# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Het is moeilijk te zeggen hoeveel burgerinitiatieven er inmiddels zijn, zegt Movisie. Dat komt ook doordat een harde definitie van het begrip participatiesamenleving ontbreekt en er geen streefdoelen zijn gesteld. Naar schatting 250.000 burgers zijn actief in onder meer maatschappelijke organisaties. Terwijl er volgens diezelfde schatting ongeveer 3,4 miljoen mensen nodig zijn om van een werkelijke overgang naar een participatiemaatschappij te kunnen spreken.

"Nog een lange weg te gaan dus", concludeert Movisie. Daarbij blijkt uit onderzoek dat de extra mantelzorg die nodig is sinds de overheid een stap terug heeft gezet, ten koste gaat van het klassieke vrijwilligerswerk.
Ambtenaren
Wat is er nodig om van een burgerinitiatief een succes te maken? En wat zijn de belangrijkste problemen die mensen tegenkomen? Op een oproep van de NOS aan het publiek om concrete projecten te noemen kwamen meer dan 150 serieuze reacties binnen. De buurt en de 'voortrekkers' van de projecten zelf kwamen in die lijst naar voren als belangrijkste succesfactoren. Terwijl gemeenten en andere overheden verreweg het meest werden genoemd als hinderpalen.

Burgerinitiatieven passen niet altijd in de bestaande kaders en regels, en er is bij ambtenaren soms onvoldoende bereidheid om daar flexibel en creatief mee om te gaan, is de breed gedeelde klacht. "De gemeente is tot nu toe vooral een hobbel geweest omdat er zoveel regelgeving is en niets kan en niets mag", vertelt een van de initiatiefnemers.

Maar er zijn ook uitzonderingen: sommige gemeenten reageren juist positief op een burgerinitiatief en denken actief mee. Het meest in het oog springende voorbeeld is Gouda, waar inwoners zelf bepalen waaraan de subsidies voor dit soort plannen worden besteed. "Als het nodig is, kunnen we een ambtenaar 's nachts in het weekend bellen", meldt een tevreden bewoner over het team dat dit project begeleidt.

# data[].attributes.attachment_link.title
De participatiesamenleving is vooral iets voor hogeropgeleiden

# data[].attributes.attachment_link.description
Het is moeilijk te zeggen hoeveel burgerinitiatieven er inmiddels zijn, zegt Movisie. Dat komt ook doordat een harde definitie van het begrip participatiesamenleving ontbreekt en er geen streefdoelen zijn gesteld. Naar schatting 250.000 burgers zijn actief in onder meer maatschappelijke organisaties.

# data[].attributes.attachment_link.title
Dit zijn de nieuwe wetten en regels in 2018

# data[].attributes.attachment_link.description
Vanaf het nieuwe jaar gaat er natuurlijk weer het een ander veranderen. Zo stijgt de AOW-leeftijd, gaat de maximale hoogte van de hypotheek omlaag en krijg je meer geld als je wordt ontslagen. Gezien het allemaal redelijk veel is, zetten we de meest belangrijke dingen voor je op een rijtje.

# data[].attributes.body
https://www.nrc.nl/nieuws/2017/10/18/europa-moet-op-de-schop-13558004-a1577714

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Visie? Daarmee ga je „naar de oogarts", zegt premier Mark Rutte steevast als iemand zich waagt aan Europese vergezichten. Dat ambitieuze gesleutel aan die EU - bah!

Toch is dat waar de EU nu voor staat. Sinds de verkiezing van Emmanuel Macron tot Franse president wordt er driftig gesleuteld aan 'project Europa'. In maart gaf de Europese Commissie een voorzet, door vijf mogelijke toekomstvisies te bundelen in een 'witboek'. Maar Macrons wervelwind aan ideeën heeft het proces naar het meest relevante politieke niveau in Europa getild: dat van de EU-leiders. Op hun herfsttop donderdag en vrijdag sleutelen zij verder.
Hoe moet het verder met de EU? En welke mogelijkheden zijn er? We leggen het je in vier minuten uit in deze video:
De urgentie is hoog, na alle houtje-touwtjeoplossingen waarmee de laatste tien jaar alle crises - van euro- tot vluchtelingencrisis - werden bedwongen. Het werkte, voor even. Maar de EU mist daadkracht om structureel de uitdagingen het hoofd te bieden. Daarvoor is nieuw beleid nodig, met een mandaat van de leiders die verder durven kijken dan hun regeerperiode in eigen land. En daarvoor is ook en vooral het vertrouwen nodig van de Europese burger.

In zijn jaarlijkse septembertoespraak, de State of the Union, gaf Commissievoorzitter Jean-Claude Juncker zijn kijk op de zaak. Twee weken later presenteerde Macron zijn 'EU 2.0'-plannen. De een - Juncker de topambtenaar - wat terughoudend. De ander - Macron de bezieler - grenzeloos ambitieus. Maar hun boodschap klonk identiek: de EU moet op de schop.

Want er is veel dat de Europese burger uit balans heeft gebracht: sociale onzekerheid in een ruige wereldeconomie, oorlog aan de buitengrenzen, honderdduizenden migranten die aankloppen, klimaatverslechtering en energietekorten. En wat de burger daarbij in groeiende mate furieus maakt, is het uitblijven van een antwoord op de vraag: welke invloed heb ík er nog op?

Tijdens hun top in Estland eind vorige maand spraken de regeringsleiders af dat hun voorzitter, Europees 'president' Donald Tusk, alle ideeën op nut en realisme inventariseert en samenvoegt in een 'leidersagenda'. In de weken erna kwamen ze één voor één - ook Rutte - met een lijstje wensen en bezwaren naar Tusks hoofdkantoor in Brussel. Dinsdagavond maakte de Pool bekend dat hij tot de Europese verkiezingen van 2019 maar liefst twaalf thematische toppen wil organiseren, en dat elke top idealiter tot doorbraken in vastgeroeste dossiers moet leiden.

Aan de vooravond van de EU-top dook NRC alvast de Europese keuken in, op zoek naar wat er stinkt en rot, en naar wat er veelbelovend staat te pruttelen op het vuur.

Naar een gezamenlijke defensie

Visie

Een Europese 'interventiemacht', zoals Macron het noemt, met eigen middelen uit een Europees Defensiefonds. EU-landen moeten samen militaire inkopen doen en gezamenlijk investeren in het militair-industriële apparaat. Tegelijk nauwere samenwerking tussen de bestaande militaire EU-capaciteit - onder verantwoordelijkheid van de Europese 'diplomatieke dienst' EEAS - en de NAVO.

Waarom?

De meeste Europese landen hebben hun defensie laten „verslonzen", klagen topmilitairen al jaren. Kijk maar naar het ongeval in Mali waarbij Nederlandse militairen omkwamen en dat Defensieminister Jeanine Hennis de kop kostte. Slechts een paar landen halen de NAVO-norm om 2 procent van het nationaal inkomen te besteden aan defensie. Het Europees defensieprobleem is acuut sinds de Russische inname van de Krim. Staat de NAVO klaar als meer misgaat in Europa's achtertuin? Nee, waarschuwde de Amerikaanse president Trump vorig jaar. Ook de aanstaande Brexit is een wake-up call: daarmee verlaat een van Europa's grootste militaire mogendheden de EU.

Haalbaar?

Samen een leger opbouwen - gaat dat gebeuren? „Het was nog nooit zo in beweging als nu", zegt Sven Biscop, defensie-expert van denktank Egmontinstituut. De doorbraak was het Frans-Duitse besluit om structureel samen te werken bij bijvoorbeeld de bouw van gevechtsvliegtuigen door Europese militaire bedrijven. Na de Brexit is Frankrijk de enige echte militaire mogendheid. Duitsland is rijk, maar sinds de Tweede Wereldoorlog militair terughoudend. De druk op Duitsland om uit die historische 'schuldkramp' te schieten neemt toe. Naast Frankrijk en Duitsland tekenden ook Spanje, Italië, Tsjechië, Finland, België en Nederland de 'Permanente Gestructureerde Samenwerking' (PESCO, in EU-jargon) over defensie-integratie. De grootste weerstand tegen een Europees leger komt uit Oost-Europa, waar landen vanouds meer vertrouwen hebben in de 'Amerikaanse' NAVO dan in de EU.

Handelsverdragen, maar niet tegen elke prijs

Visie

Meer handelsverdragen, waarbij de Europese Commissie de onderhandelaar blijft namens de lidstaten. Onderhandelingen moeten transparanter en Europese milieu- en sociale normen worden gewaarborgd, belooft de Commissie. De Franse president Macron pleit voor een Europese 'handelsadvocaat' die moet controleren of concurrenten, vooral in voor de EU strategische cruciale sectoren, zich aan de EU-regels houden.

Waarom?

Handelsverdragen zijn voor de EU een belangrijke bron van economische groei. Tegelijk is er vaak grote publieke onrust over. Tegenstanders van TTIP (het verdrag met de VS) en CETA (het verdrag met Canada) vinden dat alleen grote bedrijven profiteren van de verdragen. Groot pijnpunt: de extra arbitragemogelijkheden die bedrijven via handelsverdragen krijgen, buiten de gewone rechtsgang om. Vorig jaar kwam het Waalse regio-parlement tegen CETA in opstand en ging pas overstag na toezeggingen dat het akkoord niet leidt tot banenverlies in de Waalse landbouw en verlaging van milieu- en arbeidsnormen.

Haalbaar?

Na de Waalse kwestie: wachten op de volgende clash? Met de komst van Donald - ' America First ' - Trump staat TTIP in de ijskast. „Zeer vervelend," zegt Europarlementariër Marietje Schaake (D66). Dan maar met China in zee? „China ons nieuwe vriendje noemen is ongepast", vindt Schaake. „China is een land van censuur en machtspolitiek waar Europese investeerders niet gelijk worden behandeld." Zij ziet liever een ambitieuze Commissie die „moderne, nieuwe" handelsafspraken maakt zoals volgens haar nu gebeurt met Canada, Japan en Mexico.

Meer cyberveiligheid, minder naïviteit

Visie

Voorstel van de Commissie is installatie van een Europees agentschap voor cyberveiligheid. Om alle lidstaten te overtuigen, wordt verwezen naar Estland dat doelwit was van een grote, waarschijnlijk Russische, cyberaanval. Dit land stalde in Luxemburg een backup van cruciale informatie, zodat de digitale overheid bij een calamiteit kan blijven functioneren. Estland neemt het thema serieus. Nu de rest nog.

Waarom?

Probleem is dat niet elk land cybermisdaad als een acute bedreiging ziet. Intussen is de open, interne Europese markt een 'feest' voor cybercriminelen. Cybercrime kost alleen al het Nederlandse midden- en kleinbedrijf jaarlijks 1 miljard euro, berekende onlangs adviesbureau Deloitte. Cyberaanvallen nemen „alarmerend snel" toe, zegt Sico van der Meer, cyber-expert bij denktank Clingendael. „Nederland profileert zich graag als kenniseconomie, maar wat ben je nog waard als al die kennis wegsijpelt door cyberinbraken?"

Haalbaar?

Opofferen van privacy voor meer veiligheid ligt in sommige landen gevoeliger dan in andere. „Maar we kunnen ons in heel Europa geen enkele naïviteit meer veroorloven", vindt Van der Meer. „De kwetsbaarheid zit overal. Je kunt nu zelfs het vlees op de wifi-barbecue van de buurman laten aanbranden." Cyberveiligheidsexperts waarschuwen: je hebt bedrijven die gehackt worden en bedrijven die niet weten dat ze gehackt worden. „Industriële geheimen verdwijnen al op grote schaal naar China." Bedrijven en burgers verplichten om te investeren in cyberveiligheid „moet Europa-breed" want de ketting is zo sterk als de zwakste schakel." Maar net als bij euro- en vluchtelingencrisis is er een 'Pearl Harbor'-moment nodig eer regeringsleiders overstag gaan, vreest Van der Meer. „Tót Cyber-Pearl Harbor zich aandient, zullen landen met een kleine digitale economie op de rem staan."

Meer solidariteit bij klimaat en energie

Visie

De ambitie is groot: schonere energie (40 procent minder CO2-uitstoot in 2030) in een eengemaakte 'Energie Unie'. Gestreefd wordt naar meer 'interconnectiviteit': door de landelijke energiemarkten op elkaar aan te sluiten, ontstaat een efficiëntere Europese energievoorziening. Het moet Europa, voor 30 procent van haar energie-import afhankelijk van Rusland, ook een steviger geopolitieke positie opleveren.

