# data[].attributes.attachment_link.readable_text
De inflatie was in januari ook een stuk lager dan een jaar eerder, blijkt vrijdag uit cijfers van statistiekbureau Eurostat. Toen was de inflatie nog 1,8 procent.

Bovendien bedroeg de inflatie in de Europese Unie afgelopen jaar 1,6 procent tegenover 1,7 procent in december 2017.

Nederland zit met een inflatie van 1,5 procent net boven het gemiddelde van de eurozone.

Van de 28 staten hadden Cyprus (-1,5 procent), Griekenland (0,2 procent) en Ierland (0,3 procent) de laagste inflatie. In Litouwen, Estland (beide 3,6 procent) en Roemenië (3,4 procent) was de geldontwaarding het grootst.

# data[].attributes.attachment_link.title
Inflatie eurolanden zakt naar 1,3 procent

# data[].attributes.attachment_link.description
De inflatie was in januari ook een stuk lager dan een jaar eerder, blijkt vrijdag uit cijfers van statistiekbureau Eurostat. Toen was de inflatie nog 1,8 procent. Bovendien bedroeg de inflatie in de Europese Unie afgelopen jaar 1,6 procent tegenover 1,7 procent in december 2017.

# data[].attributes.attachment_link.description
De EU 2020-strategie is de langetermijnstrategie van de Europese Unie voor een sterke en duurzame economie met veel werkgelegenheid. Deze strategie bouwt ...

# data[].attributes.attachment_link.title
BNP - Per hoofd van de bevolking (koopkracht) per land - Vergelijkende Kaart - Europa

# data[].attributes.attachment_link.description
De kaart die hier wordt weergegeven, laat zien hoe BNP - Per hoofd van de bevolking (koopkracht) per land varieert. De kleurtint van het land komt overeen met de grootte van de indicator. Hoe donkerder de kleurtint, hoe hoger de waarde.

# data[].attributes.attachment_link.title
Regional Innovation Scoreboard - Growth - European Commission

# data[].attributes.attachment_link.description
Regional Innovation Scoreboard - Internal Market, Industry, Entrepreneurship and SMEs

# data[].attributes.attachment_link.title
Countries Compared by Cost of living > Average monthly disposable salary > After tax. International Statistics at NationMaster.com

# data[].attributes.attachment_link.description
Average Monthly Disposable Salary (After Tax). Based on 0-50 contributions for Afghanistan, Aland Islands, Andorra and 81 more countries and 50-100 contributions for Albania, Algeria, Armenia and 19 more countries and over 100 contributions for Argentina, Australia, Austria and 82 more countries. The surveys were conducted by numbeo.com from May, 2011 to February, 2014.

# data[].attributes.headline
Europese Commissie voorspelt een lagere inflatie in 2018

# data[].attributes.subject
Europese Commissie voorspelt een lagere inflatie in 2018

# data[].attributes.attachment_link.description
Met uw toestemming verzamelen FD Mediagroep en derde partijen via cookies informatie over uw bezoek aan FD.nl en uw persoonlijke interesses, onder meer om het nieuws voor u te personaliseren en advertenties aan te passen aan uw interesses. Meer over het cookie gebruik op FD.nl leest u in het Cookiebeleid en privacybeleid FD Mediagroep.

# data[].attributes.headline
Het netto inkomen van de Britten gaat naar beneden na besluit Brexit

# data[].attributes.subject
Het netto inkomen van de Britten gaat naar beneden na besluit Brexit

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Become an FT Subscriber.

With an unmatched number of scoops, Brexit has become our most read and commented-on topic since the referendum. Follow key Brexit developments from differing regional perspectives along with expert trusted analysis.

Choose the subscription that is right for you

Not sure which package to choose? Try full access for 4 weeks

For 4 weeks receive unlimited Premium digital access to the FT's trusted, award-winning business news

Be informed with the essential news and opinion

MyFT - track the topics most important to you

FT Weekend - full access to the weekend content

Mobile & Tablet Apps - download to read on the go

Gift Article - share up to 10 articles a month with family, friends and colleagues

All the essentials plus deeper insights and analysis

All the benefits of Digital plus:

Lex - our agenda setting daily column

In-depth analysis - on trade, emerging markets, M&A, investing and more

ePaper - a digital replica of the newspaper

Gift Article - share up to 20 articles a month with family, friends and colleagues

Access on any device and volume discounts

Learn more and compare subscriptions

# data[].attributes.attachment_link.description
Become an FT Subscriber. With an unmatched number of scoops, Brexit has become our most read and commented-on topic since the referendum. Follow key Brexit developments from differing regional perspectives along with expert trusted analysis. Choose the subscription that is right for you Not sure which package to choose?

# data[].attributes.body
In dit overzicht staan de voor zover mogelijk meest actuele belastingpercentages van alle Europese landen.

# data[].attributes.attachment_link.title
Tarieven belasting Europa - DTS | Duijn's Tax Solutions - Dutch Tax

# data[].attributes.attachment_link.description
Tarieven vpb winstbelasting belasting belastingen Europa EU Rusland Turkije hoe hoog is de belasting in Frankrijk Duitsland Italië Malta...

# data[].attributes.attachment_link.title
Een kudtkoekiewall. Omdat dat moet, van de kudtkoekiewet.

# data[].attributes.attachment_link.description
This Motosoto Open Source license, or under a variety of different licenses that are reasonably necessary to implement that API, Contributor must include such Notice in a lawsuit) alleging that the language of a Modified Version available to such recipients.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
EuCham hoopt met het rapport het probleem op de agenda te krijgen van de G20 top die eind deze week plaatsvindt in Shanghai. Ook is het rapport een steuntje in de rug voor de meer hervormingsgezinde leden van de overheid, die graag maatregelen zouden doorvoeren die de overcapaciteit kunnen tegengaan.

De aandacht komt verder op een goed moment voor de Europese industrie, omdat de Europese Commissie dit jaar zal beslissen over het toekennen van een markteconomiestatus aan China. Veel Europese bedrijven zijn daar tegen. Zo'n status zou de Volksrepubliek betere handelsrechten geven, terwijl de Europese industrie de concurrentie nu al bijna niet aan kan.

Horten en stoten

EuCham komt nu zelf met voorstellen. Een onderdeel is dat de Chinese overheid geld beschikbaar moet stellen om personeel dat nu nog in fabrieken werkt, ergens anders aan de slag te helpen, bijvoorbeeld in meer servicegerichte banen.

"Dat is nog steeds de fase waar China op dit moment doorheen moet", verklaart correspondent De Vries. "Van die investeringsgerichte economie, investeringen in al die grote projecten, omschakelen naar een servicegerichte economie. En dat gaat dus met horten en stoten."

Geen daadkracht

Of die maatregelen die EuCham voorstelt effect kunnen hebben, is de vraag. Schulte Nordholt: "De visie bestaat in het westen dat als de regering in Peking maatregelen neemt, dat die dan gevolgd worden. Maar de politieke structuur in China staat daadkrachtig hervormingen in de weg."

China heeft bijna 3000 districten, legt hij uit. "Dat zijn gebieden waar de partijsecretaris de baas is, en daar wonen vaak een miljoen mensen of meer. Zo'n district heeft bepaalde industrieën. Die worden door de lokale overheid gesteund, omdat de promotie van de lokale ambtenaar afhangt van de economische groei, en van stabiliteit. Dat wil zeggen dat er niet te veel werklozen moeten komen. Vaak spelen er daarnaast nog bepaalde privé-belangen in die bedrijven."

Demonstratie

Onlangs hebben in Brussel duizenden staalarbeiders gedemonstreerd. Zij zijn bang dat ze hun baan kwijtraken door de Chinese dumppraktijken. Wuttke verwacht dat de situatie nog verder verslechtert, nu de Chinese economie in zwaar weer verkeert.

