# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Każdy konflikt zbrojny, niezależnie od zakładanych celów, przynosi wiele negatywnych skutków, które można podzielić na trzy grupy - skutki społeczne, polityczne, gospodarcze.

Skutki polityczne:
1. zaburzenie relacji z innymi państwami (szczególnie dotyczące wymiany handlowej, ewentualnego wsparcia ekonomicznego czy humanitarnego),
2. zmiany mapy świata, zmiany granic, powstawanie nowych państw,
3. możliwość powstania tzw. państw upadłych o całkowicie niewydolnej władzy i problemach społecznych,
4. wzrost znaczenia różnego rodzaju grup przestępczych i terrorystycznych.

Skutki społeczne:
1. ofiary śmiertelne,
2. okaleczenia ludności - zmniejszenie liczebności osób, które w przyszłości mogłyby pracować na rzecz danego kraju czy społeczności, koszty związane z opieką, leczeniem (zwykle konieczne zaangażowanie pomocy międzynarodowej),
3. choroby, możliwe epidemie,
4. głód, brak dostępu do wody,
5. postępująca demoralizacja,
6. zawieszenie edukacji, brak wizji na poprawę sytuacji, co tworzy tzw. stracone pokolenia,
7. fale uchodźstwa,
8. łatwość absorpcji radykalnych idei obiecujących poprawę sytuacji.

Skutki gospodarcze konfliktów zbrojnych:
1. dla samego kraju (krajów) zaangażowanego w konflikt skutkiem jest zastój/upadek gospodarczy,
2. brak inwestorów zagranicznych, którzy nie decydują się na lokowanie kapitału w krajach o niestabilnej sytuacji politycznej,
3. zniszczenie zabudowań i infrastruktury - naprawa i odbudowa naraża kraj na ogromne koszty,
4. rozwój handlu bronią.

# data[].attributes.attachment_link.description
Każdy konflikt zbrojny, niezależnie od zakładanych celów, przynosi wiele negatywnych skutków, które można podzielić na trzy grupy - skutki społeczne, polityczne, gospodarcze. Skutki polityczne: 1. zaburzenie relacji z innymi państwami (szczególnie dotyczące wymiany handlowej, ewentualnego wsparcia ekonomicznego czy humanitarnego),2. zmiany mapy świata, zmiany granic, powstawanie nowych państw,3. możliwość powstania tzw.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Znawcy przedmiotu dzielą terroryzm na polityczny, kryminalny oraz na indywidualny i zbiorowy.

Większość z powszechnie znanych organizacji zajmujących się terroryzmem, uprawiała i uprawia terroryzm polityczny. Ma on na celu zmianę ekipy rządzącej, zmianę systemu politycznego, wymuszenie wprowadzenia pewnych rozwiązań prawnych, bądź oderwanie części terytorium od danego państwa i założenie nowego państwa lub przyłączenie go do już istniejącego.

Cechą charakterystyczną terroryzmu kryminalnego jest natomiast fakt, iż terrorysta działa z pobudek "niższych", najczęściej materialnych. Do podstawowego zestawu tego typu działań należą porwania dla okupu, niszczenie mienia, sabotaż oraz szantaż.

Grupy uprawiające terroryzm polityczny bardzo często zajmują się również terroryzmem kryminalnym, dochodami z którego finansują działalność polityczną. Niektóre z tych grup przechodzą coraz wyraźniej od terroryzmu politycznego ku kryminalnemu, ewoluując w zwykłą zorganizowaną grupę przestępczą.

Podział na terroryzm indywidualny i zbiorowy służy określeniu, czy przedmiotem ataku terrorystycznego staje się konkretna osoba, czy też przypadkowa zbiorowość. W wypadku zabójstwa konkretnego polityka czy porwania biznesmena mówimy o terroryzmie indywidualnym, którego ofiara jest ściśle określona. Jednak większość ataków terrorystycznych motywowanych politycznie jest przejawem terroryzmu zbiorowego, którego ofiarami padają przypadkowe osoby.

Rzut oka na historię terroryzmu pozwala zauważyć, iż coraz więcej aktów terroru to przykłady terroryzmu zbiorowego. Przyczyna tkwi zapewne zarówno w rozwoju techniki (jeden zamachowiec może obecnie zabić wiele osób) jak i w tym, że w coraz większej liczbie krajów system rządów opiera się na demokracji przedstawicielskiej, co oznacza, iż zabicie nawet kilku funkcjonariuszy państwowych nie powoduje większych perturbacji w funkcjonowaniu całego aparatu władzy.

Terroryzm jako metoda walki politycznej przeżywał swój rozkwit w XIX wieku i wtedy też zaczęto pracować nad teoretycznym uzasadnieniem jego stosowania. Jednak już dużo wcześniej pojawiały się rozważania na ten temat.

Był on używany (oczywiście nie pod tą nazwą) od początków historii ludzkości. O stosowaniu terroryzmu można mówić np. w przypadku antycznej Grecji. Zabójca tyrana w starożytnej Grecji cieszył się mianem bohatera. Wtedy też Platon, Arystoteles i inni myśliciele pisali na temat terroryzmu. Rządy tyranów nazywali przestępstwami, a ich zabójstwo uznawali za usprawiedliwione. Seneka wprost stwierdził, iż dla bogów nie ma milszej ofiary, niż krew tyrana. W okresie od XI do XIII wieku na Bliskim Wschodzie przerażenie wywoływali asasyni - doskonale zorganizowana szyicka sekta specjalizująca się w skrytobójczych zamachach. Cały świat islamski i wielu Europejczyków w Królestwie Jerozolimskim żyło w strachu przed tymi zamachowcami.

W średniowieczu powszechna była akceptacja zabójstwa złego władcy. Nawet w kręgach katolickich zdarzali się zwolennicy takich rozwiązań. Jednym z nich był św.Tomasz z Akwinu, który dzielił rządzących na tyranów legalnych i nielegalnych. Tych drugich mógł zabić każdy, pierwszych można było zgładzić jedynie na podstawie wyroku sądowego. Z kolei Jan z Salisbury stworzył pierwszą średniowieczną teorię uzasadniającą zabójstwo tyrana.

Pogląd ten ewoluował, aż w XVI wieku został zaakceptowany również przez kręgi kościelne z zastrzeżeniem, iż zabić można władcę, którego rządy sprzeczne są z prawem boskim. Podczas rewolucji francuskiej okres rządów Komitetu Bezpieczeństwa Publicznego, został nazwany "Terrorem", a zasiadających w komitecie jakobinów zwano terrorystami.

Zamachowcy z XIX wieku podczas prób dokonania zamachów brali pod uwagę postronne ofiary. Właśnie z obawy przed zabiciem lub zranieniem osób niewinnych rosyjscy radykałowie kilka razy odwołali zamachy na cara Aleksandra II (ostatecznie zginął w zamachu od bomby rzuconej przez Polaka, Ignacego Hryniewieckiego w 1881 roku). Jednak z czasem celem terrorystów przestali być indywidualni politycy, a stało się nim społeczeństwo lub określone jego grupy (urzędnicy państwowi, kapitaliści, itp.). Celem ataków na społeczeństwo miało być wywołanie niechęci do rządu.

Przełom XIX/XX wieku to okres, w którym jeszcze prym wiedli zamachowcy celujący w głowy państwa. W 1901 roku anarchista Leon Czołgosz zastrzelił prezydenta USA McKinleya. Zamach na życie następcy tronu Austro-Węgier arcyksięcia Franciszka Ferdynanda stał się bezpośrednim powodem wybuchu I wojny światowej. W trakcie jej trwania powstała też najstarsza z organizacji określanych współcześnie jako terrorystyczne - IRA.

Lata trzydzieste i czterdzieste XX wieku to okres rozwoju państw, które są najczęściej przytaczane jako kraje rządzone terrorem: hitlerowskie Niemcy i stalinowski ZSRR. Po II wojnie światowej zjawisko terroryzmu zaczęło osiągać kształty obecne. W roku 1959 powstała ETA. W latach 60. pojawiło się zjawisko określane mianem islamskiego terroryzmu. Dnia 5 września 1972 roku podczas Igrzysk Olimpijskich w Monachium doszło do jednego z najgłośniejszych ataków określanych jako terrorystyczne. Grupa uzbrojonych Palestyńczyków z organizacji "Czarny Wrzesień", uprowadziła sportowców ekipy Izraela. Podczas nieudolnej próby odbicia, zakładnicy zginęli.

Lata 70. i 80. to rozwój skrajnie lewicowych organizacji w Europie Zachodniej (RAF, Baader-Meinhoff, Czerwone Brygady). Intensyfikacji uległa działalność ETA i IRA. W tym okresie pojawiło się też zjawisko sponsorowania terroryzmu przez niektóre państwa, jako swego rodzaju ersatz (zastępnik) wojny. Lata 60. i 70. to okres największej aktywności organizacji skrajnie prawicowych np. OAS.

Barierę bezpieczeństwa buduje Izrael wzdłuż granicy z terytoriami palestyńskimi, by odgrodzić osiedla żydowskie i teryrtorium Izraela od Palestyńczyków

W latach 80. pojawił się nowy rodzaj zamachowców - samobójcy. Ich ataki w Bejrucie i na Sri Lance wstrząsnęły światem. Na początku lat 90. przez krótki czas wydawało się, że terroryzm jest w odwrocie. Jednak intensyfikacja konfliktu palestyńsko-izraelskiego oraz rozpoczęcie przez Al Kaidę walki przeciwko USA rozbiło te złudzenia. Dnia 11 września 2001roku doszło do określonego za największy w dziejach ataku terrorystycznego - zamachu na World Trade Center i Pentagon. Jednym z najbardziej tragicznych w skutkach ataków był atak terrorystyczny w Biesłanie, w Północnej Osetii, 1 września 2004 roku, który został przeprowadzony przez komando czeczeńskich i (prawdopodobnie) arabskich terrorystów.