Waarom?

Het basisprobleem is dat klimaatbeleid Europees is, en energiebeleid nationaal. Dat schuurt, getuige Nord Stream, de gaspijp tussen Rusland en Duitsland. Nord Stream laat Oost-Europa links liggen, waardoor landen daar transitopbrengsten mislopen en kwetsbaar worden voor Russische druk. Een geopolitieke clash met gevolgen voor het milieu, vreest Groen Links-europarlementariër Bas Eickhout. Om Polen, dat nog draait op vuile kolencentrales, te 'ontkolen' moet je het land onder druk zetten. ,,Maar als je Polen tegelijk dwingt om lijdzaam toe te zien hoe Duitsland met Polens aartsvijand Rusland in zee gaat, verlies je politiek krediet."

Haalbaar?

Op weg naar duurzamere energie gaat het „nog flink botsen", denkt Eickhout. Er is niet alleen een Oost-West-breuklijn, „het botst ook tussen Noord- en Zuid-Europa". Neem Cyprus, dat zich in de eurocrisis moest onderwerpen aan de Noord-Europese begrotingsdiscipline. „Toen werden er plots gasvelden ontdekt voor de kust van Cyprus. Het zal moeilijk worden om het land te dwingen die gasvelden om milieuredenen ongemoeid te laten." Maar de echte pan-Europese clash verwacht Eickhout als leiders beseffen dat terugdringen van CO2 een systeemverandering vergt. „Dat wordt een pijnlijk verdelingsvraagstuk." Ierland, met een grote landbouwsector, wil boeren uit de wind houden. Duitsland zal de auto-industrie beschermen. „En zo zal elk land uitzonderingen bedingen. Regeringsleiders gaan elkaar in de haren vliegen."

Europa moet democratischer en begrijpelijker

Visie

Meer transparantie bij Europese besluitvorming, door (zegt Macron) een kleinere Europese Commissie, niet met 28, maar met 15 leden. Juncker wil zelfs bepaalde topposten binnen de EU samenvoegen, want een minder ingewikkelde EU is voor de burger een minder vijandige EU. De dialoog met die burger moet worden geïntensiveerd, middels 'democratische conventies', zoals Macron ze noemt. Hij pleit ook voor pan-Europese kieslijsten, wat stemmen op iemand uit een ander land mogelijk maakt.

Waarom?

Europese instellingen missen de politieke dynamiek en spanning die wel bestaat op nationaal niveau. Het Europees Parlement „zit klem", schrijft Luuk van Middelaar in zijn boek De nieuwe politiek van Europa. Het is geen klassiek parlement dat een regering kan laten bungelen; Europa heeft geen regering. De Europese Commissie lijkt er een klein beetje op, maar heeft geen echte beslissingsmacht. Onvrede met de EU kan leiden tot de roep om meer macht voor EU-instellingen, maar net zo goed om minder „want die mensen vertegenwoordigen ons niet".

Haalbaar?

Om van het Europarlement een echt parlement en van de Commissie een regering te maken, moeten regeringsleiders een stapje opzij doen. „Dat zal helaas niet snel gebeuren", zegt Stefan Rummens, hoogleraar politieke filosofie aan de universiteit in Leuven. Met die behoudzucht voeden de regeringsleiders de euroscepsis. Rummens: „Want het parlement, als potentiële politieke speler namens de burger, blijft machteloos." Daarvoor worden regeringsleiders bij verkiezingen thuis afgestraft door eurosceptische burgers. Een prisoner's dilemma. Macrons pleidooi voor pan-Europese kieslijsten is volgens de hoogleraar een stap in de goede richting.

Laat jongeren weer dromen

Visie

De jeugd moet gemobiliseerd worden, klinkt het. Juncker wil 340 miljoen euro steken in het Europese Solidariteitskorps, jonge vrijwilligers die bijvoorbeeld inzetbaar zijn na een aardbeving. Macron wil meer uitwisselingsprogramma's, in navolging van het succesvolle Erasmus. De helft van de scholieren en studenten onder de 25 zou minstens zes maanden in een ander EU-land moeten doorbrengen.

Waarom?

De eurocrisis heeft jongeren in vooral Zuid-Europa hard geraakt. Volgens de laatste cijfers van Eurostat is de jeugdwerkloosheid in Spanje nog steeds ruim 44 procent, ondanks het economische herstel daar. Een verloren generatie dreigt. Daarnaast is er in Brussel het gevoel dat jongeren de EU te veel voor lief nemen. Zo liet de jeugd zich tijdens het Brexit-referendum in juni 2016 moeilijk mobiliseren, waardoor oudere Britten, met minder warme EU-gevoelens, de doorslag konden geven.

Haalbaar?

Waar gaat dit schuren? Junckers Solidariteitskorps stuit op de nodige argwaan. Zo is Nederland van mening dat het niet mag leiden tot verdringing op de arbeidsmarkt of een verkapte vorm van (goedkope) arbeidsmigratie. Volgens Den Haag ligt de verantwoordelijkheid voor jeugdwerkgelegenheid en vrijwilligerswerk „voornamelijk bij de lidstaten". Lidstaten staan nooit te juichen bij initiatieven die het Europa-gevoel moeten vergroten. Het voorstel van het Europees Parlement om elke 18-jarige gratis op Interrail te sturen, verzandde voor de zomer.

Omarm die euro

Visie

Sinds de eurocrisis zijn grote hervormingen doorgevoerd om te voorkomen dat de belastingbetaler een volgende keer opnieuw opdraait voor omvallende banken. Zo kwam er Europees toezicht op banken, en een door banken zelf gevuld 'resolutiefonds' om de liquidatie van probleembanken te bekostigen. Macron wil nu doorpakken en het economisch bestuur binnen de eurozone stroomlijnen. „Het Europa dat we kennen is te zwak, te langzaam, te ineffectief." Hij wil een hervormde eurozone met een minister van Financiën, een aparte begroting (gefinancierd met Europese belastingen) en een eigen parlement. Maar deze nieuwe structuren zouden volgens critici de soms al moeilijk te overbruggen kloof tussen landen met en zonder de Europese munt onnodig vergroten.

Waarom?

Europa heeft een gemeenschappelijke munt, maar het economisch bestuur loopt langs nationale lijnen. In theorie waakt de Commissie over begrotingsdisciplin e, in de praktijk heeft zij geen macht om die af te dwingen. Het Franse begrotingstekort zit al sinds 2009 'straffeloos' boven de EU-norm. De eurocrisis maakte pijnlijk duidelijk dat het met 19 eurolanden aan tafel moeilijk schakelen is. De Europese Centrale Bank (ECB) is hierdoor in een ongemakkelijke hoofdrol geduwd, en stut de eurozone door maandelijks voor 60 miljard euro staatsobligaties op te kopen. Nog een punt van zorg: het democratisch toezicht in de eurozone. Wie controleert de Eurogroep, het gremium van ministers van Financiën uit eurolanden dat in de afgelopen jaren zware beslissingen nam, bijvoorbeeld over Griekenland? Het Europees Parlement heeft er formeel niets over te zeggen.

Haalbaar?

Deze discussie over de eurozone wordt explosief. Zo staat Nederland nu al vol op de rem. Rutte vindt het prima als de voorzitter van de Eurogroep de titel 'minister' krijgt, maar als dat betekent dat deze „een eigen begroting etcetera [krijgt], dan zijn wij tegen", zei de premier vorige week tegen de Kamer. Bevoegdheden aan Europa overdragen is wat Rutte betreft niet aan de orde, landen op hun eigen verantwoordelijkheid wijzen des te meer, bijvoorbeeld door het recht op Europese middelen te „koppelen aan de vraag of landen ook daadwerkelijk hun economieën hervormen" en zich aan de Europese begrotingsnormen houden. Ook Duitsland zit doorgaans meer op die lijn. Tegelijkertijd zal Berlijn meer geneigd zijn Macron tegemoet te komen als dit de al jaren haperende Duits-Franse motor weer op gang kan brengen en de EU nieuw zelfvertrouwen kan geven.

Een minder asociale EU

Visie

Is er behoefte aan een Europese arbeidsinspectie, die de regels voor grensoverschrijdende arbeid en detachering kan controleren en afdwingen? Wel wat Juncker betreft. Hij wil ook dat er in november tijdens een speciale top in het Zweedse Gothenburg een 'Europese pijler van sociale rechten' wordt aangenomen. De EU zou verder moeten nadenken over sociale schokdempers, noodfondsen waarmee in tijden van extreme crisis een minimum aan sociale bescherming in stand gehouden kan worden.

Waarom?

De sociale dimensie van de EU is jaren verwaarloosd. Tijdens de eurocrisis lag de focus sterk op hervormingen in de financiële sector (bankenunie) en snoeihard bezuinigen, niet op voorkomen van sociale schade. Bovendien zorgt het vrije verkeer voor problemen: Oost-Europese landen zien jong talent vertrekken, West-Europese landen klagen dat arbeidsmigratie hun sociale orde verstoort. Door Europese regels voor detachering is het aantrekkelijk geworden goedkopere werkers te 'importeren' uit landen waar de sociale afdrachten aanzienlijk lager liggen. Vaak is zelfs sprake van regelrechte uitbuiting. De sociale verschillen tussen oost en west en noord en zuid zijn te groot en door de eurocrisis alleen maar gegroeid. Wat uiteindelijk op het spel staat, is de muntunie zelf. Die kan niet overleven zonder draagvlak.

Haalbaar?

Sociaal beleid is in principe een nationale competentie. Rutte benadrukte daarom onlangs dat de 'sociale pijler' „een niet-bindende, politieke verklaring" is die niet mag leiden tot overdracht van bevoegdheden aan Brussel. Oost-Europese landen voelen zich bedreigd door de West-Europese wens om Europese detacheringsregels aan te scherpen. Zij zien hierin een verkapte poging tot protectionisme, die hun burgers een kans ontneemt om te concurreren met het enige wat ze vaak bezitten: hun handen.

Meer fiscale rechtvaardigheid

Visie

Belastingharmonisatie is het buzzword, en Duitsland en Frankrijk moeten het voortouw nemen. Binnen vier jaar moet de berekening van bedrijfswinsten zijn gelijkgetrokken in beide landen. Macron wil dat landen die te veel op belasting concurreren, ten nadele van andere landen, op Europese middelen gekort moeten worden. Ook moet er veel meer gebeuren om multinationals eerlijk belasting te laten betalen. Juncker wil bovendien af van de unanimiteitsregel die nu geldt bij belastingzaken. Landen zouden hierover met (gekwalificeerde) meerderheden besluiten moeten kunnen nemen.

Waarom?

Altijd zijn er wel een paar landen die echte vooruitgang in dit dossier blokkeren. De situatie is des te nijpender geworden door de opkomst van grote internetbedrijven (Google, Apple), die door de ongrijpbare aard van hun digitale waar landen op belastinggebied tegen elkaar uit kunnen spelen. In de toekomst moet het leidende principe zijn dat belasting daar wordt betaald waar omzet en winst ook daadwerkelijk zijn behaald.

Haalbaar?

Over belastingen zijn landen de baas en dat blijven ze liever ook. Tegelijk is meer harmonisatie onvermijdelijk: door belastingontwijking lopen EU-landen jaarlijks 50 à 70 miljard euro mis. Ook door de talrijke affaires (LuxLeaks, Panama Papers) is nu de druk om te handelen groot. Het momentum is wel heel breekbaar: door het aanstaande Britse vertrek uit de EU lijkt een nieuwe 'belastingwedloop' begonnen, waarbij landen zo aantrekkelijk mogelijk proberen te zijn voor bedrijven die vertrek uit Londen overwegen. Ook de nieuwe Nederlandse regering is voornemens de vennootschapsbelasting te verlagen, naar 21 procent.

Meer regie over migratie

Visie

Macron, die harmonisatie van asielbeleid bepleit, wil een nieuw Europees Asielbureau. Er bestaat al een asielagentschap (EASO), maar dat beperkt zich tot bijstand van lidstaten bij het uitvoeren van hun eigen asielbeleid. Het nieuwe asielbureau zou vergaande bevoegdheden krijgen en regisseur worden van een Europees asielbeleid. Ook de Commissie opperde dit al, in 2016. Zij wil meer aandacht voor legale migratiekanalen, niet alleen voor oorlogsvluchtelingen, maar ook voor economische migranten, als daar in Europa behoefte aan is. Macron vindt dat er voor de integratie van vluchtelingen EU-middelen moeten worden vrijgemaakt.

Waarom?