# data[].attributes.attachment_link.title
'Europa lijdt onder dumppraktijken Chinese industrie'

# data[].attributes.attachment_link.description
EuCham hoopt met het rapport het probleem op de agenda te krijgen van de G20 top die eind deze week plaatsvindt in Shanghai. Ook is het rapport een steuntje in de rug voor de meer hervormingsgezinde leden van de overheid, die graag maatregelen zouden doorvoeren die de overcapaciteit kunnen tegengaan.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Themabericht

De Nederlandse maakindustrie produceert vooral voor de Europese markt

Duitsland en België zijn de belangrijkste handelspartners, voornamelijk voor de export

Sommige sub-sectoren van de industrie zijn relatief sterk afhankelijk van export naar het VK en moeten op de Brexit gaan anticiperen

Europa grotere afzetmarkt dan Nederland

De Nederlandse industrie is sterk afhankelijk van de export. De meeste afnemers van de industrie bevinden zich in de andere Europese landen. Gemiddeld wordt ongeveer 61 procent van alle industriële productie in ons land geëxporteerd. Daarvan gaat gemiddeld 43 procent naar landen in Europa, met uitschieters tot 80 procent voor bijvoorbeeld de chemische industrie. Over de periode 2000 tot 2014 is Europa de belangrijkste afzetmarkt geweest voor de gehele Nederlandse industrie (figuur 1). Zelfs in 2013, toen de afzet in Nederland een stuk sterker toenam dan de export naar Europa, ging nog steeds 30 procent meer output naar Europa dan naar de binnenlandse markt. Behalve van de export is de sector ook sterk afhankelijk van de import van buitenlandse producten. Daar is Europa relatief minder belangrijk. Gemiddeld wordt 57 procent van de totale aankopen in de sector geïmporteerd. Slechts 22 procent van de door de industriesector geïmporteerde goederen komt echter uit Europa.

Figuur 1: Europa belangrijkste afzetmarkt voor industrie
Bron: WIOD (data over 2000-2014), Rabobank

De Nederlandse industrie is goed voor 13 procent van het bbp. Hiermee is Nederland een van de landen met een relatief kleine industriesector. De sector is dan wel relatief klein, maar de productiviteit is vergeleken met het buitenland erg hoog. De arbeidsproductiviteit in de Nederlandse industrie staat zelfs in de top drie van de wereld ( VNO-NCW, 2016). De sterke groei van de arbeidsproductiviteit heeft mede dankzij digitalisering, automatisering en robotisering plaatsgehad. Een andere ontwikkeling in de industrie is het uitbesteden van werk. Voornamelijk ondersteunende processen worden uitbesteed aan andere sectoren. Voorbeelden hiervan zijn IT-diensten en R&D-labs. Door het uitbesteden van werk verschuiven banen van de industrie naar de dienstensector. Als gevolg hiervan krimpt de omvang van de industriële sector al decennia. Sinds 1995 is het aantal banen in de industrie afgenomen met ruim 18 procent. In 1995 was ruim 12 procent van alle werkzame personen actief in de industrie. In 2015 is dit gezakt tot onder de 9 procent ( CBS, 2016). Door de eerder genoemde uitbestedingen doet het aantal banen gerelateerd aan de industrie zoals geapporteerd door het CBS echter geen recht aan de werkelijke situatie. Een niet onaanzienlijk deel van de banen in de dienstensector is gerelateerd aan industriële activiteit. ( SER, 2016). De werkelijke bijdrage van de industrie aan ons bbp wordt dan ook geschat op 30 procent ( VNO-NCW, 2016).

Tabel 1: Duitsland belangrijkste afzetmarkt industrie

Bron: WIOD (data over 2014), Rabobank

Duitsland en België belangrijkste handelspartners voor industrie

Voor vrijwel alle deelsectoren van de Nederlandse industrie is Duitsland de grootste afnemer. Vooral de branches 'chemische producten', 'cokesovenproducten en aardolieverwerking' en 'basis metaal' exporteren grootschalig naar Duitsland. Gemiddeld genomen gaat een derde van de totale output van de Nederlandse industrie naar Duitsland (tabel 1). Na Duitsland zijn België, het VK en Frankrijk de grootste afnemers. Hieruit blijkt dat vooral omliggende landen belangrijk zijn voor de industriële export. Een vreemde eend in de bijt is de sector 'reparatie en installatie van machines'. Deze sector exporteert slechts 13 procent van haar totale output, waarbij de grootste afzetmarkt Brazilië is (2 procent van de totale output).

Tabel 2: Import meer gespreid over de wereld

Bron: WIOD (data over 2014), Rabobank

In tegenstelling tot de export is onze import niet zo sterk afhankelijk van producenten uit Europese landen. Nederlandse producenten in de industrie importeren weliswaar voornamelijk uit Duitsland (tabel 2), maar anders dan bij de export is Duitsland voor de import van industriële producten lang niet zo belangrijk. De branche die het meest importeert uit Duitsland is de 'kunststofverwerkende industrie' (17 procent). Gemiddeld genomen is onze belangrijkste handelspartner goed voor 13 procent van de import van onze industrie. Opvallend is dat de hightech industrie (computers, elektronische componenten en elektrische apparatuur) relatief veel importeert uit China en de rest van de wereld. Voor de computerindustrie valt Duitsland zelfs buiten de top drie van grootste inkoopmarkten. Dit is de enige branche waar Duitsland geen podiumplaats heeft. Verder zijn België en de VS belangrijke importmarkten voor de maakindustrie. In tegenstelling tot bij de export speelt Frankrijk geen grote rol voor de import in de individuele deelsectoren.

Figuur 2: Duitsland draagt het meest bij aan exportgroei Nederlandse industrie
Bron: WIOD (data over 2000-2014), Rabobank

De oudere EU-lidstaten (zij die toetraden voor 2004 en gebruik maken van de euro) zijn de belangrijkste handelspartners voor onze industrie. Gemiddeld gaat 71 procent van de output die naar Europa wordt geëxporteerd naar deze landen. Door de jaren heen is de hoeveelheid geëxporteerde output naar alle landen in Europa sterk toegenomen. De exportgroei in de hele industrie wordt voornamelijk gedragen door de uitvoer naar Duitsland. Gemiddeld genomen is de totale export naar Europa de laatste jaren gegroeid met circa 7 procent per jaar. Een derde van deze groei kwam voor rekening van onze export naar onze oosterburen. In relatieve zin is de export naar Oost-Europa de laatste jaren echter sterker gegroeid dan die naar de andere handelspartners. Hierdoor is het aandeel van de oudere handelspartners in het totaal iets afgenomen. De bijdrage van de uitvoer naar de nieuwe lidstaten aan de totale exportgroei is echter nog relatief klein. Gemiddeld genomen dragen deze landen nog geen tiende procent bij aan de totale exportgroei van de industrie.

Politieke ontwikkelingen en marktintegratie

Behalve de voordelen van de Interne Markt zorgt deze integratie van internationale markten ook voor wederzijdse afhankelijkheid. De sterke connecties met het VK maakt sommige Nederlandse sectoren relatief kwetsbaar voor de Brexit. Een voorbeeld hiervan is de farmaceutische industrie. Deze branche exporteert 19 procent van de totale productie naar het VK. Dit is enkel directe export naar het VK, dus exclusief indirecte handelsstromen. Onder indirecte handelsstromen vallen goederen die via andere landen alsnog terecht komen bij het VK. Maar niet alleen de farmaceutische industrie wordt door de Brexit geraakt. Uit een eerdere publicatie van de Rabobank blijkt dat het merendeel van de maakindustrie een aanzienlijk deel van haar productie exporteert naar het VK (Rabobank, 2016).

Over het algemeen is de Nederlandse economie zeer sterk vervlochten met de economieën van onze belangrijkste handelspartners in Europa. Ons land profiteert sterk van de Interne Markt. Daarbij heeft de gemeenschappelijke munt onze export naar de rest van de eurozone geen windeieren gelegd. Een eventueel uittreden van ons land uit de Interne Markt zou onze industriële handel met onze belangrijkste handelspartners relatief zwaar treffen.