Dzisiaj stronę odwiedziło już 8 odwiedzający (9 wejścia) tutaj!

# data[].attributes.attachment_link.description
Znawcy przedmiotu dzielą terroryzm na polityczny, kryminalny oraz na indywidualny i zbiorowy. Większość z powszechnie znanych organizacji zajmujących się terroryzmem, uprawiała i uprawia terroryzm polityczny. Ma on na celu zmianę ekipy rządzącej, zmianę systemu politycznego, wymuszenie wprowadzenia pewnych rozwiązań prawnych, bądź oderwanie części terytorium od danego państwa i założenie nowego państwa lub przyłączenie go do już istniejącego.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Wojna w Syrii to jeszcze jeden front na Bliskim Wschodzie, na którym zwarli się ze sobą szyici i sunnici, a tlący od dziesięcioleci konflikt może rozwinąć się z taką siłą, że - jak obawiają się eksperci - wstrząśnie podstawami porządku, jaki nastał w tym regionie po upadku imperium Osmańskiego i po pierwszej wojnie światowej.

Powstanie przeciw reżimowi syryjskiego prezydenta Baszara el-Asada przerodziło się w konflikt znacznie bardziej niebezpieczny niż wojna domowa. Uproszczeniem byłoby go nazwać walkami na tle wyznaniowym, bo za religijnym ferworem kryją się też mocarstwowe ambicje i dążenie do regionalnej hegemonii m.in. Arabii Saudyjskiej i Iranu. Nienawiść między sunnitami, walczącymi z syryjskim reżimem, a szyitami, podsycana jest zarówno przez przywódców religijnych, jak i politycznych strategów - pisze "Boston Globe".

Aby podsycić religijną nienawiść nie trzeba wiele. W 2004 roku, w liście do Osamy bin Ladena jeden z przywódców Al-Kaidy Abu Musaba al-Zarkawi napisał: "Zagrożenie ze strony szyitów jest większe niż ze strony Amerykanów (...). Jedynym dla nas rozwiązaniem jest uderzyć w (...) szyitów, aż ukorzą się przed sunnitami". Reżim Asada jest co prawda świecki, ale polityczny i wojskowy establishment tego kraju wywodzi się z alawitów (odłam szyizmu).

Wpływowy sunnicki duchowny szejk Jussef al-Karadawi wezwał sunnitów, którzy mają przeszkolenie wojskowe, by poparli syryjskich powstańców w walce z reżimem Asada. Apel Karadawiego, który poparł wielki mufti Arabii Saudyjskiej, był reakcją na wystąpienia szejka Hasana Nasrallaha - przywódcy Hezbollahu, radykalnej organizacji szyickiej z Libanu. Hezbollah poparł Asada w walce z - przeważnie sunnicką - opozycją. Według jednych ekspertów z religijnego obowiązku; według innych, raczej po to, by zachować ważny ze względów politycznych i militarnych sojusz z Damaszkiem i Teheranem.

"Jeśli bitwa z sunnickimi terrorystami sprawi, że konieczne będzie, bym ja i cały Hezbollah udał się do Syrii, to pójdziemy do Syrii" - powiedział niedawno Nasrallah.

Z Iraku, Arabii Saudyjskiej, Jemenu i innych krajów napływają do Syrii bojownicy dżihadu, skłonni walczyć z szyitami z poczucia religijnego obowiązku. Bojownicy Islamskiego Państwa Iraku i Lewantu, czyli odłamu Al-Kaidy, walczą w Syrii po stronie powstańców nie tylko po to, by obalić Asada. Biją się o islamskie państwo "od Dijali (w Iraku) po Bejrut (w Libanie)" o rozległy emirat, rządzony prawem islamu i prowadzący świętą wojnę. W tej wojnie wrogiem jest nie tylko Zachód, czy Izrael. Wzywając sunnitów do walki Karadawi nazwał alawitów "bardziej niewiernymi niż chrześcijanie i żydzi".

Konflikt między sunnitami a szyitami, po blisko trzech stuleciach spokoju, odżył w latach 60. i 70. XX wieku - wyjaśnia ekspertka z Uniwersytetu Georgetown w Waszyngtonie Shireen Hunter. Najpierw rozniecił go ponownie w latach 60. renesans islamu. Potem zaogniła go rewolucja w Iranie. Nałożyła się na to odwieczna, arabsko-perska rywalizacja i nasilające się napięcia między Rijadem a Teheranem - wyjaśnia Hunter w analizie napisanej dla programu sieci CNN "Global Public Square".

Najważniejszym katalizatorem konfliktu była inwazja w Iraku, która nie tylko doprowadziła do walk między sunnitami a szyitami na terytorium kraju, ale też została uznana przez radykalnych sunnitów za zmianę równowagi sił w całym regionie na korzyść szyitów, którzy kontrolują rząd w Bagdadzie - pisze Hunter.

Teraz bojownicy dżihadu nie kierują się z Syrii do Iraku, ale Irak znów targany jest tym samym religijno-politycznym konfliktem. Do starć między sunnitami a szyitami dochodzi w Libanie. Według Stratforu Arabia Saudyjska wysyła na front w Syrii nie tylko własnych sunnickich dżihadystów, ale importuje ich też z Jemenu, finansując po części ich krucjatę.

Królestwo Saudów prowadzi tę wojnę "przez pośredników" nie tylko z religijnego obowiązku - wyjaśnia Stratfor. "Saudyjczycy, straciwszy przeciwwagę dla potęgi Iranu wraz z upadkiem Saddama Husajna w Iraku i nastaniem tam rządu zdominowanego przez szyitów przyjaznych Teheranowi, widzą możliwość ustanowienia sunnickiego reżimu w Syrii jako szansę na kolosalną poprawę ich narodowego bezpieczeństwa" - pisze Stratfor.

Gorliwość saudyjskich bojowników po części wynika z tego, że dominujący w tym królestwie wahhabizm (konserwatywny odłam sunnizmu) jest szczególnie wrogo usposobiony do szyitów. Niektórzy duchowi przywódcy wahabitów, jak nieżyjący wielki mufti Arabii Saudyjskiej Abd al-Aziz ibn Abd Allah ibn Baaz, uznawali szyitów za heretyków, a nawet przyzwalali na zabijanie ich - napisał Vali Nasr z Departamentu Stanu USA, autor książki "The Shia Revival" (Odrodzenie szyitów), cytowany przez "Guardian".

"Nasr, który jest większym optymistą niż większość ekspertów, również uważa, że obecne napięcia (na Bliskim Wschodzie) mogą być początkiem rozpadania się ładu w regionie", którego koncepcję ukuli Brytyjczycy i Francuzi przewidując upadek imperium Osmańskiego - pisze "Guardian".

Czytaj też: Politolog nie ma wątpliwości. Zachód dąży do interwencji w Syrii ►

Wojna w Iraku i wiosna arabska rozbijają ten ład - uważa Nasr; wraz z nim rozpaść się mogą struktury niektórych państw, choćby Iraku i Syrii - jak ostrzegał już na wiosnę "Financial Times". Chaos i polityczna próżnia to wymarzone warunki dla ekspansji Al-Kaidy, która zasila szeregi bojowników w Syrii. "Jej długofalowym celem zawsze było obalenie rządów w krajach arabskich, aby umożliwić powstanie ponadnarodowego kalifatu. A jej taktyka przeważnie polegała na aktach terroru, mających sprowokować interwencję USA" - przypomina Stratfor.

Nie wiadomo jak "ograniczona interwencja" w Syrii, którą zapowiada Waszyngton, wpłynie na sytuację w tym kraju, czy umocni którąś z grup prowadzących tam swoją świętą wojnę. "Nic jednak nie ucieszyłoby tak bojowników dżihadu, jak zaangażowanie Zachodu lub Izraela w ten konflikt" - konkluduje Stratfor.

# data[].attributes.attachment_link.title
Syria: O co ta wojna? [ANALIZA KONFLIKTU]

# data[].attributes.attachment_link.description
Wojna w Syrii to jeszcze jeden front na Bliskim Wschodzie, na którym zwarli się ze sobą szyici i sunnici, a tlący od dziesięcioleci konflikt może rozwinąć się z taką siłą, że - jak obawiają się eksperci - wstrząśnie podstawami porządku, jaki nastał w tym regionie po upadku imperium Osmańskiego i po pierwszej wojnie światowej.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Konflikt w Sudanie jest jednym z najdłuższych i najbardziej krwawych konfliktów XX wieku - śmierć poniosło w nim ponad 1,5 miliona osób. Konflikt spowodował też falę uchodźstwa - miejsce zamieszkania musiało zmienić ponad 4 milionów Sudańczyków.

Konflikt w Sudanie - przyczyny

Przyczyny konfliktu leżą przede wszystkim w różnicach religijnych i etnicznych między północną a południową częścią Sudanu. W północnej części kraju dominowali bowiem wyznawcy Islamu (stanowili oni aż 70%), natomiast w południowej - chrześcijanie (5%) i animiści (25%). Islamiści sprawowali władzę w kraju nieprzerwanie od uzyskania niepodległości przez Sudan w 1956 r. dążąc do islamizacji całego kraju. Jeśli chodzi o kwestie etniczne, to około 50% mieszkańców Sudanu stanowili Arabowie (dzieląc się na bardzo wiele plemion), a pozostała część ludności to rdzenne plemiona, m.in.: Dinka, Nuerowie, Azande.