Als het om migratie gaat, is de EU een waterbed: een beslissing in het ene land, bijvoorbeeld om de grenzen te sluiten of juist extra migranten op te nemen, heeft door de regels van het vrije verkeer meteen gevolgen in een ander land. In de hele unie geldt de Dublin-regel: een migrant blijft altijd 'gekoppeld' aan het eerste aankomstland. Dat leidt ertoe dat landen in de 'frontlinie' onevenredig veel verantwoordelijkheid toebedeeld krijgen. Plannen om de taken eerlijker te verdelen, bijvoorbeeld door herhuisvesting ('relocatie'), hebben nooit goed gewerkt. Landen hebben vaak ook uiteenlopende asielregels, wat 'asielshoppen' in de hand zou werken. Meer coördinatie ligt dus voor de hand.

Haalbaar?

Eensgezindheid heerst over betere coördinatie op asielgebied tussen EU-landen, een strenger terugkeerbeleid en meer samenwerking met landen van herkomst, met name in Afrika. Over de invulling lopen de meningen sterk uiteen. Oost-Europese landen zien weinig in een asielbeleid waarover ze zelf geen absolute controle meer hebben. Nederland hamert meer op het belang van een effectief terugkeerbeleid en opvang in de regio. Merkel ziet in extra legale migratie een belangrijke manier om mensensmokkelaars het gras voor de voeten weg te maaien. Iets wat in de plannen van Macron weer van ondergeschikt belang lijkt. De chaotische situatie in Libië, waar geen centraal gezag is en migranten onder vreselijke omstandigheden in detentiecentra zitten, maakt veel EU-plannen bij voorbaat moeilijk uitvoerbaar.

Vol de digitale revolutie in

Visie

Juncker pleit voor een nieuw industrieel beleid rondom de digitale economie. Macron wil binnen twee jaar nieuwe gemeenschappelijke fondsen creëren om innovatief onderzoek te stimuleren, bijvoorbeeld op het gebied van kunstmatige intelligentie, onder de hoede van een Europees 'agentschap voor baanbrekende innovatie'.

Waarom?

Omdat nu China en de Verenigde Staten de toon zetten in de technologische revolutie. Ooit maakte telefoonmaker Nokia de dienst uit, nu zijn de grootste ICT-bedrijven ter wereld allesbehalve Europees. In menig opzicht bestaat de EU nog steeds uit 28 verschillende webwerelden: internetwinkels en streaming-diensten zijn geografisch begrensd. Volgens de Commissie laat de EU jaarlijks 415 miljard euro aan extra inkomen liggen door al deze barrières.

Haalbaar?

Nationale belangen botsen met Europese. Zo stelt de Commissie voor om de verdeling van telecomfrequenties meer te coördineren ten behoeve van een Europese, grensoverschrijdende telecommarkt. Maar landen zijn daar niet van gediend, omdat ze veel geld verdienen met frequenties veilen. Juncker klaagde onlangs dat slechts 6 wetsvoorstellen zijn aangenomen van de 24 die de Europese Commissie sinds 2014 in het digitale economie-dossier heeft gedaan.

# data[].attributes.attachment_link.title
Elf plannen voor een nieuw Europa langs de meetlat

# data[].attributes.attachment_link.description
Visie? Daarmee ga je „naar de oogarts", zegt premier Mark Rutte steevast als iemand zich waagt aan Europese vergezichten. Dat ambitieuze gesleutel aan die EU - bah! Toch is dat waar de EU nu voor staat. Sinds de verkiezing van Emmanuel Macron tot Franse president wordt er driftig gesleuteld aan 'project Europa'.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Brexit

Op 23 juni 2016 koos Groot-Brittannië bij referendum met 52 tegen 48 procent van de stemmen voor het verlaten van de Europese Unie. Dit besluit heeft aan beide kanten van het Kanaal een enorme opschudding teweeggebracht, zowel politiek als economisch. Premier David Cameron trad af en de positie van Labourleider Jeremy Corbyn kwam zwaar onder druk te staan, omdat men vond dat hij zich onvoldoende had ingezet voor het 'blijf'-kamp. Het pond kelderde in vier dagen maar liefst 11 procent in waarde tegenover de dollar en bereikte het laagste punt in dertig jaar - tegenover de euro bedroeg de daling overigens slechts 8 procent.

Al gauw bleek dat de voorstanders van een Brexit geen idee hadden wat er moest gebeuren als ze zouden winnen en dat ze zich in hun campagne bediend hadden van schromelijke overdrijvingen, zo niet ronduit van leugens. De Europese reactie op het referendum deed sterk denken aan de barse wijze waarop men een jaar eerder kennis had genomen van de afwijzing door de Griekse kiezers van het Trojkaprogramma. Herman Van Rompuy, de voormalige voorzitter van de Europese Raad, sprak namens velen toen hij het besluit van Cameron om een referendum te houden 'de slechtste politieke beslissing in Europa en ver daarbuiten van de laatste decennia' noemde. Met die woorden gaf hij blijk van een diepgevoelde afkeer van democratische verantwoording. En dat is te begrijpen: kiezers hebben zich in het verleden wanneer ze de kans kregen bijna altijd uitgesproken tegen de euro, de Europese Unie en de Europese grondwet. Bovendien kwam uit opiniepeilingen rond de Brexit naar voren dat niet alleen in het Verenigd Koninkrijk maar ook in veel andere Europese landen (waaronder Griekenland, Frankrijk en Spanje) de bevolking in meerderheid negatief stond tegenover de EU.

De economische en politieke gevolgen van de Brexit zullen natuurlijk in hoge mate bepaald worden door de Europese reactie. Men gaat er algemeen van uit dat Europa niet zijn eigen glazen zal willen ingooien. Het lijkt voor alle partijen het beste om te proberen 'als vrienden uiteen te gaan', om te komen tot een economische relatie die zo veel mogelijk recht doet aan de democratische wensen en belangen aan beide kanten van het Kanaal. Handel en economische integratie zijn wederzijds voordelig; als de EU echt gelooft in de heilzame effecten van economische integratie dan zal men streven naar een zo hecht mogelijke relatie. Elke Europese poging om het Verenigd Koninkrijk te straffen zou de EU zelf minstens zo veel pijn doen. De Europese aandelenbeurzen gingen na de Brexit onderuit en met name Europese banken hadden het zwaar te verduren. Daaruit zou je al kunnen afleiden dat de Brexit ook voor Europa geen goede zaak was.

Wat een reactie!

Maar Jean-Claude Juncker, de trotse schepper van het Luxemburgse belastingparadijs en nu voorzitter van de Europese Commissie, koos voor de harde lijn - begrijpelijk misschien, als je bedenkt dat hij wel eens de geschiedenisboeken in kan gaan als degene onder wiens bewind zich het begin van het einde van de EU heeft voorgedaan. Hij vindt dat Europa streng moet zijn voor Groot-Brittannië en dat land weinig méér moet bieden dan waar het onder de nu al geldende wereldhandelsovereenkomsten recht op heeft. Want anders zouden andere lidstaten er ook wel eens uit willen stappen. Wat een reactie! Volgens Juncker moet Europa dus niet bij elkaar blijven omwille van de voordelen die dat biedt en die meer dan opwegen tegen de kosten, niet omwille van economische voorspoed, een gevoel van solidariteit, van Europese trots. Nee, Europa moet bij elkaar blijven uit angst om wat er zal gebeuren als een land eruit stapt.

Een ongelukkige samenloop van omstandigheden leidde tot wat een elite wereldwijd (net als 48 procent van de Britse kiezers) ziet als een grote ramp, een tegenstroom die ingaat tegen de heersende trend van globalisering en economische integratie. Historici zullen later 'wat als'-discussies voeren: wat zou er gebeurd zijn als de Europese en Britse leiders net iets beter hun best gedaan hadden om dit resultaat, waar ze vrijwel allemaal tegen waren, te voorkomen? Maar het staat hoe dan ook vast dat de uitslag van dit referendum medebepalend zal zijn voor de toekomst van de EU, de eurozone en het globaliseringsproces.

De onenigheid over de te volgen koers is duidelijk zichtbaar. In het Verenigd Koninkrijk zijn de meeste politici voorstander van een voorzichtige aanpak, om tot een weloverwogen, wie weet zelfs vriendschappelijke scheiding te komen. In Europa zijn er velen - onder wie met name de Franse president François Hollande - die de scheiding het liefst zo snel mogelijk geregeld willen hebben. Onzekerheid kost alleen maar geld en de huidige onduidelijke verhouding kan investeerders in zowel het Verenigd Koninkrijk als Europa afschrikken.

En dan heb je, zoals gezegd, mensen als Juncker, die gaan voor een regeling die de Britten zo veel pijn doet dat andere lidstaten het wel uit hun hoofd zullen laten om een scheiding aan te vragen. Europa gaat prat op haar rechtstatelijk karakter en de Europese verdragen bepalen dat een lidstaat die de Unie wil verlaten zelf de procedure daartoe in gang moet zetten. Die procedure mag vanaf dat moment hooguit twee jaar in beslag nemen. Maar realpolitik houdt zich niet altijd aan het internationale recht. Dreigementen vliegen al over en weer. Op dit moment zijn ook de beste glazen bollen troebel.

Gekelderd vertrouwen in euro

Het Verenigd Koninkrijk heeft er goed aan gedaan om buiten de euro te blijven. Wie mijn boek De Euro heeft gelezen zou misschien denken dat het eerste land dat eruit wilde stappen vermoedelijk een euroland zou zijn. Maar binnen het Verenigd Koninkrijk bestond er al grote scepsis jegens de EU op het moment dat men lid werd, misschien wel meer scepsis dan elders, en die scepsis is in de loop der jaren bepaald niet weggenomen. In Europa, en vooral in de eurozone, is zulk slecht beleid gevoerd dat de gemiddelde werkloosheid er de laatste jaren steeds boven het Amerikaanse niveau heeft gelegen en vaak meer dan 10 procent heeft bedragen. Natuurlijk heeft dit het Britse vertrouwen in Europa ondermijnd.

Maar er zijn nog andere gevolgen aan te wijzen. Ten eerste, zoals we al zagen, het vrije verkeer van personen binnen Europa leidt ertoe dat landen waar de werkloosheid met succes is tegengegaan meer dan evenredig bedeeld zullen worden met vluchtelingen. Binnen dit Europa neemt Groot-Brittannië een bijzondere plaats in: het land is al multi-etnisch en multicultureel. En dat het Engels steeds meer de wereldtaal wordt, maakt het land voor migranten nog eens extra aantrekkelijk. Omdat het niet gebonden is aan de euro heeft het land bovendien een economie met veel werkgelegenheid weten te realiseren, wat migranten die op zoek zijn naar een baan natuurlijk bijzonder aanspreekt.

Ten tweede is Europa als 'club' steeds minder aantrekkelijk geworden door het disfunctioneren van de eurozone en het schenden van de soevereiniteit van de crisislanden. Vooral Duitsland heeft met zijn harde en dominante opstelling velen voor het hoofd gestoten. Als op die manier de werkgelegenheid in de crisislanden daadwerkelijk zou zijn hersteld, dan zou dat tenminste nog iets geweest zijn, maar de faliekante mislukking van het beleid - en de arrogante, nietsontziende manier waarop het werd doorgedrukt - heeft het alleen maar erger gemaakt.

En in het Verenigd Koninkrijk is het al veel langer bestaande beeld van de EU als een onnadenkende bureaucratische regelmachine alleen maar versterkt. De Conservatieven hebben hier altijd al veel werk van gemaakt. Het was ook handig om de EU-bureaucraten de schuld te geven van alles wat er misging in het land, en de bestaande stereotypen zijn er mogelijk door versterkt. De voorstanders van uittreding hebben in hun campagne wel te veel overdrijving en misleiding toegepast. Zo zou volgens hen de EU rechte bananen verplicht gaan stellen. Er kwamen zo veel van dat soort onzinverhalen dat er een aparte term voor ontstond: 'euromythe'. Maar in sommige zat dan toch weer wel een kern van waarheid. Iedereen in het Verenigd Koninkrijk kende wel een of andere EU-bepaling (of meende er een te kennen) waar hij of zij het niet mee eens was. Bijvoorbeeld over wat er nu wel of niet als roomijs verkocht mocht worden, of dat eieren niet meer per stuk maar per gewicht geprijsd moesten worden.