Literatuur

CBS (2016) Arbeidsvolume naar bedrijfstak. Statline.cbs.nl, 24 juni 2016

VNO-NCW (2016) Directe belang van industrie in Nederland. Vno-ncw.nl, januari 2016

SER (2016) Mens en technologie samen aan het werk. Ser.nl, oktober 2016

# data[].attributes.attachment_link.title
De Nederlandse industrie kan niet zonder Europa

# data[].attributes.attachment_link.description
Themabericht De Nederlandse maakindustrie produceert vooral voor de Europese markt Duitsland en België zijn de belangrijkste handelspartners, voornamelijk voor de export Sommige sub-sectoren van de industrie zijn relatief sterk afhankelijk van export naar het VK en moeten op de Brexit gaan anticiperen De Nederlandse industrie is sterk afhankelijk van de export.

# data[].attributes.attachment_link.description
Bedrijven zijn belangrijk voor de economie. Ze zorgen voor werkgelegenheid. In een wereld die voortdurend verandert, helpt de Europese Unie ondernemers ...

# data[].attributes.headline
Wat is het probleem van het huidige monetaire systeem

# data[].attributes.subject
Wat is het probleem van het huidige monetaire systeem

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
We zitten in een crisis. Maar hoe zijn we daarin terecht gekomen? Komen we er ooit weer uit en wat is het probleem van het systeem? In het huidige monetaire systeem is geld, of het nou dollars of euro's betreft, in feite waardeloos. Het heeft geen waarde omdat er geen schaarste van is. Het wordt gecreëerd uit het niets en kan ongelimiteerd worden bijgedrukt. Op basis van vertrouwen wordt het van elkaar aangenomen. Vertrouwen dat geschaad kan worden.

De prijzen van goederen en diensten worden voornamelijk bepaald door de hoeveelheid geld in omloop ten opzichte van de hoeveelheid goederen en diensten. De exacte prijzen worden bepaald door vraag en aanbod. Als er geld wordt bijgedrukt, maar de hoeveelheid goederen en diensten blijft gelijk dan zullen de prijzen stijgen en zal de waarde van geld krimpen. We spreken dan van inflatie.

Ons geld wordt ook wel fiatgeld genoemd. Dit betekent dat de overheid het ons verplicht te accepteren als betaalmiddel en dat het geld niet wordt gedekt door een onderliggend goed zoals goud. Veel van de problemen van ons huidige monetaire systeem zitten hem in de manier waarop fiatgeld wordt gecreëerd.

Probleem 1. Het systeem is per definitie instabiel.

Er zijn drie manieren waarop geld wordt gecreëerd. De eerste en misschien wel de meest verbazingwekkende manier is geldcreatie door middel van fractioneel reserve bankieren. Fractioneel reserve bankieren werkt als volgt: Stel, er is alleen papiergeld. Jan heeft 1000 euro en zet dat op een rekening bij bank A. Bij een reserveratio van 10 % kan bank A 900 euro (90 % van 1000) hiervan uitlenen aan Kees. Een reserveratio is de hoeveelheid geld die banken in kas houden ten opzichte van uitstaande verplichtingen. Het verschil in rente dat bank A aan Jan betaalt en ontvangt van Kees is winst. Maar laten we eens goed kijken wat hier gebeurt. Op het moment dat bank A het geld aan Kees uitleent, bezit Kees 900 euro. Jan bezit nog steeds 1000 euro. Dat is in totaal 1900 euro. 900 euro is dus uit het niets gecreëerd. Maar het gaat nog een stapje verder. Kees gaat met zijn 900 euro naar bank B en zet het op een rekening. Bank B hanteert ook een reserveratio van 10 %, dus kan 810 euro (90 % van 900) uitlenen aan Henk. Henk gaat met 810 euro naar bank C, die 729 euro hiervan uitleent aan Jaap. Jaap gaat met zijn geld naar bank D, etc. Aan het eind van het verhaal kan er 10 x de 1000 euro van Jan worden gecreëerd door middel van fractioneel reserve bankieren.

Zodra de leningen worden afbetaald, verdwijnt het geld weer. De rente die banken op de leningen verdienen verdwijnt niet. Hoe meer geld (gecreëerd uit het niets) een bank uitleent des te meer hij verdient. In realiteit kunnen bank A t/m Z ook 1 bank zijn. Of het geld nu digitaal of van papier is maakt geen verschil. Fractioneel reserve bankieren wordt verantwoord geacht omdat normaal gesproken niet iedereen tegelijk zijn geld opvraagt. Toch is het hoogst waarschijnlijk dat er een moment aanbreekt waarop dit wel gebeurt. Feitelijk kunnen we spreken van fraude, omdat uw banktegoeden er simpelweg niet zijn. Prijzen worden bepaald door de hoeveelheid geld waarover we dénken te beschikken.

Cruciaal probleem: Het systeem is per definitie instabiel. 90% van al het geld is er niet.

Het zou uiteraard ook mogelijk zijn dat banken 100% van ieders tegoeden in kas houden. Een stabiel systeem waarbij al het geld dat u naar de bank brengt ook écht veilig is. Bankiers zouden minder kunnen uitlenen en dus verdienen. Zij verdienen immers aan de rente van leningen. De economie zou bij een 100% gedekt systeem minder hard kunnen groeien omdat er minder aanbod van geld zou zijn. Maar is dat erg?

De tweede manier van geldcreatie gebeurt door centrale banken. Het werkt als volgt: Commerciële banken kunnen met uitstaande leningen als onderpand geld lenen bij een centrale bank. link. Dit geld wordt speciaal voor de gelegenheid uit het niets gecreëerd en ook hier geldt weer; het verschil in rente dat de commerciële bank betaalt (aan de centrale bank) en ontvangt (van zijn klanten) is winst. Dat verschil staat nu overigens op een record sinds 40 jaar. link. Een klein voordeeltje dat de bankiers uit de crisis slaan.

De derde manier van geldcreatie gebeurt ook door centrale banken. Het werkt als volgt: Centrale banken kunnen staatsobligaties opkopen met nieuw geld. Stel dat de Portugese overheid geld nodig heeft dan kan de Europese Centrale Bank (ECB) diens obligaties opkopen.

Probleem 2. Grote banken zijn too big to fail.

De Nederlandse overheid staat op dit moment garant voor maximaal 100.000 euro van ieders banktegoeden. Als er een bank failliet gaat is dit een dure grap. Dit gebeurde bijvoorbeeld bij de relatief kleine DSB bank. Zover laat de overheid het bij grote banken niet komen (ABN-AMRO, ING, Fortis). Als die omvallen zou dat te veel gevolgen hebben voor de economie. De grote banken zullen altijd steun krijgen als ze in de problemen komen. Hierdoor kunnen zij onverantwoorde risico's nemen en bestuursleden kunnen zichzelf miljoenen aan salaris en bonussen uitkeren. link. Gaat het mis, dan krijgen ze staatssteun. Een economie waarbij rotte instanties in leven worden gehouden kan zichzelf niet corrigeren en is niet gezond.

Cruciaal probleem: Grote banken zijn 'too big to fail'. Daarbij hebben ze een monopolie op het creëren van geld. Dit veroorzaakt corruptie.

De beurscrash van 2008 is een goed voorbeeld van hoe het mis kan gaan. Dit is een versimpelde versie van wat er gebeurde: Na 9/11 verlaagde de Federal Reserve de rente naar 1 % om de economie te stimuleren. Banken begonnen met het uitdelen van subprime hypotheken aan iedereen die een handtekening kon zetten. Subprime hypotheken zijn leningen die worden verstrekt aan mensen met een laag inkomen (hoog risico!). De subprime lener wordt gelokt met een lage rente die later weer omhoog gaat. De huizenverkoop explodeerden en de prijzen ook. Veel huiseigenaren sloten zelfs een tweede hypotheek af om te speculeren op de vastgoedmarkt. Meer en meer krediet (schuld) werd gecreëerd en de huizen waren overgewaardeerd. De Bubbel was opgeblazen.