Drugim ważnym źródłem konfliktu są dobra naturalne - przede wszystkim nierównomierny rozkład surowców oraz zróżnicowana żyzność gleb.

Powiązaną z powyższymi przyczyną konfliktu jest także kolonialna przeszłość, która doprowadziła do wytworzenia się sztucznych granic nieuwzględniających wspomnianych podziałów.

# data[].attributes.attachment_link.title
Konflikt w Sudanie - przyczyny, przebieg, skutki

# data[].attributes.attachment_link.description
✅ Konflikt w Sudanie jest jednym z najdłuższych i najbardziej krwawych konfliktów XX wieku - śmierć poniosło w nim ponad 1,5 miliona osób. Konflikt spowodował też falę uchodźstwa - miejsce zamieszkania musiało zmienić ponad 4 milionów Sudańczyków. Konflikt w Sudanie - przyczyny Przyczyny konfliktu leżą p...

# data[].attributes.attachment_link.title
(PDF) Przebieg i uwarunkowania konfliktu na wschodzie Ukrainy

# data[].attributes.attachment_link.description
PDF | On Jan 25, 2015, Miron Lakomy published Przebieg i uwarunkowania konfliktu na wschodzie Ukrainy | Find, read and cite all the research you need on ResearchGate

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
* Oficjalna propaganda nadaje rodzinie rządzącej Koreą Północną niemal boski status
* Kim Ir-sen do 1961 r. pozbył się wszystkich politycznych konkurentów
* Dyktator wymordował frakcje wspierane przez Chiny i ZSRR
* Zgodnie z ideą "dżucze" Korea Północna stała się niezależna od komunistycznych mocarstw
* Unikatowy totalitarny system stworzono m.in. dzięki koreańskiej kulturze opartej na konfucjanizmie

Posąg Kim Ir-sena i Kim Dzong-ila w stolicy Korei Północnej Pjongjang (Wikimedia Commons)

Koreańska Republika Ludowo-Demokratyczna (KRL-D), jak ten kraj oficjalnie się nazywa, wyłoniła się w sierpniu 1945 r. na obszarach zajętych wówczas przez radziecką Armię Czerwoną. Na jej czele stanął namiestnik z nadania Moskwy, Kim Ir-sen. Powoli, ale skutecznie wprowadzał on u siebie system, który jego polski biograf, Waldemar W. Dziak trafnie nazwał "totalitaryzmem spełnionym". Jednakże dopiero w początkach lat 60. ubiegłego wieku cała władza znalazła się w jego rękach - a potem jego klanu i utrzymywana jest aż do dziś. Jak to się stało i dlaczego tak się stało? Jaka jest geneza reżimu Kimów?

Nie ma żadnych wątpliwości, że reżim północnokoreański nigdy by nie powstał, gdyby północna część Półwyspu w końcowej fazie wojny z Japończykami nie trafiła pod sowiecką kontrolę. W KRL-D Kim Ir-sena, zamienionego w Wielkiego Wodza, "geniusza ludzkości", "wybawcę i wyzwoliciela ludu", dość szybko zdeifikowano, a przy okazji dokumentnie zmieniono i "uszlachetniono" mu życiorys, zamieniając go w barwną legendę, do dziś przymusowo uczoną w szkołach, tyle że nie mającą zbyt wiele wspólnego z prawdziwymi faktami.

Jednym z bardziej zamazanych i przeinaczonych fragmentów życiorysu Kim Ir-sena jest jego okres pobytu w ZSRR, w oficjalnych biografiach wręcz negowany. Wiadomo, że od wczesnej młodości był on przekonanym komunistą, który wyrósł w sojuszu z chińskimi komunistami na terenie Mandżurii. Tam brał udział w działaniach partyzanckich, ale w okresie między listopadem 1940 a marcem 1941 r. (bo biografowie chińscy, rosyjscy i zachodni różnią się co do ocen) uciekł do ZSRR i przebywał tam przez cztery lata, chodząc nawet w mundurze oficera Armii Czerwonej.

Dopiero po latach, przy cichym przyzwoleniu Sowietów - którym było to na rękę, bo chcieli mieć "swojego człowieka" na czele państwa - zaczęto tworzyć, obowiązującą do dziś legendę, iż pozostał w kraju i stał na czele antyjapońskiej partyzantki. Dopiero po 1991 r., gdy otworzyły się nieco radzieckie archiwa, ten nieznany dotychczas epizod w życiorysie Wielkiego Wodza zaczął nabierać barw i wypełniać się - ciągle szczątkowymi - faktami. Wiadomo, że po ucieczce najpierw zajmował się uprawą ogródka warzywnego na terenie Syberii, że wbrew późniejszym legendom ani nie wstąpił do sowieckiej akademii wojskowej, ani tym bardziej nie walczył o wyzwolenie Leningradu. Wiele natomiast wskazuje na to, że ukończył szkołę wywiadu NKWD w Chabarowsku. I dopiero potem Stalin osobiście zaczął mu wyznaczać coraz ważniejsze zadania i role.

W istocie był więc namiestnikiem z obcego nadania, który najpierw musiał się godzić z wolą Moskwy, a potem Pekinu. Wybijanie się na samodzielność, co robił równie skutecznie, jak brutalnie, czyli usuwanie ze swego wewnętrznego kręgu władzy osób, które znały i dobrze pamiętały poprzednie epizody z jego życia, zajęło ma czas aż do 1961 r., gdy przechwycił już całkowicie niekwestionowaną władzę w państwie. Zachował ją aż do śmierci w 1994 roku.

Drugi kluczowy element w budowie reżimu przyszedł wraz z wojną koreańską (1950-53), którą Kim Ir-sen osobiście rozpętał. Zrobił to za namową Stalina i przy niechętnym wsparciu Mao Zedonga. Pekin poparł go niechętnie, nie znalazł wówczas innego, lepszego wyjścia.

Oczywiście cel był jeden: połączyć pod komunistycznymi sztandarami cały naród koreański, podzielony w 1945 r., a przy okazji przejąć nad nim pełnię władzy. Jak wiadomo, to się nie udało. Włączenie się do konfliktu najpierw Amerykanów, a potem Chińczyków umiędzynarodowiło konflikt, tworząc z niego pierwszą wielką wojnę okresu zimnej wojny.

Kim Ir-sen osiągnął swe cele tylko w tym sensie, że zgodnie z frontową i wojenną logiką skumulował pełnię władzy w swoich rękach. O tym, jak dobrze zabiegał o własne interesy i co było jego prawdziwym priorytetem, najlepiej świadczy fakt, iż już po wybuchu wojny, jesienią 1950 r. zamordowano aresztowanego wcześniej Ho Man-sika, czyli drugą osobę w państwie, mocno preferowaną przez Moskwę do zajmowania najwyższych stanowisk.

Cywile zamordowani przez armię północnokoreańską niedaleko miasta Hamhung, październik 1950 r. fot. Wikimedia Commons/Lt. Winslow

Rozejm w Panmundżon w lipcu 1953 r. i obowiązująca do dziś linia demarkacyjna na 38 równoleżniku były w istocie klęską inicjatora konfliktu, Kim Ir-sena. Ten jednak, mimo ogromnych zniszczeń wojennych, dwóch milionów ofiar, a także trwałego podziału narodu, wyszedł z tego konfliktu, co do tego panuje wyjątkowa zgodność biografów, o wiele silniejszy. Skonsolidował wokół siebie władzę, a nielicznych kontestatorów, tym razem już z chińskiego (bo to Chiny zaangażowały się aktywnie w wojnie po jego stronie), a nie rosyjskiego nadania, powoli lecz skutecznie eliminował.

Kiedy udało mu się ich usunąć, wyszedł z ideą swego życia, po raz pierwszy sformułowaną w grudniu 1955 r., zwaną "dżucze", czyli samodzielnych rządów i opierania się wyłącznie na własnych siłach, umiejętnie - to trzeba przyznać - wykorzystując do swych celów rozłam chińsko - radziecki, który w 1960 r. stał się już otwarty i głośny. Kim najpierw usunął wszelkie frakcje w najwyższym kierownictwie, począwszy od "partyzantów Kim Ir-sena", czyli pamiętających jeszcze II wojnę światową towarzyszy o proradzieckich inklinacjach, pozostawiając i promując jedynie tych spośród nich, którzy o historii nie chcieli pamiętać. Wkrótce potem przyszedł czas na frakcję "jenańską", czyli związaną w ten czy inny sposób z wpływami Komunistycznej Partii Chin. Ostatnich z nich usunął w 1958 r., a na IV zjeździe Koreańskiej Partii Pracy we wrześniu 1961 r. obsadził stanowiska już wyłącznie osobami z własnego nadania. Były namiestnik zaczął sam rozdawać namiestnictwa.

Najpierw wsparcie ościennych mocarstw, potem spryt w wykorzystaniu do swych celów wszelkich okoliczności, z wojennymi włącznie, i wreszcie brutalna siła, stały u źródeł reżimu Kima. A co sprawiło, że okazał się on tak trwały i przeszedł po jego śmierci najpierw na syna, "Ukochanego Przywódcę" Kim Dzong-ila, a teraz na wnuka Kim Dzong-una?

Tu najwyraźniej trzeba przejść do głębszych, kulturowych i cywilizacyjnych pokładów, nie zatrzymując się jedynie na międzynarodowym układzie sił, czy zdolnościach przywódczych tej czy innej jednostki. Nie wystarcza też, jak się wydaje, krytyczna analiza komunizmu, zarówno jako idei, jak ruchu politycznego i wykreowanego w nim kultu wodza. To wszystko w przypadku KRL-D oczywiście miało też znaczenie, ale nie tylko. Co jeszcze? - o to właśnie toczy się spór między analitykami i obserwatorami północnokoreańskiej sceny.