Organisatie met democratisch tekort

De ontwikkelingen in de eurozone versterkten nog een ander al langer bestaand beeld, namelijk van de EU als een organisatie met een groot democratisch tekort. In mijn boek De Euro heb ik beschreven hoe daar tegenaan wordt gekeken, bijvoorbeeld waar het gaat om het beleid van centrale instellingen als de ECB (zie mijn boek hoofdstuk 6) en om de maatregelen die genomen werden om de crisis te bestrijden. Het zijn niet alleen mijn eigen visies, maar visies die gedeeld worden door velen in heel Europa. En de afwijzende houding van Van Rompuy als het gaat om het raadplegen van de bevolking wordt breed gedeeld binnen de heersende elites, zoals ik meerdere malen heb aangetoond. Hoewel de Britten dus niet in directe zin last hebben gehad van het democratisch tekort dat bij de eurocrisis zo duidelijk naar voren kwam, het heeft wel degelijk hun beeld van de EU mede bepaald.

De gevolgen van de Brexit

De directe nasleep van het Brexit-referendum was minstens zo tumultueus als de voorstanders van 'blijven' hadden voorspeld. De waarde van de pond kelderde, de aandelenmarkt ging onderuit en de kredietwaardigheid van Groot-Brittannië werd door de kredietbeoordelaars afgewaardeerd. Handel en economische integratie worden geacht tot wederzijds voordeel te strekken en als om die gedachte te bevestigen daalde ook de euro ten opzichte van de dollar en verloren ook de Europese aandelenmarkten terrein. Net als in 2008 was er sprake van een 'kapitaalvlucht naar veilige havens' en wilde iedereen opeens Duitse en Amerikaanse staatsobligaties kopen.

Aan overspannen reacties van de markten zijn we echter wel gewend. Het is ook heel normaal dat markten negatief reageren op toenemende onzekerheid. Na een paar dagen stond de Financial Times Stock Exchange 100 alweer boven het niveau van tien maanden eerder. Maar die index bestaat hoofdzakelijk uit multinationals. Britse vastgoedfondsen kregen het zwaar te verduren: zoveel mensen waren bang voor verdere waardedaling, en wilden daarom van hun aandelen af en hun geld terug, dat de handel voorlopig stilgelegd werd. Het enige wat zeker was, was dat de toekomst nog onzekerder was geworden. En daar houden investeerders niet van.

Wat er nu gaat gebeuren hangt af van hoe de nieuwe economische (en politieke) relatie tussen het Verenigd Koninkrijk en de EU eruit gaat zien. De geleerden zien een aantal mogelijke scenario's. Volgens het Verdrag van Rome moet het VK zelf Artikel 50 van dat verdrag in werking stellen. Op dat moment begint een periode van twee jaar waarbinnen de scheiding moet worden afgewikkeld. In een van de scenario's zou het inwerkingstellen van dit verdrag worden uitgesteld. Men zou in plaats daarvan gaan onderhandelen om de immigratie terug te dringen en om democratische hervormingen doorgevoerd te krijgen. Mocht dat lukken, dan kan de Britten opnieuw om hun mening gevraagd worden. Het is een 'Remain and Reform'-scenario (streven naar hervormingen van binnenuit) waarin de Brexit uiteindelijk niet doorgaat.

Het andere uiterste is een scenario met een werkelijke Brexit, waarbij Europa haar poot stijf houdt en het Verenigd Koninkrijk geen bijzondere status gunt. Europa zou zelfs kunnen dreigen dat de 'deal' hoe langer hoe slechter wordt naarmate Groot-Brittannië langer wacht met het in werking stellen van Artikel 50. Hiermee zou Europa ook haar eigen glazen ingooien, maar het zou dienen als een afschrikwekkend voorbeeld - kennelijk zijn zulke dreigementen nodig om de impopulaire Unie bijeen te houden.

In werkelijkheid is het niet waarschijnlijk dat het Verenigd Koninkrijk buiten de EU veel slechter af zal zijn dan erbinnen. Mogelijk zitten er zelfs voordelen aan de scheiding - als die maar niet al te onplezierig verloopt en als de EU zich maar houdt aan de regels van de Wereldhandelsorganisatie. (En dus ook het principe van 'meest begunstigde natie' eerbiedigt, dat stelt dat een land buiten de gemeenschappelijke markt niet slechter behandeld mag worden dan enig ander land; het Verenigd Koninkrijk mag dan niet slechter behandeld worden dan de Verenigde Staten.)

Kracht van een wereld zonder barrières

Er is al veel te doen geweest over economische integratie en het staat vrijwel vast dat de wereld baat heeft gehad bij het slechten van handelsbarrières. De Wereldhandelsorganisatie vormde de aanzet tot een internationaal rechtsstelsel - ik noem het niet meer dan een 'aanzet' omdat machtige landen de regels aan hun laars kunnen lappen als hun dat om binnenlands politieke redenen beter uitkomt. Maar de recente overeenkomsten - ook de zogeheten 'handelsovereenkomsten' - gaan meer over het harmoniseren van regelgeving, het beschermen van intellectueel eigendom en het liberaliseren van financiële markten dan over het drijven van handel. Voor de grote bedrijven zijn deze overeenkomsten heel gunstig maar wat de samenleving eraan heeft is minder duidelijk. Neem bijvoorbeeld de 'nauwere' economische integratie als gevolg van het veelomvattende Trans-Pacific Partnership. De te verwachten groei van het Amerikaanse bbp als gevolg van dit verdrag is geraamd op ergens tussen licht negatief en 0,15 procent - op termijn en met enkele onrealistisch gunstige aannames. Zelfs het IMF vraagt zich inmiddels af of het wel zo verstandig is om zomaar alle belemmeringen voor het vrije verkeer van kapitaal weg te halen. Na de wereldwijde financiële crisis heeft het een nieuwe 'institutionele visie' ontwikkeld waarin gepleit wordt voor een weloverwogen controle op het kapitaalverkeer (wat wordt aangeduid als ' capital account management '). Zonder controles op het kapitaalverkeer kan 'vluchtkapitaal' sterk destabiliserend werken.

Amerika en Canada hebben het beide goed gedaan hebben - veel beter dan de eurozone - zonder dat er tussen die twee landen vrije migratie bestond, zonder een gemeenschappelijke markt, zonder volledige economische integratie. Voor Canada is het maar goed dat het economisch niet al te nauw met de Verenigde Staten verweven is. Anders zou de Canadese financiële sector veel zwaarder te lijden hebben gehad onder de crisis van 2008 doordat hij dezelfde foute neoliberale ideeën opgelegd had gekregen als de Amerikaanse.

Kosten en baten integratie

Er zijn kosten en baten verbonden aan economische en politieke integratie. De wereld heeft zwaar te lijden gehad van oorlogen, en een zekere mate van wereldwijde samenwerking is dus duidelijk gewenst. Het is een zegen dat een organisatie als de Verenigde Naties bestaat, ook al is ze verre van volmaakt. Maar kijk naar de Verenigde Staten: toen dat land werd gevormd, koos men niet voor een centralistische maar voor een federale structuur: veel beleidsterreinen bleven voorbehouden aan de individuele staten. De verdeling van bevoegdheden tussen het centrale, federale niveau en de lagere overheden is een lastige kwestie, waarvoor eigenlijk geen eenduidig juiste oplossing bestaat: er zijn veel mogelijkheden. Het principe van subsidiariteit moet wel leidend zijn: zaken van plaatselijk belang die niet of slechts beperkt 'externaliteiten' voor anderen met zich meebrengen moeten op een laag bestuursniveau geregeld worden. Het probleem is, uit te vinden welke beslissingen wel en welke beter niet aan de lagere overheden overgelaten kunnen of mogen worden.

Verkeerde keuzes EU

De eurozone heeft duidelijk de verkeerde benadering gekozen: men meende dat lage begrotingstekorten en beperkte staatsschulden een voorwaarde vormden voor een goed functionerende gemeenschappelijke munt. Op die manier hebben de grondleggers van de euro gezorgd voor een systeem met toenemende ongelijkheid, een systeem dat stagneert en waarin een gebrek aan politieke solidariteit heerst. Vergelijkbare foute beleidskeuzes zijn gemaakt door de Europese Unie.

Uit vrees voor oneerlijke concurrentie, en onder de invloed van neoliberale ideologie verbood de Unie het voeren van industriepolitiek, terwijl dat voor de lidstaten toch een manier zou zijn geweest om hun achterstand in te halen, om te convergeren met de rest. Door een strikte interpretatie van het begrip oneerlijke 'staatssteun' lijkt het voor Italië moeilijker te worden om zijn noodlijdende banken te hulp te komen. Maar zonder die hulp zullen kleine en middelgrote bedrijven moeilijker aan leningen kunnen komen, waardoor de groei van de Italiaanse economie verder zal stagneren.

Verder heeft de EU de belastingstelsels niet geharmoniseerd en niet gezorgd voor een Europa-brede progressieve belastingheffing. Daardoor zijn landen via de belastingen met elkaar gaan concurreren en is de ongelijkheid binnen Europa toegenomen. Voor individuele landen is het niet te doen om een progressieve heffing in te voeren: de rijkste inwoners gaan dan ergens anders wonen, in de wetenschap dat ze hun bedrijf gewoon kunnen voortzetten. De huidige voorzitter van de Europese Commissie, Jean-Claude Juncker, was als minister-president van Luxemburg de kampioen van de belastingvoordelen. Dat landen elkaar via de belastingen beconcurreerden kwam de grote bedrijven natuurlijk goed uit.

Maar er zijn meer fouten gemaakt. Op andere gebieden heeft de EU juist meer geharmoniseerd dan nodig was. Dit buitensporige enthousiasme voor eenheid in regelgeving is een van de dingen die de problemen tussen de EU en de Britten hebben veroorzaakt. De nadelen van deze regelzucht zijn duidelijk, de voordelen niet - behalve dan misschien voor de Brusselse bureaucraten die het gewoon lekker lijken te vinden om regels uit te vaardigen. Waarom zouden autoruiten of zou roomijs overal in Europa aan precies dezelfde eisen moeten voldoen (nog los van de vraag of die eisen te strikt of juist te soepel zijn)? De economische relatie tussen Amerika en Canada verloopt heel voorspoedig, er is tussen beide landen veel handel, zonder dat daarbij op elk moment zulke regels om de hoek komen kijken.

Harmonisatie gewenst

De EU had de volgende simpele afweging moeten hanteren: als een gebrek aan harmonisatie belangrijke grensoverschrijdende gevolgen heeft, dan kan harmonisatie wenselijk zijn. Nu zou je kunnen denken dat er sprake is van oneerlijke concurrentie als roomijs in Groot-Brittannië geen room hoeft te bevatten terwijl dat in Italië wel moet. Engels roomijs kan dan immers goedkoper geproduceerd worden. Grappig genoeg zou dat in de ideale neoliberale wereld helemaal geen probleem zijn. Engels roomijs - of bepaalde Engelse merken roomijs zonder room - zou een slechte naam krijgen. Consumenten zouden goed geïnformeerd zijn en op basis daarvan de afweging maken of ze voor room extra wilden betalen. Zo ja, dan kozen ze Italiaans roomijs, zo niet, dan namen ze het Engelse product. In werkelijkheid zijn consumenten helemaal niet zo goed geïnformeerd, maar voor dat probleem is er een veel eenvoudiger oplossing dan de eis dat roomijs een bepaalde hoeveelheid room moet bevatten: stel gewoon verplicht dat het roomgehalte duidelijk vermeld wordt op de verpakking. Lever de relevante informatie en laat de keuze over aan de consument.

Met autoruiten ligt het iets ingewikkelder. Misschien is het iets goedkoper als alle auto's hetzelfde soort glas hebben - maar veel zal het niet schelen. Tussen Amerika en Europa zijn er probleemloos auto's verhandeld met verschillende soorten glas. Over het standaardiseren van kleuren hoeven we het niet te hebben. Misschien zou het iets goedkoper zijn als alle fabrikanten hun auto's zwart konden spuiten - maar niet iedereen wil een zwarte auto en het voordeel van keuzevrijheid voor de consument is duidelijk veel groter dan de gemiddelde kostenbesparing die het gevolg zou zijn van het gebruik van slechts één kleur. Zo zijn ook de kosten van het aanpassen van auto's aan verschillende soorten ramen - getint of niet, onbreekbaar of niet - te verwaarlozen.