Inmiddels hadden de grote banken, na jaren van lobbyen bij overheid en toezichthouders, alle vrijheid in derivaten. Derivaten zijn beleggingsinstrumenten die hun waarde ontlenen aan de waarde van een onderliggend goed zoals hypotheken. De subprime hypotheken werden verpakt in een derivaat genaamd een 'collateral debt obligation'. In dit nieuwe jasje werden ze vervolgens (voor meer geld dan ze waard waren) verkocht over de hele wereld. Of dit legaal was wordt nog onderzocht. link. Achter de schermen speculeerden de grote banken op een waardedaling van deze CDO's. Ze wisten dus dat ze een zak met stront verkochten. link link.

De Federal Reserve verhoogde in 2005 de rente om de huizenmarkt af te koelen. Kort daarna kregen de subprime leners betalingsproblemen en zetten collectief hun huis te koop. De bubbel knapte. Huizenprijzen zakten, speculanten gingen op de fles en de waarde van de CDO's verdampte. De wereld raakte in paniek, de beurs ging onderuit en mensen renden naar de bank om hun geld te op te halen. De reserveratio van banken was in die tijd minder dan 5 % en al snel ontstonden de grootst mogelijke problemen. De toenmalige minister van financiën Hank Paulson (ex partner Goldman Sachs) besloot 1 grote bank te laten vallen, Lehman Brothers, en de rest van de grote banken te redden. link link. Honderden kleine banken gingen wel failliet en als kers op de taart werden de grote banken ook nog eens eigenaar van alle huizen waarvan de bewoners hun hypotheek niet meer konden betalen. link link.

De crash liep uit op een wereldwijde catastrofe maar de grote banken hebben flink kunnen profiteren. Ze verdienden op de rente van leningen (gecreëerd uit het niets), op de verkoop van CDO's, op de waardedaling van CDO's, de uitgedunde concurrentie en ze werden eigenaar van miljoenen huizen. link. Dit alles kon zich voor de banken risicoloos voltrekken met geld gecreëerd uit het niets.

Door elke boom-bust-cyclus worden de grote banken nog groter en machtiger. Dat er geen enkele bankier de gevangenis is ingedraaid is op z'n minst opvallend te noemen en geeft aan hoe corrupt het systeem is. link. Na het redden van de grote banken zitten de overheden nu met de schuldenberg. Ierland, dat ook met een huizenbubbel te maken had, is feitelijk failliet maar wordt door de EU in leven gehouden omdat het grootste gedeelte van Ierse staatsobligaties in handen is van de grote banken. Als Ierland omvalt gaan de grote banken mee. Hetzelfde geldt voor landen als Griekenland, Portugal en Spanje. De wereldeconomie is een kaartenhuis. Het bestaat voor 90 % uit lucht. Als er één kaart wordt weggehaald stort alles in.

Probleem 3. Het systeem is niet duurzaam

Al het geld dat bestaat, is gecreëerd uit het niets maar er staat altijd een schuld tegenover plus rente. De basisschuld (zonder rente) kan in theorie worden afbetaald. Dit geld is immers in omloop en kan terug naar de schuldeiser. Echter het geld voor de rente is nooit gecreëerd en kan dus nooit worden afbetaald. De enige manier om de rente af te betalen is middels een nieuwe lening waar uiteraard ook weer rente op zit. Rente op rente leidt tot exponentiële groei van schulden. We zitten in een spiraal van geldcreatie en schulden. En dit is precies hoe bankiers het bedacht hebben. Punt één: op elke schuld verdienen ze rente. Punt twee: doordat er altijd vraag is naar nieuw geld dat alleen zij kunnen creëren, hebben zij de macht. Zij bepalen de rentestand, de geldhoeveelheid, inflatie, etc. De economie wordt vanuit centrale banken gestuurd, niet door consumenten en bedrijven. De vrije markt is ver te zoeken in het huidige systeem.

Mocht u denken: 'het zal allemaal wel. Ik heb geen schulden.' Dan heeft u het mis. De grootste schuldenmakers zijn overheden en daarmee alle belastingbetalers. De Nederlandse overheid heeft een schuld van 400 miljard en die moet u betalen. Dat wordt doorwerken. Moderne slavernij.

In dit systeem zal er altijd meer schuld dan geld zijn. Als we zouden proberen al die schulden af te betalen zou er op een gegeven moment geen geld meer zijn. We zitten in een spiraal van schuld en inflatie die pas eindigt als het vertrouwen in fiatgeld wegvalt. De geschiedenis leert ons dat vergelijkbare systemen niet langer dan 50 jaar mee gaan. Het huidige systeem dateert van 1971 (loskoppeling goud, Nixon). Het einde zou wel eens in zicht kunnen zijn.

Probleem 4. Inflatie vergroot het verschil tussen arm en rijk

Hoe meer we lenen des te groter de geldhoeveelheid en des te meer inflatie. Theoretisch kan de geldhoeveelheid verkleinen maar in de praktijk gebeurt dit zelden. Minder geld betekent deflatie, het zakken van prijzen, waardoor inkomsten dalen en bijvoorbeeld hypotheken niet meer kunnen worden afbetaald. Zover laten bankiers het niet komen. Na de crash in 2008 was er een korte periode van deflatie, sindsdien draaien de geldpersen op volle toeren.

Als er 100 miljard wordt bijgedrukt zal door inflatie de koopkracht van het volk met hetzelfde bedrag afnemen. Inflatie is een verborgen belasting. Een belasting die vooral de onderkant van de samenleving treft. De lagere inkomens hebben geen harde activa (zoals goud, vastgoed, kunst, aandelen) die meestijgen in prijs. Ze hebben alleen loon dat waarde verliest. link. Op dit moment is in de VS de rente op een spaarrekening lager dan de inflatie. De reële rente is negatief en spaarders worden gestraft.

De onrust in het Midden-Oosten wordt onder andere veroorzaakt door stijgende voedselprijzen. De mensen daar geven het grootste gedeelte van hun inkomen uit aan voedsel. Als dat opeens veel duurder wordt, komen ze in opstand. Geldcreatie heeft velen van ons welvaart gebracht, maar het verschil tussen arm en rijk is enorm en blijft toenemen. link. Daar komt bij dat er veel te veel geld is gecreëerd. Het teveel aan geld verzamelt zich bij de rijken en hoe rijker deze groep, (o.a. bankiers) hoe groter hun politieke invloed. link. Neem de Goldman Sachs bank, één van de grootste financiers van Obama's verkiezingscampagne. link. Het is schrikbarend hoeveel Goldman Sachs bestuurders doorstromen naar het Witte Huis. link. De nieuwe president van de Europese centrale bank Draghi komt ook van Goldman Sachs. link.

Cruciaal probleem: We zitten in een spiraal van inflatie die het verschil tussen arm en rijk vergroot.

Probleem 5. De economie moet groeien.

Een ander nadeel van de schuldenspiraal is dat de economie altijd moet groeien. Dit systeem houdt alleen stand als er steeds meer geld gecreëerd wordt. link. Als de economie niet groeit stort het kaartenhuis in. Economische groei houdt geen rekening met de gelimiteerde hoeveelheid grondstoffen op aarde. Fiatgeld kan altijd worden bijgedrukt. Olie of landbouwgrond daarentegen raakt ooit op.

In ons huidige systeem vergeten we in balans met de aarde te leven. En daar ligt nou juist de oplossing voor ons economische probleem. Als we ons geld zouden koppelen aan de natuur door middel van een goudstandaard ontstaat er vanzelf een equilibrium. Het zou de economie afremmen naar een gepaste snelheid. Bij een goudstandaard wordt geld niet gedekt door schuld maar door goud. De hoeveelheid geld wordt dan bepaald door de hoeveelheid goud die er is. Het zou een einde maken aan geldcreatie en inflatie.

Engeland had tussen 1664 en 1914 geen inflatie dankzij een goudstandaard. 200 jaar geleden kostte het in Italië 33 gram goud om een maatpak te laten maken. Nu kost het omgerekend nog steeds 33 gram goud. Echter, 10 jaar geleden kostte een biertje 2,5 gulden, nu 2,5 euro. Dat is 220% inflatie. In januari 2011 is er in China een inflatie van 4,6% in tien dagen gemeten. link.