Dość powszechnie uznaje się, że przy konsolidacji komunizmu klanowego, jaki ukształtował się w KRL-D, niebłahe znaczenie miały też wartości konfucjańskie, takie jak paternalizm, społeczna i polityczna hierarchia, a także, podobnie jak w komunizmie, kult wodza. Przecież nie bez powodu wobec społeczeństwa koreańskiego, jeszcze przed jego podziałem i rozbiciem na dwie tak odmienne polityczne rzeczywistości, ukuto powiedzenie, że "jest bardziej konfucjańskie od chińskiego".

Nie można też abstrahować od faktu, iż w koncepcjach konfucjańskich Wódz, czyli Cesarz, to zarazem Syn Niebios, a więc tym samym główny prawodawca, wielki wychowawca, jedyny interpretator praw boskich na Ziemi, kodyfikator praw, cnót i kodeksów moralnych. Lud ma być posłuszny i wierny tak rozumianej władzy; każdej władzy, bez względu na to czy z boskiego, czy z sowieckiego nadania...

Tradycja koreańska, ale też wschodnioazjatycka, i szerzej - konfucjańska, to także silne państwo, jego kult, przyzwolenie na interwencjonizm z jego strony, a równocześnie - bardziej buddyjskie ze swej natury - pogodzenie się z wyrokami losu (Niebios), bez względu na to, jakie one są.

Kim Dzong-un podczas inspekcji akademii artylerii przeciwlotniczej fot. AFP/KNS/KCNA

Innymi słowy, do zrozumienia genezy i rozwoju północnokoreańskiego modelu komunizmu klanowego nie wystarczą klasyczne analizy modelu totalitarnego, jak te które wyszły spod pióra Hanny Arendt, czy Zbigniewa Brzezińskiego. Potrzebny jest jeszcze do tego element kulturowy, który akurat w tym przypadku kto wie, czy nie jest ważniejszy od wszelkich rozważań socjologiczno-historiozoficznych. Zwróćmy bowiem uwagę, że komunizm klanowy nie powstał ani na Kubie (gdzie władzę, co prawda, sprawuje brat byłego Wodza), ani w ZSRR, ani nigdzie indziej w byłym bloku sowieckim. To też powinno nam dawać sporo do myślenia.

Wielu ekspertów, szczególnie ekonomistów, zapatrzonych w sukcesy wschodnioazjatyckich "gospodarczych tygrysów", wartości konfucjańskie wychwala, a w Korei Południowej i częściowo w Singapurze rodzą się ostatnio prace, próbujące łączyć konfucjanizm z demokracją. Wysoce ceniona jest też tamtejsza merytokracja, a więc, też wywodzące się z konfucjanizmu, rządy oświeconych elit, czemu niedawno dał wyraz w ważnym tomie wykładający w Chinach Kanadyjczyk Daniel A. Bell.

Przypadek rodu Kimów każe jednak przypominać, że te same, dla wielu cenne, wartości konfucjańskie w przypadku innego odczytania tak łatwo mogą przerodzić się w jeszcze jedną formę znanej od dawna "orientalnej tyranii" czy despotii, gdzie ideały konfucjańskie mówiące o idealnych rządach i marzenia o wspaniałym społeczeństwie tak łatwo mogą się przerodzić w ich całkowite zaprzeczenie i przynieść ze sobą brak wolności, izolację, pełne upaństwowienie i terror ze strony władz, a życie społeczne zamienić na koszary i koszmar.

Nocne zdjęcie Półwyspu Koreańskiego. W północnej części niemal nie widać świateł fot. Wikimedia Commons/NASA

Albowiem, cytując na koniec znanego eksperta Bradleya K. Martina, KRLD pod rządami klanu Kimów zamieniła się w "kraj automatów" oraz "państwo ludzi o wypranych mózgach rodem z dzieł Orwella"; w kraj, w którym celem jego Wodzów jest - cytując wspomnianego już W. Dziaka - wychowanie "politycznego robota, ludzkiej maszyny, która zawsze i w każdych okolicznościach będzie działać zgodnie z zaprogramowanym kodem, a jej wszelkie zachowania będą wyznaczane odgórnie."

To dlatego komunizm klanowy trwa - i będzie trwał, o ile nie zdecydują inaczej wielkie mocarstwa. Jednakże im, jak mówi historia, raczej odpowiada status quo, a więc podział Półwyspu Koreańskiego, toteż pomniki i portrety rodu Kimów w KRL-D robią się coraz większe - i bardziej pozłacane. Podczas gdy lud klepie biedę, a i głód nie jest mu obcy.

prof. Bogdan Góralczyk dla Wirtualnej Polski

# data[].attributes.attachment_link.title
Jak powstała Korea Północna? Geneza komunizmu klanowego

# data[].attributes.attachment_link.description
Oficjalna propaganda nadaje rodzinie rządzącej Koreą Północną niemal boski status* Kim Ir-sen do 1961 r. pozbył się wszystkich politycznych konkurentów* Dyktator wymordował frakcje wspierane przez Chiny i ZSRR* Zgodnie z ideą "dżucze" Korea Północna stała się niezależna od komunistycznych mocarstw* Unikatowy totalitarny system stworzono m.in.

# data[].attributes.headline
Atak terrorystyczny na World Trade Center 

# data[].attributes.subject
Atak terrorystyczny na World Trade Center 

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Pierwszy samolot uderzył w północną wieżę World Trade Center o 8.46. Kilkanaście minut później drugi wbił się w wieżę południową.

18 lat temu doszło do ataków terrorystycznych z użyciem samolotów na wieże WTC w Nowym Jorku i Pentagon. W rocznicę tych wydarzeń przypominamy tekst, który ukazał się w "Rzeczy o Historii" we wrześniu 2015 roku.
11 września 2001 r. o godzinie 6.33 pierwsze promienie wschodzącego słońca oświetliły wyspę Manhattan. Na niebie nie było chmur. Szykował się pogodny dzień, choć powietrze było orzeźwiająco chłodne. Po dwóch miesiącach niemal tropikalnych upałów mieszkańcy Nowego Jorku z ulgą witali upragnione ochłodzenie. Na stacji metra World Trade Center pojawili się pierwsi podróżni; większość z nich skierowała się do biur ulokowanych w dwóch najwyższych budynkach w mieście. Wielu z nich miało już nigdy nie powrócić do własnych domów.

Poniżej dalsza część artykułu

Dramat rozpoczął się o godzinie 8.46, kiedy samolot linii lotniczych American Airlines, lot nr 11, o numerach rejestracyjnych N334AA, pilotowany przez Mohammeda Attę Al-Sayeda, lecący z prędkością prawie 900 km/h, wypełniony 10 tys. galonów paliwa, wbił się między 94. a 98. piętro północnej wieży WTC. Egipski porywacz wykonał mistrzowskie sprowadzenie olbrzymiego samolotu pasażerskiego, godne najlepszych pilotów świata. O 8.37 samolot zaczął obniżać poziom o 900 m na minutę z wysokości 8800 m W ciągu sześciu minut pilot sprowadził potężną maszynę na wysokość około 200 metrów nad Manhattanem, aby bezbłędnie, z chirurgiczną wręcz precyzją uderzyć w wieżę WTC. Powołana przez amerykański Kongres specjalna komisja śledcza, nazywana w mediach „Komisją 9/11", ustaliła, że samolot w momencie uderzenia dosłownie wyparował. Wielu sceptycznie nastawionych naukowców podważa racjonalność takiego myślenia. No chyba, że tego dnia w Stanach Zjednoczonych panowały inne prawa fizyki. Jak bowiem można wytłumaczyć, że pasażerski boeing zniknął, ale z pożogi uratował się papierowy saudyjski paszport Satama Al-Suqamiego, jednego z porywaczy?

O dramacie pracowników WTC Ameryka dowiedziała około 8.50 czasu nowojorskiego, kiedy przerwano program lokalnych i narodowych stacji telewizyjnych, by pokazać pierwsze zdjęcia z „pożaru", jaki trawił jedną z wież World Trade Center na Dolnym Manhattanie. Początkowo media informowały o wybuchu gazu na wysokości 94. piętra wieży północnej. Tysiące mieszkańców domów położonych na zachodnim brzegu rzeki Hudson przyglądało się z okien ze zdumieniem i całkowitą bezradnością tragedii, jaka rozgrywała się na drugim brzegu. Zmieniające się z minuty na minutę kolejne doniesienia medialne zaczynały brzmieć coraz mniej wiarygodnie. Cała Ameryka oglądała w osłupieniu zdjęcia z helikopterów telewizyjnych oblatujących palącą się wieżę północną. Na oczach świata rozgrywał się przerażający dramat ludzi, którzy uciekali przed ogniem, skacząc z okien najwyższych kondygnacji budynku. W pewnym momencie jeden z komentatorów telewizyjnych ogłosił, że otrzymał zdumiewające wiadomości z Waszyngtonu, gdzie rzekomo płonął Kapitol. Inna stacja telewizyjna powoływała się na depeszę agencyjną o ewakuacji członków Izby Reprezentantów i Senatu ze stolicy w nieznanym kierunku. Dopiero o 9.05, kiedy płonęła już druga wieża WTC, szef personelu Białego Domu Andrew Card zdecydował się przerwać spotkanie prezydenta George'a W. Busha z uczniami szkoły podstawowej na Florydzie, szepcząc mu do ucha, że właśnie otrzymał doniesienia o ataku na amerykańskie obiekty cywilne. W kraju, który posiada najlepiej zorganizowaną sieć komunikacyjną na świecie, panował tego dnia zupełny chaos informacyjny. Miało się wrażenie, że nikt nic nie wie, a coraz bardziej zadziwiające doniesienia z Waszyngtonu brzmią całkowicie niewiarygodnie.