Daarentegen zou een standaard voor genetisch gemodificeerde zaden wel nuttig kunnen zijn. Zulke zaden kunnen door de wind de grens over geblazen worden en terechtkomen in een genvrije akker. Voor veel Europeanen is het heel belangrijk om te weten of hun voedsel genetisch gemodificeerd is, en ze zijn bereid om extra te betalen voor genvrije producten. Genetisch gemodificeerde zaden die de grens over zweven vormen in die zin een externaliteit, een grensoverschrijdende schade. Hier zou uniforme regelgeving nodig kunnen zijn. Maar ook hierbij is het nog mogelijk om handel te drijven zonder uniforme regelgeving. De regels in Europa kunnen best anders zijn dan die in Amerika. Natuurlijk moeten consumenten als ze dat willen kennis kunnen nemen van die regels. Bij de onderhandelingen tussen Amerika en Europa hebben de Amerikanen geëist dat de consumenten geen inzicht krijgen - dat er geen informatie over genetische modificatie verstrekt hoeft te worden, omdat dat nadelig zou kunnen zijn voor Amerikaanse producenten van genetisch gemanipuleerd voedsel. Het is heel begrijpelijk dat Europa vasthoudt aan die informatieplicht: zwichten voor de Amerikaanse druk zou het welzijn van de Europeanen bepaald niet ten goede komen. Vooralsnog heeft Europa in dit geval de rug recht weten te houden.

Het is bij regelgeving dus van belang om steeds weer de voors en tegens goed tegen elkaar af te wegen, en maar al te vaak lijkt dat niet te gebeuren. Soms, niet altijd, lijkt het erop dat de belangen van de grote bedrijven de doorslag geven. We zagen dat ook al bij de zogeheten structurele hervormingen die in de crisislanden moesten worden toegepast. Dat Griekenland gedwongen werd om tien dagen oude melk als 'vers' te bestempelen diende geen enkel redelijk doel - maar het was wel gunstig voor de grote zuivelconcerns uit Nederland en andere landen.

De koppeling tussen vrijhandel, liberalisering van financiële markten, mensenrechten en onbelemmerde migratie. Tijdens de referendumcampagne werd door velen, onder wie premier Cameron, gesuggereerd dat het Verenigd Koninkrijk maar het beste in de EU kon blijven, omdat het zo 'de beste van alle mogelijke werelden' had. Het was niet opgezadeld met die onmogelijke euro maar kende wel alle voordelen van economische integratie met de EU. Het is lastig om de voordelen op een overtuigende manier te kwantificeren en hierboven heb ik betoogd dat de baten ook gepaard gaan met kosten.

Wil het Verenigd Koninkrijk een bevoorrechte positie krijgen (dus meer dan waar het volgens de regels van de Wereldhandelsorganisatie sowieso recht op heeft) dan zal het, zo vinden veel Europeanen, akkoord moeten gaan met het principe van vrije migratie. Op die manier proberen ze handelsintegratie en financiële integratie enerzijds en arbeidsmarktintegratie anderzijds aan elkaar te koppelen. Maar zo'n koppeling heeft weinig zin. De concurrentiepositie van Britse banken of autofabrikanten wordt er echt niet beter van dat het land een streng migratiebeleid voert. Integendeel zelfs, als men de Europese retoriek over de zegeningen van het vrije verkeer van arbeidskrachten mag geloven. Wie zich zorgen maakt over 'oneerlijke' concurrentievoordelen op de arbeidsmarkt moet eerder denken aan te lage minimumlonen, slechte ontslagbescherming en verzwakking van de positie van de vakbonden, allemaal zaken waardoor de arbeidskosten omlaag gaan. Maar daar hoor je Europa nooit over - een aanwijzing te meer dat de Europese economische agenda meer gericht is op het dienen van bedrijfsbelangen dan op het bevorderen van 'eerlijke handel'.

Tegelijk houdt Europa zich actief bezig met mensenrechten. In sommige gevallen gaat het daarbij ook over de rechten van werknemers, zoals bepaalde vereisten op het gebied van arbeidsvoorwaarden en ‑omstandigheden. Opmerkelijk genoeg waren het dit soort dingen die maakten dat velen binnen Labour pleitten voor blijven (onder wie partijleider Jeremy Corbyn, die verder weinig ophad met de EU), terwijl sommige Conservatieven hierom juist uit de EU wilden.

Binnen de financiële sector werd geroepen dat men zonder de interne markt, zonder vrij verkeer van arbeidskrachten, en geconfronteerd met verschillen in regelgeving, gedwongen zou zijn om weg te gaan uit Londen en zich ergens anders te vestigen. Ook dat is eigenlijk onzin. We zagen al dat de grote banken wereldwijd opereren. De Amerikaanse derivatenhandel verloopt grotendeels via Londen. De financiële transacties in belastingparadijzen als de Kaaimaneilanden vinden in werkelijkheid vrijwel allemaal plaats in Londen en New York. Op de eilanden zelf bevindt zich doorgaans weinig meer dan een brievenbus, het echte werk gebeurt elders. Bovendien, banken en andere financiële instellingen weten inmiddels echt wel hoe ze om moeten gaan met een veelheid aan jurisdicties (alleen al in Amerika zijn er vijftig toezichthouders op het verzekeringswezen). Natuurlijk zouden ze het liefst met niet meer dan één systeem werken - maar dan wel graag het systeem met de minste regels. En dat is misschien wat er echt achter zit: binnen de EU is Groot-Brittannië altijd de sterkste pleitbezorger geweest voor summiere regelgeving, zowel onder conservatieve als onder Labourregeringen. Mogelijk is de financiële sector bang dat zonder het Britse tegengeluid de Europese regelgeving strenger zal worden.

De werkelijke kosten - of baten - zouden wel eens van politieke aard kunnen zijn In de directe nasleep van het Brexit-referendum is het vooral gegaan over de economische gevolgen. Maar de politieke gevolgen zouden wel eens veel belangrijker kunnen zijn, voor zowel het Verenigd Koninkrijk als Europa. De Brexit betekent een breuk met een integratieproces dat al meer dan honderd jaar gaande is. Sommigen zijn bang dat Schotland, dat in overgrote meerderheid voor blijven stemde, zich nu van het Verenigd Koninkrijk zal afscheiden. Of dat de Brexit een nieuwe impuls zal vormen voor separatistische bewegingen in Spanje en andere landen.

Ook bestaat de vrees, met name als het VK het economisch redelijk goed zou doen, dat de Brexit een stimulans zal vormen voor Italiaanse, Griekse, Spaanse of Portugese kiezers om de eurozone te verlaten. Maar wat het VK doet, speelt hierbij een totaal ondergeschikte rol. In werkelijkheid vormt de genadeloze bezuinigingspolitiek van de Europese Commissie waarschijnlijk een veel sterkere aansporing om uit de eurozone te stappen. De Commissie dreigt met strafmaatregelen tegen Spanje en Portugal omdat die na jaren van pijnlijke bezuinigingen hun begrotingstekort nog niet voldoende omlaag hebben gekregen. De eurozone zal ophouden te bestaan - niet door de Brexit maar door haar eigen falen.

Hopelijk worden de Europese leiders door het Brexit-referendum wakker geschud. De EU moet democratischer worden, meer democratische verantwoording afleggen en meer economische groei realiseren. Anders kan men verdere politieke of economische integratie vermoedelijk wel vergeten. Dat de EU haar economische beloften voor grote delen van de bevolking niet heeft weten waar te maken, komt niet door economische natuurverschijnselen maar door haar eigen economische beleid, dat maar al te vaak bepaald is door een neoliberale ideologie en door de belangen van de grote bedrijven.

Hoe nu verder

De Britten die binnen de EU wilden blijven, hanteerden de mantra 'Remain and Reform', streef naar hervormingen van binnenuit. En inderdaad, er zal hervormd moeten worden, wil de EU in stand blijven en welvaart realiseren - waarbij ik onder welvaart niet alleen een groei van het bbp versta maar ook een eerlijke verdeling van de welvaart, en het hooghouden van democratische waarden. Het moet zo zijn dat de Europese burgers echt in de EU willen blijven - vanwege de voorspoed die dat hun biedt, niet uit angst voor represailles van de kant van hun buren en vrienden als ze eruit zouden stappen.

De discussie over hervormingen die na het Brexit-referendum in Europa is ontstaan, verloopt bijna net zo verbitterd als de campagne in Groot-Brittannië zelf. Het besef is doorgebroken dat er een diepe kloof gaapt tussen de politieke en de economische integratie, een kloof die aan de basis ligt van de problemen van zowel de EU als de euro. Ik heb in mijn boek De Euro betoogd dat er meer Europa nodig is om van de euro een succes te maken. Niet noodzakelijk een federaal Europa zoals de Verenigde Staten, waar tweederde van de openbare uitgaven op nationaal niveau worden gedaan, maar wel veel meer dan er nu is. Het alternatief is minder, wat dan ook het afschaffen van de gemeenschappelijke munt zou inhouden.

Wat we nu hebben is een situatie van noch vlees noch vis en volgens mij is die niet houdbaar. Iets dergelijks geldt voor de EU in bredere zin. Willen regels die overal in Europa gelden succesvol zijn, dan moet men erop kunnen vertrouwen dat ze in het belang zijn van iedereen en niet alleen van de grote concerns. Het vrije verkeer van arbeidskrachten kan alleen goed werken als er een beter economisch systeem wordt opgezet - om ervoor te zorgen dat er meer landen komen met volledige werkgelegenheid en dat overal het stelsel van sociale zekerheid op orde is. De lasten moeten zowel binnen landen als tussen landen onderling eerlijker verdeeld worden, ook de lasten van sociale zekerheid voor arbeidsmigranten.

Een economische unie kan niet bestaan zonder dat risico's en lasten tot op zekere hoogte samen gedragen worden. Het schiet niet op almaar te blijven roepen dat Europa 'geen transferunie' is. Veel Europese leiders waren er als de kippen bij om te betogen dat 'meer Europa' geen optie is, omdat Europa daar nog niet klaar voor zou zijn. Maar als Europa daar niet klaar voor is, dan is Europa ook niet klaar voor een gemeenschappelijke munt, vrije arbeidsmigratie of een interne markt. De stelling die ik in mijn boek De Euro heb verdedigd is dat een gemeenschappelijk munt meer Europa vereist. En de stelling van dit artikel luidt dat ook een interne markt en vrije arbeidsmigratie meer Europa vereisen. En economisch gezien stelt het niet eens zoveel voor. Europa kan dat best. Of het ook politiek haalbaar is, gegeven de huidige politieke situatie in Europa, is een andere vraag.

Hervormingen noodzakelijk

Wat moet er gebeuren om de euro aan de praat te krijgen? In mijn boek heb ik de beleidsagenda voor de euro uiteengezet en die omvat belastingharmonisatie, een Europees progressief belastingstelsel, een Europees sociaal vangnet, en industriepolitiek als middel voor landen om hun eventuele achterstand in te lopen.Meerdere onderdelen van die agenda zijn ook voor de EU in bredere zin van toepassing. En op deze plek heb ik een aantal andere noodzakelijke hervormingen onder de aandacht gebracht, zoals een verstandiger handels‑ en migratiebeleid, dat rekening houdt met de kosten van migratie op nationaal niveau en bij verdelingsvraagstukken, met de ongelijke lastenverdeling als gevolg van handelsliberalisering en migratie, en dat voorziet in Europese steunmaatregelen voor landen en groepen die daar onevenredig zwaar onder lijden. Net als bij de euro geldt ook hier: problemen die in gemeenschappelijkheid veroorzaakt zijn moeten in gemeenschappelijkheid worden aangepakt.

Integratie van migranten in lokale gemeenschappen kost tijd en vergt ook middelen. Maar zonder integratie neemt de kans op negatieve gevolgen alleen maar toe. Daarom zouden landen het recht moet hebben om migratie enigszins te beperken. De landen waar de migranten vandaan komen zouden ook enigermate gecompenseerd moeten worden voor het verlies aan menselijk kapitaal waar ze eerst in geïnvesteerd hebben.

De omvang van de benodigde beperkingen hangt natuurlijk af van de mate van Europese solidariteit, en van het welslagen van het Europese project in bredere zin. Als meer Europese landen erin slagen een situatie van volledige werkgelegenheid te bereiken zullen de lasten automatisch eerlijker verdeeld worden en zal de bereidheid om nieuwe migranten op te nemen toenemen.

Maar als Europa doorgaat met het verslechteren van de onderhandelingspositie van werknemers en als (mede daardoor) de lonen nauwelijks omhoog gaan, dan zal de weerstand tegen het opnemen van migranten toenemen. Als de EU meer budget zou krijgen, en een groter deel van dat geld zou besteden aan het mogelijk maken van migratie - in plaats van aan subsidies voor grote landbouwconcerns of het redden van financiële instellingen - dan valt er een positievere opstelling tegenover migratie te verwachten.