Een goudstandaard zou het einde betekenen van geldcreatie. Het zou de macht uit handen van bankiers nemen en het teruggeven aan het volk. Goud is de grootste vijand van bankiers. Als het vertrouwen in fiatgeld daalt, stijgt de goudprijs en vice versa. Een hoge goudprijs tast de geloofwaardigheid van fiatgeld aan. Om deze redenen onderdrukken bankiers de goudprijs al tientallen jaren. link link link link. Ze doen dit op verschillende manieren maar waar het op neerkomt is dat ze de markt overspoelen met ongedekt papiergoud (een contract waarop staat dat je goud bezit) waardoor het aanbod vergroot en de prijs daalt.

Dankzij het internet krijgen steeds meer mensen in de gaten hoe corrupt de zaken eigenlijk in elkaar zitten. Ze kopen en masse goud en zilver om zich te beschermen tegen inflatie, om te speculeren en om te strijden tegen bankiers. link link. De prijs van edelmetalen stijgt al 11 jaar. Staat er een nieuw monetair systeem voor de deur?
Jan Nieuwenhuijs

# data[].attributes.attachment_link.title
Wat is het probleem van het huidige monetaire systeem?

# data[].attributes.attachment_link.description
We zitten in een crisis. Maar hoe zijn we daarin terecht gekomen? Komen we er ooit weer uit en wat is het probleem van het systeem? In het huidige monetaire systeem is geld, of het nou dollars of euro's betreft, in feite waardeloos. Het heeft geen waarde omdat er geen schaarste van is.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Special
Naar de overzichtspagina van de Regiostudie Europa

Ondanks ongekende monetaire beleidsverruimingen in de afgelopen jaren, zijn de resultaten hiervan tot nu toe teleurstellend

Dit is, zo denken wij, deels te wijten aan tegendraadse effecten

De monetaire verruiming brengt ook risico's met zich mee, zoals de vorming van nieuwe zeepbellen en een verslechterd functioneren van markten

Hoewel 'doormodderen' het meest waarschijnlijke scenario voor de komende jaren is, is ook een radicaler scenario, zoals het compleet falen van het beleid, zeer wel mogelijk

Hoe zijn we hier terechtgekomen?

Sinds de uitbraak van de wereldwijde financiële crisis in 2008 heeft de ECB een ongekende reeks monetaire verruimingsmaatregelen uitgerold, die nu vooral steunen op een negatieve depositorente, langlopende leningen aan het bankensysteem en een omvangrijk aankoopprogramma voor publieke-sectorobligaties. In de ECB-beleidsvergadering van 10 maart 2016 maakte ECB-president Mario Draghi een depositotarief voor banken van -0,4% bekend en vanaf juni 2016 kunnen banken zich inschrijven op 4-jaars ECB-leningen waarvan het tarief in het gunstigste geval zelfs gelijk aan het (negatieve) depositotarief zal zijn, mits zij voldoende nieuwe (bedrijfs-)leningen verstrekken. Daarnaast kondigde Draghi een uitbreiding van het opkoopprogramma aan met EUR 20 miljard tot een bedrag van EUR 80 miljard per maand, waartoe -vanaf de tweede helft van 2016- ook schuldpapier van de niet-bancaire private sector gaat behoren.

Waarom zijn we hier terechtgekomen?

Figuur 3: Steeds lagere inflatie(-verwachtingen)
Bron: Macrobond, Rabobank

De belangrijkste reden voor deze monetaire verruiming is het trage economische herstel, waardoor de inflatie nu al enkele jaren op rij onder het streefniveau van de centrale bank ligt. Hoewel de lagere grondstofprijzen hier debet aan zijn, is ook de kerninflatie laag evenals de inflatieverwachtingen (figuur 3). De lage rente stimuleert de consumptie en de investeringen. De opkoopprogramma's leiden -via het portefeuillebalanseffect- tot hogere prijzen van financiële activa. De hieruit voortvloeiende toename van de vermogens van gezinnen zou ook moeten leiden tot meer consumptie en groei. Het expansieve effect van de opkoopprogramma's stimuleert via een hogere geldhoeveelheid ook de inflatieverwachtingen (conform de klassieke 'verkeersvergelijking' van Fisher). In de afgelopen jaren lijkt daar bovendien een secundair doel bij te zijn gekomen, namelijk een zwakkere euro. Deze zou zowel de export als de geïmporteerde inflatie moeten stimuleren. Tot zover de theorie!

De valutaoorlog maakt de situatie er niet beter op

De praktijk is weerbarstiger. Met het streven naar een zwakkere munt is de ECB steeds meer onderdeel geworden van een wereldwijde 'valutaoorlog' tussen grote centrale banken. Maar een 'beggar thy neighbour'-beleid lokt tegenaanvallen uit van andere centrale banken. Een verzwakking van de munt kan (tijdelijk) gunstig zijn voor de export, maar in een wereld waarin bedrijven steeds meer in grensoverschrijdende ketens opereren, kan een gelijktijdige stijging van de importprijzen het positieve effect op de export weer deels teniet doen. En naarmate bedrijfsschuld steeds meer in buitenlandse valuta wordt gefinancierd, neemt het effect verder af. Kortom, het streven naar een zwakkere euro heeft allerlei bijeffecten. En dat geldt in het bijzonder voor de instrumenten die de ECB gebruikt.

Vertrouwen in monetair beleid onder druk

Om de euro te verzwakken, heeft de ECB in de eerste plaats de rentes agressiever verlaagd dan andere centrale banken. Dat rentes inderdaad negatief kunnen worden, is dus inmiddels bewezen (figuur 1), maar waar de grens precies ligt, is lastig vast te stellen. Voor wat de financiële markten betreft lijkt die grens al bereikt. Zij trekken het beleid van centrale banken steeds meer in twijfel. Dat zien we aan steeds meer onverwachte en perverse reacties op beleidsacties in markten. Voor wat betreft de ECB: sinds de aankondiging van het aankoopprogramma (van oorspronkelijk EUR 60 miljard per maand) in januari 2015 is de 5j/5j inflatieswap gedaald van ongeveer 1,6% naar 1,4%. Wij komen daarbij echter wel tot de conclusie dat het ECB-beleid positief heeft bijgedragen aan het voorkomen van een nog verdere daling in de lange-termijn-inflatieverwachtingen, maar dit werd overtroffen door andere factoren (zie: How real is the rise in inflation swaps, Financial Markets Research). Onze schattingen wijzen op een bijdrage van circa 20 basispunten (figuur 4). Maar voor een opkoopprogramma ter waarde van inmiddels EUR 1.600 miljard zijn dat erg dure basispunten.

Waarom neemt de effectiviteit van de maatregelen af?

Het antwoord op deze vraag valt in een aantal deelaspecten uiteen:

1. Verruimende maatregelen door de ECB lossen het echte probleem niet op

Het uitgangspunt van de ECB-maatregelen is het versterken van de vraag naar goederen en diensten, via stimulering van de kredietverlening. De groeiproblemen in de eurozone gaan echter veel dieper (zie ook: Waarom de groei telkens tegenvalt, studie van Erken, De Groot en Koopman) en hebben te maken met structuurverschuivingen in de economie, gebrek aan innovatie en productiviteitsgroei. De groei in het verleden is mede mogelijk gemaakt door een kredietexpansie, maar misschien lopen we tegen de grenzen aan van wat mogelijk is.

2. Een niet goed functionerend monetair transmissiemechanisme

Hoewel marktfinanciering steeds meer opkomt (aangezwengeld door de opkoopprogramma's van de ECB), blijven de banken in de eurozone een belangrijke bron van kredietverstrekking aan de private sector (figuur 5). Zij worden onderworpen aan een opeenstapeling van strengere kapitaal-, liquiditeits- en leverage-eisen. Dat het bijgevolg voor banken vooral lastig is om meer kapitaal aan te trekken en dat het niet zozeer een funding-probleem is, blijkt uit het beperkte enthousiasme onder banken voor de TLTRO's, geïntroduceerd door de ECB in 2014. Een gebrek aan vraag naar krediet is ook een reflectie van het feit dat de private sector weinig groeikansen ziet.