Wbrew prawom fizyki

O godzinie 9.03 drugi samolot, Boeing 767-222, należący do amerykańskich linii United Airlines, lot nr 175, pilotowany przez pilota awionetek Al-Shehhiego, także wypełniony 10 tys. galonów paliwa, wbił się pomiędzy 77. a 84. piętro drugiej, południowej wieży WTC. Pilot zaczął gwałtownie obniżać pułap lotu z wysokości 8686 m nad New Jersey w tempie ok. 3000 m na minutę. Każdy pilot świata potwierdzi, że Al-Shehhi mistrzowsko sprowadził maszynę lecącą z szybkością prawie 1000 km/h nad Dolny Manhattan i z precyzją pocisku Stinger trafił w drugi wieżowiec WTC. Uderzenie samolotu w południową wieżę tylko pogłębiło chaos. Niektóre lokalne stacje telewizyjne podawały informacje o możliwym ataku rosyjskim, inne o samolocie lecącym z misją zniszczenia Białego Domu.

Fakt bezbłędnego naprowadzenia samolotu na cel przez zwykłego dyletanta budzi zrozumiałe wątpliwości wobec wniosków, jakie wyciągnęła później „Komisja 9/11". Równie zadziwiające jest, że na wysokości około 10 tys. metrów kilka osób dodzwoniło się z telefonów komórkowych do swoich bliskich przebywających w różnych regionach Ameryki. Dopiero kilka lat później wprowadzono do samolotów pasażerskich technologię umożliwiającą takie połączenia. Każdy, kto podróżował samolotem w tamtym czasie, pamięta doskonale, że połączenie przez telefon komórkowy z pokładu samolotu pasażerskiego lecącego na tak dużej wysokości było niemożliwe. Tymczasem ku zdumieniu śledczych z komisji parlamentarnej istnieją potwierdzone dowody, że tego dnia przynajmniej dwie osoby znajdujące się na pokładzie samolotu American Airlines (lot nr 77) połączyło się ze swoimi rodzinami. Jedną z nich była stewardesa Renee May, która zadzwoniła do swej matki Nancy, mieszkanki Las Vegas. Czyżby - jak podkreślali to w swoim śledztwie dziennikarze telewizji ABC - wieloletnia pracownica linii American Airlines nie wiedziała, że takie połączenie jest niemożliwe? Raport „Komisji 9/11" wskazuje, że tego dnia nie działały prawa fizyki.

Dlaczego runęła trzecia wieża?

Tuż przed godziną 10.00 komentatorzy jednej z lokalnych stacji nowojorskich przerwali rozmowę, informując o serii eksplozji, których dźwięk dochodził z południowej wieży WTC. Otoczona przez tłum uciekających ludzi dziennikarka stacji ABC krzyczała do mikrofonu, że słyszała potężną eksplozję i serię mniejszych detonacji. Przez krótką chwilę kamery wyraźnie pokazały małe obłoczki dymu wybuchające wzdłuż pięter. Kilka sekund później ku zdumieniu widzów na całym świecie południowa wieża World Trade Center, jedna z najpotężniejszych konstrukcji stalowych, jakie kiedykolwiek zbudowano, zapadła się do środka, tak jak widowiskowo wysadzane stare hotele w Las Vegas. 36 minut później identyczne obłoczki dymu i suchy dźwięk detonacyjny zapowiedziały implozję północnej wieży WTC.

Wszyscy doskonale pamiętają widok zapadających się dwóch wież WTC. Niezbyt znany jest jednak fakt, że tego dnia zawaliły się jeszcze dwa inne olbrzymie budynki Dolnego Manhattanu. Około godziny 16.10 runął 47-piętrowy budynek Salomon Brothers 7, zwany także World Trade Center 7, który miał służyć jako centrum kryzysowe dla dwóch wież WTC. Pięć kwadransów później i ponad 7 godzin od zawalenia się pierwszego wieżowca runął także bez żadnych powodów technicznych sąsiedni budynek oznakowany jako WTC nr 3, mimo że żaden samolot w niego nie uderzył. Co prawda waląca się wieża południowa uszkodziła częściowo jedno z jego skrzydeł, ale nie w takim stopniu, który groziłby zawaleniem się całej konstrukcji.

Nawet „Komisja 9/11" nie potrafiła znaleźć wytłumaczenia, dlaczego potężny, w dużym stopniu wykonany z płyt betonowych, cegieł i stalowego szkieletu, niezwykle solidny budynek WTC 3 niespodziewanie zawalił się jak domek z kart. Niektóre źródła rządowe poinformowały w pierwszym odruchu, że WTC 3 został wysadzony w sposób kontrolowany, ponieważ w każdej chwili mógł się zawalić. Wiadomość tę jednak później kilkakrotnie dementowano. Dlaczego? Ponieważ eksperci dowiedli, że zorganizowana akcja kontrolowanej detonacji WTC 3 nie mogłaby być przeprowadzona w ciągu zaledwie siedmiu godzin wśród dymu i płonących zgliszczy dwóch największych wieżowców Manhattanu. Dziennikarze śledczy telewizji ABC zasięgnęli opinii profesjonalnych firm rozbiórkowych, zajmujących się od dekad wysadzaniem pustostanów i olbrzymich budynków. Żaden ekspert nie poparł rządowej tezy, że można taką operację przygotować i przeprowadzić „z biegu" w ciągu zaledwie siedmiu godzin, i to w tak skrajnych warunkach, jakie panowały tego dnia na obszarze nazwanym później Ground Zero. Zwłaszcza że w tym czasie trwała tam desperacka próba ratowania ocalałych ofiar katastrofy.

Profesjonaliści podkreślili, że tego typu złożona akcja przeprowadzana w nieporównywalnie lepszych warunkach musiałaby być przygotowana wiele dni lub tygodni wcześniej. Świadome zasypanie terenu dodatkową warstwą gruzu i pyłu w czasie ratowania ofiar byłoby skrajną głupotą i nieodpowiedzialnością osób podejmujących taką decyzję.

Tajemnice Stonycreek

Jeżeli pilotaż Mohammeda Atty i Al-Shehhiego można nazwać prawdziwym mistrzostwem, to jakiego określenia należy użyć wobec fenomenalnego wyczynu trzeciego pilota - Haniego Saleha Hanjoura, który 11 września 2001 r. dokonał rzeczy zadziwiającej mistrzów świata w pilotażu. Człowiek, który zaledwie kilka miesięcy wcześniej uczył się pilotowania samolotów w lokalnej szkole CRM Flight Cockpit Resource Management w Scottsdale i został bardzo nisko oceniony przez instruktorów jako pilot dwuosobowych samolotów, z fantastycznym opanowaniem i dokładnością sprowadził olbrzymiego Boeinga 757-223 do wysokości zaledwie kilku metrów nad ziemią i z prędkością prawie 1000 km/h wbił samolot w boczną ścianę budynku Pentagonu, kosząc po drodze uliczne latarnie.

I znowu pojawia się elementarne pytanie: co się stało z tym samolotem? Raport „Komisji 9/11" dowodzi, że również ta maszyna wyparowała w momencie wybuchu. W budynku Pentagonu pozostała jedynie wielka, tląca się dziura.

Dodatkowo zdumiewa fakt, że jedyny dowód tej katastrofy - kaseta wideo z monitoringu pobliskiego hotelu - został zarekwirowany i zaginął w magazynach Departamentu Sprawiedliwości. Jedynym fragmentem samolotu, który został znaleziony po kilku godzinach śledztwa, był leżący na trawniku, niemal nienaruszony fragment płata skrzydła. Mimo że samolot ważący ponad 60 ton wyparował, śledczym udało się znaleźć ludzkie resztki oraz zidentyfikować ofiary na podstawie DNA i uzębienia, które w przeciwieństwie do samolotu nie uległo zniszczeniu w ogromnej temperaturze.

Późniejszy raport specjalnej komisji śledczej Kongresu USA jest pełen tego typu pomyłek, niedomówień i błędów. Jego treść narzuca czytelnikowi przekonanie, że tego dnia w niektórych regionach Stanów Zjednoczonych nie obowiązywały elementarne prawa przyrody. Przykładem takiej śmiałej tezy jest oficjalny los czwartego samolotu.

Równolegle do wieści z Nowego Jorku i Waszyngtonu zaczęły napływać pierwsze informacje o samolocie linii United Airlines lot nr 93, uprowadzonym przez czterech Arabów uzbrojonych w plastikowe noże. „Komisja 9/11" ustaliła autorytatywnie, że jeden Libańczyk i trzech Saudyjczyków zastraszyło „plastikowymi nożami" i informacją o rzekomo podłożonej bombie 37 pasażerów oraz siedmiu członków załogi, w tym krzepkiego kapitana Jasona M. Dahla oraz jego zastępcę Leroya Homera juniora.

Komisja śledcza zdołała odtworzyć niektóre wydarzenia na pokładzie samolotu dzięki nagraniom rozmów 10 pasażerów, którym udało się dodzwonić do bliskich z telefonów komórkowych. Zdumiewające jest, że chociaż nagrania fizycznie istnieją, ta sama „Komisja 9/11" uzyskała wyniki ekspertyz laboratoryjnych, z których jasno wynikało, że wykonanie takich połączeń przy ówczesnej technice było niemożliwe.