Het allerbelangrijkste is dat de EU onderkent wat er aan de hand is in Europa. Net als in de Verenigde Staten zien we een groeiende kloof, een politieke elite die het contact met de werkelijkheid verloren heeft, economische stilstand voor grote delen van de bevolking en een economie die haar beloften voor veel (in sommige landen: de meeste) mensen niet waarmaakt. Aan beide kanten van de Atlantische Oceaan wordt de middenklasse uitgehold, met vergelijkbare gevolgen.

Er is sprake van woede, begrijpelijke woede. Maar stemmen vanuit woede - zoals bij het Brexit-referendum een (beslissend) aantal kiezers gedaan heeft - lost de problemen niet op. Mogelijk komen er dan politici aan de macht en ontstaat er een politiek-economische situatie waardoor deze stemmers nog slechter af zijn. Het heeft in elk geval geen zin om elkaar verwijten te gaan maken en boos te worden op degenen die 'verkeerd' gestemd hebben. Of op de politici die duidelijk beter hun best hadden moeten doen om het vertrouwen van de kiezers te winnen met hun beloften over hervormingen en over een hernieuwde EU die haar beloften nu wél waar zou maken. In Groot-Brittannië werden de gevestigde partijen gezamenlijk als schuldig beschouwd. Het feit dat conservatieven en Labour zich allebei uitspraken tegen een Brexit heeft bij degenen die zich verraden voelden door het beleid van de laatste dertig jaar mogelijk het beeld versterkt van een Londense tweepartijen-elite die weer eens probeerde het beleid van het establishment door te drukken.

Het Europese project was bedoeld om de volken en de landen van Europa nader tot elkaar te brengen. In sommige opzichten is dat ook gelukt. In heel Europa zien jongeren zichzelf nu als Europeanen. Ook in Groot-Brittannië stemde ongeveer driekwart van de jonge kiezers voor 'blijven'. Zij waren hoopvol, ze koesterden de hoop dat de EU kon en zou worden hervormd. Misschien ging het gewoon om naïef jeugdig enthousiasme. De ouderen hadden de hoop al opgegeven, en niet zonder reden. Die hadden gezien hoe een project, gericht op solidariteit en welzijn, in zijn tegendeel was verkeerd. Hoe het gegijzeld leek te worden door het bedrijfsleven en door een neoliberale ideologie. Hoewel de allerergste gevolgen het Verenigd Koninkrijk bespaard bleven, doordat de Britse leiders zo verstandig waren geweest om buiten de euro te blijven, wisten de talrijke werklozen en de nog talrijker laagbetaalde werknemers dat ze er beroerd aan toe waren. Ze wisten gewoon dat het systeem niet eerlijk was, ze wisten dat ze waren voorgelogen door de politici met hun beloften van voorspoed. Te veel Britten hadden niet alleen de hoop laten varen, maar hadden ook het vertrouwen verloren. En dat kwam tot uiting in het stemhokje.

Moedeloos

Van wat ik na de Brexit zowel in Europa als in Groot-Brittannië hoor zeggen word ik nu eens hoopvol en dan weer moedeloos. Moedeloos omdat zovelen kennelijk niet zien wat er eigenlijk aan de hand is. Moedeloos vanwege de onverzoenlijke houding die tentoon wordt gespreid door leiders die zo braaf aan de leiband van het bedrijfsleven hebben gelopen - en die zelf zozeer deel zijn van de huidige problemen van Europa. Moedeloos omdat het kennelijk zo lastig is om deze leiders enig economisch besef bij te brengen, om hervormingen in de structuur van de eurozone door te voeren waar Europa echt en in gezamenlijkheid beter van zou worden. Als ze de voor de hand liggende hervormingen al niet voor elkaar krijgen, hoe moet het dan met de meer structurele hervormingen die nodig zijn om van de EU een politiek en economisch succes te maken?

Een van de economische basisprincipes is dat je het verleden moet laten rusten. Aan beide kanten van het Kanaal zou de politiek nu moeten proberen te begrijpen waar de woede onder de bevolking precies vandaan komt, hoe het kan dat in een democratisch systeem het politieke establishment zo weinig gedaan heeft om tegemoet te komen aan de zorgen van zo velen. Men zou moeten proberen om dat alsnog te doen, en wel nu: om zowel binnen de afzonderlijke landen als door grensoverschrijdende regelingen te komen tot een nieuw, democratischer Europa, met als doel het bevorderen van het welzijn van gewone mensen.

Dat gaat niet lukken met de neoliberale ideologie die nu al ruim dertig jaar leidend is. En het gaat zeker niet lukken als we doelen en middelen door elkaar halen. De euro is geen doel maar een middel. Als dit middel goed wordt ingezet, zal het misschien leiden tot een grotere en gedeelde welvaart. Zo niet, dan zal het zeker leiden tot een lagere levensstandaard voor veel mensen, misschien zelfs voor de meeste mensen. Ik word er moedeloos van dat zo weinig leiders, in Europa net zomin als in Groot-Brittannië, dit inzien.

En toch nog hoop

Maar naast al deze redenen voor pessimisme zijn er ook redenen voor hoop, en die zijn misschien nog wel belangrijker. Het is een hoopvol teken dat zo veel mensen in heel Europa hebben vastgehouden aan hun geloof in het Europese project. Ook in landen waar alle reden bestaat voor wanhoop koesteren mensen toch nog hoop, hoop dat de EU kan en zal worden hervormd. Er zijn Europese politici die de ideeën die ik hier schetste begrijpen, die de politiek ingegaan zijn vanuit het geloof dat een democratisch beleid veranderingen teweeg kan brengen waar gewone mensen beter van worden. En in heel Europa zijn met name jongeren met tienduizenden de straat op gegaan voor een ander Europa, een Europa bijvoorbeeld waar handelsakkoorden niet alleen goed zijn voor grote bedrijven maar voor iedereen.

Gelukkig zijn er alternatieven voor de huidige regelingen, alternatieven die kunnen leiden tot welvaart voor allen. Het is de uitdaging om van het verleden te leren, om zo de economie en de politiek van de toekomst gestalte te geven. Het Brexit-referendum was een schok. Ik hoop dat deze schok zowel in Europa als in Groot-Brittannië golven van verandering teweeg zal brengen die zullen leiden tot deze nieuwe hervormde Europese Unie.
* Dit is een bewerkte versie van de epiloog uit het nieuwste boek van Joe Stiglitz, 2016, De euro - Hoe de gemeenschappelijke munt de toekomst van Europa bedreigt. Met voorwoorden van Robert Went en Geert Noels. Athenaeum-Polak & Van Gennep, Amsterdam, 472 blz., ISBN 978 90 253 0087 6.

# data[].attributes.attachment_link.description
Op 23 juni 2016 koos Groot-Brittannië bij referendum met 52 tegen 48 procent van de stemmen voor het verlaten van de Europese Unie. Dit besluit heeft aan beide kanten van het Kanaal een enorme opschudding teweeggebracht, zowel politiek als economisch.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
De Britten hebben gestemd voor een vertrek uit de EU. Hier de belangrijkste vragen en antwoorden over de politieke en economische gevolgen van deze uitslag voor de Britse relatie met de EU, voor Nederland en de Verenigde Staten. Dit artikel wordt regelmatig aangevuld.

Onderwerpen: Brexit Gevolgen Europa Gevolgen Verenigd Koninkrijk Gevolgen Nederland

Brexit

1. Kan een land uit de EU stappen en hoe gaat dat dan in de praktijk?

Ja, volgens artikel 50 van het Verdrag van Lissabon kan een lidstaat zich terugtrekken uit de EU. Maar het is in de praktijk nog nooit gebeurd en geldt dus als onontgonnen terrein. Een land dat uit de EU wil, moet dat formeel melden bij de Europese Raad, het gremium van regeringsleiders, waarmee vervolgens ook moet worden onderhandeld over de voorwaarden. Een gekwalificeerde meerderheid van de regeringsleiders moet daarmee akkoord gaan, alsmede het Europees Parlement. De EU-verdragen zijn - na het officiële begin van het uittredingsproces - na twee jaar automatisch niet meer van toepassing op een land, tenzij er eerder een akkoord wordt bereikt over een nieuwe relatie, of er gezamenlijk wordt besloten langer te onderhandelen. De leider van het vertrekkende land is gedurende deze periode uitgesloten van Europese besluitvorming.

2. Krijgt het Verenigd Koninkrijk dezelfde bilaterale verhouding tot de EU als Noorwegen of Zwitserland bij een Brexit?

Dat kan, maar het hoeft niet. Het Verenigd Koninkrijk zou ook kunnen besluiten om onder de regels van Wereldhandelsorganisatie WTO te gaan handelen met de EU, net als de VS, al krijgt het dan wel te maken met handelstarieven en andere barrières. De tweede optie is dat het zich aansluit bij de Europese Vrijhandelsassociatie (EVA), het vehikel van Noorwegen, Zwitserland, IJsland en Liechtenstein, en dat het zich aansluit bij de Europese Economische Ruimte (EER), het akkoord dat toegang biedt tot de interne EU-markt, zonder tarieven. Alleen: de EER vrijwaart landen van deelname aan het gemeenschappelijke landbouw- en visserijbeleid, maar niet van het vrije verkeer van personen. Arbeidsmigratie uit de EU kunnen de Britten dan dus niet tegenhouden. Bovendien moeten de Britten dan, net als Noorwegen, alsnog de meeste EU-regels overnemen waarop de interne markt is gebouwd (in een rapport van de Noorse regering staat dat de Noren driekwart van de EU-wetgeving hebben overgenomen). De derde optie is die van Zwitserland: dat land is wel lid van de EVA, maar niet van de EER, en heeft in plaats daarvan een reeks losse akkoorden met de EU. In theorie kan het daardoor zijn eigen migratieregels bepalen. In de praktijk valt dat tegen. De voorstanders van Brexit wezen overigens liever niet naar bovenstaande voorbeelden omdat ze geen van allen ideaal zijn, ze willen een éigen deal.

3. Kan het Verenigd Koninkrijk ook weer terug?

Een vertrokken land kan te allen tijde ook opnieuw EU-lid worden. Volgens artikel 49 van het EU-verdrag kan immers „elke Europese staat... verzoeken lid te worden van de Unie". Het moet dan wel de gebruikelijke procedure door, inclusief de onderhandelingen over de toelatingsvoorwaarden. Die kunnen in het Britse geval snel gaan, omdat het al aan alle voorwaarden voldoet, maar of het land al zijn huidige privileges terugkrijgt, hangt af van hoe wanhopig de EU op dat moment is. EU-leiders moeten unaniem instemmen met het toelaten van een land, en ook het Europarlement moet akkoord gaan.

4. Wie heeft de term Brexit bedacht?

De eerste keer dat Brexit of - toen nog - Brixit werd gebruikt, was in 2012. Volgens Macmillan Dictionaries werd het woord voor het eerst gebruikt door de onbekende nationalistische organisatie British Resistance in februari 2012. Maar wijdverspreid raakte het begrip toen The Economist een column publiceerde met als kop ' A Brixit Looms'. Daar verwees NRC een week later naar. Brixit werd al snel Brexit - naar Grexit, dat al sinds begin 2012 in zwang was. Strikt gesproken is er natuurlijk sprake van een UKxit - het hele Verenigd Koninkrijk van Groot-Brittannië en Noord-Ierland kan de EU verlaten.

Gevolgen Europa

5. Wat betekent de Brexit voor de wereldeconomie?

Het Internationaal Monetair Fonds voorspelt 'zware schade', niet alleen voor de Britse economie, maar ook internationaal. Ook de Federal Reserve (Fed), de Amerikaanse centrale bank, voorziet "significante" economische gevolgen. Het is lastig om dat in cijfers uit te drukken. Twee zaken spelen hier door elkaar. Allereerst is er economische en financiële schade door de onzekerheid van handelsstromen, directe investeringen in het Verenigd Koninkrijk en de heftige reactie op de internationale financiële markten die de Brexit zou veroorzaken.

Minstens zo belangrijk is de timing. De internationale economie maakt een wankele periode door, waarin het herstel van de financiële crisis nog broos is. De Europese eenheid wordt op de proef gesteld door de vluchtelingencrisis en door oplopende onenigheid over het monetaire beleid van de Europese Centrale Bank. De Griekse crisis kan bovendien ook weer oplaaien.