3. Verstorende effecten van de lage rente en de opkoopprogramma's

Dat de ultra-lage marktrentes een negatieve invloed hebben op de dekkingsgraad van pensioenfondsen wisten we al lang (figuur 6). Dit is een gevolg van het feit dat pensioenfondsen hun verplichtingen met een lange marktrente moeten verdisconteren. De onzekerheid over de hoogte van het uiteindelijke pensioen kan huishoudens aanzetten tot sparen, evenals de gedachte dat het met een lagere spaarrente langer duurt om een nominaal vermogensdoel in de toekomst te behalen. In ieder geval zien we dat de geaggregeerde spaarquote in de eurozone is toe- in plaats van afgenomen sinds de geldmarktrentes dicht bij nul zijn komen te liggen.

Daarnaast is het opmerkelijk dat ook de investeringsquote van Europese bedrijven in de afgelopen jaren nauwelijks is toegenomen, ondanks dat de rentes fors zijn gedaald. Een opvallend fenomeen van de afgelopen jaren (figuur 7) is dat de overgrote meerderheid van de banen die sinds de crisis in de eurozone zijn gecreëerd vooral in de 'softe sector' (horecadienstverlening, persoonlijke dienstverlening) terecht zijn gekomen, in plaats van in de 'harde sector' (productie van hoogwaardige technologie, ingenieursbureaus, ICT, consultancy). Bovendien is de proportie van onvrijwillige parttime banen sterk toegenomen. Dit alles zou een uitvloeisel kunnen zijn van een veranderd investeringsbeleid. Maar er lijkt ook sprake te zijn van contraproductieve effecten vanuit de ultralage rentes:

De lage marktrente zet bedrijven aan tot investeringen met een laag risico en een laag rendement, waardoor de innovatie en de productiviteitsgroei verder onder druk komen.

De opkoopprogramma's van de ECB verstoren de allocatie van kapitaal: het is gemakkelijk geld verdienen in de financiële markten, dus waarom in de reële economie investeren?

Wat zijn de risico's?

Naast een afnemende effectiviteit van de maatregelen zien we toenemende risico's vanuit het beleid. Toekomstige (hyper-)inflatie wordt in de populaire pers nogal eens genoemd, maar zolang de door de ECB gecreëerde liquiditeit zich slechts mondjesmaat in het economische systeem mengt, zijn de risico's op een plotselinge stijging hiervan beperkt. Drie soorten risico zijn volgens ons het meest relevant.

1. Kredietrisico's voor het eurosysteem

Deze hangen vooral samen met de liquiditeitsverschaffing aan banken en de opkoop van risicodragend schuldpapier (PSPP). Op het eerste oog zijn deze risico's beperkt omdat i) het eurosysteem een ruime hoeveelheid aan kapitaal/reserves en herwaarderingsrekeningen heeft (respectievelijk EUR 97 miljard en EUR 346 miljard in 2015); ii) de centrale bank sowieso eigenlijk nooit insolvabel kan worden omdat zij in het ergste geval gewoon geld kan bijdrukken; iii) de liquiditeitsverstrekking (die sinds 2012 al sterk is teruggelopen) is geborgd door onderpand (figuur 8).

Voor wat betreft het PSPP heeft de ECB ervoor gekozen om het overgrote deel van het risico van de aankopen van nationaal schuldpapier bij de respectievelijke nationale centrale banken neer te leggen (zie ook: What's the risk of limited risk sharing?, Financial Markets Research, 27 februari 2015). Of dit systeem ook bestand is tegen een systeemcrisis en/of de uittreding van een of meer landen uit het eurosysteem -mogelijk geïnspireerd door een feitelijke Brexit- is echter onzeker. Bovendien hebben centrale banken in de kernlanden nog altijd zeer grote potentiële claims op centrale banken in de periferie (de zogenaamde Target-2 vereffeningsbalansen, zie figuur 9). Maar het is vrijwel onmogelijk om de effecten/kosten voor het systeem te becijferen.

Overigens is het stelsel van centrale banken natuurlijk al hard op weg om zeer substantiële hoeveelheden aan overheidspapier op de balans te nemen, waardoor zij uiteindelijk steeds meer onderdeel van het probleem zal worden en gebaat zal zijn bij het voorkomen van een schuldencrisis. In de praktijk zou dat zich kunnen vertalen in een steeds verder afknabbelen van de grenzen van het opkoopprogramma en de rente langer laag houden.

2. Risico's voor de marktliquiditeit

Naarmate het eurosysteem een steeds groter gedeelte van het schuldpapier in een bepaalde markt opkoopt (en beleggers het papier moeten aanhouden uit hoofde van regelgeving), neemt de vrij verhandelbare hoeveelheid van dat papier af - mogelijk met gevolgen voor de prijsvolatiliteit, risicopremies et cetera (zie ook: Looking at market liquidity - the theory, Rabo Rate Directions, 5 februari 2016). Maar de scherpe bewegingen in de obligatiemarkten in de lente van 2015, waarbij het rendement op 10-jaars Duits papier in april tot een dieptepunt van 0,07% zakte om vervolgens in anderhalve maand te stijgen tot bijna 1%, waren mogelijk het gevolg van het opkoopprogramma.

3. Financiële stabiliteit en zeepbellen

Het staat wat ons betreft vast dat het centrale-bankbeleid de waarderingen van financiële activa opzweept. De risicopremies in sommige markten zijn gedaald tot niveaus niet ver verwijderd van de niveaus van vlak voor de kredietcrisis in 2007/2008. De koers-winstverhouding van de Eurostoxx 50 index is sinds 2010 bijna verdubbeld van rond de 11 naar 22. Het rendement op 10-jaars Duits overheidspapier is nog altijd een zeer schamele 0,2%. De hogere waarderingen van financiële activa brengen het risico van serieuze prijscorrecties met zich mee. Voor niet-financiële activa, zoals huizen, geldt uiteindelijk hetzelfde voor zover de prijzen worden gedreven door lagere rentes.

Hoe ver kan de ECB nog gaan? Wat zijn de vervolgstappen?

Zolang Europese beleidsmakers achterblijven met begrotingsimpulsen en structurele hervormingsmaatregelen, zal de ECB -vanuit haar doelstelling om een inflatievoet van iets onder de 2% te genereren- blijven doorgaan met verruimen. Zoals Draghi in de persconferentie van januari 2016 nog opmerkte: "We never give up". Voor de komende twee jaar onderscheiden we drie scenario's.

Scenario 1: Doormodderen (meest waarschijnlijk)

Het beleid werkt slechts mondjesmaat omdat de negatieve effecten ervan de positieve steeds meer overschaduwen. De groei blijft met ups en downs magertjes en de inflatie daalt weliswaar niet meer, maar beweegt ook niet duidelijk in de richting van de doelstelling van de ECB.

In dit scenario kunnen we verwachten dat er nog 'meer van hetzelfde' in het vat zit voor de komende jaren. Hoewel wij niet uitsluiten dat de depositorente nog iets verder wordt verlaagd, ligt een verdere uitbreiding (in looptijd of maandelijks aankoopbedrag) van het opkoopprogramma het meest voor de hand. Maar na de toevoeging van SSA's, regionaal overheidspapier en bedrijfspapier, kan een uitbreiding eigenlijk alleen nog maar worden bereikt met een aanpassing van de (technische) grenzen van het opkoopprogramma (zie voor een uitgebreide discussie hierover: Let's talk options (ECB Preview), Financial Markets Research, 4 maart 2016). Hier zitten echter nogal wat politieke haken en ogen aan. Het risico op een interne clash in de ECB Beleidsraad neemt in dit scenario toe.