Jeszcze bardziej niejasne są powody, dla których utrzymujący się na kursie południowym samolot nagle, bez żadnych powodów uderzył w ziemię pod kątem 40 stopni z prędkością 906 km/h. Maszyna runęła niespodziewanie na niezamieszkany teren w miejscowości Stonycreek w Pensylwanii, niedaleko Shanksville. Wśród informacji krążących w drugim obiegu istnieją podejrzenia, że samolot znajdujący się 19 minut lotu od Waszyngtonu został zestrzelony przez myśliwce USAF.

Wraz ze strażą pożarną i policją na miejsce katastrofy w Stonycreek pierwsza dotarła ekipa lokalnej stacji telewizyjnej. Zdumieni dziennikarze i przedstawiciele wymienionych służb ujrzeli krater o szerokości 35 m i głębokości około 3,5 m. Zdumiewał fakt, że krater był krótszy o 3 m od długości Boeinga 757. Nie było też wyraźnego śladu ziemi porozrzucanej w wyniku eksplozji kilku tysięcy litrów paliwa.

Pierwsze relacje z miejsca katastrofy pokazywały ogromny dół, z którego tlił się ledwo zauważalny dym. Ku zdumieniu widzów oraz obecnych na miejscu przedstawicieli policji i straży pożarnej oprócz krateru i popalonych gałęzi drzew nie było śladu samolotu. Świadkowie, w tym głównie dziennikarze i lokalni funkcjonariusze policji, mówili później o braku jakichkolwiek szczątków samolotu i pasażerów. Także w tym wypadku „Komisja 9/11" uznała, że Boeing 757 o masie własnej 58 t wyparował niczym szklanka wody wrzucona do krateru aktywnego wulkanu. Zdumiewać mogło, dlaczego wraz z samolotem nie „wyparowały" okoliczne drzewa i nowa, biała męska bielizna w jednym rozmiarze oraz białe skarpetki, które zostały odnalezione dopiero godzinę później na okolicznych drzewach. Świadkowie twierdzili, że widok ten nasuwał przypuszczenie, że ktoś rozpakował kilka paczek z majtkami i porozrzucał chaotycznie po okolicy.

Już tego samego dnia wielu dziennikarzy pytało z niedowierzaniem, jak to się stało, że samolot z pasażerami wyparował rzekomo w wyniku nadzwyczaj wysokiej temperatury, a skarpetki i bielizna, nawet nieokopcone od dymu, wisiały na okolicznych drzewach niczym ponure ozdoby choinkowe. Złośliwi komentatorzy zaproponowali nawet członkom „Komisji 9/11" wprowadzenie ustawy nakazującej budowanie samolotów z papieru i bawełny, skoro te materiały wytrzymują tak wysokie temperatury.

Wojna z terroryzmem

Widok słupa dymu unoszącego się nad Manhattanem robił piorunujące wrażenie na mieszkańcach Nowego Jorku i okolicznych miasteczek stanu New Jersey. Zniszczenie nadajnika telewizyjno-radiowego na jednej z wież WTC spowodowało, że tylko nieliczne lokalne stacje radiowe i telewizyjne nadawały tego dnia programy. Na amerykańskich samochodach pojawiły się flagi i zdjęcia wież WTC. Przed domami stały płonące świece. Część dróg dojazdowych na Manhattan zablokowała policja. Na nowojorskim niebie, zazwyczaj pełnym samolotów, panowała przygnębiająca pustka. Na Ground Zero wśród dymu i ruin rozgrywał się dramat tych, którzy jeszcze żyli pod gruzami, oraz tych, którzy desperacko próbowali ich ratować. Kilka ulic dalej rosnąca z minuty na minutę rzesza zrozpaczonych ludzi próbowała dowiedzieć się od obsypanych popiołem przechodniów, czy nie widzieli ich bliskich. Potworne przygnębienie panowało wśród tysięcy nowojorczyków, którzy w grobowym milczeniu opuszczali Manhattan, idąc pieszo przez Most Brooklyński. Wszyscy zadawali sobie jedno pytanie: kto ośmielił się podnieść rękę na ich ojczyznę?

Tego dnia zginęły ogółem 2973 osoby. Los 26 zaginionych jest nadal nieznany. Ten największy w historii Ameryki akt terroru zmienił jej oblicze. Od tej pory celem nadrzędnym amerykańskiego rządu stała się walka z radykalnymi organizacjami islamskimi oraz sponsorującymi je „państwami zbójeckimi". Efektem tego nastroju było uchwalenie 26 października 2001 r. przez Kongres ustawy specjalnej USA Patriot Act, która po raz pierwszy w historii Ameryki zezwalała służbom specjalnym na aresztowanie i przetrzymywanie bez decyzji sądu i bez żadnego usprawiedliwienia cudzoziemców podejrzanych o organizację aktów terrorystycznych przeciw Stanom Zjednoczonym. Może zastanawiać, dlaczego dopiero trzy lata później, 29 października 2004 r., telewizja Al-Dżazira opublikowała oświadczenie Osamy Bin Ladena, który wziął na siebie odpowiedzialność za organizację zamachów terrorystycznych w Ameryce.

Komórka hamburska

Przyszli zamachowcy przybywali do USA parami, aby nie wzbudzić podejrzeń władz granicznych. Dwaj pierwsi - Saudyjczycy: 26-letni Khalid al-Mihdar oraz 25-letni Nawaf al-Hamzi - przylecieli do San Diego w 2000 r. Po nich do USA przybyli dwaj zawodowi piloci: dowódca spisku, 33-letni Egipcjanin Mohammed Atta i 23-letni obywatel ZEA Marwan al-Shehhi. 26-letni Libańczyk Ziad Jarrah od roku pobierał lekcje pilotażu w niewielkiej szkole lotniczej na Florydzie. To oni stanowili trzon operacji, która 11 września 2001 r. wstrząsnęła Ameryką.

Uważa się, że największymi fanatykami religijnymi w tej grupie byli Khalid al-Mihdhar i Nawaf al-Hamzi, którym w 1999 r. amerykańskie konsulaty niefortunnie przyznały wizy amerykańskie wielokrotnego wjazdu. Przeszli oni specjalne szkolenie bojowe w obozie treningowym Al-Kaidy w Mes Aynak w Afganistanie. Wszyscy piloci zamachowcy należeli do komórki hamburskiej, która pomogła im w załatwieniu wiz amerykańskich.

Dzięki sprawnej współpracy FBI z Interpolem i policją niemiecką stosunkowo szybko zdołano ustalić, że główny organizator zamachów mieszkał przez 7 lat w Niemczech (1992-1997). W 1997 r. Mohammed Atta uzyskał dyplom inżyniera dyplomowanego na Uniwersytecie Technicznym w Hamburgu. Atta reprezentował niemiecki oddział Al-Kaidy, nazywany przez śledczych komórką hamburską, którą tworzyli młodzi arabscy studenci zajmujący się praniem brudnych pieniędzy i podrabianiem dokumentów dla centrali swojej organizacji. Ku zdumieniu zachodniej opinii publicznej liczne śledztwa dziennikarskie, w tym stacji telewizyjnej BBC, wykazały, że część osób oskarżonych o przeprowadzenie zamachu żyje wygodnie w Arabii Saudyjskiej i Jemenie. W dodatku przed nikim się nie ukrywają i twierdzą, że padli ofiarą kradzieży tożsamości. Śledztwo potwierdziło ich zeznania. Za kradzież ich tożsamości odpowiedzialna była właśnie komórka hamburska. 23 września 2001 r. telewizja BBC odnalazła w Arabii Saudyjskiej osoby ścigane międzynarodowym listem gończym wydanym przez FBI, które we wrześniu 2001 r. przebywały na terenie swojego kraju. Dziennikarze dowiedli także, że ogromną winę za wpuszczenie na terytorium USA zamachowców ze sfałszowanymi dokumentami ponoszą amerykańskie służby imigracyjne. O ich nieudolności świadczy m.in. fakt, że jeszcze pół roku po zamachu Urząd Imigracyjny (INS) przyznał przywódcy spisku Mohammedowi Atcie kartę stałego pobytu w USA.

Ważną postacią w strukturach komórki hamburskiej był 50-letni Kuwejtczyk Khalid Sheikh Mohammed, który w latach 1999-2001 zajmował się indoktrynacją religijną przyszłych zamachowców i ich szkoleniem taktycznym. Aresztowany przez Amerykanów w marcu 2003 r. w Pakistanie został przewieziony do bazy w Guantanamo, gdzie przyznał się do wybrania celów ataku z 11 września 2001 r.

Zbrodnia i kara

Al-Kaida poniosła surową karę za zamachy z 11 września. Do końca 2001 r. amerykański wywiad cywilny i wojskowy aresztował 1200 cudzoziemców podejrzanych o współpracę przy planowaniu zamachów. Międzynarodowi obrońcy praw człowieka zarzucili rządowi Stanów Zjednoczonych, że tylko w wypadku 15 osób istnieją twarde dowody na udział w planowaniu spisku. W pozostałych przypadkach aresztowania były bardzo dyskusyjne. Zdumiewające jest, że wśród więźniów Guantanamo znalazło się nawet 70 Izraelczyków oskarżonych o rzekomą pomoc logistyczną dla Al-Kaidy.

500 osób nadal jest przetrzymywanych bez wyroków w więzieniach imigracyjnych. W 12 przypadkach aresztowania były tak absurdalnie bezpodstawne, że do dzisiaj toczą się procesy odszkodowawcze. Na przykład Osama Awadallah został zatrzymany za napisanie krótkiej biografii jednego z zamachowców, a Mohdar Abdallah za fakt, iż jego nazwisko widniało na skrawku papieru znalezionym w samochodzie wynajętym przez jednego z zamachowców.