De Brexit kan daardoor een negatief vertrouwenseffect hebben dat tot ver buiten de Britse landsgrenzen reikt - en nét dat laatste zetje geeft aan een internationale recessie of aan Europese desintegratie.

6. Wat betekent Brexit voor de EU-begroting?

Het Verenigd Koninkrijk betaalde tussen 2007 en 2014 iets meer dan 10 procent van de EU-begroting en stond daarmee op de vierde plaats. Een Brits vertrek zou er dus op het eerste gezicht wel inhakken. Aan de andere kant: Noorwegen is geen EU-lid, maar moet voor toegang tot de Europese markt wel 'betalen' en niet eens zoveel minder dan het kwijt zou zijn als volwaardig EU-lid. Voor de Britten zou de rekening zelfs hoger kunnen uitvallen, omdat het de korting (rebate) die het nu nog krijgt op de EU-begroting na de Brexit vrijwel zeker zou verliezen. Zo bezien is een Brits vertrek misschien zelfs wel gunstig voor de EU-begroting.

7. Heeft dit ook gevolgen voor militair bondgenootschap NAVO?

De Britten werken op militair gebied internationaal vooral samen in de NAVO. Binnen de EU is militaire samenwerking tussen de lidstaten nog beperkt. De Unie kent zogeheten battle groups waarin lidstaten volgens een roulatieschema troepen beschikbaar houden op te kunnen treden bij calamiteiten. In de praktijk zijn deze groepen nog nauwelijks in actie gekomen. Het Verenigd Koninkrijk en Nederland vormden in 2010 voor een periode van zes maanden zo'n groep. Deze samenwerking in EU-verband houdt bij de Brexit op te bestaan. Maar buiten de EU kunnen Nederland en het Verenigd Koninkrijk gewoon blijven samenwerken.

8. Is de EU misschien niet beter af zonder het VK?

Het Verenigd Koninkrijk heeft de reputatie van dwarsligger, die de verdere politieke en economische integratie van de EU, en dus de volwassenwording van het Europese project, in de weg zit. In de praktijk valt dat mee. Een in april uitgekomen studie van onderzoeksbureau Votewatch wijst uit dat Britse ministers in de afgelopen twaalf jaar 97 procent van de wetgeving die in Brussel voorbijkwam steunden. Bovendien geldt het Verenigd Koninkrijk, als voorvechter van de vrije markt, als belangrijk tegenwicht voor Duitsland en Frankrijk. Je kunt je ook afvragen of de EU beter af zou zijn zonder het grote gewicht dat de Britten internationaal in de schaal leggen op diplomatiek en militair gebied.

9. Wat betekent de Brexit voor de voertaal binnen de EU?

Waarschijnlijk niet veel, omdat Engels onmiskenbaar de belangrijkste voertaal is in EU-instellingen en de externe communicatie van de EU aan impact zou verliezen als dat op stel en sprong zou veranderen. Zelfs Europarlementariërs van de Europese Volkspartij, waarin geen Britten zitten, spreken in de plenaire zaal meer Engels dan Duits, meldde The Guardian in 2014. Eurocommissarissen spreken vrijwel altijd Engels, al heeft de Europese Commissie Engels, Duits en Frans als officiële werktalen. Het Frans zit, onder meer door de oostwaartse uitbreiding van de Unie, al jaren in de verdrukking, maar Parijs zal bij de Brexit ongetwijfeld proberen daar verandering in te brengen.

10. Wat betekent de Brexit voor de Britten die in de EU wonen en werken?

Veel hangt af van de afspraken die na de Brexit worden gemaakt, maar veel in de EU werkende Britten zijn zenuwachtig. Nieuwssite Politico meldde dat een vakbond van EU-ambtenaren in februari al een speciale informatiebijeenkomst heeft gehouden voor bezorgde Britse collega's. Vast staat dat de 73 Britse Europarlementariërs hun plek verliezen en dat ook de Britse eurocommissaris, op dit moment Jonathan Hill (Kapitaalmarkten), ander werk moet gaan zoeken. Binnen de Commissie werken zo'n duizend Britten. De verwachting is dat de topambtenaren onder hun posities kwijt raken, of op z'n minst hun carrièreperspectief, omdat de druk vanuit EU-landen om zelf invulling aan die topbanen te geven groot zal zijn. Voor het lagere kader is de situatie minder eenduidig, al zijn ambtenaren doorgaans goed beschermd en zal de behoefte aan Britse native speakers altijd groot blijven. Ook de EEAS, de diplomatieke dienst van de EU, wacht een aderlating. Daar werken zo'n 130 Britten, vaak op topposities. Er is een uitweg, zeker voor Britten die al tientallen jaren in Brussel wonen en werken: Belg worden.

11. Wat betekent de Brexit voor Europeanen die in het Verenigd Koninkrijk wonen en werken?

Het Brexit-kamp verzekert Europeanen in het Verenigd Koninkrijk dat ze niet worden uitgezet. Maar wat er met hen gebeurt, hangt af van de onderhandelingen na het vertrek, en vooral van hoe open de Britten vervolgens willen staan voor immigranten. De eurosceptische UK Independence Party (UKIP), en sinds kort ook Brexit-campagnevoorman Boris Johnson, willen bijvoorbeeld visa met een puntensysteem introduceren, waarbij een immigrant mag komen als zijn beroep gewild is. Europese verpleegsters zullen dan concurreren met Pakistaanse verpleegsters, om maar een beroepsgroep te noemen.

12. Zijn er meer landen die hierna uit de EU willen stappen?

Als het Verenigd Koninkrijk het buiten de EU beter blijkt te doen dan binnen, is die kans aanwezig. Maar vooralsnog hebben andere EU-leiders nog niet gezegd dat ze dit overwegen. Voor oppositiepartijen ligt dit anders. Marine Le Pen, leider van het Franse radicaal-rechtse Front National, riep in april elk EU-land op het Britse voorbeeld te volgen en een referendum te houden over het lidmaatschap. „Dit is een sleutelmoment in de Europese geschiedenis." In Nederland wil de PVV een 'Nexit'.

13. Moeten er veel Europese symbolen, sterren in de vlag etc. aangepast worden?

Nee, er hoeft geen ster uit de Europese vlag te worden geknipt als de Britten de EU verlaten. Anders dan soms wordt gedacht staan de sterren niet symbool voor de verschillende landen - het zijn er ook maar twaalf - maar voor het ideaal van eenheid, solidariteit en harmonie tussen Europese volkeren.

Gevolgen Verenigd Koninkrijk

14. Kan het Verenigd Koninkrijk uit elkaar vallen na de Brexit?

Ja. De Schotten en de Noord-Ieren doen in euroscepsis nauwelijks onder voor de Engelsen, maar trekken de conclusie dat je beter lid kunt blijven om de EU te hervormen. Schotland en Noord-Ierland hebben voor Blijven gekozen, en Engeland en Wales voor Brexit. Maar door hun numerieke overwicht kunnen zij het héle Verenigd Koninkrijk vervolgens uit de EU halen. In Schotland gingen er voor het referendum al geluiden op dat er in dat geval een tweede onafhankelijkheidsreferendum moet komen.

15. Wat betekent Brexit voor de Britse economie?

Het eerlijke antwoord is: niemand weet dit, omdat niemand weet welke handelsovereenkomst de Britten na de Brexit zullen sluiten met de EU. Minister van Financiën George Osborne waarschuwde half april dat huishoudens er tot 2030 gemiddeld 4.300 pond op achteruit zouden gaan, omdat het bruto binnenlands product met 6 procent zou krimpen. Maar het is niet meer dan een voorspelling, gebaseerd op verschillende scenario's.

De meeste Britse economen zijn het wel met Osborne eens. 279 economen ondertekenden een brief in The Times waarin staat dat Brexit "significante lange termijnkosten" met zich meebrengt.

Er zijn ook tegengeluiden. Oud-IMF-econoom Ashoka Mody schrijft in een opinieartikel in The Independent dat er geen enkel bewijs is dat een Brexit de Britse economie schaadt. De meeste Britse economen waren ooit voor het inruilen van het pond voor de euro, schampert Mody. En kijk nu eens hoe de euro in crisis verkeert.
Wel is zeker dat het pond sterling gelijk flink gedaald is na de uitslag. Beleggers vrezen onrust op de financiële markten door de Brexit en, net als de meeste economen, ook negatieve effecten op het Britse bbp.

16. Wat zijn de risico's voor de City?

De City is niet alleen het zakendistrict van het Verenigd Koninkrijk, maar ook het grootste financiële centrum van de EU. De banken, hedgefondsen en andere financiële instellingen trekken weer allerlei aanpalende diensten, advocaten bijvoorbeeld. Veel (Amerikaanse) bedrijven zitten in Londen omdat het de brug is naar Europa. Daar zal niet onmiddellijk een verandering in komen, maar bekend is dat sommige bedrijven een plan-B hebben gemaakt voor als er een Brexit komt. De Brexit kan het bijvoorbeeld moeilijker maken voor financiële instellingen in heel Europa onder één licentie (of 'financieel paspoort') zaken te doen.

17. En wat gebeurt er met David Cameron?

David Cameron zei voor het referendum ongeacht het resultaat premier te zullen blijven. Dat moest (Labour)-kiezers ervan weerhouden het referendum te zien als een verkiezing, waarbij ze Cameron weg kunnen stemmen. Maar in een persconferentie vrijdag verklaarde Cameron in oktober te zullen aftreden.

De uitslag van het referendum betekent sowieso een strijd om het leiderschap bij de Conservatieven. Minister van Financiën George Osborne is uitgespeeld; hij steunde Cameron en voerde campagne tegen de Brexit. Boris Johnson, de voorman van het Brexit-kamp, en Michael Gove, tevens Brexit-aanhanger, maken kans op het partijleiderschap en op het premierschap.

Gevolgen Nederland

18. Wat zijn de gevolgen voor de handelsbetrekkingen tussen Nederland en het Verenigd Koninkrijk?

Door teruglopende handel kan het verlies voor Nederland door een Brexit oplopen tot 1,2 procent van het bruto binnenlands product in 2030 (10 miljard euro), zo berekende het Centraal Planbureau (CPB). In een scenario waarin minder handel ook tot minder innovatie leidt, loopt dit bedrag mogelijk zelfs op tot 16,5 miljard, zo becijferde het CPB. De voedselverwerkende industrie zou het hardst geraakt worden.

Het Verenigd Koninkrijk is een belangrijke handelspartner voor Nederland. Als je kijkt naar CBS-cijfers over de waarde van invoer en uitvoer, is het Verenigd Koninkrijk de derde handelspartner van Nederland, na Duitsland en België.

Maar de Britten zijn eigenlijk nóg belangrijker. Kijk je naar wat Nederland verdient met de export (de toegevoegde waarde), dan is het Verenigd Koninkrijk zelfs de tweede handelspartner van Nederland. Dit komt omdat Nederland veel producten van eigen makelij uitvoert naar het Verenigd Koninkrijk. Daarop maakt Nederland meer winst dan op zogeheten 'wederuitvoer' (het invoeren en, na een kleine bewerking, weer uitvoeren van goederen), waaruit een groot deel van de export naar België bestaat.

Van de totale productie van goederen en diensten in Nederland hangt 3,7 procent samen met de vraag vanuit het Verenigd Koninkrijk. Dit zorgt voor 300.000 banen, ofwel 3,3 procent van de Nederlandse werkgelegenheid, zo berekende ING. Binnen de EU zijn alleen Ierland en Malta afhankelijker van het Verenigd Koninkrijk.
Als de Britten uit de Europese Unie stappen, valt niet meteen alle handel weg. Veel hangt af van de deal die erna gesloten wordt. Met een Noors model (deelname aan de interne markt van de EU in ruil voor het overnemen van EU-regels), kan de handel grotendeels doorgaan. Er komen dan geen invoer- en uitvoerheffingen. Maar of alle EU-landen hiermee akkoord zouden gaan, is zeer onzeker.

Andere modellen, zoals het Zwitserse (een reeks bilaterale verdragen) of het Turkse (douane-unie) maken de handel minder vrij, vooral op het gebied van diensten. Bovendien gaan dan waarschijnlijk de technische regels voor producten (bijvoorbeeld veiligheidseisen) uit elkaar lopen. Bedrijven moeten dan aan verschillende regels voldoen in de EU en in het Verenigd Koninkrijk, wat voor nieuwe barrières zorgt. Brexit zal „langs deze weg de handel met het Verenigd Koninkrijk lange tijd blijven hinderen", aldus Raoul Leering, analist bij ING.