Scenario 2: Het beleid werkt averechts (minder waarschijnlijk, maar zeker niet onwaarschijnlijk)

Door de averechtse gevolgen van het beleid laait de wereldwijde valutaoorlog verder op, gaan steeds meer centrale banken over tot negatieve rentes, daalt de economische groei en neemt de inflatie verder af. De lange-termijninflatieverwachtingen zakken verder tot het Japanse niveau. Radicalere opties zijn niet langer taboe.

Mogelijk dat de centrale bank dan uiteindelijk zelfs haar toevlucht tot ' helicopter money ' zal nemen. Feitelijk komt dit natuurlijk neer op monetaire financiering met dien verstande dat het niet gepaard gaat met een toename van de overheidsschuld. De vraag zal zijn: leidt dat tot een plotselinge en zeer scherpe bestedingsimpuls en een hogere inflatie, of besluiten burgers om hun schuld hiermee af te lossen?

Scenario 3: Het beleid gaat alsnog werken (hopelijk, maar minst waarschijnlijk)

Het scenario waar de ECB natuurlijk op hoopt, is dat het beleid uiteindelijk zijn vruchten afwerpt. In de VS is de werkloosheid inmiddels tot 4,9% gedaald en zien we de eerste tekenen van een acceleratie in de onderliggende inflatie. Waarom zou dat in de eurozone uiteindelijk ook niet kunnen gebeuren? Zodra er op wereldniveau sprake is van een herstel in de capaciteitsbenutting is er ook geen noodzaak meer voor zwakkere wisselkoersen en luwt de valutaoorlog. Hoewel de positie van China en de overcapaciteit in sommige opkomende economieën onzeker blijven, zal de ECB in dit scenario toch moeten gaan nadenken over een exitstrategie. Uit het pad dat de Fed sinds 2013 heeft bewandeld, kan de ECB dan wellicht lessen trekken.
Naar de overzichtspagina van de Regiostudie Europa

# data[].attributes.attachment_link.description
Special Naar de overzichtspagina van de Regiostudie Europa Ondanks ongekende monetaire beleidsverruimingen in de afgelopen jaren, zijn de resultaten hiervan tot nu toe teleurstellend Dit is, zo denken wij, deels te wijten aan tegendraadse effecten De monetaire verruiming brengt ook risico's met zich mee, zoals de vorming van nieuwe zeepbellen

# data[].attributes.attachment_link.description
Dit beleid heeft als doel de economische groei zeker te stellen en meer banen te creëren. In de eerste plaats bepaalt ieder EU-land zijn eigen economische ...

# data[].attributes.attachment_link.description
De Nederlandse economie is sterk afhankelijk van de economische ontwikkelingen in Europa. We verdienen een groot deel van ons nationale inkomen door onze export. Financiële stabiliteit en groei in Europa zijn daarom van groot belang voor Nederland.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Een sputterend Europa dat maar niet uit de crisis komt, terwijl Amerika en Azië floreren. Dat is een beeld, een minderwaardigheidscomplex bijna, dat zich in veel Europese geesten heeft genesteld. Maar dit beeld is nu echt een beetje achterhaald, zo bleek deze week uit een reeks cijfers.

Een hashtag duikt steeds vaker op op Twitter: #Euroboom. De Europese economie is booming. Het Duitse bruto binnenlands product (bbp) groeide in het derde kwartaal met 0,8 procent vergeleken met een kwartaal eerder, een uitstekend cijfer. Maar het gaat allang niet meer alleen om succesverhaal Duitsland. Notoire achterblijver Italië noteerde ook een keurige 0,5 procent bbp-groei, hetzelfde geldt voor Frankrijk. Midden- en Oost-Europese landen laten hoge, soms onwaarschijnlijk hoge groeicijfers zien, met Roemenië als uitschieter (2,6 procent kwartaal-op-kwartaal).

Analisten verrast

De EU ligt nu op koers om in 2017 op jaarbasis iets sneller te groeien dan de VS (2,3 versus 2,2 procent, volgens ramingen van de Europese Commissie). Na jaren van geploeter met hervormingen gaat het nu dan echt beter. Dát is even wennen voor banken en andere financiële instellingen die economische voorspellingen doen. Sinds begin dit jaar liggen hun groeiramingen voor de eurozone stelselmatig te laag, zo blijkt uit de Citi Economic Surprise Index.

De 'Euroboom' brengt banen. In een jaar tijd is de werkloosheid in de EU gedaald van 8,4 naar 7,5 procent. In landen als Duitsland (3,6 procent werkloosheid) en Nederland (4,5 procent) komen bedrijven steeds lastiger aan goed personeel. Griekenland is met een werkloosheid van 21 procent nog lang niet zover, maar ook daar lijkt het ergste achter de rug. Het maakt de Europeanen weer optimistischer over de economische situatie en, misschien niet toevallig, ook over EU en over de euro, zo blijkt uit de laatste Eurobarometer.

Toch even een kanttekening bij al dit enthousiasme: Europa, met name de eurozone, komt van ver. De huidige groeispurt is een inhaalslag. Anders dan de VS beleefde de eurozone na de financiële crisis een tweede recessie, in 2011-2013. Het herstel is per saldo nog steeds een stuk zwakker dan in de VS. Ligt het bbp in de eurozone nu krap 8 procent hoger dan in 2010, de Amerikaanse economie is 14 procent groter. De verschillen tussen EU-landen blijven bovendien groot. Italië presteert nu prima, maar wel pas na jaren van stagnatie. Het land zit nog op hetzelfde bbp-niveau als in 2010. En Griekenland? Dat zit daar bijna 18 procent ónder.

Vergelijk dat eens met het niet aflatende Wirtschaftswunder in Duitsland (dertien kwartalen groei op rij). Dat Duitse groeiwonder is deels een verklaring van de hausse in landen als Polen en Roemenië, die na de EU-uitbreiding steeds sterker met de Duitse markt vervlochten zijn geraakt. Die Duitse connectie geldt al veel langer voor Nederland, dat afkoerst op een indrukwekkend groeicijfer van ruim 3 procent dit jaar. Een ander succesland van de voorbije jaren, het Verenigd Koninkrijk, valt terug in de groeilijstjes vanwege de onzekerheid over de Brexit.

Dank aan de ECB

De grote vraag is hoe duurzaam de 'Euroboom' zal blijken te zijn. De Europese Commissie wijst in haar herfstraming op een aantal zwakheden. Zo leunt het economisch herstel erg op export. Er is wereldwijd veel vraag naar EU-producten, maar de vraag uit Europa zelf blijft achter.

De externe omstandigheden zitten bovendien erg mee, meent de commissie. De daling van de olieprijs sinds medio 2014 en het ultrasoepele monetaire beleid van de Europese Centrale Bank stuwen de groei op. De ECB drukt de rentes en zo de wisselkoers van de euro, wat 'onze' exportproducten in de rest van de wereld goedkoper maakt. En de ECB maakt lenen voor consumenten en bedrijven goedkoper. „Zonder deze factoren was de groei misschien veel zwakker geweest", aldus Brussel. Overigens geldt dat voor de VS en Japan, waar centrale banken al eerder na de crisis intervenieerden, net zo.

# data[].attributes.attachment_link.description
Een sputterend Europa dat maar niet uit de crisis komt, terwijl Amerika en Azië floreren. Dat is een beeld, een minderwaardigheidscomplex bijna, dat zich in veel Europese geesten heeft genesteld. Maar dit beeld is nu echt een beetje achterhaald, zo bleek deze week uit een reeks cijfers.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Een „conjunctuurhemel". „Euforie op de directievloeren". Duitsland „vol op stoom". Het is een greep uit de Duitse krantenkoppen naar aanleiding van de vertrouwensindex van het gezaghebbende economische instituut IFO over de maand juli, vorige week.

Die indicator, gebaseerd op een enquête onder grote bedrijven, steeg tot 116 punten, het derde record op rij. Niet eerder sinds de Duitse eenwording waren Duitse ondernemingen zó optimistisch. De IFO-indicator is een aardige voorspeller gebleken van de daadwerkelijke groei. Een waarde van 116 duidt op een economische groei van rond de vier procent in 2017.