Epilogiem wojny z terroryzmem była operacja „Włócznia Neptuna" przeprowadzona 2 maja 2011 r. O drugiej w nocy nad nielicznymi budynkami sennych i źle oświetlonych przedmieść pakistańskiego Abottabadu pojawiły się dwa helikoptery bojowe typu Sikorski Tf 160 Stealf Hawk. 24 komandosów z Navy SEALs wtargnęło do ufortyfikowanej rezydencji, w której wraz z kilkoma kobietami i dziećmi przebywał Osama Bin Laden. Przywódca Al-Kaidy zginął od dwóch strzałów w głowę. 24 godziny później jego zwłoki zostały wyrzucone za burtę lotniskowca USS „Carl Vinson" na Oceanie Indyjskim.

Autor był naocznym świadkiem zamachu na WTC w Nowym Jorku 11 września 2001 r. Pracował wtedy jako dziennikarz polonijnej stacji radiowej.

# data[].attributes.attachment_link.title
11 września 2001 roku: Dzień, który zmienił świat

# data[].attributes.attachment_link.description
Pierwszy samolot uderzył w północną wieżę World Trade Center o 8.46. Kilkanaście minut później drugi wbił się w wieżę południową. 18 lat temu doszło do ataków terrorystycznych z użyciem samolotów na wieże WTC w Nowym Jorku i Pentagon. W rocznicę tych wydarzeń przypominamy tekst, który ukazał się w "Rzeczy o Historii" we wrześniu 2015 roku.

# data[].attributes.attachment_link.title
10 wojen, które toczą się TERAZ [TOPOWA DYCHA]

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Wojna a konflikt zbrojny

Na początku lat dziewięćdziesiątych poważnym zagrożeniem dla ładu narodowego stały się procesy dezintegracyjne. Rozpad bloku wschodniego, a także przeobrażenia w Związku Radzieckim naruszyły względną równowagę polityczną i gospodarczą w tym rejonie świata. W efekcie wszystkie państwa Europy Środkowo-Wschodniej, a także kraje powstałe w wyniku rozpadu Związku Radzieckiego przeżyły głęboki kryzys gospodarczy i społeczny. W wielu państwach odrodziły się konflikty o podłożu narodowym i etnicznym, między innymi związane z problemem mniejszości węgierskiej w Rumuni i na Słowacji czy mniejszości romskiej i ukraińskiej w Mołdawii.
Niebezpieczne dla ładu międzynarodowego są również konflikty zbrojne oraz możliwość ich eskalacji. Charakter globalny może przybrać konflikt między bogatą Północą a ubogim Południem, zwłaszcza ze nakłada się na niego konflikt religijny między światem islamskim a chrześcijańskim oraz kulturowy- pomiędzy państwami Trzeciego Świata a Zachodem.
Konflikt współcześnie należy rozumieć jako zjawisko o szerszym znaczeniu niż wojna. W jego zakres wchodzą nie tylko wojny wypowiedziane, ale wszelkie formy walki zbrojnej na przykład walki partyzanckie. Po II wojnie światowej doliczono się ponad 150 konfliktów zbrojnych, w których było zaangażowanych około 80 państw, a łączny czas ich trwania przekroczył 400 lat. Optymiści doliczyli się zaledwie 26 dni pokoju od czasu zakończenia II wojny światowej. Do najczęściej występujących przyczyn starć zbrojnych należy zaliczyć :

* Spory terytorialne
* Wewnętrzne układy społeczno-polityczne
* Ingerencje innych państw
* Konflikty o surowce
* Procesy formowania się narodów
* Konflikty ideologiczne i religijne

Karol von Cclausewitz (1780-1831) w swej pracy O wojnie stwierdził że, wojna stanowi kontynuację „stosunków politycznych" (des Politischen Verkehres ) „przy zastosowaniu innych środków" (mit Einmischung anderer Miitel ). W potoczny pojęciu wojna jest przeciwieństwem pokoju. Pokój jest stanem normalnym zaś wojna- nienormalnym, zmieniająca zasadniczo istniejące stosunki między państwami. Rozważania nad genezą i charakterem wojny oraz nad sposobami do zachowania i utrzymania pokoju pojawiły się w myśli ludzkiej od starożytności.
Konflikt ( łac. Conflictus - zderzenie) zbrojny jest poprzedzony narastającą sprzecznością interesów , konfliktem o charakterze protestu, sprzeciwu, ostrzeżeniem, groźbą i akcją konfliktową ( na przykład zerwaniem stosunków dyplomatycznych, demonstracją siły. Na ogół mianem wojny określa się konflikt, w którym uczestniczą co najmniej dwie strony wojujące, posługujące się siłami zbrojnymi i stosujące metody walki zbrojnej przeciwko sobie zachowując pewne ciągłości działań.
Na pojęcie wojny składają się działania wojenne, to jest stan wojenny i operacje prowadzone w ramach walki konwencjonalnej lub partyzanckiej, o zasięgu lokalnym czy światowym z wykorzystaniem wojsk lądowych, sił powietrznych czy marynarki wojennej. Ogłoszenie stanu wojny pociąga za sobą określone skutki prawne dla państw walczących ze sobą , neutralnych, czy osób fizycznych i prawnych. Powoduje zerwanie stosunków dyplomatycznych oraz zawieszenie umów międzynarodowych. Państwa trzecie powinny zachować neutralność.
Może być tak, że stan wojenny nie wiąże się z faktycznym prowadzeniem działań wojennych na przykład w czasie II wojny światowej niektóre państwa Ameryki łacińskiej wypowiedziały wojnę Niemcom, nie podejmując działań wojennych.
W przeszłości, kiedy podbój miał istotne znaczenie dla dobrobytu państwa występowały wojny między państwami: ograniczone w sensie terytorialnym, w doborze wroga i w zakresie stosowanych środków. W II połowie XX wieku uderza kontrast między liczbą wojen między państwami, a znaczną ilością wojen domowych wynikających z sytuacji wewnętrznej państw. Co więcej, w przeszłości wszelkie konflikty lokalne niosły ze sobą groźbę wojny regionalnej czy światowej, to dziś wręcz przeciwnie, tam gdzie taki konflikt wybuchnie, społeczność międzynarodowa stara się go izolować i gasić.
Konflikty można przedstawić w dwóch podstawowych rodzajach jako:
1. wojen między państwami
2. wojen domowych

O ile kryteria pierwszych są oczywiste, to w drugich mieszczą się różne formy walki:
* plemienne
* narodowowyzwoleńcze
* powstania wszelkiego rodzaju
* zorganizowane bunty wsparte oddziałami zbrojnymi
* walki o władzę, w których każda ze stron dysponuje siłą zbrojną

Ze względu na zasięg i zaangażowanie państw konflikty możemy podzielić również na :
* globalne- w które angażują się czynne siły mocarstw wywołujące globalne napięcie

* regionalne- toczone przy udziale największych państw regionu, przy użyciu znacznych sił zbrojnych

* lokalne- w których uczestniczą państwa o niskiej pozycji międzynarodowej, dysponujące niewielkimi siłami zbrojnymi. Konflikty te nie wywołują w większym stopniu napięć i negatywnych skutków międzynarodowych.

Można się też spotkać z podziałem na wojny:
* wewnętrzne ( wewnątrzblokowe)- prowadzone w ramach danego sojuszu

* peryferyjne- prowadzone poza obszarem sojuszu, bądź będące konfliktem między jednym z członków sojuszu a państwem trzecim

* regionalne- prowadzone między dwoma uczestnikami sojuszu, ich cel i zasięg są ograniczone strefą buforową mocarstw i traktowane jako „zastępcze pole walki" wobec niemożliwości konfrontacji bezpośredniej

* światowe-to bezpośrednia konfrontacja między super mocarstwami.

W tej klasyfikacji mieszczą się również te wojny, których konflikt wewnętrzny przerodził się niejako w konflikt międzynarodowy, wciągając w działania militarne siły zbrojne wielu państw na przykład podczas wojny w Korei (1950-1953) i Wietnamie (1961-1974).
Istnieje ogólna opinia, że niejednorodność współczesnego świata, różnorodność i intensywność, kontaktów międzynarodowych w sposób naturalny rodzi spory i sprzeczności. Źródłami i przyczynami wojen i konfliktów są:

Spory terytorialne- występują najczęściej na kontynencie afrykańskin, gdzie znaczna część granic została wyznaczona geometrycznie ( wzdłuż południków i równików ), a tylko 26% granic poprowadzono zgodnie z warunkami naturalnymi. W 1972 roku spośród 104 afrykańskich granic międzynarodowych przebieg aż 80 był kwestionowany. Spory terytorialne stanowią również źródło konfliktów w Ameryce Południowej. W 1995 roku w starciach pomiędzy wojskami Ekwadoru i Peru zginęło około 40 osób. Sporny obszar miał powierzchnię 340 km2.

Wewnętrzne układy społeczno-polityczne- są przyczyną coraz większej liczby konfliktów zbrojnych. O ile liczba konfliktów międzynarodowych się nie zwiększa, to o tyle wojny domowe stają się coraz powszechniejsze, Dotyczy to szczególnie społeczności, które stosunkowo nie dawno dopracowały się swojej państwowości. Znaczna część takich konfliktów odbywa się na kontynencie afrykańskim.

Ingerencja innych państw- w rozwiązywaniu problemów wewnętrznych kraju często prowadzi do zaostrzenia konfliktu. Przykładem jest zaangażowanie się Stanów Zjednoczonych w lokalne konflikty w Korei i Wietnamie.

Nadmierne zbrojenia- związany z nimi wzrost pozycji elit wojskowych również może się przyczynić do tworzenia lub nasilania konfliktów. Przykładem jest interwencja armii rosyjskiej w Czeczeni pod naciskiem wyższych dowódców wojskowych.