De Brexit kan de handel ook indirect raken. Als door deze schok de economische groei in het Verenigd Koninkrijk terugvalt - wat veel analisten verwachten - zal dat de Britse vraag naar Nederlandse producten geen goed doen.

19. Wat betekent het voor de internationale politieke positie van Nederland?

Nederland heeft het Britse lidmaatschap van de EU altijd beschouwd als een verzekering tegen de dominantie van grote lidstaten zoals Duitsland en Frankrijk. Daarom was Nederland afgezien van de handelsvoordelen in de jaren zeventig een van de grootste pleitbezorgers van een Brits EU-lidmaatschap. Met zijn ideeën over vrijhandel staat Nederland mentaal dicht bij het Verenigd Koninkrijk. In dat opzicht zou Nederland een bondgenoot verliezen. De grote kwesties in de buitenlandse politiek, zoals de crisis in Syrië, zijn nog altijd een zaak voor de individuele lidstaten. Nederland kan de Britten natuurlijk ook na de Brexit als bondgenoot blijven opzoeken.

20. Worden Amsterdam, Frankfurt of Parijs belangrijkere financiële hoofdsteden na de Brexit?

Dat is zeer de vraag. Ten eerste is het onzeker of er, na de Brexit, een uittocht zal plaatsvinden uit de Londense City, het huidige financiële centrum van Europa. Veel aandacht kreeg het dreigement van de topman van HSBC, de grootste Britse bank, dat het bedrijf 1.000 banen voor zakenbankiers zou verplaatsen naar het Europese vasteland bij een Brexit. Maar of HSBC dit ook zal doen, is onzeker.

Nu nog gebruiken financiële instellingen Londen als springplank voor de rest van de EU. In de City gelden EU-regels, wat betekent dat ook transacties in euro's (bijvoorbeeld van derivaten, afgeleide beleggingsproducten) kunnen worden afgewikkeld. Ook de valutahandel tussen euro's en dollars vindt grotendeels in de City plaats. Bij de Brexit staat dit op losse schroeven, maar veel hangt af van de afspraken tussen Londen en Brussel erna.

En als de bankiers vertrekken, waar gaan ze dan heen? Amsterdam wordt af en toe genoemd als mogelijke vestigingslocatie. Het is dichtbij, er wordt redelijk Engels gesproken en er zitten aardig wat internationale bedrijven. Maar Amsterdam ontbeert de schaal van Londen en daarmee het 'ecosysteem' van gespecialiseerde financiële instellingen, dienstverleners en advocaten in Londen. Frankfurt en Parijs, de twee grootste financiële centra na Londen, liggen wat betreft schaal wat meer voor de hand. HSBC noemde Parijs als nieuwe werkplek van zijn zakenbankiers, Deutsche Bank zei onlangs dat het obligaties in Frankfurt zal verhandelen als de Britten uit de Unie gaan. Franse politici rollen alvast de rode loper uit en in Frankfurt hopen projectontwikkelaars te gaan profiteren van de Brexit. Maar ook Dublin is in de 'race', zei de baas van Ryanair, Michael O'Leary laatst. Ierland ligt in de eurozone en er zijn veel internationale bedrijven gevestigd. Die voordelen heeft Amsterdam ook. Maar de Ieren zijn écht Engelstalig.

21. Komt er ooit een Nexit? Wat vinden de partijen?

In Nederland vindt alleen de PVV en de groep Bontes/Van Klaveren dat Nederland de Europese Unie moet verlaten. Die twee fracties vormen bij lange na geen parlementaire meerderheid.

Ook de eurokritische SP vindt niet dat Nederland de Unie zou moeten verlaten. Tweede Kamerlid Harry van Bommel ziet de uitslag in het VK wel als aanleiding voor een „ingrijpende hervorming" van de EU, waaronder het afschaffen van de Europese Commissie.

Een referendum over een Nexit zou een project van de lange adem zijn. Onder de huidige wetgeving kan er pas een referendum worden georganiseerd bij een Europese verdragswijziging. Die zou er op z'n vroegst over twee jaar zijn.

Onder partijen die voorstander zijn van referenda is er geen steun voor een Nexit-referendum op korte termijn. „Het kan niet en ik wil het niet", aldus D66-leider Alexander Pechtold. De SP wil dat een verdragswijziging hoe dan ook wordt voorgelegd aan de bevolking.

Onderwerpen: Brexit Gevolgen Europa Gevolgen Verenigd Koninkrijk Gevolgen Nederland

# data[].attributes.attachment_link.title
Wat betekent de Brexit voor Nederland en de EU?

# data[].attributes.attachment_link.description
De Britten hebben gestemd voor een vertrek uit de EU. Hier de belangrijkste vragen en antwoorden over de politieke en economische gevolgen van deze uitslag voor de Britse relatie met de EU, voor Nederland en de Verenigde Staten. Dit artikel wordt regelmatig aangevuld.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Er zijn van die momenten dat je als scribent ergens om vraagt en je het tot je stomme verbazing nog krijgt ook. Dat heeft alles met de Duitse verkiezingen te maken.

Ich will einen europäischen Verfassungsvertrag, der ein föderales Europa schafft. Ein Europa, das keine Bedrohung für seine Mitgliedsstaaten ist, sondern eine sinnvolle Ergänzung.
- Martin Schulz (@MartinSchulz) December 7, 2017

Verkeerd populisme
2016 was het jaar van Brexit en een afwijzing van Oekraïne als mogelijk lid van de EU: maar in 2017 werd alles beter. Zowel Macron als Merkel wonnen de verkiezingen, twee politici die duidelijk de voorkeur geven aan een hechtere EU. 'Dankzij Macron heeft het verkeerde populisme verloren', aldus onze eigen Minister-President.

A convention shall draft this treaty in close cooperation with the civil society and the people. Its results will then be submitted to all member states. Any state that won't ratify this treaty will automatically leave the EU.
- Martin Schulz (@MartinSchulz) December 7, 2017

Helaas is het iets ingewikkelder. De EU is niet iets waar je een beetje voor, tegen, of iets er tussen kunt zijn. Het is een binair beestje, net als zwanger zijn: dat ben je ook niet enigszins. Met de EU is het all the way, of helemaal niets. Dat leest u allemaal hier.

Kort en goed komt een monetaire gemeenschap neer op de noodzaak van een gemeenschappelijk ministerie van financiën. En open binnengrenzen geven automatisch gemeenschappelijke buitengrenzen, waardoor de landen aan de randen (zoals Griekenland) de veiligheid van het collectief moeten garanderen. Dat is geen politiek statement, maar bijna zoiets als een natuurwet. Daarom is het noodzakelijk dat de unie collectieve middelen mobiliseert, voor een Europees monetair fonds en voor een gemeenschappelijk migratie- en asielbeleid. Dat kan niet anders.

Nederlander Frans Timmermans, de eerste vice-voorzitter van de EU, hield donderdag in Nijmegen de eerste Timmermanslezing tegen nationalisme https://t.co/DgTUQgzO8q via @Else4Weekblad
- Europa Direct (@EdicEindhoven) November 25, 2017

Lusten en lasten
Nu is het bij menig Europees leider gebruikelijk om een beetje om de hete brij heen te dansen. Nederlanders willen helemaal niet uit de EU, van nationalisme is nog nooit iemand beter geworden, dat soort teksten. De enthousiastelingen durven er alleen niet bij te vermelden dat er dan ook sprake is van verantwoordelijkheid en gedeelde lasten naast de lusten: daar hoor je niemand over. De gemiddelde Nederlander zal het fijn vinden dat hij zonder overlast van grensbewaking de Franse camping kan rijden of in Litouwen zijn producten kan verkopen: maar voor nog een financiële injectie voor het Griekse bankwezen is niemand op te porren.

Zo won iemand eens de verkiezingen in Nederland met de kreet 'geen cent meer naar Griekenland'. Eigenlijk had die leus moeten zijn: 'geen cent, maar € 300 miljard naar de Grieken, voor monetaire solidariteit en het financieren van elkaars veiligheid' of iets dergelijks. Geen politieke partij die het zo durft te verwoorden. Kennelijk is er in Nederland toch dusdanig veel euroscepsis dat dat onverstandig is, noodzaak of niet. Dat is geen politiek oordeel, maar een constatering. Het enthousiasme ontbreekt. Of, zoals Halbe Zijlstra het verwoordde: te helder zijn is politieke zelfmoord. En dus modderen we voort. Macron was overigens voorstander van bovengenoemde constructie: doorgaan met die EU, maar Nederland en Duitsland mogen betalen en niet zo'n beetje ook. Daar hoor je in Nederland dan weer niemand over.

In Duitsland gebeurt er ondertussen iets interessants. Merkel won de verkiezingen maar slaagde er niet in een coalitie te smeden met de liberalen en de groenen. Dus richt ze zich tot de sociaal-democraten, onder leiding van Martin Schulz. Dat was dus de aanvoerder van de grootste concurrent van Merkel bij die laatste verkiezingen, die hij verloor. Als een coalitie tussen Merken en Schultz faalt, komen er nieuwe verkiezingen. Dit is dus de kans om zichzelf te profileren. Extreme versnelling
Schulz was in een vorig leven voorzitter van het Europees parlement. Wie denkt dat hij een Brusselse spin-off is van de Nederlandse Khadija Arib, die in Den Haag testosteronbommen tot de orde moet roepen, heeft het mis. Schulz nam zelf het initiatief om zich op gevoelige dossiers uit te spreken namens het parlement, ook als leden daar helemaal niet om vroegen. Ook vindt hij dat het eigen parlement steeds meer bevoegdheden moet hebben en ontmoet hij op eigen houtje regeringsleiders.

Het is alsof Arib zelf met Trump belt om te praten over een strategie om Noord-Korea in te dammen, zonder dat even met Rutte te overleggen. Schulz is, wat men noemt, een harde pro-Europeaan. Hij wil meer, niet minder. Dat kan, helemaal niks mis mee.

Het hoeft dan alleen niet tot verbazing te leiden dat Schulz een extreme versnelling van Europese integratie voorstaat en dit is zijn kans. Merkel moet wel een deal met hem sluiten en haar Franse evenknie was al om, maar met een verhoging van de bijdrage voor Duitsland en Nederland. Schulz maakt van de gelegenheid gebruik om een herziening van de Europese verdragen voor te stellen die neerkomen op een Verenigde Staten van Europa: wie daar geen zin in heeft, moet wegwezen.

Ich will einen europäischen Verfassungsvertrag, der ein föderales Europa schafft. Ein Europa, das keine Bedrohung für seine Mitgliedsstaaten ist, sondern eine sinnvolle Ergänzung.
- Martin Schulz (@MartinSchulz) December 7, 2017

Kennelijk is men het eens met de kern van Het Euro Evangelie: je doet het goed of je doet het niet. Een beetje aanrommelen geeft crises (met betrekking tot financiën en migratie) en dat pikt de gemiddelde Europeaan niet meer.

Agenda van 2025
2018 wordt het jaar van de harde keuzes. Een Europees monetair fonds, een Europees leger, een gemeenschappelijke openbaar aanklager: in het binaire model (helemaal voor of helemaal tegen) zijn de belangrijkste politici van de twee grootste landen en de Europese commissie het eens. We moeten voorwaarts. Maar de bevolking blijft sceptisch, dus onze politieke elite heeft voor de ramkoers gekozen.

In juni 2019 zijn er Europese verkiezingen. Begin 2018 zal er een Duitse coalitie ontstaan tussen Merkel en Schultz. Dat is een uitgelezen kans om de agenda voor '2025' af te maken. De Europese commissie heeft vijf scenario's opgesteld, die allemaal neerkomen op verdere integratie. Opvallend genoeg werd in dat document een quote van een bedenker van de EU aangehaald: de EU schuift stapsgewijs verder, waarna er geen terugkeren meer mogelijk is. Deze salamitactiek wordt vaak ter illustratie gebruikt door tegenstanders van verdere intergratie, nu zet de commissie hem zelf in een belangrijk document.

Het 'White Paper' verwijst weer naar het 'rapport van de vijf presidenten', waaronder onze eigen Dijsselbloem maar ook de genoemde Schulz (in zijn hoedanigheid als voorzitter van het Europees parlement). De titel luidt 'De voltooiing van Europa's Economische en Monetaire Unie'. In het kader van de binaire keuze is het duidelijk waar dit eindigt. Dat rapport kent twee fases: tot juni 2017 en daarna, tot uiterlijk 2025. In de eerste fase lijkt het wat vrijblijvender, er staan termen als 'meer samenwerking'. Nou, helemaal mooi. