych bardzo nagłaśnianej przez prasę. W 1918 r. Zakłady Żyrardowskie przeszły na własność skarbu państwa. Jeszcze w tym samym roku zostały odsprzedane francuskiej spółce przez ministra Władysława Kucharskiego, na skandalicznie niekorzystnych dla Polski warunkach. Straty były tak wielkie, a przekręt tak oczywisty, że Kucharski omal nie stanął przed Trybunałem Stanu i przed osądzeniem uratował go dosłownie brak kilku głosów. Wkrótce wycofał się z polityki i dalszy ciąg afery żyrardowskiej już go nie dotyczył.

W samym jednak Żyrardowie kipiało. Dochodziło do regularnych strajków, związki zawodowe słały na ministerialne biurka wszelkie możliwe petycje, interweniował magistrat miasta. Wszystko to jednak okazywało się nieskuteczne - Francuzi przez ponad dekadę pozostawali bezkarni. W grę wchodziła zapewne wyższa polityka. Polska była finansowo uzależniona od kredytów francuskich, a im dalej w lata trzydzieste i wyczuwalne zagrożenie ze strony III Rzeszy, dochodziły do tego czynniki strategiczne.

Po zabójstwie Koehlera-Badina i prasowej nagonce sytuacja się jednak zmieniła. Tym bardziej że huczało na ten temat również w mediach francuskich, które przy okazji przypomniały inne przekręty głównego udziałowca Comptoir de l'Industrie Cotonnière, Marcela Boussaca. W styczniu 1934 r. sytuacja tego ostatniego wyglądała źle. Wykorzystując atmosferę skandalu, polscy akcjonariusze marki postanowili wyłączyć Francuzów z zarządu firmy i postawiono im zarzut świadomego działania na niekorzyść spółki. Pismo w tej sprawie trafiło do Wydziału Handlowego Sądu Okręgowego w Warszawie, który już w marcu uznał zasadność postanowień polskich akcjonariuszy. Niewiele pomogło porozumienie, jakie Boussac zawarł z niektórymi z nich: senatorem BBWR Arturem Dobieckim i mecenasem Aleksandrem Lednickim - obaj zostali tym mocno skompromitowani.

Boussac ostatecznie nie poniósł jednak żadnych konsekwencji. Policja aresztowała co prawda jego dyrektorów, Cena i Vemeerscha, ale wkrótce wyszli oni za kaucją, postępowanie karne w sprawie samego Boussaca zostało zaś w ogóle umorzone po interwencji ambasadora Francji i proteście Izby Deputowanych.

Fakty jednak były bezsprzeczne - ekspertyzy wykazały, że francuskie przekręty kosztowały skarb polski 25 mln zł, na których stratę osłabiona kryzysem Polska nie mogła sobie pozwolić. Sprawę załatwiono jednak dyplomatycznie: już nie na szczeblu karnym czy handlowym, lecz rządowym. Rząd francuski przejął długi Boussaca, zobowiązując się uregulować je w jakiejś formie. Zakłady Żyrardowskie natomiast znów znalazły się w rękach państwa, tzn. Państwowego Banku Rolnego.

Puszcza do wycinania

Nieco podobny przebieg do afery żyrardowskiej miała tzw. afera Century - choć w tym przypadku obok przekrętów finansowych w grę wchodziła ekologia. I tym razem gwałtownie potrzebujący gotówki rząd zdecydował się podpisać skrajnie niekorzystną umowę z zagraniczną firmą. Była to firma brytyjska, a jej działalność stanowiła eksploatacja Puszczy Białowieskiej. Jak donosił „Dziennik Białostocki" 19 kwietnia 1924 r.:

„W dniu wczorajszym podpisano w Warszawie umowę drzewną pomiędzy rządem polskim a angielską spółką do handlu drewnem Century Trust Limited. Stronę polską w czasie pertraktacji reprezentował p. minister rolnictwa - Janicki, zaś spółkę angielską - sir James Calder. Według umowy Century Trust Limited [wchodziła ona w skład koncernu British and European Timber Trust - przyp. aut.] otrzymał prawa na wyrąb drzewa w przeciągu dziesięciu lat w Puszczy Białowieskiej i Bukszańskiej oraz w lasach rządowych województwa nowogródzkiego i białostockiego. Ogółem wyrębowi podlega 720 tys. m³ drewna. Po terminie dziesięcioletnim towarzystwo ma prawo jeszcze w ciągu trzech lat segregować i wywozić zgromadzony materiał".

Dziennikarze informowali dalej, że Century zapłaci rządowy kwotę 3 mln funtów, że Polska ma prawo pierwokupu części materiału drzewnego, a także, że drewno opałowe ma pozostać w kraju - wywozowi podlegało wyłącznie drewno budowlane. Wiadomość o umowie początkowo najbardziej ucieszyła mieszkańców Białowieży i okolic. Do sennej dotychczas wioski zaczęli zjeżdżać dziesiątkami zarówno szukający pracy robotnicy leśni, jak i specjaliści lepiej wykwalifikowani. Miejscowość zaczęła się gwałtownie rozbudowywać, zyskując charakter miasteczka; pojawiła się infrastruktura w postaci kawiarni i restauracji. Wszyscy spodziewali się zastrzyku funtów, szybko jednak właśnie oni pierwsi przekonali się, że współpraca z angielskim konsorcjum nie będzie łatwa.

„W październiku wreszcie ruszyła eksploatacja. Z liczby oczekujących kandydatów do pracy przyjęto zaledwie kilka osób. Obozujący w parku ruszyli w dalszą tułaczkę. Ale również ci, do których los się uśmiechnął, zaczęli na ten uśmiech spoglądać krytycznie. Wbrew oczekiwaniom białowieżan firma swoich funtów nie pokazuje. Koszty utrzymania w Białowieży wzrosły o 100-150 proc., zaś stawki zarobkowe w firmie Century zaledwie o kilkadziesiąt procent. Zwykły robotnik zarabia 4-6 kg chleba za ośmiogodzinny dzień pracy, fachowcy zaś za ośmio-, dwunastogodzinny. Pracownik umysłowy zarabia tyle samo, z tą różnicą, że pracuje 10-12 godzin dziennie" - informował 30 maja 1928 r. „Dziennik Białostocki", dodając, że zaczęły już wybuchać pierwsze strajki.

Mieszkańców dodatkowo drażniło to, że Anglicy unikali zatrudniania Polaków, preferując tańszych Rosjan, Łotyszy i Białorusinów. Nawet przy najbardziej podstawowych pracach, przy których tradycyjnie dorabiali sobie mieszkańcy okolicznych wiosek, tym razem zatrudniano cudzoziemców.

Doniesienia o sytuacji w Białowieży docierały do Polaków, ale to nie los mieszkańców bulwersował ich najbardziej - w czasach globalnego kryzysu były to raczej działania standardowe. Znacznie szerzej komentowano - początkowo w środowiskach leśnych, później już w całym kraju - to, że umowa z Century była w sposób ewidentny niekorzystna dla strony polskiej i poza doraźnym zastrzykiem gotówki przynosiła wyłącznie straty. Jak zauważał prof. Józef Broda:

„Po pierwsze, ceny drewna zostały ustalone na poziomie o około 10 proc. niższym od obowiązujących taks leśnych. Wówczas w nadleśnictwach Puszczy Białowieskiej uzyskiwano ceny wyższe o 10-20 proc., a na wyborowe sztuki nawet o 40 proc. Można więc przyjąć, że ogólna masa drewna (oprócz dębiny) została sprzedana taniej o ok. 20 proc. od aktualnych cen handlowych".

To precyzyjne wyliczenia współczesnego badacza. Ówcześni obserwatorzy byli bardziej lapidarni. Branżowe czasopismo „Las Polski" nazwało zaproponowane Anglikom ceny „śmiesznymi". Ale zarówno branżowa, jak i społeczna krytyka niewiele władzę zajmowała. Prof. Broda zwracał uwagę, że miało to głębszy kontekst polityczny. Podpisanie umowy z Century (17 kwietnia 1924) zbiegło się z reformą walutową przeprowadzaną wówczas (29 kwietnia 1924) przez premiera Władysława Grabskiego i cel - w jego opinii - uświęcał środki; zastrzyk gotówki był mu potrzebny bez względu na opinie społeczeństwa.

A ta była miażdżąca. Podkreślano nie tylko kwestie ekonomiczne, lecz i ekologiczne. Puszczę wycinano hurtowo, bez opracowanego przez kompetentnych leśników planu. Nie przewidziano np. standardowego w takich przypadkach dodatkowego zalesiania zrębów. Zważywszy, że według przeprowadzonej w 1922 r. inwentaryzacji puszczy ubytek drzew wynosił 10 mln m³ w stosunku do roku 1916 - po działaniach Century mogłaby nastąpić na tym terenie autentyczna katastrofa ekologiczna. Co byłoby tym bardziej bolesne, że nastąpiłaby zupełnie bez sensu. Z powodu słabej koniunktury firma nie zdążała z wywózką ściętego już drewna, które zalegając, niszczało, tracąc wartość handlową.

To ostatnie zaważyło na dalszych losach umowy. Century nie wywiązywała się ze swoich zobowiązań finansowych wobec Polski, co sprawiło, że rząd życzliwiej nadstawiał ucha lobbingowi leśników, zwłaszcza wtedy, gdy ich zarządzanie scentralizowano, tworząc przedsiębiorstwo Lasy Państwowe. Prawdopodobnie osobistej interwencji ich dyrektora generalnego, Adama Loreta, można zawdzięczać to, że w połowie 1929 r. władze zdecydowały się rozwiązać umowę z Anglikami, godząc się na związaną z tym karę finansową. Puszcza mogła odetchnąć. Na pewien czas.

Pan prezydent się żeni

Jeśli chodzi o skandale obyczajowe międzywojnia, to autorem największego z nich był prezydent Ignacy Mościcki. 18 sierpnia 1932 r. zmarła jego pierwsza małżonka, Michalina. Nie była w aż tak podeszłym wieku - miała zaledwie sześćdziesiąt lat, ale od dawna już chorowała na serce, a jej niezwykła aktywność na polu feministyczno-społecznym w ostatnich latach nie wpływała dobrze na stan zdrowia.

Podczas pogrzebu było widać, że prezydent jest zdruzgotany. Z pewnością szczerze, bo choć małżeństwo to od dłuższego czasu nie było szczęśliwe, oboje przeszli z sobą niezwykle bogate życie - od konspiracji i domowego wyrobu bomb, przez biedę emigracji, skromną początkowo karierę naukową Mościckiego, jego wielkie sukcesy jako wynalazcy i przemysłowca, do prezydentury.

Nic zatem dziwnego, że kiedy po zaledwie trzech miesiącach, w listopadzie 1932 r., prezydent oświadczył się asystentce zmarłej żony, Marii Dobrzańskiej, Polska zaczęła huczeć od plotek i komentarzy - początkowo na warszawskich salonach, chwilę później w prasie, wreszcie na ulicy.

Ciąg skojarzeń był prosty. Prezydent i Dobrzańska od dawna mieli romans, z którego ujawnieniem czekali na śmierć Michaliny. Mało tego, Dobrzańska była przedtem żoną osobistego adiutanta Mościckiego, kpt. Tadeusza Nagórnego - jeszcze kilka miesięcy wcześniej nieodstępującego prezydenta na krok, nagle w tajemniczych okolicznościach odstawionego na boczny tor i relegowanego na jakąś odległą od Warszawy placówkę.

Ulica kojarzyła fakty. Nagórny przeszkadzał w romansie, został więc zwolniony i oddalony. Wszystko to układało się w logiczną całość - skomplikowanego, obyczajowego spisku na szczytach władzy Rzeczypospolitej. Afera była tym bardziej pikantna, że narzeczonych dzieliła ogromna różnica wieku. Mościcki miał wówczas sześćdziesiąt pięć lat, Maria zaś trzydzieści siedem, była zatem w zasadzie rówieśnicą dzieci prezydenta.

Kiedy 10 października 1933 r. Mościcki i Dobrzańska brali ślub w kaplicy Zamku Królewskiego, z rodziny obecna była jedynie córka, Helena Zwisłocka. Ale prawdę mówiąc, zbyt wielu osób nie było także spoza rodziny. W kaplicy stawili się jedynie marszalek Sejmu Kazimierz Świtalski, premier Janusz Jędrzejewicz oraz dyrektorzy Kancelarii Cywilnej i Wojskowej prezydenta, Bronisław Hełczyński i Jan Głogowski. Był też kard. Aleksander Kakowski, który udzielił parze sakramentu. Całość odbyła się bez pompy i trwała jakieś kilkanaście minut. Jak wspominał nowy adiutant głowy państwa, Zygmunt Gużewski:

„Zaczęły padać słowa przysięgi małżeńskiej, po czym po wymianie obrączek i błogosławieństwie ślub został zakończony".

Związana z obozem władzy prasa robiła, co mogła, by skandal wyciszyć, co oznacza tyle, że nie robiła prawie nic - o małżeństwie niemal nic nie pisano. Ulica jednak wciąż huczała od plotek, a Józef Piłsudski - który niemal cały okres dwudziestolecia spędził na umacnianiu powagi urzędu prezydenckiego - był wściekły.

W rzeczywistości okoliczności ślubu państwa Mościckich nie były aż tak sensacyjne, jak mogłoby się wydawać. Przede wszystkim nie było żadnego romansu. Wszystko wskazuje na to, że Maria była autentycznie zaskoczona propozycją Mościckiego - na odpowiedź kazała mu czekać trzy tygodnie. Gużewski wspominał rozmowę z prezydentem:

„Musiałem ją bardzo przekonywać i prosić, by nie odrzucała mojej prośby" - miał mu powiedzieć, a sama Dobrzańska potwierdzała te słowa, pisząc o „trzech tygodniach wielkich wewnętrznych przeżyć", zanim wyraziła zgodę. Miała zresztą również świadomość, co o takiej relacji będą mówić ludzie - naciskała na Mościckiego, by ślub odbył się nie w Warszawie, lecz gdzieś na prowincji, np. w Spale. Jeśli dołożyć do tego wiek głowy państwa, wersję o namiętnym romansie tej pary należy raczej odrzucić.

Odrzucić trzeba też sensacyjny wątek usunięcia z Zamku Królewskiego kpt. Tadeusza Zagórnego. Owszem, była w tym pewna sensacja, ale niemająca nic wspólnego z pożyciem rodziny Mościckich. Nagórny był mężczyzną bardzo przystojnym, co widać na dziesiątkach zdjęć z okresu, gdy towarzyszył prezydentowi. Dopóki wykorzystywał tę cechę wyłącznie do uwodzenia kobiet, nie stanowiłoby to poważniejszego problemu. Kłopot w tym, że wykorzystywał ją także w celach finansowych.

Znamy tę sprawę ze wspomnień Marii Bartlowej, małżonki ówczesnego premiera, prof. Kazimierza Bartla. Wynika z nich, iż pod koniec lat dwudziestych Zamkiem Królewskim wstrząsnęła wiadomość o tym, że Nagórny obiecał małżeństwo pewnej ziemiance z Wielkopolski, zaręczył się z nią nawet w pośpiechu, zainkasował ok. 30 tys. zł (jak na tamte czasy ogromna suma) i zniknął. Wszystko wyszło na jaw, kiedy kobieta zaniepokojona brakiem znaku życia od „narzeczonego" napisała list do Mościckiego.

Bartlowa znała sytuację z pierwszej ręki. To właśnie jej męża wezwał prezydent na konsultacje w tej kwestii. Wspólnie ustalili, że skandal trzeba zatuszować, pieniądze zwrócić, a niewiernego adiutanta odesłać do Brześcia. Tak też zrobiono, wcześniej jednak Sąd Honorowy 36 Pułku Piechoty ustalił, że wielkopolska ofiara Zagórnego nie była bynajmniej jedyną.

Trochę przypadkiem cała historia wyszła Dobrzańskiej na dobre. Rozwiodła się z Nagórnym (kilka lat przed oświadczynami Mościckiego), a nie mając praktycznie środków do życia, została przygarnięta przez Michalinę Mościcką jako asystentka. W tej roli sprawdzała się podobno nieźle. Znacznie gorzej z kolei wypadała jako pierwsza dama - słynęła z szeroko komentowanych gaf, jak choćby wystąpienia w stroju wdowy na pogrzebie Piłsudskiego czy zmuszania do wejścia na drugie piętro Zamku Królewskiego weteranów Powstania Styczniowego - ludzi w okolicach dziewięćdziesiątki.

Faktem jest jednak, że Mościckiemu towarzyszyła do końca jego życia, czyli do roku 1946. Sama później nie ułożyła sobie życia na nowo - pozostała wdową po ostatnim prezydencie II RP; zmarła w Genewie trzydzieści trzy lata później.

Na podstawie:
Zbigniew Cieślikowski, „Tajemnice śledztwa KO 1042/27. Sprawa generała Ostoi-Zagórskiego", Warszawa 1997
Kamil Janicki, „Pierwsze damy II Rzeczypospolitej", Kraków 2012
Sławomir Koper, „Afery i skandale Drugiej Rzeczypospolitej", Warszawa 2011
Jarosław Krawczyk, „Lasy Drugiej Rzeczypospolitej w dawnych zapiskach prasowych", Warszawa 2010
Andrzej Szujecki (red. nacz.), „Z dziejów lasów państwowych i leśnictwa polskiego 1924-2004", t. I, Okres międzywojenny, Warszawa 2006

# data[].attributes.attachment_link.description
Gen. Włodzimierz Zagórski. Fot. NAC W dwudziestoleciu międzywojennym afery i skandale wybuchały co rusz, ale nie dlatego, że okres ten był pod tym względem w czymkolwiek bogatszy od innych. Wtedy po prostu bardzo rozrosły się media, z miejsca dryfując w kierunku niemal tabloidyzacji.

# data[].attributes.attachment_link.title
Stare polskie tango: 'Złociste chryzantemy'

# data[].attributes.attachment_link.title
213. Poeci Skamandra. Powtórka z polskiego

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Biografia Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej

Maria Pawlikowska-Jasnorzewska, 1 v. Bzowska 2 v. Pawlikowska, 3 v. Jasnorzewska, urodziła się 24 listopada 1891 roku w Krakowie jako Maria Janina Kossak, zmarła zaś przedwcześnie 9 lipca 1945 w Manchesterze. Była córką Wojciecha Kossaka i Marii z Kisielnickich, wnuczką wybitnego malarza, Juliusza Kossaka. Młodszą siostrą była Pawlikowskiej była Magdalena Samozwaniec (Magdalena Anna de domo Kossak, 1 v. Starzewska, 2. v. Niewidowska), „pierwsza dama satyry polskiej", autorka książki o Poetce Zalotnica niebieska z roku 1973. Gromadząc materiały do książki, Magdalena Samozwaniec udała się do Anglii, gdzie w roku 1970 odwiedziła trzeciego męża zmarłej, Stefana Jasnorzewskiego (kapitan lotnictwa, uczestnik Bitwy o Anglię). Siostry wraz z Janem Gwalbertem Henrykiem Pawlikowskim napisały purnonsensową, satyryczną parodię powieści H. Mniszkówny Trędowata pod tytułem Na ustach grzechu: powieść z życia wyższych sfer towarzyskich wydaną w roku 1922.

Formację umysłową charakterystyczną dla elity inteligenckiej II Rzeczypospolitej Autorka zawdzięczała przede wszystkim edukacji domowej na wysokim poziomie, uzupełnianej własnymi lekturami. Podobnie jak siostra, nigdy nie chodziła do szkół czy na wyższe uczelnie, co zresztą znajdywało wyraz w jej intelekcie. Cała familia przebywała w dworze zwanym Kossakówką, która był a jednocześnie ostoją i centrum wydarzeń kulturalnych - tam właśnie spotykali się najważniejsi twórcy owych czasów - Henryk Sienkiewicz, Wincenty Lutosławski, Ignacy Jan Paderewski. W 1915 roku wyszła za mąż za austriackiego porucznika Władysława Janotę Bzowskiego, z którym zamiesz-kała pod Wiedniem, przeprowadzając się później na Morawy. Powróciwszy do Polski, unieważniła kościelne małżeństwo i przeprowadziła się do Krakowa. Uczęszczała przez pewien czas na wykłady w krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych jako wolny słuchacz. Chętnie podróżowała, odwiedziła Francję, Włochy, Turcję, śródziemnomorską Afrykę i Grecję. Poetkę fascynowały m.in. ogrody otomańskie, jednak, jak zaznaczała Magdalena Samozwaniec, nie znalazło to odzwierciedlenia w jej poezji, gdyż nie przeżyła w Turcji przygody miłosnej. Negatywny był natomiast stosunek Autorki do architektury islamu - dostrzegała w niej brak życia i przypominanie o śmierci (ze względu na brak przedstawień figuralnych?). W 1919 roku poślubiła Jana Henryka Gwalberta Pawlikowskiego, pisa-rza i miłośnika Tatr, z którym przeniosła się do rodzinnej posiadłości - Willi pod Jedlami w Zakopa-nem.

Salony i kawiarnie

Obracała się przede wszystkim w kręgu zaprzyjaźnionych literatów i artystów: poetów Skamandra, rodziny Morstinów i Pawlikowskich, formistów krakowskich (Leon Chwistek, Andrzej Pronaszko) oraz Stanisława Ignacego Witkiewicza. Debiutowała zbiorem poezji Niebieskie migdały w roku 1922. Do września 1939 roku opublikowała kolejne tomiki wierszy: Różowa magia, Pocałunki, Dansing, Wachlarz (częściowo przedruki wcześniejszych utworów). W roku 1928 ukazała się Cisza leśna, następnie Paryż, Profil białej damy, Surowy jedwab, Śpiąca załoga, Balet powojów, Krystalizacje, zaś w roku 1939 zbiór Szkicownik poetycki.

Krytyka była dla Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej przychylna, oceniając jej utwory wysoko. Swego rodzaju votum separatum zgłosił jednak Ostap Ortwinowski. Cenili ją Skamandryci, Stefan Żeromski jak również Tadeusz Peiper i Julian Przyboś. Żywo interesował się twórczością Autorki liczący się krytyk polskiego Międzywojnia K.W. Zawodziński. W roku 1935 Polska Akademia Literatury uhonorowała ją Złotym Wawrzynem Akademickim, mającym charakter odznaczenia państwowego, dwa lata później otrzymała zaś literacką nagrodę Miasta Krakowa.

Po uzyskaniu unieważnienia drugiego małżeństwa, szybko weszła w trzeci związek - jej ostat-nim mężem Marii Pawlikowskiej został oficer lotnictwa, Stefan Jasnorzewski. W II Rzeczypospolitej, obok kolejnych tomików poetyckich, Autorka pisała również dramaty. W swych sztukach starała się ująć w sposób bardziej sproblematyzowany motywy obecne w jej wierszach, a to miłość romantyczną, postulat tzw. „równouprawnienia w miłości" oraz sprzeciw wobec żelaznych praw Natury wraz z budzącą strach wizję starości. Warte uwagi są jej dramaty metaforyczne, jak alegoryczno-baśniowe Mrówki (wystawione w 1939), groteska- satyra na totalitaryzm Baba-Dziwo z 1938, opublikowana w Dialogu 10/1966, a także pochodzący z pierwszej fazy twórczości Kochanek Sybilli o fantastycznym i futurologicznym charakterze (1926). Przez pewien czas była również wegetarianką, co miało przełożenie w jej twór-czości („Do mięsożerców" z tomiku „Surowy jedwab").

Wrześniowa wędrówka

W roku 1939 Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej udało się opuścić Polskę na przejściu granicznym w Zaleszczykach, następnie przez Rumunię trafić do Francji, by ostatecznie zamieszkać w Anglii wspólnie z mężem. Osiedlili się w bazie RAF w Blackpool. Wojna i uchodźstwo wywarły na Poetkę wpływ deprymujący, wiersze oddawały uczucia antywojenne, katastroficzne prognozy, a obok tego dotkliwą tęsknotę za rodziną i ojczystym krajem ( Roża i lasy płonące 1940, Gołąb ofiarny 1941). Jerzy Kwiatkowski zaznacza, że widać również mniejszą oryginalność i urodę twórczości z okresu wojny. Pewien wpływ mogła mieć również z wolna postępująca choroba nowotworowa. Na emigracji Maria Pawlikowska przygotowała jeszcze jeden tom poezji - Bagienne niezapominajki, który zaginął w wydawnictwie, jednakże wiersze z niego opublikowano w Ostatnich utworach (1956, wyd. T. Terlecki).

Wraz z postępami choroby nowotworowej, dostrzec można u Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej duże napięcia, dekompensację i psychologiczne mechanizmy obronne, próbujące przeciwstawiać się brakowi panowania nad ciałem - czyli w rzeczywistości sobą (dezintegracja jako zetknięcie się z Realnym w sensie J. Lacana). Pojawiają się zatem zachowania, odzwierciedlające stany emocjonalne i procesy kognitywne, skupione wokół bólu fizycznego i innych aspektów procesu przewlekłego chorowania z wyłaniającą się perspektywą rychłej śmierci. Poetka próbuje obserwować, a przez to i „kontrolować" swe zdrowie z perspektywy zaklinania rzeczywistości (wyparcie, minimalizacja, projekcja). Odnotowuje od czerwca 1944 objawy, wraz z tym rośnie lęk, utrata urody, poczucie utraty kobiecości (postrzeganej dość narcystycznie i jednostronnie, zapewne w związku m.in. z dziecięcymi dolegliwościami kręgosłupa i wadą postawy, m.in. o lekarzach: „ Bajbak zabawny myśli że coś mi jest. Co mi ma być?; doktorzyna, wielki zarozumialec ").

Rozsypuje się świat gry kulturowej i gry ciałem („ wygląd jak zawsze, zdaje się, Kobieta wygląda ... podług „miny" swojego uterusa", macicę określa jako nieśmiertelną, relikt młodości, fantazji, macica śpiewa pożegnanie, koncert sopranu o erotycznej słodyczy, czasem fałszującego). Karleje bagatelizowanie, kokietowanie oraz magiczne zaklęcia strojów i makijażu - od parasolki, chińskiego pieska i futra trzeba zrobić krok w nieskończoność, zrzucić maskę „precjoza" i parawan dekoracyjności, zobaczyć zaś siebie „takim jak się jest" (pofragmentowanym, „rakowatym" i okaleczonym, z „niedyspozycjami" jako codziennością). Poetce udaje się jednak dokonać, przynajmniej po części, reintegracji, wyjść poza granice wstydu i siebie nie-pięknej, czy może już pięknej inaczej. Przed drugą operacją pisze: „ zrzucam z siebie bunt, strach i drżączkę nerwową ... mam dobrą wolę. ... Robię głębokie wdechy, co daje siłę ". Wykryto u niej nowotwór, jednak dynamiczny rozwój choroby i duża ilość przerzutów, szczególnie na kręgosłup, nie pozwoliła na leczenie poetki. Pomimo dwukrotnych interwencji operacyjnych zmarła 9 lipca 1945 roku w Manchesterze. Pochowano ją na Southern Cementery w Manchesterze. Głęboko przeżył jej śmierć mąż.

Kilka zdań o twórczości

Występowała jako poetka miłości, głównie w znaczeniu intensywnych emocji i stanu zakochania (np. Miłość (Wciąż rozmyślasz. Uparcie i skrycie...), Miłość (Nie widziałam cię już od miesiąca)). W swoich wierszach miłosnych tworzyła ujęcia refleksyjne, a jednocześnie utrzymane w konwencji bezpośredniości i naturalności, odzwierciedlając i własne związki z mężczyznami. Bliska była również wierszom grupy Skamandra - wprowadzała chętnie realia współczesnej sobie codzienności atmosferę kręgów jej bliskich. Do roku 1927, zatem w pierwszym okresie twórczości, dominowały poezje utrzymane w tonacji pogodnej, jasnej, niekiedy humorystycznej bądź żartobliwej. Zmianę przyniosła Cisza leśna, gdzie już widać, narastające wraz z upływem lat, refleksje i fascynacje fenomenami przemijania, rozpadu, starzenia się i śmierci jako takiej. Rzec można, jednak bez nieuprawnionej generalizacji, że przeszła z pozycji opiewana Miłości-Erosa na stanowisko piewczyni Natury, buntującej się przeciw jej prawom, lecz jednocześnie zafascynowanej światem rodzenia się i umierania. Doskonale opanowała gatunek, który stał się dla niej charakterystyczny - miniaturę z zaskakującą pointą (por. autoironiczną La precieuse i „skondensowane" wiersze z Pocałunków, Wachlarza i Dancingu). Wykazywała się predylekcją dla aprosdektonu, celowo wprowadzając do wypowiedzi element inny, niż spodziewany.

Wiersze powstające w latach 1929-1939 odzwierciedlają również przemyślane, zapewne wielokrotne, lektury dzieł przyrodoznawczych Fabre'a i Maeterlincka oraz fascynację pismami Schopenhauera (jak wspominała Magdalena Samozwaniec, siostra wyjątki z jego dzieł, nietłumaczonych na polski, tłumaczyła dla własnej przyjemności i miała ich całe zeszyty), Nietzschego (por. Kto chce żebym go kochała oraz Mądry i głupi) i Bergsona. Warto pamiętać również o żywym zainteresowaniu Autorki pismami okultystycznymi. Splatał się tu kult „natury" (ujętej zresztą w sposób mało naturalistyczny) oraz fascynacje spirytyzmem i magią, jednak wbrew gnostyckiej pogardzie dla ciała i zmysłowości (zwłaszcza seksu).

Dopełnia tego ukierunkowanie na idee w postaci hasłowej wzięte kultury indyjskiej, zwłaszcza selektywnie dobierane i przetwarzane przez Europejczyków (transmisja tekstów kultury poprzez British Raj i jego model asymilacji i integracji elit subkontynentu z kulturą angielskich upper oraz middle class). Recypując „indyjskość" (synkretycznie łączącą i braminizm i buddyzm), Pawlikowska wprowadziła do swej poezji z lat 30. XX wieku motyw palingenezy oraz braterski stosunek do świata przyrody bez transcendencji (monizm hylezoistyczny?).

W tym też okresie Pawlikowska-Jasnorzewska oddalała się coraz bardziej od rygorów formalnych ars poetica, zmierzała ku prostocie oraz „przezroczystym" środkom wyrazu. Pojawiła się u niej poetyka fragmentu, notatki ( Krystalizacje), zaś w Szkicowniku poetyckim zrezygnowała z reguł wersyfikacji, tworząc „niekanoniczną" prozę poetycką. Perswazyjny charakter miały wiersze Dobre urodzenie i Prawo nieurodzonych ze zbioru Śpiąca załoga (1933).

Po pewnym spadku zainteresowania w latach 40. i 50., nastąpił renesans powodzenia jej utworów zarówno wśród filologów i krytyków jak i szerszej publiczności. Warte uwagi są zwłaszcza badania porównawcze i historycznoliterackie w perspektywie interdyscyplinarnej. Wiersze Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej stały się tekstami piosenek m.in. Ewy Demarczyk, Czesława Niemena, Kayah i Krystyny Jandy. Ku czci Poetki nadano jej imię planetoidzie 4114.

Rafał Marek

Literatura:
Agnieszka Kluba, Poetyka a światopogląd. O twórczości Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej, 2008, https://pressto.amu.edu.pl/index.php/pt/article/view/12054/11912
Jerzy Kwiatkowski s.v. Maria Pawlikowska-Jasnorzewska [w:] Literatura polska. Przewodnik encyklopedyczny, PWN, Warszawa 1984-1985, vol. II, s. 152-153.;
B. Morzyńska-Wrzosek, Refleksja maladyczna w twórczości Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej i Anny Świrszczyńskiej, ЗБОРНИК МАТИЦЕ СРПСКЕ ЗА СЛАВИСТИКУ (2016), s. 145-160 (za tym artykułem cytaty z Poetki dotyczące choroby)
Wikipedia, s.v. Maria Pawlikowska-Jasnorzewska https://pl.wikipedia.org/wiki/Maria_Pawlikowska-Jasnorzewska
Wikipedia, s.v. Magdalena Samozwaniec https://pl.wikipedia.org/wiki/Magdalena_Samozwaniec

# data[].attributes.attachment_link.description
Maria Pawlikowska-Jasnorzewska, 1 v. Bzowska 2 v. Pawlikowska, 3 v. Jasnorzewska, urodziła się 24 listopada 1891 roku w Krakowie jako Maria Janina Kossak, zmarła zaś przedwcześnie 9 lipca 1945 w Manchesterze. Była córką Wojciecha Kossaka i Marii z Kisielnickich, wnuczką wybitnego malarza, Juliusza Kossaka.

# data[].attributes.headline
Oryginalne przepisy kulinarne z lat 20-tych i 30-tych

# data[].attributes.subject
Oryginalne przepisy kulinarne z lat 20-tych i 30-tych

# data[].attributes.headline
Maniery naszych pradziadków, czyli przedwojenny savoir-vivre

# data[].attributes.subject
Maniery naszych pradziadków, czyli przedwojenny savoir-vivre

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Wciąż słychać czasem narzekania na upadek dobrego wychowania i postulaty powrotu do starych reguł towarzyskich - bardziej poukładanych i eleganckich. Czy dawne obyczaje przystają jednak do współczesności? Z pewnością mogą nas nauczyć, jak bardzo zmienił się świat w czasie minionych stu lat.
Zasady dobrego wychowania, podobnie jak moda, podlegały zawsze licznym zmianom. Niegdysiejsze obyczaje z czasem przestają być cenione, szczególnie gdy stają się zupełnie nieaktualne. Można wówczas zostać z nimi jak Rzecki z „Lalki" z jego niemodnym surdutem z początku XIX wieku.

Wiele zachowań polecanych niegdyś w poradnikach było ściśle związanych z ówczesnym stanem rozwoju technologicznego. Niektóre z reguł są już dzisiaj zupełnie nieaktualne, inne wydają się tak oczywiste, że może aż dziwić, że trzeba było je wskazywać jako dobre maniery. Wpływ czasów i miejsca na zasady dobrych obyczajów dostrzegali zresztą autorzy poświęconych im poradników. W „Dobrym wychowaniu na co dzień" pisała autorka:

Więc weźmy za przykład nasz uświęcony tradycją pocałunek ręki, będący zwykłem przywitaniem poprawnego mężczyzny z kobietą, której nie ma powodu nie szanować. W większości krajów zachodnio-europejskich pocałunek taki uchodzi za przesadną galanterję, graniczącą ze zmanierowaniem, za przeżytek średniowiecza, wreszcie za karygodną poufałość.

Czy dżentelmen może mieć ponurą minę?

Nienaganne maniery oznaczały zdystansowanie wobec świata i unikanie podążania za tanią podnietą, co dzisiaj nie zawsze jest rozumiane. Jak czytamy w poradniku „Człowiek dobrze wychowany, czyli wskazówki odpowiedniego zachowania się w domu i w towarzystwie" z roku 1917:

Człowiek dobrze wychowany nie powinien również brać udziału w zbiegowiskach ulicznych, w kłótniach pospólstwa, jak również nie odwiedzać lokalów pokątnych, mających złą opinię. W takich razach zawsze nas ktoś ze znajomych zobaczy, zacznie o tem rozpowiadać, uwagi swoje robić, skutkiem tego będą nas w dobrem towarzystwie gorzej przyjmowali, pożądani prawdziwie ludzie zobojętnieją dla nas, a często taka bytność w nieodpowiednim lokalu pozbawi nas szczęścia całego życia.

Uwydatnia się tutaj tendencja do łączenia dobrego wychowania ze statusem materialnym i społecznym. Bycie dżetlemenem i damą to nie tylko ogłada, ale również odpowiednie towarzystwo. Zdarzały się też inne, zaskakujące zalecenia.

Nie marszcz czoła, ani nosa, ale na twarzy twej niech się maluje i zdradza spokój, pogoda, łagodność z powagą. Pamiętaj, że aby spojrzenie twe i twarz wzbudzała przyjemne uczucie i poszanowanie w innych, powinieneś się starać, by dusza twa ukochała to, co jest dobrem, a brzydziła się jak najwięcej wszelką myślą, i żądzą występną. Wejrzenie bowiem i oblicze są najczęściej odbiciem duszy.