Dat is wel heel hoog. De meeste beroepsvoorspellers zijn veel voorzichtiger over de Duitse economie. Het Internationaal Monetair Fonds (IMF) gaat bijvoorbeeld in zijn juli-raming uit van 1,6 procent groei dit jaar en de 'deskundigenraad' die de Duitse regering adviseert, voorziet 1,7 procent.

Hoe goed doet de Duitse economie, al jaren de groeimotor van Europa, het nu eigenlijk? En waar komt die groei vandaan? Zeker voor Nederland zijn dat belangrijke vragen. Nederland verdiende in 2015 42,2 miljard euro aan de export naar Duitsland, ofwel ruim zes procent van het Nederlandse bbp.

Over de Duitse economie doen de nodige misverstanden de ronde, of liever clichés, waar soms wel een kern van waarheid in zit, maar die op zijn minst de nodige nuancering behoeven.

1. Duitsland groeit sneller dan de rest van Europa

Dat was de voorbije jaren zeker het geval, maar sinds kort niet meer. Het grootste verschil met de rest van de eurozone zat in de jaren 2008-2013, schrijft ING-econoom Carsten Brzeski in een notitie over de Duitse economie. In die periode bleef de Duitse economie groeien, terwijl die van de rest van de eurozone kromp. De Duitse economie had, anders dan bijvoorbeeld de Nederlandse of de Spaanse, geen last van zeepbellen op de huizenmarkt. En een reeks grote stimuleringspakketten (in 2009 bijvoorbeeld een van 50 miljard) gaven de economie een zet. Sinds 2014 groeit de hele eurozone weer, maar Duitsland bleef bovengemiddeld presteren. De laatste vier tot vijf kwartalen springt de Duitse groei er niet meer uit, mede door de betere prestaties van landen als Spanje en Frankrijk. Het IMF verwacht dat de eurozone als geheel (1,9 procent groei) het dit jaar iets beter zal doen dan Duitsland (1,8).

2. De Duitse groei komt door export

Wie aan het Duitse Wirtschaftswunder denkt, denkt aan Mercedessen en aan machines die de wereld overgaan. Export is inderdaad belangrijk voor Duitsland: het bruto binnenlands product bestaat voor ongeveer 8 procent uit inkomsten uit netto-export (export minus import). Maar sinds 2012 groeit die export amper meer. De bbp-groei komt bijna volledig door binnenlandse vraag. Vorig jaar droeg de netto-export zelfs negatief bij aan de groei, zo blijkt uit cijfers van het Duitse statistische bureau. Die extra binnenlandse vraag wordt zowel door burgers als door de overheid gegenereerd, zegt Brzeski aan de telefoon. „De lonen zijn de afgelopen jaren met zo'n 2 procent per jaar gestegen, wat goed is voor de consumptie. Er is nu een grote bouw- boom ". Net als in Nederland stijgen de huizenprijzen snel, door de lage rente en door vraag naar appartementen in grote steden. De Duitse overheid gaf in de jaren 2015-2016 vooral meer geld uit aan de opvang van vluchtelingen, wat ook extra activiteit opleverde.

3. Duitsland groeit door eerdere economische hervormingen

De Duitse boodschap aan Zuid-Europese landen is vaak: jullie moeten hervormen, zoals wij dat eerder deden, onder bondskanselier Schröder (1998-2005). Tot die tijd gold Duitsland nog als de 'zieke man van Europa', een stroperige economie met werkloosheid van 10 procent. Schröders hervormingen, onder meer het verlagen van uitkeringen en het stimuleren van flexibel werk, leidden per saldo tot loonmatiging, waardoor de Duitse exportmachine concurrerender werd. En waardoor de werkloosheid (nu 3,8 procent) kon dalen. Maar volgens een recente studie van Christian Odendahl, econoom bij denktank Centre for European Reform, begon die loonmatiging al voordat Schröder aantrad. Het besluit hiertoe namen bedrijven en vakbonden zelf, onder druk van de globalisering en de EU-uitbreiding. Zo bezien heeft vooral het Duitse 'poldermodel' en niet (alleen) de politiek het latere succes bepaald.

4. Duitsland lijdt onder het beleid van de Europese Centrale Bank

Als je afgaat op alle kritiek in Duitsland op de ECB, zijn vooral de Duitsers het slachtoffer van het lagerentebeleid van de centrale bank. Duitse spaarders, onder meer gepensioneerden die (deels) leven van hun spaargeld, krijgen nauwelijks of geen rendement meer. Maar tegelijk profiteert de Duitse economie, net als die van andere eurolanden, van het ECB-beleid. Door overvloedig geld in de financiële markten te pompen, drukt ECB de koers van de euro. Zo krijgen de Duitsers ditmaal 'gratis' wat ze eerder met loonmatiging bevochten: goede exportvoorwaarden.

De Duitse staat kan door de lage rente ook goedkoper lenen. De federale, regionale en lokale overheden samen bespaarden zo de afgelopen tien jaar 240 miljard euro, zo berekende de Duitse Bundesbank laatst. En de huizenmarkt profiteert van de lage hypotheekrente, die weer een uitvloeisel van het lage ECB-tarief is.

5. De Duitse economie is onverwoestbaar

Het lijkt soms wel of niets de Duitse economie echt kan raken. Het emissieschandaal van 2015? Volkswagen maakte een jaar later gewoon weer winst. De vluchtelingencrisis? Die stimuleerde dus de binnenlandse vraag. Sancties tegen Rusland? Genoeg andere exportbestemmingen.

Toch gaan er nu wel dingen fout, zeggen sommige economen. Het dieselschandaal, met de verdenking van een groot kartel van Duitse autobouwers, duidt op diepere problemen, zegt Marcel Fratzscher, directeur van onderzoeksinstituut DIW in de krant Die Welt. De Duitse industrie houdt te lang vast aan oude technologie, terwijl de wereld daarvan af wil. „Duitsland heeft het hoogtepunt van zijn economisch kunnen nu bereikt, en is er misschien al overheen." Ook Brzeski bespeurt een zekere zelfgenoegzaamheid bij ondernemers. „Je hoort sceptische geluiden over technologische verandering. Zo van: wij zijn altijd doorgegaan met waar we mee bezig waren en dat ging altijd goed. Het is de vraag of deze instelling nog wel de juiste is."

# data[].attributes.attachment_link.title
Het groeiwonder van Europa in vijf clichés

# data[].attributes.attachment_link.description
Een „conjunctuurhemel". „Euforie op de directievloeren". Duitsland „vol op stoom". Het is een greep uit de Duitse krantenkoppen naar aanleiding van de vertrouwensindex van het gezaghebbende economische instituut IFO over de maand juli, vorige week. Die indicator, gebaseerd op een enquête onder grote bedrijven, steeg tot 116 punten, het derde record op rij.

# data[].attributes.body
Zoals te zien in het overzicht is de gemiddelde werkeloosheid in Europa 7,3%. In Nederland is de gemiddelde werkeloosheid 4,4%.

# data[].attributes.attachment_link.title
Eurostat - Tables, Graphs and Maps Interface (TGM) table

# data[].attributes.body
https://www.indexmundi.com/map/?l=nl&r=eu&v=67
Zoals te zien in het overzicht staat Nederland op plaats 8.
Koopkracht geeft aan hoeveel geld iemand kan besteden aan goederen en diensten. De koopkracht is onder andere afhankelijk van inkomen, belastingen en waardevermindering van geld. Gaan belastingen bijvoorbeeld omhoog? Dan daalt de koopkracht, omdat mensen minder kunnen kopen. Koopkrachtcijfers gaan over zogeheten standaardhuishoudens. Wij Nederlanders hebben dus meer te besteden dan de gemiddelde Europeaan.

# data[].attributes.body
Deze bron geeft het bruto nationaal product weer van alle landen in Europa.
https://www.indexmundi.com/map/?v=65&r=eu&l=nl