Konflikty zbrojne o surowce- mają związek ze znaczeniem strategicznym danego surowca. Wobec narastających problemowe energetycznych i surowcowych ropa staje się surowcem o znaczeniu strategicznym. Takie podłoże miał konflikt w Zatoce Perskiej, zapoczątkowany aneksją Kuwejtu przez Irak w 1990 roku.

Procesy formowania się narodów- konflikty o charakterze etnicznym spowodowały najdalej idące zmiany na mapach politycznych świata. Ruchy i walki narodowowyzwoleńcze doprowadziły w latach sześćdziesiątych do niemal całkowitej likwidacji kolonializmu w Afryce. Walka narodów Związku Radzieckiego o prawo do samostanowienia była przyczyną rozpadu jednego z największych imperiów w historii.

Ideologiczne i religijne źródła konfliktów zbrojnych - Ideologia komunistyczna stanowiła podłoże między innymi wojny koreańskiej, koreańskiej i przewrotu w Chile. Obecnie, po upadku systemu komunistycznego, odgrywa już nie wielką rolę. Narastają natomiast konflikty o podłożu religijnym. Taki charakter miała między innymi wojna iracko-irańska oraz konflikt bałkański.

Potencjalne zagrożenie eskalacji konfliktów- jedną z najpoważniejszych przyczyn eskalacji konfliktów zbrojnych jest problem fundamentalizmu islamskiego. O skali zagrożeń świadczy atak terrorystyczny na Stany Zjednoczone 11 września 2001 roku. Innym zagrożeniem które może się przyczynić do powstania i rozwoju konfliktów zbrojnych są, nacjonalizm i związane z nimi ruchy separatystyczne . Taki charakter mają konflikty w Irlandii
Północnej, Kraju Basków, na Kaukazie, a także w Kanadyjskiej prowincji Quebeck. Bywa, że separatyści posługują się terroryzmem jako środkiem walki narodowowyzwoleńczej.

Należy zaznaczyć , iż bardzo rzadko zdarzało się, by u podstaw konfliktu zbrojnego leżała jedna przyczyna. Zazwyczaj istnieją cale kombinacje przyczyn doprowadzających do konfliktu. Przywódcy państw kierują się własnymi ambicjami politycznymi, koncepcjami sprawowania władzy, wewnętrznymi układami, a czasami emocjami, chcąc unieść lub utrzymać pozycje własnego państwa na arenie międzynarodowej. Czasami w danym regionie świata dominuje określona przyczyna konfliktów ujawniająca się w innych płaszczyznach , na przykład spory terytorialne niekiedy o bardzo długim rodowodzie sięgające nawet II połowy XIX wieku, czy z czasów ustalania ładu międzynarodowego po wojnach, a także braku traktatu pokojowego.

Stopniowo przyjmowane przez państwa zobowiązania o zaniechaniu wojny, ograniczyło jedynie możliwość posługiwania się siłą. Istnieją państwa, które nie tylko nieustanie prezentują gotowość posłużenia się siłą, ale decydują się na jej użycie. Wynika to z przekonania o niepodważalnym znaczeniu siły w stosunkach międzynarodowych dla bezpieczeństwa państwa.
Potencjał wojskowy pełni istotną funkcję chociaż zmienia swe znaczeń. Współcześnie obejmuje armie i te elementy gospodarki, które wpływają na liczebność wojska, jego wyszkolenie, poziom techniki i możliwość zaopatrzenia i zapasy. Sam fakt posiadania dobrze wyszkolonej i zaopatrzonej armii wpływa niejako na poczucie bezpieczeństwa państwa. Stanowi w pewnym sensie informacje dla ewentualnego napastnika o nieopłacalności przeprowadzenia ataku i możliwych stratach przewyższających jakiekolwiek korzyści. Na przykład Związek Radziecki miał pozycję supermocarstwa dzięki swej sile militarnej pomimo całkowitego braku stabilności gospodarczej kraju.
Głównym problemem społeczności międzynarodowej w sferze bezpieczeństwa jest kwestia rozprzestrzeniania się broni masowej zagłady i groźba jej użycia. Po zakończeniu „zimnej wojny" broń jądrowa, która wydostała się z arsenału wielkich mocarstw, w dużym stopniu wpłynęła na układ sił w skali globu. Aspiracje atomowe ujawniają kraje Trzeciego Świata, które uważają, że posiadanie tego rodzaju broni jest istotnym wyznacznikiem mocarstwowości. Niestabilność polityczna tych państw rodzi niebezpieczeństwo dostania się broni masowej zagłady w niepowołane ręce lub wybuchu przez przypadek. W ostatnich latach powiększyła się ilość państw posiadających technologię produkcji broni jądrowej. Dołączyły do nich Republika Południowej Afryki, Indie, Pakistan. Podejrzewa się o posiadanie broni jądrowej Koreę Północną, Iran, Izrael.
Prawne ograniczenia użycia siły w rozstrzyganiu sporów spowodowały, że państwa do realizacji swych celów wykorzystują, będący w ich posiadaniu potencjał pozamilitarny to jest siłę ekonomiczną, przewagę cywilizacyjną i kulturową oraz możliwości techniczne. Kraje, które posiadają potężne środki materialne i techniczne, wykorzystują różne środki i formy przymusu, silnie oddziaływując na gospodarkę państw małych i słabych. Są to najczęściej stosowane wysokie taryfy celne, kwoty importowe, wycofywanie lub zawieszanie na pewien okres udzielenia pomocy czy blokowanie inwestycji przez odmowę kredytów.
Posługiwanie się siłą ekonomiczną ma dwie strony. Z jednej sprzyja rozwojowi współpracy pomiędzy państwami słabszymi, tworząc dla nich korzystne układy i stabilizując określony region w trwały sposób. Z drugiej zaś, tworzy presje ekonomiczną, kulturową czy polityczną, mając niejednokrotnie znamiona szantażu. Przynosi negatywne skutki mniej widoczne niż zniszczenia wojenne. Może doprowadzić do podporządkowania silniejszemu państwu.
Pomoc gospodarcza bywa też traktowana jako narzędzie do celów politycznych. Coraz powszechniejsze w układach regionalnych jest tworzenie stref wolnego handlu poprzez znoszenie gospodarczych barier celnych i ograniczeń w przepływie kapitału, towaru, usług czy siły roboczej.
Coraz częściej właśnie te czynniki decydują o znaczeniu państwa na arenie międzynarodowej. Najcenniejszą siła doby współczesnej staje się wiedza umożliwiająca rozwój nowych technologii, przeważnie i wykorzystanie danych , pełny i szybki dostęp do informacji i możliwość sterownia jej przekazem.

Liczba i intensywność wojen i konfliktów, wpłynęła na zmianę poglądów. Opinia publiczna i polityczna postrzega wojnę w kategoriach klęski. Najbardziej widocznym skutkiem są straty w ludziach, oblicza się że w wojnach i konfliktach mijającego stulecia, o różnym stopniu i charakterze zostało zbitych nie mniej niż około 87 milionów ludzi, a ustalenie liczby osób rannych lub trwale okaleczonych nie jest możliwe. Uwagę należy zwrócić również na systematyczny wzrost ofiar wśród ludności cywilnej. Podczas I wojny światowej ludność cywilna stanowiła 5% ogólnych strat ludzkich, w II wojnie już około 50%, natomiast w wojnie wietnamskiej (1961-1974) wynosiła 70%. Zabijano i niszczono wszystko co mogło dać osłonę partyzantom, bombardowano każdy obiekt ułatwiający ruch i egzystencje. Liczba zabitych z premedytacją z najróżniejszych ideologicznych pobudek sięga 80 milionów.
Należy dodać że ludzie z obszarów objętych konfliktem giną lub odnoszę trwałe kalectwo także po zakończeniu walk, na skutek pozostawionych tam min. Według danych ONZ z 1995 roku w wyniku konfliktów zbrojnych na terenie 64 państw biorących w nich udział pozostawiono około 110 mil min, na przykład w Afganistanie 25mil, Angoli 10mil.
Wojny wywierają ogromy wpływ na gospodarkę krajów bezpośrednio zaangażowanych. Zbrojenie osłabia możliwość rozwoju państwa, wydatki i zniszczenia wojenne doprowadzają do załamania gospodarki, doprowadzają również do demoralizacji społeczeństwa. Często niszczą wszelkie struktury społeczne. Stanowią podłoże licznych patologii. Zwłaszcza konflikty długotrwałe, prowadzone z ogromną determinacją , bez liczenia się ze stanem gospodarki na trwałe niszczą dotychczasowy dorobek państwa. Współczesne działania wojenne niszczą środowisko naturalne człowieka.

Bibliografia.

Cesarz Z., Stadtmuller E. „Problemy polityczne współczesnego świata". Wrocław,1996
Mojsiewicz Cz. „Leksykon stosunków międzynarodowych". Poznań, 1998.
Keegan J. „Historia wojen". Warszawa,1998.
Toffler A., Toffler H. „Wojna i antywojna", Warszawa 1997.

# data[].attributes.attachment_link.description
Wojna a konflikt zbrojny Na początku lat dziewięćdziesiątych poważnym zagrożeniem dla ładu narodowego stały się procesy dezintegracyjne. Rozpad bloku wschodniego, a także przeobrażenia w Związku Radzieckim naruszyły względną równowagę polityczną i gospodarczą w tym rejonie świata. W efekcie wszystkie państwa Europy Środkowo-Wschodniej, a także kraje powstałe w wyniku rozpadu Związku Radzieckiego przeżyły głęboki kryzys gospodarczy i społeczny.