Chyba trudno się dzisiaj zgodzić, że do dobrego wychowania należy zawsze zachowanie pogody ducha. W tym konkretnym przypadku kodeks napisał duchowny, co wyjaśnia, dlaczego połączył zasady właściwego zachowania w towarzystwie z umiłowaniem dobra.

Higiena - rzecz nieoczywista

„ Czuwaj, aby bielizna twoja zawsze była czysta. Czysta bielizna przyczynia się do zdrowia naszego ciała" - dziś taka porada wydaje się wręcz absurdalna, daniej jednak kwestie związane z higieną nie były tak oczywiste i wielu nawet dobrze wychowanych ludzi o nią nie dbało. Często było to związane z problemami natury mieszkaniowej. Na przykład w Łodzi, gdzie kanalizacji bardzo długo nie było prawie wcale, pranie i regularne mycie się nie były postrzegane jako sprawy pierwszej potrzeby.

Podobnie było na prowincji, a nawet we dworach szlacheckich, gdzie z różnych przyczyn dbanie o higienę było trudne. Aby nie być gołosłownym, warto przytoczyć wspomnienia z dzieciństwa Heleny Ostrowskiej wywodzącej się z arystokratycznego rodu Tyszkiewiczów:

Kanalizacji w budynkach nie było. Latem uważano to za zbyteczne, kąpiel morska wystarczała, zresztą, kto pragnął gorącej kąpieli, mógł ją znaleźć w budynku dla publiczności przyjezdnej. Inne potrzeby konieczne załatwiało się w budkach ukrytych w krzakach.

Innym przykładem zachowania należącego niegdyś do dobrego tonu, które dzisiaj na pewno nie byłoby za takie uważane, jest spluwanie do spluwaczki:

Nie obracaj się w towarzystwie tyłem do innych, nie kichaj, nie spluwaj przed nimi, kichając, odwróć się na stronę i nos chustką zasłoń; spluwaj w piaseczniczkę (a gdy tej nie ma w chustkę), nigdy zaś na posadzkę lub dywan.

Spluwaczki to na swój sposób fascynujące wynalazki będące niegdyś znakiem cywilizacyjnego postępu, przez wieki bowiem plucie, nawet przy stole, nie było niczym niezwykłym i nie spotykało się z potępieniem. Zmienił to tytoń do żucia, którego wypluwanie było już zupełnie nieestetyczne.

I tak w XIX wieku spluwaczki wkroczyły na salony - najpierw we dworach, a potem już wszędzie. Były obecne w domach mieszczańskich, pubach, restauracjach, wagonach kolejowych i szkolnych klasach. Dopiero rozwój świadomości w zakresie stwarzanego przez nie zagrożenia epidemiologicznego ograniczył ich popularność. Początek ich końca nastąpił w 1918 roku wraz z grypą zwaną hiszpanką.

Wystawny umiar

I wojna światowa przyniosła duże zmiany w zakresie obyczajów i w realiów życia codzinnego, o czym wspomina Marzenna Saryusz-Stokowska w poradniku „Co, kiedy, jak i z kim" z 1937 roku: „Pamiętać trzeba, że kroczymy po linii odmiennej, niż przed wojną. Dawniej gościnność wypowiadała się nadmiarem jadła i napoju - dzisiaj wszelki nadmiar jest uważany raczej za brak, niż za ostatnie słowo dobrego tonu". Choć autorka zdaje się mieć świadomość przeobrażeń społecznych i kryzysu, który kazał ograniczać wydatki, to jednak proponowane przez nią menu obiadowe do najskromniejszych raczej nie należą:

Obiad musi pozostać obiadem, składającym się z zupy, uświęconych zwyczajem dań rybnych, mięsnych i dań słodkich. Przed obiadem podaje się zakąski. Podaję poniżej zestawienie obiadów:
1. Zupa hiszpańska. Sandacz duszony w winie. Bażant z sałatą albo borówkami. Legumina z kasztanów albo bita śmietana z kasztanami i konfiturami. Czarna kawa.
2. Zupa z główki cielęcej na wzór żółwiowej. Ryba z wody - sos holenderski - ziemniaki z masłem, sos holenderski. Kapłony albo pulardy pieczone z kompotem. Tort z palonych migdałów.
3. Zupa z raków czysta [czyli niezabielana - P.Rz.]. Pieczarki faszerowane w sosie maderowym. Combry zajęcze. Melba z brzoskwiniami.
4. Zupa Ox-Tail (na ogonach wołowych).Węgorz w galarecie. Dzikie kaczki (cyranki) - szpilkowane słoninką z sałatą. Macédoine [sałatka - P.Rz.] z surowych owoców.

Służba - prawdziwy krzyż pański

Również dzisiejsze stosunki społeczne bardzo zmieniły się w stosunku do czasów przedwojennych, kiedy powszechne było w Polsce posiadanie służby. Nie było to jednak dowodem dostatku, lecz ubóstwa i istotnego zapóźnienia technologicznego. W II Rzeczpospolitej służba była tańsza niż sprzęty domowe - stąd jej popularność - ale stwarzała wiele problemów:

Przyjęcia nie dadzą się wprost pomyśleć bez wyszkolonej odpowiednio służby, a tymczasem w domach klasy średniej przeważa typ służącej do wszystkiego, z którym zwłaszcza pierwsze jej pracodawczynie mają prawdziwy krzyż pański, zanim go wyszkolą. Do obowiązku zgłaszają się dziewczęta jako materiał zupełnie surowy, którą trzeba zacząć uczyć od a b c ich obowiązków i dobrze się natrudzić, zanim nabędą jakiego takiego szlifu służbowego. Trudno pojąć, dlaczego zawód, od którego zależy ład i spokój w domu, a co najważniejsze: zdrowie rodziny, - nie jest objęty przymusem fachowego szkolenia.

O kłopotach ze służbą wspomina też autorka „Co, kiedy, jak i z kim":

Rzeczą gospodarzy będzie oprócz połączenia towarzystwa, zatuszowanie czyjegoś nietaktu, zbagatelizowanie drobnych incydentów gospodar skich, zdarzających się stosunkowo często przy niezbyt wyszkolonej służbie. Incydenty te nie przemilczane, a przeciwnie podkreślane, urasta ją często do groteskowych rozmiarów.

[...]

Służba, zwłaszcza wynajęta, nie może mieć w czasie przyjęcia wolnego dostępu do alkoholu, bo to kończy to zazwyczaj bardzo smutnie.

Kobieta idealna

Sposób, w jaki poradniki dobrego wychowania traktowały kobiety, zasługuje na osobne opracowanie. Wyłaniającym się z nich ideałem była niewiasta skromna w relacjach towarzyskich, zdana na swojego partnera, ale zarazem zaradna w sprawach gospodarskich.

Oczywiście również w tym zakresie zachodziły z biegiem czasu pewne zmiany, m.in. za sprawą coraz częstszego podejmowania przez kobiety pracy biurowej. Ciekawym tego przykładem może być kwestia omówiona na łamach skierowanego do pań czasopisma „Bluszcz":

Skrzynka do listów „ Bluszczu" wciąż jest pełna rozżalonych epistoł od żon młodszych oficerów, protestujących przeciwko stosowanem do nich tytułowi porucznikowych, a jeszcze bardziej przeciwko obowiązkowi tytułowania jenerałowej - jenerałową. Żale te przeważnie są bardzo zabawne, gdyż młode panie, odwołując się "do demokratycznego ducha czasu", z którym to tytułowanie ma być niezgodne, wykazują zarazem zgoła niedemokratyczną tytułów tych pożądliwość.

Zaznaczając, iż niesprawiedliwem jest, aby jedna z pań korzystała z tytułu wyższego niż druga, choć się przecie obie w niczem do zdobycia rang mężowskich nie przyczyniły - nie mają racji. Karjera męża jest zawsze w znacznej mierze zasługą żony: jej umiejętności życia z ludźmi, towarzyskiego taktu, zdolności reprezentacyjnych, a nade wszystko przedziwnego talentu usuwania się w cień wtedy, kiedy tego zachodzi potrzeba.

Mowa kwiatów i wachlarzy

Warto zatrzymać się jeszcze przy dwóch niuansach życia towarzyskiego, czyli bardzo popularnej niegdyś mowie kwiatów oraz znakach dawanych wachlarzem. Pierwsza z nich była systemem ogólnie przyjętych i znanych kodów umożliwiających porozumiewanie się bez słów. I tak na przykład ofiarowanie komuś tulipana oznaczało: „W głowie i sercu masz pusto", astry zaś mówiły: „Nie mam odpowiedzi". Kiedy chciało się powiedzieć zalotnikowi, aby zrezygnował, wysłyłało mu się kwiaty koniczyny, a żeby wytknąć mu pychę - maki. Z kolei kwiat pietruszki pozwalał postraszyć staropanieństwem.

Jeszcze bardziej rozbudowany był system znaków dawanych przy pomocy wachlarza. I tak autor jednego z poradników instruował: „Jestem Ci wzajemną - Rozłożyć wachlarz na kolanach. Pocałuj mnie - Dotknąć ust wachlarzem. Czy mogę mieć nadzieję? - Wachlarz prędko rozłożyć. Jesteś moim ideałem - Dotknąć ustami wachlarza". Komunikacja tego typu była popularna w kręgach high life'u, wymagała bowiem co najmniej małego balu.

***

Stare podręczniki dobrych manier pozwalają dostrzec, jak bardzo zmienił się świat od czasu ich wydania. Zmiany społeczne i gospodarcze powodowały odchodzenie od niektórych prawideł, podobnie jak np. nowe odkrycia w dziedzinie medycyny. Pokazują też, że przedwojenne pojęcie skromności nie oznaczało tego samego, co dziś.

Bibliografia

Konstancja Chojnacka, Współżycie z ludźmi. Kodeks towarzyski, Nakład i druk A. Krzycki, zakłady wydawnicze, Żnin 1939.

Jadwiga Kiewnarska, Dobre wychowanie na codzień, Wydawnictwo Polskie R. Wegnera, Poznań 1931.

Jan Mikusiński, Kodeks towarzyski, Towarzystwo św. Michała Archanioła, Miejsce Piastowe 1931.

Marzenna Saryusz-Stokowska Co kiedy, jak i z kim, nakładem ilustrowanego dwutygodnika kobiecego „Moja Przyjaciółka", Żnin 1937.

Maciej Smoleński, P rawidła przyzwoitości i skromności dla młodzieży chrześcijańskiej, nakładem autore, Tarnów 1883.

Filozof i historyk, doktorant w Instytucie Filozofii UW. Interesuje się historią społeczną II RP.

# data[].attributes.attachment_link.title
Maniery naszych pradziadków, czyli przedwojenny savoir-vivre

# data[].attributes.attachment_link.description
Wciąż słychać czasem narzekania na upadek dobrego wychowania i postulaty powrotu do starych reguł towarzyskich - bardziej poukładanych i eleganckich. Czy dawne obyczaje przystają jednak do współczesności? Z pewnością mogą nas nauczyć, jak bardzo zmienił się świat w czasie minionych stu lat.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Przedwojenny kabaret to w zasadzie kwintesencja tego, co przeważnie kojarzy nam się z latami 30. zeszłego stulecia. I pewnie właśnie dlatego wybraliśmy się aż na dwa spektakle, które mają w repertuarze przedwojenne szlagiery i próbują przywołać magię tamtych czasów. Czy daliśmy się zauroczyć? Przekonajmy się o tym w cyklu VarSavskie Dekady i serii POZNAJEMY WARSZAWĘ POPRZEZ TEATR oraz MUZYKĘ.

PRZEDWOJENNY KABARET

U nas w domu królował Mieczysław Fogg, Mira Zimińska i Mazowsze, zwłaszcza gdy odwiedzała nas babcia, która była ogromną wielbicielką twórczości wymienionych artystów. Stare szlagiery wywołują nawet i we mnie pewien rodzaj niezrozumiałej wręcz nostalgii za czymś, czego przecież nie poznałam, ale za czym mimo wszystko tęsknię. Myślę, że wiele osób odczuwa podobne emocje, ponieważ zdarza mi się o tym słyszeć lub czytać. Mówimy sobie wtedy, że takich artystów, jak Hanka Ordonówna, Zula Pogorzelska, Adolf Dymsza czy Eugeniusz Bodo dziś już nie ma. A jeżeli nawet ktoś próbuje naśladować ich styl, jest jedynie imitatorem, co, rzecz jasna, również może mieć swój urok, czemu nie.

Aby naprawdę poczuć, czym był przedwojenny kabaret, postanowiliśmy zgłębić jego historię. Wysłuchaliśmy kilka audycji radiowych, obejrzeliśmy parę filmów dokumentalnych i sięgnęliśmy po kilka znakomitych książek przybliżających twórców scen przedwojennych teatrzyków, które bawiły szeroką publiczność.

Początków kabaretów warszawskich szukać by należało w niechlujnych szantanach, gdzie przed pierwszą wojną światową oficerowie rosyjscy pili szampana, jedli „frukty" i bili lustra. Jeszcze jako student Warszawskiej Szkoły Sztuk Pięknych byłem w takim szantanie na Chmielnej. Szansonistka Morelli śpiewała kuplecik: „Bo w naszym kabarecie jest taka kasjerka, co gdy gość przychodzi, ona zaraz - bum tralala, bum tralala, bum tralala - zerka". Inny kuplecik rekomendował dyskretnie walory cielesne kuplecistki: „Bo moja łódka jest malutka..." Po każdej strofce podrzucała sukienkę, ukazując uda w cielistym trykocie. Był to purytański podwieczorek w domu pastora anglikańskiego w porównaniu z dzisiejszym przeciętnym widowiskiem teatralnym lub filmowym.

Artystycznie wobec Krakowa, który miał „Zielony Balonik", byliśmy bardzo zapóźnieni. Pierwsze jaskółki to był „Momus" i „Czarny Kot". Ale z tych jaskółek ptakiem naturalnej wielkości stał się dopiero zagraniczny „Ptak Niebieski", emigrancki teatr rosyjski, z którym przyjechał Járosy i już z nami został jako polski artysta. „Ptak Niebieski" wzbogacił istniejące już wtedy „Qui Pro Quo" tradycjami Diagilewa i kostiumologią wywodzącą się od Baksta. Był to pierwszy teatr rosyjski, który przybył do Warszawy po odzyskaniu niepodległości, i zrozumiałą jest rzeczą, że język rosyjski, zwłaszcza w konferansjerce, był problemem drażliwym. Zaproponowano mi napisanie i wygłoszenie słowa wprowadzającego oraz opracowanie tekstów polskich Járosy'ego. Niewiele było czasu. Całą noc przy kawie i koniaku spędziłem w pokoju hotelu „Bristol" ucząc Járosy'ego. Bestia była tak zdolna, że nad ranem mówił już za dobrze. Pozostawał jeszcze problem widowni. Co odpowiedzieć, gdy się ktoś z sali zwróci z jakąś uwagą? Járosy umiał już swój tekst, ale nie rozumiał po polsku. Zaproponowałem mu zwrot uniwersalny: „Motorniczemu surowo zabrania się rozmawiać z pasażerami." Udało się, bo w dniu premiery ktoś istotnie odezwał się z widowni, i gdy Járosy wygłosił tę czysto warszawsko-tramwajową sentencję, dostał rzęsiste brawa, które przez długie lata towarzyszyły występom tego ulubieńca publiczności warszawskiej.

Słonimski, A., Alfabet wspomnień, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1989, s.38.

Jak w przedwojennym kabarecie Ryszarda Marka Grońskiego byłaby książką w pełni retro, gdyby nie okoliczność, że przedwczoraj często wraca pojutrze - jak twierdzi autor.

To bodaj najlepszy opis przedwojennego kabaretu, z jakim się spotkałam! Czyż nie tak to właśnie sobie wyobrażamy?

Kabaret zaprezentowany jest w towarzystwie opisów międzywojennej Warszawy i bywalców Ziemiańskiej, Qui Pro Quo oraz innych scen teatralno-kabaretowych. Ramiona pań zdobią futra i piórkowe boa, panowie noszą cylinder i elegancką laseczkę. Z reklam umieszczonych na kartach książki dowiadujemy się, gdzie towarzystwo się ubierało, piło i bawiło. Poza opracowaniem opisowo-historycznym w publikacji znajdziemy także przepiękne zdjęcia gwiazd przedwojennego kabaretu oraz autentyczne teksty piosenek i skeczy odgrywanych na deskach teatrzyków. Trzeba przyznać, że to nie lada gratka!

W dwudziestoleciu międzywojennym funkcjonowanie kabaretów przypominało jedną wielką loterię - jednego dnia święcono tryumfy, a drugiego zwijano manatki i opuszczono kurtynę, by już więcej na scenę nie wrócić. Istnienie kabaretów było bowiem w pełni uzależnione od poparcia publiczności, która swoją obecnością lub jej brakiem mogła całkowicie pogrążyć kabaret lub wynieść go na wyżyny sławy i powodzenia. Panowało prawo dżungli. Utrata lokalu była jednoznaczna z końcem działalności. Jedno najmniejsze potknięcie w tworzeniu programu decydowało o wypadku całego przedsięwzięcia. Jeśli ten numer nie chwycił i nie przyciągnął widzów, można się było spodziewać rychłej wizyty komornika. Urzędy wyciągały od małych scen połowę dochodów, a teatry finansowane przez rząd stanowiły niemałą konkurencję, dodatkowo posiadając subwencje rządowe niedostępne dla kabaretów. Mimo tego wciąż wylęgały się nowe zespoły gotowe pracować do ostatnich sił nad nieskazitelnym i rzetelnie dopracowanym programem rozrywkowym. Na jego scenach święcą triumfy postaci żywcem przeniesione z warszawskich uliczek i kamienic: cwaniak, kokota, cieć, domokrążca, swat czy świadek do wynajęcia. Rozwija się typowy dowcip szmoncesowy, czyli specyficznie zdeformowany język, celowe kaleczenie wyrazów, odrzucenie jakiejkolwiek właściwie logiki wypowiedzi. Szmonces był wyrazem świata klas średnich, prezentował jego obyczajowość mentalności panujące w nim zachowania, w dużej mierze opierając się na żydowskim humorze.

Brawo nam dajcie i wciąż się pchajcie, czyli kabaret przedwojennej Warszawy - Zuzanna Puławska

Kabaret był bardziej demokratyczny od teatru: dlatego stanowił groźną konkurencję. Adolf Nowaczyński obliczał, iż nadscenkl zabierały teatrom miejskim i prywatnym dwanaście tysięcy widzów w piątki, soboty i niedziele...

Kabaret był modny. To zrozumiałe: nie zdążył się opatrzeć. [...] W momencie wybuchu niepodległości liczyły się trzy scenki, działające już jakiś czas. „Miraż" - z popularnym piosenkarzem Hanuszem, Andą Kitschman, Pikusiem Ursteinem, monologistą Wyrwiczem, Ratoldem, Linem, Dymszą i Zimińską. „Czarny Kot" - kierowany przez Wroczyńskiego - z Tomem, Gierasieńskim, Strońską i Madziarówną na czele zespołu. „Sfinks" - upamiętniany debiutami Ordonki, Znicza i Sempolińskiego. Poziom tych kabaretów nie był wygórowany: błądzono po omacku. Jeszcze nie nastąpiła krystalizacja formy. Ówczesne teksty przypominały larwy, z których później wyfruną kolorowe motyle. [...]

4 IV 1919 roku wystartował teatrzyk „Qui Pro Quo", w Galerii Luxenburga (Senatorska 29), kierowany przez kompozytora i autora z „Czarnego Kota" - Jerzego Boczkowskiego, administrowany przez Seweryna Majdego. Z chwilą powstania „QPQ" możemy mówić o narodzinach stylu, wypracowaniu formuły satyrycznej składanki. Sprzyjała temu stabilizacja: mimo ciągłych zmian i przetasowań w zespole aktorskim aż trzynaście lat trwała działalność „kochanej starej budy". [...]

Drugą walną datą Jest wrzesień roku 1925. Po konflikcie z dyrekcją grupa aktorów „QPQ" założyła „Perskie Oko", przemianowane później na „Morskie Oko". Odtąd współistniały dwa, wzajemnie wpływające na siebie rodzaje widowisk: kabaret literacki i rewia.

Groński, R. M., Jak w przedwojennym kabarecie. Kabaret warszawski 1918-1939, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1987, ss. 9-11.

Typowy program literackiego kabaretu to składanka. Zestaw kilkunastu numerów: skeczy, monologów, piosenek sentymentalnych o charakterystycznych, wstawek baletowych i scenek pantomimicznych, dobranych pod kątem solistów. Spektakl trwał ponad dwie godziny. Z jedną przerwą, poprzedzoną półfinałem. Po drugiej części następował właściwy finał. Zwykle lansujący szlagier. Przykładem finału jest chociażby piosenka Gdy zobaczysz ciotkę mą, to jej się kłaniaj... Poszczególne numery składanki zapowiadał konferansjer, odpowiedzialny za nastrój i temperaturę sali. Niepisany obyczaj stanowił, że najlepsze numery lokowano pod koniec drugiej części. One to miały utrwalić wrażenie z wieczoru, zacierając w pamięci widzów mielizny i niewypały. Ważny był tytuł programu. Skrótowy, intrygujący, wieloznaczny: Pstryk, Typki z Oui Pro Quo, Coś wisi w powietrzu, MSZ czyli pamiętaj o mnie, Kiedy panienki idą spać, Wiosenny budżet, Będzie gorąco, Zjazd Centrośmiechu, Myszy bez kota...

Precyzyjny mechanizm międzywojennego kabaretu nie wziął się z powietrza. Nie był tworem samoistnym i w pełni oryginalnym. Przez cały czas trwał przepływ importowanych pomysłów i koncepcji, dowcipów i reżyserskich ustaleń. Prowadziło to do nieuniknionych zapożyczeń i naśladownictw. Jawnych i utajonych: prawo autorskie interpretowano dość dowolnie. Ryzyko, że nagle zgłosi się rzeczywisty twórca piosenki czy skeczu było niewielkie. Sama zaś sytuacja była i tak niezbyt kompromitująca dla rodzimego tekściarza: większości numerów nie podpisywano nazwiskami, bądź też rezygnowano w ogóle z wyjaśniania w drukowanych programach, kto za jaki utwór odpowiada.

Groński, R. M., Jak w przedwojennym kabarecie. Kabaret warszawski 1918-1939, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1987, ss. 11,18.

TYLE MIŁOŚCI

Jakim to sposobem spektakl nie schodzi z afisza przez tyle lat? Odpowiedź jest prosta: spektakl ten musi oferować treści, które się nie starzeją i które chcą oglądać nie tylko stali widzowie, ale i nowe pokolenia. Do takich przedstawień należy właśnie koncert Teatru Studio Buffo pt. Tyle miłości - szlagiery filmowe i kabaretowe z lat 20. i 30. Lata mijają, a spektakl ten w ogóle się nie starzeje. Młody Piotr Machalica przemawia do widowni z ekranu, podkreślając swoją duchową obecność. Natasza Urbańska jest równie gibka, co kilkanaście lat temu, a Janusz Józefowicz jest nadal w świetnej formie, stepuje, tańczy, śpiewa i wiruje po scenie razem z młodymi aktorami, co naprawdę robi wrażenie i wręcz wpędza człowieka w kompleksy. Pod względem walorów głosowych zdania są, jak zwykle, podzielone - oboje z Varsem nigdy nie zostaliśmy powaleni przez talent Urbańskiej, chociaż trzeba przyznać, że jej udział w spektaklu z pewnością nadal przyciąga publiczność, zwłaszcza męską.

Widz dostanie to, co Studio Buffo zwykle oferuje - połączenie techniki filmowej ze sztuką teatralną. Na sporym ekranie (chociaż nie tak dużym, jak w przypadku trójwymiarowego spektaklu Polita) zobaczymy wielu artystów przedwojennego kina, teatru i kabaretu, którzy towarzyszą aktorom na scenie. Całość podana jest w typowym stylu Józefowicza: dużo podskoków, przeskoków, wszystko ma wirować, dudnić, tupać i klaskać. Po jakimś czasie wyczuwa się schematyczność i powtarzalność, dlatego też spektakl nie jest zbyt długi, nie ma nawet przerwy.

Trudno doszukiwać się jakiejś konkretnej opowieści; jest to po prostu zbiór całkiem nawet znanych szlagierów, przedstawionych w nawiązującym do lat 20. i 30. stylu (a być może po prostu taki styl sobie obecnie z tymi latami kojarzymy), jednak mocno wyczuwa się choreografię i pieczę Józefowicza. Scenografia jest bardzo prosta, ponieważ praktycznie przy każdej piosence wymagana jest zmiana dekoracji, siłą rzeczy nie może być więc ona zbyt bogata. Kostiumy w jakimś stopniu z pewnością nawiązują do epoki, są jednak bardzo uwspółcześnione. Tak naprawdę świecidełka, cekiny i błyskotki zobaczymy głównie w finałowej scenie, którą aktorzy przedstawiają na bis, żeby publiczność wyszła z teatru w rozmarzonych i szampańskich nastrojach. W pamięci zapada też piosenka wykonywana przez Urbańską wymachującą olbrzymimi wachlarzami z piór - na tego typu rewię widz czeka cały wieczór.

Myślimy, że spektakl jest w stanie osiągnąć zamierzony cel - widz będzie oczarowany. O ile nie trafi na rząd siedzeń, w którym schodek będzie mu sięgał do połowy stopy. Wtedy widz będzie myślał głównie o tym, żeby spektakl, niezależnie od tego, jak bardzo efektowny by nie był, skończył się w miarę szybko, byle tylko poczuć pewny grunt pod nogami. Zdajemy sobie sprawę, że warunki lokalowe Teatru Studio Buffo są, jakie są, zastanawiamy się jednak, dlaczego za każdym razem akurat na nas muszą trafić jakieś problemy z miejscówkami... Bardzo to, zaiste, uprzykrza odbiór i sprawia, że wieczór w teatrze nie do końca przebiega w atmosferze, jakiej powinien, zwłaszcza że cena za bilety do niskich nie należy.

Jednakowoż, gdy machniemy ręką na niewygodę foteli i gdy odstoimy swoje w kolejce do szatni, pozostaną głównie przyjemne wspomnienia ze spektaklu, który przywołuje ducha scen z lat przedwojennych. Takich spektakli w całym kraju jest mnóstwo, a jednak Józefowicz potrafi stworzyć na tej swojej małej scenie coś całkiem dużego.

JAK W PRZEDWOJENNYM KABARECIE

Kolejnym przedstawieniem, na który się wybraliśmy w cyklu VarSavskie Dekady lata 30., był spektakl Teatru Żydowskiego Jak w przedwojennym kabarecie. Obecnie Teatr Żydowski jest teatrem objazdowym, dlatego też gościnnie występował na scenie Klubu Dowództwa Garnizonu przy al. Niepodległości 141a. Wizualnie teatr przedstawia się fantastycznie, jest wyremontowany, fotele są bardzo wygodne, a widok na scenę jest znakomity niezależnie od tego, gdzie się usiądzie.

Już na wstępie zachwyca scenografia - cała scena udekorowana jest w elementy nawiązujące do epoki, duże wrażenie robią w szczególności instrumenty muzyczne. Znakomitym pomysłem było też rozstawienie stolików, przy których przez cały czas trwania spektaklu siedzieli aktorzy, którzy w danym momencie nie występowali, byli jednak obecni na scenie, popijali drinki, śmiali się, klaskali, podśpiewywali razem z kolegami wykonującymi numer. Widz czuł, że siedzi tam razem z nimi, co tworzyło naprawdę niesamowity klimat.

Jako że prezentowany był repertuar teatru żydowskiego, również i szlagiery pochodziły, zdaje się, z kabaretów żydowskich, były bowiem mniej znane niż te z koncertu Studia Buffo, a przynajmniej my nie byliśmy z nimi aż tak zaznajomieni. Piosenki śpiewane były zresztą nie tylko w języku polskim, ale także w niemieckim, rosyjskim, a nawet (o ile się nie mylimy) w jidysz. To była dość przyjemna odmiana, która byłaby jeszcze przyjemniejsza, gdyby nie długość trwania spektaklu - był on jednak stanowczo za długi. Nieznajomość szlagierów sprawiała, że po jakimś czasie spektakl zaczął się nużyć, gdyż spragnione znanych melodii ucho wyczekiwało - przynajmniej od czasu do czasu - bardziej komercyjnych szlagierów. Tu jednak postawiono dość wysoką poprzeczkę i z granych w poprzednim przedstawieniu piosenek w repertuarze Teatru Żydowskiego znalazło się zaledwie kilka.

W odróżnieniu od programu Buffo, w Teatrze Żydowskim na scenie zagościł prawdziwy przedwojenny kabaret, szlagiery przeplatane były bowiem skeczami. O ile gra aktorska była naprawdę na wysokim poziomie, o tyle zabrakło jednego - żydowskiej gwary środowiskowej i przecudownego sposobu zaciągania. Jeden z numerów ewidentnie nawiązywał stylem do słynnego skeczu Kabaretu Dudek pt. Sęk, jednak na próżno było się w nim doszukiwać kunsztu Edwarda Dziewońskiego i Wiesława Michnikowskiego, a szkoda, gdyż sam dialog był kapitalny.

Co przeszkadzało? Akustyka. Byłam bardzo, bardzo rozczarowana tym, że tak piękna i znakomicie zaaranżowana sala ma tak kiepskie nagłośnienie. A może wyjątkowo w tym spektaklu coś nie zagrało, ewidentnie wyczuwało się zgrzyty w ustawieniu mikrofonów, które załączały się chwilami zbyt późno. Zdecydowanie za ostre było także oświetlenie. W czasie trwania przedstawienia scenografia oświetlona była tak mocno, że dosłownie oślepiała publiczność, składała się bowiem z wielu chromowanych, lustrzanych i odbijających światło powierzchni. Przeszkadzało to w szczególności mnie, okularnicy, która musiała przechylać głowę, żeby zmienić kąt widzenia. W czasie antraktu oświetlenie również było za mocne, dyskretne światło pomogłoby w utrzymaniu melancholijnego, romantycznego nastroju. Wiem też, że wystrój wnętrza był jednolity i stonowany, z egoistycznego punktu widzenia wolałabym jednak siedzieć na czerwonych fotelach. Co tu dużo mówić, dla mnie teatr równa się czerwone fotele. Li i jedynie. I na koniec drobiazg - zabrakło zasuwającej się (czerwonej!) kurtyny po skończonym spektaklu - aktorzy, którzy po oklaskach nie zdążyli jeszcze zejść ze sceny, nie byliby narażeni na konieczność patrzenia na widownię, która rzuciła się do wyjścia. To zawsze stanowi przeogromny zgrzyt...

Mimo że szlagiery zaprezentowane przez Teatr Żydowski nie były nam tak dobrze znane, musimy stwierdzić, że to jednak na tej scenie bardziej wyczuwało się próbę stworzenia klimatu lat 30. Przedwojenny kabaret ma swoją specyfikę, powoduje, że publiczność podśpiewuje pod nosem, kołysze się, a przede wszystkim - szeroko się uśmiecha, wspominając czasy, których tak naprawdę pamiętać nie może, a jednak publika owa czuje, że coś im w duszy i sercu gra. Taką atmosferę stworzyli właśnie aktorzy Teatru Żydowskiego w spektaklu Jak w przedwojennym kabarecie.

Tym, którzy chcą poczuć klimat lat 30. i zobaczyć przedwojenny kabaret, a przynajmniej jakąś jego namiastkę, polecamy jednak oba spektakle, gdyż mimo wspólnego mianownika bardzo się od siebie różnią - tym lepiej dla widza! Dziś już raczej mało kto zdecydowałby się paradować w stylizowanym stroju, warto jednak pokusić się choćby o jakiś mały akcent, żeby wczuć się w klimat. U nas były to symboliczne detale: apaszka, sznur długich korali i pofalowane włosy, jednak te maleńkie ozdobniki w zupełności wystarczyły, żeby przenieść się w czasie.

Fogg, M., Rogowski, Z. K., Od palanta do belcanta, Wydawnictwo Iskry, Warszawa 1971.

Groński, R. M., Jak w przedwojennym kabarecie. Kabaret warszawski 1918-1939, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1987.

Kałużyński, W., Kino, teatr, kabaret w przedwojennej Polsce, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2013.

Krasiński, E., Warszawskie sceny 1918-1939, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1976.

Krukowski, K., Mała antologia kabaretu, Wydawnictwa Radia i Telewizji, Warszawa 1982.

Mieszkowska, A., Mistrzowie kabaretu. Marian Hemar i Fryderyk Járosy, Wydawnictwo: Zwierciadło, Warszawa 2016.

Mościcki, T, Teatr Qui Pro Quo. Kochana stara buda, Wydawnictwo LTW, Łomianki 2008.

Słonimski, A., Alfabet wspomnień, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1989.

Zimińska-Sygietyńska, M.. Nie żyłam samotnie, Wydawnictwo Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1985.
Bodo i świat warszawskiego kabaretu sprzed lat
Brawo nam dajcie i wciąż się pchajcie, czyli kabaret przedwojennej Warszawy
Dymsza i Dymszolodzy Jak w przedwojennym kabarecie Kabarety przedwojennej Warszawy (1910-1939) Tyle miłości - szlagiery filmowe i kabaretowe z lat 20. i 30.

# data[].attributes.attachment_link.title
Przedwojenny kabaret - Spektakle teatralne w stylu retro

# data[].attributes.attachment_link.description
Przedwojenny kabaret to w zasadzie kwintesencja tego, co przeważnie kojarzy nam się z latami 30. zeszłego stulecia. I pewnie właśnie dlatego wybraliśmy się aż na dwa spektakle, które mają w repertuarze przedwojenne szlagiery i próbują przywołać magię tamtych czasów. Czy daliśmy się zauroczyć?

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
by balkonikxd
Last updated 4 years ago

Discipline: Subject: Grade:
1,2,3,4,5,6,7,8,9,10,11,12
Historical biographies
Social Studies

- niemiecki filozof historii, teoretyk kultury;- jego gł. dzieło- Zmierzch Zachodu (tom 1. i 2.) ukazało się w latach 1918-1922 i wzbudziło sporo kontrowersji;- krytykowany za podobieństwo głoszonych poglądów do ideologii hitleryzmu.

- austriacki psychiatra, twórca psychoanalizy;- urodził się we Freibergu (Czechy);- ukończył studia medyczne w Wiedniu;- napisał wiele prac naukowych, m.in. Psychopatologia życia codziennego i Kultura jako źródło cierpień.

FILOZOFIA

DWUDZIESTOLECIE MIĘDZYWOJENNE

KATASTROFIZM

PSYCHOANALIZA

Zygmunt Freud (1856-1939)

Oswald Spengler(1880-1936)

W psychice człowieka istnieją trzy strefy:-id (nieświadomość),-ego (świadomość),-superego (uwewnętrznione normy społeczne i wzorce osobowe.

Społeczeństwa przechodzą stałe etapy rozwoju.KULTURA- kulturę cechuje tradycja, znajduje się ona na etapie wzrostu społeczeństwa.CYWILIZACJA- cywilizację cechuje przede wszystkim sztuczność, anonimowość, agresja, znajduje się u schyłku społeczeństwa, doprowadza d upadku.

Cała zależność między kulturą, a cywilizacją odnosi się do rozwoju społeczeństwa, które najpierw rodzi się, wzrasta, jest u schyłku, a potem umiera.Filozof pokazując zależności między kulturą, a cywilizacją ma na myśli to, że kultura w trakcie rozwoju zmienia się w cywilizację, a co za tym idzie, będąc przeistoczoną w cywilizację- umiera!

Źródło:Ponad słowami, Podręcznik do języka polskiego dla liceum i technikum. Klasa 2 część 2

http://encyklopediaksiazek.cba.pl/Wiki/index.php?title=Oswald_Spengler

https://teoriakulturyumk.wordpress.com/2015/02/13/szkic-psychoanalizy-i-teorii-kultury-wg-zygmunta-freuda/

Nieświadomość ujawnia się przez sny, czynności omyłkowe i twórczość artystyczną.

Id obejmuje nieświadome, pierwotne popędy, natomiast ego odpowiada za świadome działania jednostki.Rola superega polega na kontrolowaniu id i nie pozwala mu przeniknąć do ega, przez to żyje z nim w stałym konflikcie, a to wywołuje długotrwałe cierpienie.

# data[].attributes.attachment_link.description
by balkonikxd Last updated 4 years ago Discipline: Subject: Grade: 1,2,3,4,5,6,7,8,9,10,11,12 Historical biographies Social Studies - niemiecki filozof historii, teoretyk kultury;- jego gł. dzieło- Zmierzch Zachodu (tom 1. i 2.) ukazało się w latach 1918-1922 i wzbudziło sporo kontrowersji;- krytykowany za podobieństwo głoszonych poglądów do ideologii hitleryzmu.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Z życiem Poli Negri wiąże się wiele legend. W biografii aktorki kwestią sporną była nawet data jej urodzenia. Na jej nagrobku widnieje 31 grudnia 1899 roku, w innych źródłach pojawiały się kolejne sprzeczne daty. Ostatecznie do metryki aktorki z datą 22 grudnia 1896/3 stycznia 1897 roku (w Królestwie Polskim obowiązywało podwójne datowanie) dotarła Wiesława Czapińska.

Droga do fabryki snów
Kiedy Pola była jeszcze małą dziewczynką jej ojca zesłano na Sybir. W 1902 roku wraz z matką przeniosła się do Warszawy. Tam dziewczynka chodziła do szkoły baletowej i uczęszczała na lekcje aktorstwa. Szybko zauważono jej talent. Pseudonim przybrała od modnej wtedy włoskiej poetki Ady Negri. Na deskach teatru pierwszy raz wystąpiła 1 września 1912. Zagrała wtedy Klarę w "Ślubach panieńskich" w Teatrze Małym w Warszawie. Z kolei jej debiut filmowy miał miejsce w 1914 roku w "Niewolnicy zmysłów".

Kilka lat później wyjechała do Berlina. Najbardziej wartościowe artystycznie filmy z jej udziałem to te z okresu niemieckiego, m.in.: "Oczy mumii Mia", "Carmen", "Madame du Barry", "Sumurun". Z Berlina w wieku 25 lat wyruszyła na podbój Hollywood.

- Pola Negri wniosła do Hollywood powiew czegoś nowego, czegoś innego - słyszymy w audycji Anny Arwaniti z cyklu "Biografia dźwiękowa" w 1997 roku. - Ona nie dała się do końca zmienić. Pozostała dziewczyną z charakterem.

Okres lat 20. XX wieku był czasem rozkwitu jej kariery. Wówczas nagrała aż 20 filmów zarabiając milion dolarów rocznie. - Potrafiła być i zabawna i tragiczna - słyszymy w audycji. - Ernst Lubitsch, jej długoletni reżyser, nie pracowałby z byle kim.
"Kobieta bezwstydna" (ang. "A Woman of the World") - amerykański film niemy z 1925 roku, Pola Negri w roli głównej Gwiazda światowego formatu
Pierwszego męża poznała, gdy jechała z Warszawy do Berlina w 1919 roku. Wówczas została zatrzymana przez komendanta Straży Granicznej, podporucznika Eugeniusza Dąmbskiego, który zarekwirował kopię jej pierwszego filmu "Niewolnica zmysłów". Jeszcze w listopadzie tego samego roku para pobrała się. Jednak ten związek rozpadł się już w 1922 roku. Pola Negri bez wątpienia była kochliwą kobietą. W swoich pamiętnikach sama wspomina o ponad czterdziestu kochankach, w tym o Charlie Chaplinie i Rudolfie Valentino. Jednak wszystkie jej związki prędzej, czy później się rozpadały.

- Życie prywatne Poli Negri, acz pozornie atrakcyjne, było życiem kobiety bardzo nieszczęśliwej - słyszymy w audycji Anny Arwaniti. - Ona nigdy nie osiągnęła tego, co nazywa się szczęściem.

Jak przystało na prawdziwą gwiazdę Pola Negri nie stroniła od ekstrawagancji. Stworzyła swój niepowtarzalny styl: malowała paznokcie, narzucała trendy w makijażu, a także nosiła oryginalne jak na tamte czasy buty.

Odeszła w samotności
Pola Negri była królową filmów niemych. Kiedy te zostały udźwiękowione, aktorka musiała ustąpić miejsca młodszemu pokoleniu. Wówczas wróciła do Niemiec. Kiedy do władzy doszli naziści, zakazano angażowania jej do filmów w związku z jej rzekomym żydowskim pochodzeniem. Podobno w jej sprawie osobiście interweniował sam Adolf Hitler. Wówczas zagrała jeszcze w kilku dobrych filach: w "Mazurce", czy "Tangu Notturno".

Ostatni raz na ekranie pojawiła się w 1965 roku. W 1970 roku opublikowała jeszcze swoje wspomnienia o wiele mówiącym tytule: "Pamiętniki gwiazdy". Pola Negri żyła 90 lat - zmarła 1 sierpnia 1987 roku w San Antonio w USA. Od 2007 roku Lipnowskie Towarzystwo Kulturalne organizuje festiwal "Pola i inni", w czasie którego przyznaje nagrody "Politki".

- Kiedy przeglądam gwiazdozbiór ludzi, których podziwiam i wielbię to Pola Negri znajduje się w czołówce - mówił o aktorce Bogusław Kaczyński. - Może dlatego, że była dziewczyną, która urodziła się w bardzo ubogiej rodzinie i która dzięki własnemu zapałowi, dzięki rzuceniu wszystkiego na szalę światowej kariery, tę światową karierę osiągnęła.

Posłuchaj wspomnień o panience z Lipna na Kujawach, która zawojowała Hollywood

# data[].attributes.attachment_link.description
Z życiem Poli Negri wiąże się wiele legend. W biografii aktorki kwestią sporną była nawet data jej urodzenia. Na jej nagrobku widnieje 31 grudnia 1899 roku, w innych źródłach pojawiały się kolejne sprzeczne daty. Ostatecznie do metryki aktorki z datą 22 grudnia 1896/3 stycznia 1897 roku (w Królestwie Polskim obowiązywało podwójne datowanie) dotarła Wiesława Czapińska.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Podstarzały lowelas, hitlerowski konfident, oficer Armii Czerwonej - lista kochanków Ordonki była długa. Aktorka „seryjnie" zdradzała męża, hrabia Tyszkiewicz przymykał jednak oko na wybryki żony. Czy był aż tak naiwny, ślepo zakochany, a może... zawstydzony, bo poślubił ją mimo sprzeciwu rodziny?
Z początku wielbił ją z ukrycia. W końcu jednak zdecydował się na pierwszy krok - napisał tekst „Uliczki w Barcelonie" do melodii argentyńskiego tanga i zaniósł go dyrektorowi kabaretu Qui Pro Quo. Ten dał go do wykonania Ordonce, która zapragnęła poznać autora uroczej piosenki.

„Okazał się przystojnym, nienagannie ubranym, eleganckim, inteligentnym i elokwentnym mężczyzną, w dodatku najwyraźniej nią zauroczonym. Ordonka przyjęła jego zaproszenie na kolację" - opisuje ich spotkanie Iwona Kienzler w książce „Arystokracja. Romanse i miłości w XX stuleciu". To był początek wielkiej miłości. A przynajmniej ze strony Michała Tyszkiewicza. Jak się miało wkrótce okazać, słynna aktorka miała do tego związku nieco inne podejście...

Skandaliczny mezalians

Z początku wszystko toczyło się jednak gładko. Zakochany Tyszkiewicz poprosił wybrankę swego serca o rękę, a ona się zgodziła. Wydawało się, że nic nie może stanąć na drodze ich wspólnemu szczęściu. No, może poza najbliższymi hrabiego, którzy ze zgrozą przyglądali się rozwojowi wypadków. Jak wspomina Anna Mieszkowska w najnowszej biografii Ordonówny:
Nikomu w rodzinie nie mieściło się w głowie, że Michał popełni taki mezalians! Flirt, romans z „kobietą z kabaretu" pewnie jeszcze mieścił się w kanonie postępowania przystojnych, wykształconych i przede wszystkim dobrze urodzonych młodych mężczyzn zainteresowanych muzyką, teatrem. Ale ślub?! Tego już było za wiele!
Rodzina Tyszkiewicza długo nie mogła zaakceptować jego wyboru. Nie dość, że narzeczona uprawiała wyjątkowo mało poważany zawód ( panie zarabiające na życie na scenie porównywano nawet do pracownic domów publicznych), to jeszcze pochodziła z prostej, kolejarskiej rodziny. Tymczasem miała wyjść za mąż za dziedzica potężnej fortuny kresowych magnatów. Powierzchnia należącego do hrabiego majątku Orniany wynosiła aż 15 tysięcy hektarów!

Ostatecznie jednak Tyszkiewicz postawił na swoim. Poślubił Ordonkę 26 marca 1931 roku w kościele św. Krzyża w Warszawie. Od tego momentu rozpoczął się nowy etap jego życia. Jednak wbrew oczekiwaniom małżeństwo nie przyniosło mu szczęścia, a jedynie... gorycz i liczne rozczarowania.

„Hrabia starał się swojej małżonce dosłownie przychylić nieba, ale Ordonka chyba nie była z nim do końca szczęśliwa, skoro go zdradzała, i to praktycznie przez cały okres ich wspólnego pożycia" - zaznacza Iwona Kienzler w książce „Arystokracja. Romanse i miłości w XX stuleciu".

Eros z brzuszkiem

Ciągnęło ją do wyżej od niej postawionych mężczyzn ze świata teatru i rewii. Jeszcze przed ślubem „zaliczyła" kilka burzliwych związków ze starszymi mężczyznami - m.in. z aktorem Januszem Sarneckim. Podobno po rozstaniu próbowała popełnić samobójstwo. Jej kolejną miłością, został węgierski konferansjer Fryderyk Járosy. Para miesiącami żyła na kocią łapę w warszawskim hotelu George. Legalizacja związku nie wchodziła w grę, gdyż Járosy był już żonaty i miał dwójkę dzieci.

Z takim emocjonalnym bagażem Hanka Ordonówna (a właściwie Maria Anna Pietruszyńska) wkraczała w związek z uczuciowym i stabilnym hrabią. Trudno powiedzieć, czego od niego oczekiwała. Z dużym prawdopodobieństwem można jednak założyć, że małżonek, okazał się dla niej po prostu....za nudny.

Zamieszkali w posiadłości Tyszkiewiczów na Litwie, ale Ordonkę ciągnęło do sceny. Współpracę zaproponował jej Juliusz Osterwa - jeden z największych ówczesnych aktorów polskich. Miała zagrać u jego boku w Krakowie, w sztuce Szekspira „Wieczór Trzech Króli". Hanka zgodziła się bez wahania, mimo że oznaczało to półroczne rozstanie z mężem. „Misiu" - jak go pieszczotliwie nazywała - bez słowa puścił żonę do Krakowa.

Być może nie spodziewał się, że pulchny i starszy od Marii o osiemnaście lat Osterwa może stanowić dla niego konkurencję. Jeśli tak, to popełnił poważny błąd. Osterwa potrafił oddziaływać na płeć piękną: „(...) jako mistrz w sztuce uwodzenia, po aktorsku patrzy damom głęboko w oczy, prawi komplementy wibrującym głosem i niby odruchowo ujmuje za rękę - wspominał Tadeusz Wittlin.

Związek Osterwy i Ordonówny szybko stał się tematem plotek - niemal niemożliwe jest więc, że żadna z nich nie dotarła do uszu Tyszkiewicza. Niewykluczone jednak, że hrabia postanowił zamieść sprawę pod dywan. Ostatecznie jego żona zabawiła się podstarzałym gwiazdorem i gdy także on jej się znudził, bez skrupułów go porzuciła. Biedak załamał się i leczył psychiatrycznie. Później amant przy kości zdołał jeszcze namówić Hankę do występu w spektaklu „Eros i Psyche", gdzie sam wcielił się w rolę greckiego bożka miłości. Na Ordonkę to już jednak nie podziałało.

Miłość na Batorym

Co nie oznacza, że potulnie wróciła do męża. Jej nowym wybrankiem został Igo Sym - późniejszy hitlerowski szpieg i kolaborant. Syn Polaka i Austriaczki uwodził urodą i nienagannymi manierami. Na tym zresztą zbudował aktorską karierę. Swego czasu zagrał z Hanką w filmie „Szpieg w masce". Potem występowali razem w rewii cyrkowej. Urzeczony Boy-Żeleński pisał o nich: „ Ordonka i Sym w tej czy innej postaci tworzą jedną z najmilszych zakochanych par ".

I ten związek nie trwał długo. W 1937 roku aktorka ruszyła na podbój USA. W trakcie rejsu przez ocean transatlantykiem Batory wpadł jej w oko pierwszy oficer - Jan Strzembosz. I trudno się dziwić. Marynarz mógł podobać się kobietom. Miał zawadiacką grzywkę, mocną budowę, lśniące spojrzenie. Po wyjściu na ląd w Nowym Jorku zabrał Hankę na tańce i kolację.

„Spotkali się ponownie miesiąc później, przeżywając upojne dni i jeszcze bardziej gorące noce na pokładzie Batorego. Tymczasem w porcie gdyńskim na artystkę czekał stęskniony małżonek " - opisuje ich romans Iwona Kienzler. Przy pożegnaniu Ordonka zalewała się łzami. Nie przypuszczała, że wkrótce życie przyniesie jej poważniejsze powody do płaczu.

Nadszedł wrzesień 1939 roku, a w życie hrabiny ponownie wkroczył dawny kochanek, o którym zdążyła już zapewne zapomnieć. Igo Sym jednak pamiętał. Co gorsza, po wybuchu wojny okazało się, że od flagi biało-czerwonej woli swastykę. Jako „częściowy" Niemiec i kolaborant uzyskał wsparcie najeźdźców. Dobrze umocowany w nazistowskich kręgach, prowadził m.in. kino „nur für Deutsche".

Zaczął namawiać znajomych aktorów do gry w hitlerowskich produkcjach propagandowych. Propozycja trafiła także do Ordonki, ale ta odmówiła. Wtedy zawitało do niej Gestapo. Dziś historycy uważają, że za jej aresztowaniem jesienią 1939 roku stał właśnie Sym. Nawet jeśli tak nie było, to nie kiwnął palcem, by pomóc dawnej kochance. Nie zawiódł natomiast jej wierny mąż.

Naiwny czy beznadziejnie zakochany?

„Hrabia poruszył niebo i ziemię, aby wydostać swoją ukochaną z więzienia. W tym celu skorzystał z koneksji łączących jego kuzyna z królem Włoch Wiktorem Emanuelem, który osobiście interweniował w sprawie uwolnienia artystki u samego Hitlera" - wspomina Iwona Kienzler w książce „Arystokracja. Romanse i miłości w XX stuleciu".

Przez ponad rok małżeństwo wiodło w miarę normalne życie w Wilnie, głównie dzięki temu, że Tyszkiewicz załatwił im litewskie paszporty. Lecz kiedy w 1941 roku ZSRR zajął te tereny, hrabia trafił do więzienia na moskiewskiej Łubiance. Za nim do Moskwy trafiła i Ordonka, która... prawdopodobnie wdała się w krótki romans z oficerem NKWD - niejakim Mikułką. Wiadomo, że spędził u niej noc - rzekomo obiecywał jej pomoc w uwolnieniu męża.

Obietnice okazały się bez pokrycia. Sowieci coraz bardziej naciskali na utalentowaną Polkę, by została obywatelką radziecką. Po tym, jak odmówiła, zesłali ją do Uzbekistanu. W kolonii karnej odesłano ją do ciężkiej fizycznej pracy. Cierpiąca na nawracającą gruźlicę Ordonówna cudem przetrwała ten okres.

Z pomocą znów przyszedł jej Tyszkiewicz, wypuszczony z więzienia na mocy układu Sikorski-Majski. Małżonkowie spotkali się w Aszchabadzie w Uzbekistanie, gdzie hrabia prowadził placówkę opieki społecznej dla polskich uchodźców. Jego żona w tym czasie zaangażowała się w pomoc polskim sierotom na wschodzie. I w tej kwestii mogła liczyć na wsparcie męża. Dla ukochanej i 200 dzieci pod jej opieką zorganizował transport z sowieckiego Uzbekistanu do Bombaju w Indiach.

Powrót marynarza

Nie mógł wiedzieć, że tym samym popycha Hankę w ramiona kochanka. Oto bowiem w Bombaju zacumował polski statek. Ordonka zaprosiła marynarzy do prowadzonego przez siebie sierocińca. Jakież emocje musiały nią targać, gdy do placówki wszedł kapitan jednostki - Jan Strzembosz! Wkrótce romans rozkwitł na nowo i trwał przez kolejnych kilka tygodni.

W tym czasie Tyszkiewicz pochłonięty był pracą w placówce dyplomatycznej w Iranie. Wkrótce zresztą ściągnął tam podupadającą na zdrowiu żonę. Wychodził ze skóry, by zapewnić jej rozrywki i atrakcje - zwiedzili m.in. pałac Szacha, bywali na rautach i w luksusowych lokalach. Hrabia obsypywał też Hankę prezentami i kupował jej drogą biżuterię. Wszystko na nic. Nie umiała go pokochać.

Nie zwracając uwagi na starania męża, na odległość kontynuowała związek ze Strzemboszem. Korespondowali ze sobą przez 8 lat. Tyszkiewicz musiał o tym wiedzieć, gdyż to on przekazywał Ordonce listy. Strzembosz słał je bowiem na adres Poselstwa Polskiego w Teheranie. Mimo to nigdy do nich nie zajrzał, nigdy też nie zrobił ukochanej awantury z tego powodu.

Po wojnie Tyszkiewiczowie zamieszkali w Bejrucie. Jednym z ostatnich miłosnych epizodów w biografii artystki miał być romans, w który wdała się z jednym z lekarzy podczas pobytu w szpitalu w Hajfie. Jak wspomina w swojej książce Iwona Kienzler:

Dla niej nie było to nic poważnego, najprawdopodobniej chciała po prostu zagłuszyć dokuczającą jej tęsknotę za Strzemboszem, ale nieszczęsny mężczyzna zakochał się w pacjentce na poważnie, chociaż miał żonę i czwórkę dzieci. Nie mogąc poradzić sobie z tą skomplikowaną sytuacją, odebrał sobie życie.

W 1950 roku aktorka zmarła przedwcześnie - miała zaledwie 48 lat. Wielokrotnie zdradzany mąż przeżył ją o 24 lata. Po pewnym czasie znalazł sobie nową partnerkę, z którą się ożenił. Do końca swoich dni nie zapomniał jednak o pierwszej żonie. Zorganizował w Londynie wystawę jej obrazów, poświęcił jej też jedną z audycji Radia Wolna Europa. Był żywym dowodem na to, że prawdziwa miłość wybaczy wszystko - nawet kłamstwo, zdradę i grzech...

Bibliografia:

1. Adrjański Zbigniew, Kalejdoskop estradowy. Leksykon polskiej rozrywki 1944-1989: artyści, twórcy, osobistości, Bellona 2002.

2. Kienzler Iwona, Arystokracja. Romanse i miłości w XX stuleciu, Lira 2018.

3. Machalski Franciszek, Z ziemi perskiej do Polski, Księgarnia Akademicka 2016.

4. Mieszkowska Anna, Hanka Ordonówna. Miłość jej wszystko wybaczy, Prószyński i S-ka 2019.

5. Sempoliński Ludwik, Wielcy artyści małych scen, Czytelnik 1977.

6. Słonimski Antoni, Alfabet wspomnień, Państwowy Instytut Wydawniczy 1989.

7. Szczublewski Józef, Żywot Osterwy, Państwowy Instytut Wydawniczy 1973.

8. Wittlin Tadeusz, Pieśniarka Warszawy. Hanka Ordonówna i jej świta, LTW 1990.

Kup „Arystokrację" w swojej ulubionej księgarni:

# data[].attributes.attachment_link.description
Podstarzały lowelas, hitlerowski konfident, oficer Armii Czerwonej - lista kochanków Ordonki była długa. Aktorka „seryjnie" zdradzała męża, hrabia Tyszkiewicz przymykał jednak oko na wybryki żony. Czy był aż tak naiwny, ślepo zakochany, a może... zawstydzony, bo poślubił ją mimo sprzeciwu rodziny? Z początku wielbił ją z ukrycia.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Wszyscy wtedy byli piękni - żołnierze, kierowcy, zwykli urzędnicy i przestępcy. Ubierali się ze smakiem, choć wybór jakościowych materiałów na garnitury, po kryzysie 1929 r., którego skutki odczuła także i Polska, pozostawiał wiele do życzenia.

Zmienił się krój marynarek - noszono marynarki powiększające tułów (kwadratowa linia kroju, poduszki, zwężony rękaw - optycznie zwiększali szerokość w barach) - mężczyzna lat 30-tych nie mógł wyglądać jak ofiara kryzysu.

Marynarki dwurzędowe miały po 4, 6 a nawet 8 guzików. Wraz z szerokimi spodniami, sprzyjającymi swobodzie ruchów - tworzyły istną rycerską zbroję!

Płaszcz godnie podtrzymywał rycerski wizerunek - szeroki w ramionach, duża ilość guzików, dwurzędowe zapięcie ...

Summa summarum każdy ówczesny szanujący się Pan w swojej garderobie musiał posiadać:
- dwa garnitury;
- trzy koszule, z 10 nakładanych mankietów, 3 kołnierzyki ( w tym jeden koniecznie sztywny - stojący);
- wiele krawatów, szaliki i bawełniane chusteczki;
- marynarka "kapitańska" lub blezer;
- 2 płaszcze: w zimnej i ciepłej tonacji;
- 3 pary butów: - czarne, brązowe, białe/kremowe;
- 2 kapelusze typu fedora lub homburg: czarny i jasny;
- duży parasol i ew. laskę;
- 3 pary rękawiczek;
- piżamę, szlafrok i bieliznę w dużej ilości;
- strój wieczorowy - frak/smoking, lakierki, białe rękawiczki, biały szalik, płaszcz bez rękawów, lub długą marynarkę - gehrock.- styl, klasę i szyk !!!

Tak jak kolejny przystojniak - Gary Cooper:

Oczywiście to jaki się miało wygląd zależało przede wszystkim od krawca. W stolicy dalej najlepsi to - Zaremba, Sznajder, Lipszyc, Sikorski.
A tak według "Mojej Przyjaciółki" powinien wyglądać elegancki mężczyzna A.D. 1937. Koniecznie - dwurzędowy garnitur!
Jednorzędowy - wyłącznie do podróży, lub u tych, którzy stali się jednak ofiarami kryzysu ....

Wyznaczniki męskiej mody lat 30-tych:

- Pierwszy męski katalog mody - "Apparel arts" z próbkami tkanin - biblia ówczesnej mody. ( Znany teraz jako "Gentleman's Quarterly");

- jedwabna wzorzysta piżama lub szlafrok;

- mały wąsik, brody, bródki - surowo zabronione;
- "gangsterskie" garnitury w paski, lekką kratkę;
- granatowe, niebieskie garnitury - zaczął je nosić Edward VIII Windsorski (ówczesna ikona mody!), uważał, że ten kolor bardziej pasuje do sesji fotograficznej . Czarne garnitury przy zdjęciach traciły fakturę tkaniny.

Na koniec plotka o pierwszym przystojniaczku - George'u Raft. Ponoć był on kierowcą Al Capone, a później zagrał w kinowej biografii swego szefa. Al Capone uwielbiał ten film i miał u siebie wielki plakat filmu "Scarface" z 1932 r. ( nie mylić ze "Scarface" z Al Pacino).

Ku inspiracji:
Blog o klasycznej męskiej elegancji: http://czasgentlemanow.pl/;
Wszystkie filmy z lat 30-tych, zwłaszcza te o tematyce noir; "W.E", The King's Speech, The White Countess, The Aviator, Bonnie and Clyde, Once Upon a Time in America.

# data[].attributes.attachment_link.description
Wszyscy wtedy byli piękni - żołnierze, kierowcy, zwykli urzędnicy i przestępcy. Ubierali się ze smakiem, choć wybór jakościowych materiałów na garnitury, po kryzysie 1929 r., którego skutki odczuła także i Polska, pozostawiał wiele do życzenia.

# data[].attributes.headline
Ekranizacja powieści M. Rodziewiczowej w znakomitej obsadzie 

# data[].attributes.subject
Ekranizacja powieści M. Rodziewiczowej w znakomitej obsadzie 

# data[].attributes.body
Niesamowita muzyka dwudziestolecia międzywojennego

# data[].attributes.attachment_link.title
Mieczysław Fogg - Ostatnia niedziela, 1936

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Data urodzenia

Genewa, Szwajcaria; w "Pleografie. Słowniku biograficznym Filmu Polskiego 1896-1939" jako miejsce urodzenia aktora podana jest Warszawa

Debiut teatralny

Teatr "Apollo" w Poznaniu

Data śmierci

łagier k. Kirowa (ZSRR); symboliczny grób aktora znajduje się na Starych Powązkach w Warszawie

Właśc. Bogdan Junod.
Aktor, reżyser, scenarzysta, producent. Jego ojciec był popularnym kierownikiem kabaretów i kin, z pochodzenia był Szwajcarem. Aktor przez całe życie zachował obywatelstwo szwajcarskie. Od 1919 grał w teatrach warszawskich, m. in. w "Qui pro Quo" (1921-25), "Nowe Perskie Oko" (1927-28), "Morskie Oko" (1928-29; 1930-31; 1933), "Orfeum" (1929-30), "Wesołe Oko" (1931-32), "Banda" (1932), "Nowy Momus" (1933), "Cyganeria" (1933), "Wielka Operetka" (1934), "Hollywood" (1935), "Cyrulik Warszawski" (1935; 1937-38), "Wielka Rewia" (1937-38). Wiosną 1939 otworzył kawiarnię "Cafe Bodo". W sierpniu 1939 zaangażował się do nowego teatrzyku "Tip-Top". Po zakończeniu kampanii wrześniowej wydzierżawił kawiarnię zrzeszeniu aktorek i wyjechał do Lwowa, gdzie podjął działalność estradową jako piosenkarz kierowanego przez H. Warsa zespołu "Jazz Tea", śpiewając swe przedwojenne przeboje w języku polskim i rosyjskim. Został aresztowany przez NKWD 26 czerwca 1941 roku we Lwowie i wywieziony wprost do Moskwy, gdzie osadzono go w więzieniu na Butyrkach. Kilkakrotnie ponawiane starania polskiej ambasady, dążącej do uwolnienia aktora, pozostały bez skutku; swą odmowę władze radzieckie motywowały posiadaniem przez aktora obywatelstwa szwajcarskiego. Wiosną 1943 aktor został przeniesiony do Więzienia Nr 1 w Ufie, skąd wkrótce, już umierającego, wywieziono do łagru k. Kirowa, gdzie zmarł bezpośrednio po przybyciu.
Był aktorem wszechstronnym i perfekcyjnym. Przysadzisty, o grubych i nieregularnych rysach twarzy, był świetnym artystą estradowym, tancerzem i piosenkarzem. Niezwykle muzykalny, obdarzony ciepłym głosem śpiewał w niemal każdym filmie. W 1932 zdobył tytuł "króla aktorów polskich", a w 1936 tytuł "króla mody". W latach 30-tych coraz więcej uwagi poświęcał pozaaktorskim aspektom pracy filmowej. Wraz z M. Waszyńskim i A. Brodziszem stworzył wytwórnię "B-W-B" (1931), a w 1933 zorganizował własny ośrodek produkcyjny "Urania". Pragnął poświęcić się reżyserowaniu filmów, lecz wojna przerwała te zamiary. Bodo był jedną z najważniejszych postaci polskiego kina, awansując już po latach do roli jego symbolu.
(Źródło: Maśnicki J.; Stepan K.:"Pleograf". Warszawa 1996)

Filmografia

chronologicznie ↓ ↑ | wg rodzajów | wg funkcji | zwiń

Varia

Piosenka: AAA KOTKI DWA - Wykonanie
Piosenka: MOŻE TY BĘDZIESZ MĄ KRÓLEWNĄ - Wykonanie

Piosenka: ZAKOCHANY ZŁODZIEJ - Wykonanie
Piosenka: ROBERT I BERTRAND - Wykonanie

Piosenka: MÓJ ŚWIAT SIĘ ZACZĄŁ DZIŚ - Wykonanie
Piosenka: TAKIE COŚ - Wykonanie

Piosenka: BABY ACH TE BABY - Wykonanie

Inne nagrody dla ważniejszych filmów

# data[].attributes.attachment_link.description
Data urodzenia Genewa, Szwajcaria; w "Pleografie. Słowniku biograficznym Filmu Polskiego 1896-1939" jako miejsce urodzenia aktora podana jest Warszawa Debiut teatralny Teatr "Apollo" w Poznaniu Data śmierci łagier k. Kirowa (ZSRR); symboliczny grób aktora znajduje się na Starych Powązkach w Warszawie Właśc. Bogdan Junod. Aktor, reżyser, scenarzysta, producent.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Istnieją na świecie książki, o których - zdawać by się mogło - powiedziano już wszystko. Tytuły okrzyknięte mianem wybitnych klasyków literatury, utwory latami odkrywane wciąż na nowo. O jednym z nich, a - co ważne - sięgnąłem po niego dopiero teraz, opowiem za chwilę. Nie będzie to jednak recenzja sensu stricte, ta bowiem powinna być obiektywna, napisana bez większych emocji. W przypadku ponadczasowego dzieła, jakim niewątpliwie nazwać można Mistrza i Małgorzatę, Michaiła Bułhakowa, o obiektywizmie z mej strony, nie może być mowy. W wieku trzydziestu trzech lat („Chrystusowy wiek"! Przypadek?) zabrałem się za powieść uważaną za jedną z najwybitniejszych, jakie kiedykolwiek napisano. Przerażony nieco jej rozgłosem na próżno próbowałem zapoznać się z opisem fabuły, który, jak się okazało, trudno jednoznacznie sformułować. Przed samą lekturą postanowiłem więc zapytać dwójki znajomych, o czym opowiada ta genialna ponoć książka. Jedna z odpowiedzi brzmiała: „O wszystkim!", druga z kolei: „O niczym". Gdzie więc leży prawda? Na czym polega fenomen cenzurowanego przez wiele lat tekstu rosyjskiego mistrza pióra? I być może najważniejsze z pytań: Czy Bułhakow zawarł przed śmiercią pakt z samym diabłem?
No więc zaczynamy. Najprościej od wspomnianego, trudnego do odnalezienia opisu fabuły, dlatego sięgnijmy po ten z Wikipedii, a brzmi on następująco: Fabułę stanowią losy tytułowych bohaterów, mieszkających w Moskwie lat 30. XX w., a także wpleciona w narrację powieść historyczna (powieść w powieści) o Poncjuszu Piłacie w wielowątkowym powiązaniu z wizytą Szatana w ateistycznym Związku Radzieckim. Gdyby uprościć to jeszcze bardziej, można by napisać: „Trzech powiązanych z moskiewskim światkiem literackim mężczyzn dyskutuje w parku, kiedy nagle do rozmowy wtrąca się przechodzący nieopodal cudzoziemiec. Niedługo później w stolicy Rosji zaczynają dziać się rzeczy niewyjaśnione, a szpitale psychiatryczne pękają w szwach, w czym udział swój mają poniekąd Jezus, Poncjusz Piłat oraz wielki, spasiony, czarny kot". Brzmi nietypowo? Wolne żarty! To dopiero wierzchołek góry lodowej!

Na dobrą sprawę zdradzić by można takie szczegóły fabularne jak, dla przykładu: estradowy konferansjer (dosłownie) traci głowę, gdy ta, odcięta na oczach setek widzów, turla się po scenie; naga pokojówka lata ponad ulicami Moskwy na zamienionym w wieprza sąsiedzie; wzgardzany przez współczesną historię kościoła Piłat okazuje się być całkiem miłym gościem, natomiast stojący na tylnych łapach kot kupuje bilet tramwajowy. Zbyt wiele szczegółów? „Nie zdradzaj akcji" - powie ten z czytających niniejszy tekst, dla którego przygoda z omawianym klasykiem to dopiero melodia przyszłości. Spokojnie, odpowiadam. Wszystko, co zostało napisane do tej pory, nie jest nawet kroplą w morzu tej jakże wybitnej powieści. Powieści zatytułowanej Mistrz i Małgorzata (ciekawostka: pierwotny tytuł brzmiał Konsultant z kopytem), będącej zarazem taką, którą nazwać by można na setki sposobów, gdyż piękna (co by nie mówić), sięgająca ponad wymiarami historia miłości tytułowych bohaterów to jedynie sugestia jednego z wątków.

I choć zostało już użyte sformułowanie „powieść wybitna", jestem w stanie zrozumieć tych czytelników, którzy nazwą dzieło Bułhakowa książką „o niczym" i to właśnie... z wymienionych wyżej powodów. Na pierwszy rzut oka wydawać by się bowiem mogło, że nic tu nie trzyma się kupy, że brak przysłowiowego ładu i składu. Utwór rozpoczyna się dyskusją trójki dżentelmenów, po czym przeskakujemy narracyjnie do Jerozolimy czasów Jezusa. Następnie lawina doprawdy niecodziennych i niepokojących wydarzeń w centrum Moskwy, a gdzieś przez to wszystko przebija się „siła nieczysta", gadający kocur, prześmiewczy ton czy wspomniane wcześniej nagie kobiety. I to ma być to wielkie dzieło Mistrz i Małgorzata? Tak wygląda powieść, którą od dziesięcioleci studiują znawcy literatury? To chyba jakiś żart! - mógłby zagrzmieć sceptyk popularności utworu. Tyle tylko, że istnieje jeszcze druga strona medalu...

To, na co jedni reagują wątpliwym uniesieniem brwi, dla drugich oznaczało będzie mistrzowski kunszt. Na własnym jedynie przykładzie mogę powiedzieć, iż sam w trakcie lektury kręciłem głową z niedowierzaniem, pytając siebie: „Tak to wygląda? To tak napisana jest ta słynna powieść"? I nie miałem na myśli nic złego, wręcz przeciwnie! A wszystko rozbijało się o... poczucie humoru.
Przed sięgnięciem po Mistrza i Małgorzatę, nie wiedziałem, czego się spodziewać, aczkolwiek jakieś przypuszczenia miałem. Wyobrażałem sobie ogromną, przepełnioną patetycznymi wersami ckliwą historię, która odpowie na pytania o sens istnienia. Naprawdę tak było! Tymczasem okazało się, że ta wielka w swym rozgłosie książka potrafi bawić do łez, a wszystko to za sprawą fantastycznie wykreowanych postaci!

Mamy, rzecz jasna, Mistrza i Małgorzatę, którym to autor nadaje cechy tytułowego bohatera Fausta Goethego (pisząc omawianą powieść, to z Fausta właśnie czerpał Bułhakow). Ona to urodziwa, całkiem rozgarnięta kobieta, opływająca w luksusy, dzięki dobrze płatnej pracy męża. Mimo to nieszczęśliwa, szukająca zrozumienia, docenienia, pragnąca odnaleźć bratnią duszę, która da jej (z wzajemnością) coś więcej niż wszystkie pieniądze świata. Choć z początku wydaję się być nieco lekkomyślna, to właśnie Małgorzata przechodzi na kartach powieści największą metamorfozę, ukazując prawdziwą siłę, niezłomność oraz poświęcenie w walce o miłość swego życia. Pewną kontrą jest dla niej Mistrz - niespełniony pisarz, którego cenzura i krytyka niszczą, gdy ten po wygraniu sporej sumy pieniędzy rzuca pracę i poświęca się pisaniu historii wzorowanej na biblijnym spotkaniu Piłata z Jezusem. Totalitarny system Związku Radzieckiego łamie pisarza, a jedyną jego nadzieją pozostaje wierząca w talent Mistrza, Małgorzata.

Można by wśród bohaterów wymienić oczywiście wspomnianego Piłata oraz wzorowanego na Jezusie, Jeszuę (przedstawionego nie jako zbawca, a prosty, wędrowny nauczyciel) czy też kilkoro postronnych mieszkańców Moskwy, jednak na szczególną uwagę zasługują Woland i jego świta, gdyż to właśnie oni, obok Małgorzaty, nadają utworowi satyrycznego wydźwięku.
Cóż to za „ekipa"! Na jej czele stoi, przedstawiający się jako Woland, szatan we własnej osobie, jednak nie on, a jego „pomocnicy" stanowią prawdziwy gwóźdź programu. Zwą się odpowiednio: Asasello (ten niebezpieczny), Hella (ta kusząca, o morderczym instynkcie), Korowiow (ten zabawny, wygadany, podający się za byłego regenta chóru cerkiewnego bądź tłumacza) oraz Behemot (równie dowcipny demon przybierający najczęściej postać wielkiego, czarnego kota). Co ciekawe to właśnie „ci źli" okazują się być lepszymi niż sami ludzie, a powód, dla którego Bułhakow odwrócił role, stanowi prawdopodobnie główny argument ku temu, by Mistrza i Małgorzaty nie nazywać książką „o niczym".

Jak pisarz konfrontuje wysłanników piekieł z mieszkańcami opanowanego przez komunizm państwa? Niezwykle niekorzystnie... dla tych drugich. Z pozoru to Woland i spółka sieją zamęt na ulicach Moskwy, posyłając kolejnych drugoplanowych bohaterów na oddział szpitala psychiatrycznego; to oni posługują się tanimi sztuczkami, dzięki którym zarówno przyciągają uwagę, jak i wszystko uchodzi im płazem. Sztuczki te jednak obnażają słabość ludzi podporządkowanych totalitaryzmowi. To obywatele rosyjscy są chciwi, zakłamani i nieuczciwi. To oni donoszą i niszczą się wzajemnie. W całej wspomnianej satyrze i komizmie wielu scen Bułhakow celnie wypunktowuje czasy i kraj, w których żył. Obrywa się każdej grupie społecznej, od urzędników, przez towarzyską śmietankę, po zwykły lud pracujący. Szczególnie mocno uderza pisarz w znany sobie światek moskiewskich krytyków i literatów.

Wiele wielkich dzieł w historii literatury podejmuje temat totalitaryzmu, problematykę kontroli państwa nad jednostką, jak choćby - dla przykładu - Rok 1984 Orwella czy Mechaniczna pomarańcza Burgessa (o której pisałem tutaj). Są to zazwyczaj powieści, mówiąc kolokwialnie, „poważne" (co prawda dzieło Burgessa stanowi tu pewną odskocznię, ono z kolei jest jednak niezwykle wyraziste, napisane tak, jakby chciało wypalić czytelnikowi oczy swą brutalnością). W przypadku Mistrza i Małgorzaty rzecz ma się nieco inaczej inaczej, tu prawdziwe zło i zakłamanie ukryte są pod wierzchnią warstwą humoru, przez co wydają się być łatwiej przyswajalne, nawet pomimo takiego, a nie innego sedna.

Skoro jesteśmy już przy zaletach oraz kontroli państwa nad jednostką, pozwolę sobie na kolejną prywatną wycieczkę (tak, nie jest to typowa recenzja). Ba, pozwolę sobie nawet na dwie! Pierwsza to zdradzenie pewnej słabości, mianowicie często przed lekturą zdarza mi się czytać opinie na jej temat innych czytelników. Nie inaczej było z omawianą tu pozycją, a dwa opisy, które najbardziej utkwiły mi w pamięci to: Powieść, z której, z każdym kolejnym przeczytaniem wynosi się coś nowego oraz: Bułhakow żeruje na micie pisarza uciśnionego, jakim sam chce być. I w tym momencie prywatna wycieczka numer dwa: Jeszcze zanim dotarłem do połowy książki, wiedziałem już, że pierwszy cytat to stuprocentowa prawda. Czułem, że choć jestem dopiero na dwusetnej stronie, już teraz coś mi umknęło, czułem, że niby wiem, o co chodzi, ale tak naprawdę nie wiem nic. Zdałem sobie sprawę z faktu, iż Mistrz i Małgorzata może zachwycać na wiele sposobów i wtedy dopadła mnie myśl pod tytułem: „A może to Bułhakow sam zawarł pakt z diabłem"? Według mnie mogło to wyglądać mniej więcej tak: Strapiony Rosjanin siedział pewnego wieczoru nad kieliszkiem starej, dobrej, rosyjskiej wódki, aż tu nagle ni stąd, ni zowąd w tym samym pomieszczeniu pojawił się Szatan z iście kuszącą propozycją. Powiedział do pisarza: „Panie Bułhakow, sprawa wygląda następująco - pan oddaje mi swoją duszę, a ja sprawię, że pana ostatnie dzieło zyska status wybitnego. Co prawda nigdy nie doczeka pan jego wydania, a ostatnich poprawek będzie dokonywał na łożu śmierci, jednak po latach książka zostanie uznana za międzypokoleniowy fenomen. Stanie się nieśmiertelna". Artyście pozostało jedynie powiedzieć: „Dobrze, zgadzam się".

Wielu może w tym momencie parsknąć śmiechem, jednak albo coś jest na rzeczy, albo nie mamy tu do czynienia z „żerowaniem" na micie potępionego pisarza, a zjawiskiem tym w pełnej krasie. Bułhakow niczym tytułowy Mistrz również zniszczony został przez przekupioną rządowymi pieniędzmi krytykę, zarzucano mu m.in. głoszenie herezji, przez co nie mógł realnie liczyć na możliwość doczekania druku swego dzieła. I rzeczywiście, na stworzenie ponadczasowej powieści poświęcił ostatnich dwanaście lat życia, dokonując poprawek do samego końca, nie będąc zadowolonym z efektów (ta, którą znamy, to ósma wersja redakcyjna, gdzie dopiero przy szóstej powstał jej obecny tytuł). Przypadek? Piękna, a zarazem tragiczna, tak bardzo literacka historia, jaką można sobie tylko wyobrazić? Czy jednak - bez śmiechów, proszę - pakt z samym diabłem? Tego niestety nie dowiemy się nigdy.

Zmierzając ku końcowi tekstu, po publikacji którego uderzę otwartą dłonią w czoło, uświadamiając sobie, że zapomniałem wspomnieć o wielu istotnych szczegółach (wątek Piłata już teraz został niemal nietknięty), pragnę uspokoić wszystkich, którzy czytając to, uznają, że informacji podanych zostało wręcz zbyt wiele. Nic bardziej mylnego! Mistrz i Małgorzata to w mym odczuciu powieść ponadczasowa, zdecydowanie zasługująca na spływające na nią, pełne zachwytów opinie. I choć jestem poniekąd w stanie zrozumieć tych czytelników, którym pióro i styl Bułhakowa nie przypadły/ną do gustu ze względu na komizm bądź „dziwaczność" opowiadanej historii, zdecydowanie zaliczam się do grupy, dla której jest to książka „ o wszystkim". Mamy w niej krytykę społeczną, podjęcie niełatwego tematu totalitaryzmu, fantastykę, kulturę (sporą rolę odgrywa tu teatr), satyrę, Szatana, gadającego kota, miłość i wiele, wiele innych. Jest w tym utworze coś, co sprawia, że roztacza on wokół siebie aurę magii, coś, co nie pozwala o nim zapomnieć. Przede wszystkim jednak udało się rosyjskiemu mistrzowi stworzyć dzieło, do którego można wracać latami i naprawdę odkrywać je na nowo. Ja sam, po jednym zaledwie spotkaniu z klasykiem Bułhakowa, jestem tego bardziej niż pewien.

Fot.: Wydawnictwo Znak

Podobne wpisy:

# data[].attributes.attachment_link.title
Pakt z diabłem - Michaił Bułhakow - "Mistrz i Małgorzata" [recenzja] - Głos Kultury

# data[].attributes.attachment_link.description
Istnieją na świecie książki, o których - zdawać by się mogło - powiedziano już wszystko. Tytuły okrzyknięte mianem wybitnych klasyków literatury, utwory latami odkrywane wciąż na nowo. O jednym z nich, a - co ważne - sięgnąłem po niego dopiero teraz, opowiem za chwilę.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Nie jest znana dokładna data ani nawet miejsce urodzenia malarki. Sama, w zależności od humoru, podawała Moskwę lub Warszawę. Pewne jest to, że przyszła na świat pod koniec XIX wieku w zamożnej rodzinie rosyjskiego prawnika żydowskiego pochodzenia nazwiskiem Gorwik-Górski. Kiedy miała kilka lat, jej ojciec popełnił samobójstwo. Od tego czasu jej wychowaniem zajęła się matka pochodząca z polskiej rodziny zamożnych warszawskich przemysłowców.

- Tamara od urodzenia była przyzwyczajona do luksusu. Nie wyobrażała sobie innego życia - mówiła krytyk sztuki Monika Małkowska w audycji "W stronę sztuki".
Ekscentryczka
Jeszcze przed I wojną światową wyjechała z rodzeństwem i matką do Petersburga. Zaczęła tam uczęszczać na lekcje rysunku. Wieczorami korzystała z bogatej oferty kulturalnej miasta. Często chodziła na bale. Już wtedy ujawnił się jej ekscentryzm. Na jedną z wytwornych zabaw przyszła przebrana za... pasterkę w towarzystwie żywych gęsi. Zwróciła wtedy na siebie uwagę prawnika pochodzącego z polskiej arystokratycznej rodziny Tadeusza Łempickiego. Para po krótkim okresie znajomości postanowiła się pobrać. Po ślubie Tamara przyjęła nazwisko męża, którym posługiwała się do końca życia.
Wejście w artystyczny świat
Po wybuchu rewolucji bolszewickiej w Rosji, Tadeusz został aresztowany przez czekistów. Tamara poszukiwała różnych możliwości wyciągnięcia męża z więzienia. Zdesperowana, zgodziła się spędzić noc ze szwedzkim konsulem, który obiecał jej zwolnienie męża. Dyplomata dotrzymał słowa. Łempickim udało się zbiec do Paryża. Wraz z nimi w stolicy Francji osiedliła się siostra i matka Tamary. Po przeprowadzce rodzina borykała się z trudnymi warunkami materialnymi. Zmagający się z depresją i traumą po pobycie w więzieniu Tadeusz, nie rwał się do pracy. Tamara, by utrzymać męża i urodzoną jeszcze w Petersburgu córkę Kizette, zajęła się malarstwem.

Na początku postanowiła udoskonalić swój warsztat. Zapisała się na zajęcia u dwóch mistrzów: Maurice'a Denisa i André Lotha. Drugi z nich był nie tylko malarzem, ale również krytykiem i teoretykiem sztuki. To on zaznajomił Tamarę z nowoczesnymi prądami w dekoratorstwie i malarstwie, szczególnie kubizmem, którego wpływ widać w obrazach artystki.
Ku doskonałości

W latach 20. w Paryżu swoich sił próbowało wiele kobiet-malarek. Łempicka otoczona liczną konkurencją, była zmuszona walczyć o silną pozycję. By się podszkolić, często wyjeżdżała do włoskich galerii, gdzie podziwiała obrazy wielkich mistrzów. Potrafiła malować po kilkanaście godzin dziennie, by osiągnąć doskonałość.

- Ubierała się bardzo elegancko, nawet podczas pracy, brudząc farbami wyszukane ubranie - mówił historyk sztuki Maria Poprzęcka w audycji "Galeria wyobraźni. Opowieści o sztuce polskiej".
Portrecistka
Szczególnie upodobała sobie portrety. Klientów szukała wśród przedstawicieli arystokracji, finansjery, bogatych przedsiębiorców i artystów. Taki dobór podyktowany był względami ekonomicznymi - Łempicka miała pewność, że malowane przez nią osoby na pewno zapłacą jej za usługę.

- Jej malarstwo szybko zdobyło uznanie w środowisku artystycznym. Uznano ją za osobę, która umie portretować - dodała Monika Małkowska.
Gwiazda bohemy
Artystyczna działalność Łempickiej przypadła na szalone lata 20., kiedy ludzie próbowali odreagować okrucieństwa I wojny światowej. Wojna przyniosła także zmiany obyczajowo-społeczne, w tym emancypację kobiet, które w każdej dziedzinie życia domagały się równego traktowania z mężczyznami. Na tle tych przemian, bogate kobiety zamawiały u Łempickiej naturalnych rozmiarów portrety. Malarka przedstawiała je jako dumne, pewne siebie i wyzwolone.

- Tamara szybko stała się wzorcem wyzwolonej kobiety lat 20. Zasłynęła aktami. Na modelki nie wybierała kobiet szczupłych, ale te z pełnymi kształtami - skomentowała Monika Małkowska.

- Łempicka była międzynarodową gwiazdą. W swej megalomanii potrafiła nawet powiedzieć, że to ona wymyśliła styl art déco, co oczywiście nie było prawdą - powiedziała Maria Poprzęcka.

Malarka prędko została ikoną bohemy. Często bywała na mocno zakrapianych alkoholem imprezach, sięgała po modną kokainę, wdawała się w liczne romanse. Wszędzie pojawiała się w wytwornych strojach, które lubiła podkreślać wyzywającym makijażem i widoczną biżuterią. Miała trudny charakter, chciała rozporządzać ludźmi i nie znosiła sprzeciwu. Roztaczała wokół siebie aurę tajemnicy i legendy. Lubiła otaczać się różnymi młodymi artystami.
Z jakimi znanymi osobistościami przyjaźniła się malarka? Posłuchaj audycji "W stronę sztuki".
Jej małżeństwo, pełne kłótni i zdrad, nie przetrwało próby czasu. Z mężem rozwiodła się pod koniec lat 20. Zostawiła przy sobie córkę. Cechował ją jednak dziwny stosunek do dziecka. W dzieciństwie dziewczynka często pozowała do obrazów, ale im była starsza, tym matka bardziej jej się wypierała.
Dlaczego Tamara nie przyznawała się do córki i jak wyglądały ich wzajemne stosunki? Dowiedz się tego z audycji "W stronę sztuki".

W latach 30. poślubiła austriackiego barona Roula Kutnera, który tolerował jej rozwiązły styl życia. Tuż przed wybuchem II wojny światowej małżonkowie przeniośli się do Stanów Zjednoczonych. Początkowo osiedli w Kalifornii, gdzie Łempicka portretowała gwiazdy kina. Po kilku latach przeprowadzili się na drugi koniec kraju do Nowego Jorku.

- W Nowym Jorku Łempicka zdobyła już tylko pozycję towarzyską. Uwielbiane przez nią art déco było już niemodne - dodała Monika Małkowska.
Nieudana przemiana
Tamara postanowiła zmienić technikę malarską. Pędzel zamieniła na szpachlę, zaczęła portretować ludzi z niższych warstw społecznych, sięgała nawet po tematykę religijną. Spod jej ręki ukazał się cykl obrazów z drobiazgowo odtworzonymi martwymi naturami. Sięgnęła nawet po abstrakcje, ale jej obrazy nikomu nie przypadły do gustu.

Zrezygnowana, całkowicie odłożyła pędzel. Po śmierci męża w latach 60. przeniosła się do Teksasu, gdzie żyła ze zgromadzonej fortuny. Ostatnie lata życia, schorowana, spędziła w Meksyku, gdzie zmarła we śnie 18 marca 1980 roku.
Ponowne zainteresowanie
Krótko przed swoją śmiercią była świadkiem renesansu zainteresowania swoją twórczością. Galerie sztuki we Francji i Stanach Zjednocznych zaczęły organizować wystawy jej obrazów powstałych w okresie międzywojennym. Sama artystka była zdziwiona, że wiele lat po wojnie kogoś interesuje art déco. Nie rozumiała, dlaczego jej obrazy na aukcjach są sprzedawane za astronomiczne sumy.

W Polsce zaczęła być znana dopiero po swojej śmierci. Co się do tego przyczyniło? Posłuchaj audycji "W stronę sztuki".

Źródła: Archiwum Polskiego Radia, Laura Claridge, Tamara Łempicka. Między art déco a dekadencją, wyd. 2000, Grzegorz Musiał, Ja, Tamara, wyd. 2018.

# data[].attributes.attachment_link.title
Tamara Łempicka - wiedziała, kogo malować

# data[].attributes.attachment_link.description
Nie jest znana dokładna data ani nawet miejsce urodzenia malarki. Sama, w zależności od humoru, podawała Moskwę lub Warszawę. Pewne jest to, że przyszła na świat pod koniec XIX wieku w zamożnej rodzinie rosyjskiego prawnika żydowskiego pochodzenia nazwiskiem Gorwik-Górski. Kiedy miała kilka lat, jej ojciec popełnił samobójstwo.

# data[].attributes.headline
Ciekawa audycja z czarnym charakterem w tle

# data[].attributes.subject
Ciekawa audycja z czarnym charakterem w tle

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Maciej Rekowski dzień dobry ponownie po trudnych tematach czasami smutnych czasami nawet może przerażających pora na coś bardziej weekendowego choć, żeby było może zabawnie pozostaniemy w kręgu wymiaru sprawiedliwości, skąd ten szpic Bródka się, więc dzisiaj w weekendowym poranku, bo to 25stycznia 1930 roku policja można powiedzieć, że okrągła rocznica 90 zatrzymała Stanisława Cichockiego pseudonim Szpicbródka udaremniają przygotowane łamanie przez niego do banku polskiego w Częstochowie naj to dobry pretekst, żeby o PIT Bruce porozmawiać to co żeśmy przed chwilą słyszeli to oczywiście fragment filmu musicalu Mieczysława schody Janusza Rzeszewskiego pt. Hallo Szpicbródka scenariusz do tego filmu napisał Ludwik Starski muzyka Maciej Śniegocki, a w studiu pani Monika Piątkowska autorka książki życie przestępczy przedwojennej Polsce dzień dobry witam państwa serdecznie dzień dobry rzeczywiście ten Cichocki zasługuje na miano takiego króla kasiarzy postać legendarną dla okresu międzywojennego doczekał się nie tylko filmowego musicalu, ale też innych wersji filmowych, w których czerpano z jego przestępczego życiorysu mówi pan zapewne w banku, w którym mnóstwo elementów związanych z historią szpic bródki się pojawiło się z tą postacie i nazwiska tam wykorzystane to nie są postacie autentyczne Duńczyk to postać autentyczna był włamywaczem Kwinto był oszustem komisarz przygoda przedstawione tam dojść tak wesoło i raczej był to popłakał powiedział takim wnioskiem niezbędnym policjanci w rzeczywistości bardzo znanym policjantem przedwojennym 1 z najlepszych polskich, lecz no oczywiście lepiej nazwać inaczej Henryk rangę, a jeśli chodzi o komisarza przygodę nazwał się przygoda, a tak po prostu województwa miasta, która jest związana z samym już Cichockim niezwiązane z Cichockim energo złapał komisarz przygoda właśnie żałuje, że oni duże nie wiemy, a Cichockim tak zapytał pan to rzeczywiście legenda jest, ale tak naprawdę celebryta, bo to nie jest tak z PiS Bródka był jedynym Kasia MON miał tego pecha i on uważał, że to jest pech, że kiedy sprawa banku w Częstochowie wyszła na jaw, kiedy po obu pro proces przed Sądem Okręgowym w Warszawie działało już pismo zwane tajny detektyw, które miało ogromną poczytnością było najlepszym polskim pismem kryminalnym w ogóle w historii prasy i ona go wykreował na celebrytę on się żali podczas procesu, że robią z niego króla przestępców podczas gdy nie jest to cała ta historia z tym nieszczęsnym napadem na bank są nieprawdopodobnie paradoksalnej zabawna rzeczywiście złamała mu życie no to może spróbujmy tak troszkę usystematyzować to jest co za człowiek on jest właśnie takim dżentelmenem włamywaczem czy to jest człowiek jakiś szczególnych umiejętnościach czy to jest po prostu spryciarz czy to jest samouk jak jak należy go opisać to jest w ogóle człowieku nie można mówić jedno miarowo i nikt z nas nie jest jednowymiarowa natomiast PiS spotka tych wymiarów miał wiele i był to rzeczywiście niesamowity facet jak wielu zresztą kasiarzy, ponieważ Kasia można było zostać dopiero wtedy, kiedy człowiek dysponował dość dużą wiedzą i to nie wiedzą z zakresu jak otwierać kasę czy jak otwierać jak i zamek, ale potrzebna była wiedza dotycząca chemii dotycząca metalurgii podkop górnictwa się z kolei w tym zakresie, więc on tam wiedzę posiadał znał wiele języków i funkcjonował w międzywojniu jako taka postać właściwie świata artystycznego ale, żeby go tak usystematyzować to może być tak, że udaje się gdzieś w okolicach 1800 dziewięćdziesiątego może wcześniej gdzieś na terenach baz rosyjskiej jeszcze tam też się szkolił Rosja, zwłaszcza Odessa uchodziła za taką Akademię przestępczą tam można było wszystkiego nauczy to byli najlepsi najlepsi fachowcy, ale od razu pytam, bo właśnie w i tam się szkolić myślę, że tam chodził do szkoły SA, a widzi pan dobrze pan trafił, dlatego że 3005. roku niejaki Dąbrowie policja zatrzymała grupę uczniów akademika Śląskiej była szkoła tak jak to jest nazwa Akademia Kaszubska prowadził ją pewien pan nazwisku Szewczyk, a zatem uczniów złapano w ten sposób, że nie tylko uczyli się rozpływać kasy schodzili na lekcję tamtą kasę wyciągano na nią pluli i ale też pan Szewczyk właściciel tej Akademii założyciele prowadził dziennik, gdy zapisywał postępy, gdzie nie dostawali oceny rozdawał również materiały naukowe, czyli najczęściej były to podręczniki główny Politechniki policyjne, które pozwalały, jakby zapoznać się tematem dzięki temu Dziennikowi ustalono wszystkich absolutnie uczniów tejże Akademii na jakie Akademii chodził Cichocki Wodarz tego nie wiemy dlatego tak naprawdę o tym, niewiele wiadomo natomiast wiemy jak to odbywało odbywało się to także takie dziecko mniej lub bardziej związane ze światem przestępczym, czyli mówimy o sierocie mówimy też kim też udać w takiej rodzinie tylko patologicznej trafiała pod skrzydła kogoś, kto go szkole, czyli mentora widocznie Ciechowski był po prostu inteligentnym, ponieważ zadebiutował 17 roku życia był jego pierwszy napad właściwie na skok nakaz tak, czyli mówimy o dużej robocie, a zatem do tego czasu musiał mieć naprawdę już dość duże umiejętności i tyle było niezwykłą postać ze względu na polskiej sceny się pojawia dopiero dwudziestym roku, czyli po odzyskaniu niepodległości wcześniej działało jak jak większość Kasia zresztą bo jakby to była taka międzynarodowa płaca w Berlinie Wiedniu, gdzie takie jak potem były Czechy Litwa prawda tego typu rzeczy a, ale co było, jakby niezwykłe w nim to, że on miał takie tendencje do tego, żeby być członkiem, jakby tego taki właściwie bohemy artystycznej czy takiej intelektualnej i tak jak większość Kasia Nowaczyk sytuacja w półświatku tak w latach trzydziestych funkcjonował jako taki stateczny obywatel zaczyna dzień tego, że Sadło nauce Marszałkowską pielęgnować włosy brodę codziennie jak ten zabieg dla siebie stosował miał trzypokojowe mieszkanie w centrum miasta potem do Bad sad, gdzie spotykał się z przyjaciółmi, a następnie wieczorami jest tych wszystkich modnych lokali warszawskich sam został właścicielem kabaretu czarny kot i toteż było typowe dla kasiarzy nie bardzo często mieli legalny interes który, jakby chronił ich trochę przed policją to co chyba jest jego specjalnością to jest dostawania się do pomieszczeń, w których znajdowały się jakiś, jaki skarb przy pomocy podkopuje taktu nie było go specjalnie dla jego specjalność, bo je i 1 z jego takich powiedziałbym też znanych akcji znowu skojarzyła mi się z filmem budy, ale na drobne cwaniaczki w tamtym filmie Niewiem czy, ale znał historię szpic bródki jest taki pomysł, że trzeba się dostać do budynku właśnie do skarbca najlepszym najlepszą trasę, aby tam wejść był podkop pod jezdnią w związku z tym przestępcy wynajmują naprzeciwko pomieszczenie, w którym otwierają cukiernię zaczynają produkować ciasteczka i akurat film Woody Allena te ciasteczka zaczynają dziś lepiej niż potencjalny chyba zysk z tego przez przestępstwa i przestępcy stają się milionerami z powodu ciasteczek, ale to chwilowe, a takie karty w takim razie uda, ale może nie znał Cichockiego, ale być może to Piaseckiego dlatego rząd po opisywał taką historię 1 ze swoich książek 1 z właśnie kasiarzy otworzył sklep zabawkami na ekspedientkę w zirytowany kominek jego zdumieniu skład za to lepiej niż cały ten pomysł na napad Cichockiej, czyli PiS Bródka pewnie z powodu tej pielęgnowanej Brady był popularny akcję wszyscy panowie są brane będą tutaj też mu pasował oczywiście też podkopy podkopy umiał robić, ale podkop to była bardzo trudna rzecz, ponieważ mat podkop kosztował 300zł wymagało dużej pracy Górniczej wymagało to te znalezienia właśnie jakiegoś sklepu, czego jakiegoś lokalu, które można byłoby to ziemie ten głos wszystko jakby jakąś utylizować 1 z większych większym od niego specem od potopu zupełnie inny Polski i włamywacz i kasiarz, który zabił 80m podkop w Bazylei, żeby dostać do do skarbca natomiast Cichocki był pomysłowy, aczkolwiek trzeba też powiedzieć ze świata, zanim powiedzieć, że miasta tego pecha, bo tak ma o nim rozmawiamy, ale chciałabym państwu powiedzieć, że rozmawiamy o facecie, który stał się znany z powodu skoku, który się nie odbył i aktywne został skazany skok, który zniszczył życie ucznia ocenia genetycznie sławnym cały w ogóle napad na na ten bank Polski czas dachowy to była prawdziwa meta była prawdziwa, jakby taka takie mięso tej historii, bo to było tak, że Cichocki zmontował grupę i 2009. roku jest, bo wszystko gotowe już Stali pod bankiem chcieli być głównym wejściem, jakby tak sparować do niego i tego dnia syn ochroniarza przesady przyniósł ojcu wysiłek i to zniweczyła plany tak oni nagle okazało się, że jest świadek i jakby chłopaki się wycofały mówi chłopaki, bo tak się nazywała wymyślili nowy sposób kupili właśnie przepłacili mieszkanie, które przylegało do archiwum banku postanowiono się przebić przez to mieszkaniec wygram Chivu i rzeczywiście wykonano coś takiego, a jednocześnie dalsza część ekipy Cichockiego poszukiwała sposobu na alarm, który chronił chroni Skarbiec to był alarm, którego twórcą był taki, że nie do zasady Malicki to historia możemy zobaczyć w banku jak oni próbują ten, ale tam w ogóle, jaką dla ita blaszka to jest dokładnie historię Cichockiego, bo oni rzeczywiście znaleźli blaszkę wymyślili jak by jak jako blask stworzyć, żeby ten alarm zneutralizowała blask stała się powodem masowego Cichockiego aresztowano ponieważ, kiedy już w zasadzie to wszystko było gotowe chłopakom zabrakło pieniędzy, więc zła, więc wykonali był taki dodatkowy skok w Warszawie na jubilera ukradziono mu wtedy 150 000zł, bo to tragiczna historia, ponieważ właściciele tego sklepu z biżuterią po prostu zabił pod potem po tych spadkach niemniej, kiedy tam na niego napadnięto okazało się, że policja znalazła na miejscu bardzo dużo profesjonalnego sprzętu może być Kalisz Kasia chciałbym naprawdę kasa żeby, jakby nie można byłoby inwestycji za zainwestować sprzętem sprzed pół drogi często też był np. monitorowany jego sprzedaż przez policję tak jakby siedziało z balonami za co tyle, który był potrzebne do klucz no w każdym razie, kiedy go, kiedy znaleziono ten sprzęt policja szybko domyśliła jest szykowane duży skok zrobiła to co zwykle robiła policja komisarz przygoda, czyli taką ławą idziemy przez miasto i z tych wszystkich takich znanych nam nie jest wyciąganie każdego i właśnie podczas 1 z takich odwiedzin w mieszkaniu na Pańskiej spotkano Cichockiego i jego przyjaciele pana Brzezińskiego o pseudonimie wódz znaleziono przy nim blaszkę oraz plany, które nie widziano do tego są były to plany właśnie do tego słynnego napadu w Częstochowie to był rzeczywiście wielki napad, ponieważ w banku, bo wtedy zdeponowanych 6 000 000zł, ale to ja rozumiem, że to była ta taka sztandarowa akcja z punktu widzenia pewnych metod przygotowań itd. ale rozumiem, że coś mu się udawało okraść skoro codziennie chodził do fryzjera i ostrzy sobie wódkę i że dość wystawnie znamy Paweł jakich ich i jakby skoków jego wcześniejszych też po tym, jak został jak uciekł za z więzienia po tym, jak wskazano zatem nieszczęsne zatonie często Częstochowę też również go potem złapano przy następnej robocie, ale Polska czasami było także w pewnym wieku, zwłaszcza tego już tak jakby od dziecka zbliżali oni raczej byli mentorami już jak żyli z tego, że opiniują założenia Akademii tak mogę założyć Akademię albo mogli być związane z bilansem wymaga teraz też to nazywać doradca prawda ktoś taki, więc on niewątpliwie z tego czerpał zyski poza tym to był facet wyznał międzynarodową międzynarodową śmietankę, jakby tego zawodu, więc podejrzewam, że tak naprawdę niewiele wiemy o tym jak z ilu źródeł mógł mieć pieniądze też przecież było także to co do niebezpiecznych napadów, kiedy w Rosji jeszcze razem z obcymi pierwszymi kolegami wykonali wykonali skok to wtedy ze skarbca nawet nie brano złota tylko same brylanty nad możemy sobie też wyobrazić, jaką sumą dysponowali i niewątpliwie facet miał kasę, ale bardzo tak jakby elegancko z nią obchodzić zwykle Kasia ludźmi takimi impulsywny w związku z tym jak mieli te pieniądze zaczynali wydawać rozmach można było namierzyć on także na takim jak stabilnym poziomie, ale trudno było powiedzieć, skąd ten dopływ gotówki ma uważano za głównie w tym momencie opiniuje, bo w latach 30 lat jest właśnie mentorem wspólnikiem cichym lub innym różnych facetów tak Cichocki tak no właśnie bardzo tajemnicze są również jego los po tym, jak wybucha druga wojna światowa, ale to już zostawimy do poszukiwań naszym słuchaczom coś dalej działo ze słynnym szpic bródką, a najlepiej też sięgnąć do książki pani Moniki Piątkowskiej życie przestępczy przedwojennej Polsce bardzo zachęca pani bardzo dziękuję za rozmowę ja również do widzenia informacje to kasa Rozwiń " Zwiń "

# data[].attributes.attachment_link.title
Posłuchaj podcastu: Jak Stanisław Cichocki stał się Szpicbródką? Jak Szpicbródka stał się kasiarzem? - TOK FM

# data[].attributes.attachment_link.description
Maciej Rekowski dzień dobry ponownie po trudnych tematach czasami smutnych czasami nawet może przerażających pora na coś bardziej weekendowego choć, żeby było może zabawnie pozostaniemy w kręgu wymiaru sprawiedliwości, skąd ten szpic Bródka się, więc dzisiaj w weekendowym poranku, bo to 25stycznia 1930 roku policja można powiedzieć, że okrągła rocznica 90 zatrzymała Stanisława Cichockiego pseudonim Szpicbródka udaremniają przygotowane łamanie przez niego do banku polskiego w Częstochowie naj to dobry pretekst, żeby o PIT Bruce porozmawiać to co żeśmy przed chwilą słyszeli to oczywiście fragment filmu musicalu Mieczysława schody Janusza Rzeszewskiego pt.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Fotorzepa, Jakub Ostałowski

Ułańska fantazja nie polegała na robieniu burd po alkoholu, lecz na eleganckim i szarmanckim zachowaniu się w towarzystwie - mówi Piotr Jaźwiński, autor książki „Oficerowie i dżentelmeni. Życie prywatne i służbowe kawalerzystów Drugiej Rzeczpospolitej"

Rzeczpospolita: IPN jest na dobrej drodze do rozwiązania zagadki samotnego grobu na Podlasiu. Najprawdopodobniej to grób zamordowanego w 1939 roku ułana. Skąd się wzięła nazwa „ułan"?

Piotr Jaźwiński: Pochodzi od nazwiska pułkownika Aleksandra Ułana. Oddziały tatarskie pod jego dowództwem służyły w armii króla Augusta II w XVIII wieku. Ale etos ułański wykształcił się w okresie napoleońskim i właściwie dopiero wtedy ułani weszli do historii polskiej i europejskiej kawalerii.
Potem jednak były zabory. Czy ułani zniknęli i odrodzili się dopiero w II RP?
Poniżej dalsza część artykułu
Czym charakteryzowali się ułani?
Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości z pułków tradycyjnych przetrwał tylko 1. Pułk Ułanów Austriackich, który potem stał się 8. Pułkiem Ułanów Księcia Józefa Poniatowskiego. Wszystkie pułki kawaleryjskie w czasach XX-lecia międzywojennego stworzyli od nowa oficerowie służący wcześniej w kawalerii austro- -węgierskiej i rosyjskiej, w niewielkim stopniu w pruskiej. Nawiązywały one oczywiście do pułków istniejących w okresie napoleońskim i powstania listopadowego.
A co z ułańską fantazją? Było w ogóle coś takiego?
W XIX wieku mieli charakterystyczne nakrycie głowy - czako ułańskie, spodnie z lampasami w barwach pułku, a także specjalną kurtkę ułankę. Na wzór polskich ułanów część umundurowania przejęli kawalerzyści brytyjscy, francuscy czy pruscy. Proporce przy lancach Brytyjczyków były amarantowe, tak jak przy lancach polskich.
Czy to prawda, że polscy kawalerzyści szarżowali na niemieckie czołgi na początku II wojny światowej?
W jednym z numerów „Przeglądu Kawaleryjskiego" z okresu XX-lecia międzywojennego napisano, że ułańska fantazja nie polegała na robieniu burd po alkoholu, lecz na eleganckim i szarmanckim zachowaniu się w towarzystwie i pełnym oddaniu służbie oraz świetnym wykonywaniu swoich obowiązków. Ułańska fantazja nakazywała być pierwszym w boju i pierwszym w salonie.
Czy II wojna to był definitywny koniec polskich ułanów?
Nie. Polski kawalerzysta, ułan, strzelec konny poruszał się konno, ale walczył pieszo. Szarża podczas II wojny światowej była niemalże niemożliwa ze względu na środki techniczne i specyfikę pola walki. Dowodzącym kawalerią przez myśl by nie przeszło, żeby doprowadzić do takiej szarży.

W Polsce ludowej 1. Dywizja Kawalerii istniała do 1947 roku - to była jednostka konno- -motorowa, ale były w niej też pułki czysto kawaleryjskie. Służyło tam wielu oficerów i kawalerzystów z okresu międzywojennego. Dzisiaj w III RP działa dużo grup rekonstrukcyjnych, odwołujących się do tradycji poszczególnych pułków. Ale to tylko grupy rekonstrukcyjne, nie kawaleria.

# data[].attributes.attachment_link.description
Fotorzepa, Jakub Ostałowski Ułańska fantazja nie polegała na robieniu burd po alkoholu, lecz na eleganckim i szarmanckim zachowaniu się w towarzystwie - mówi Piotr Jaźwiński, autor książki „Oficerowie i dżentelmeni. Życie prywatne i służbowe kawalerzystów Drugiej Rzeczpospolitej" Rzeczpospolita: IPN jest na dobrej drodze do rozwiązania zagadki samotnego grobu na Podlasiu.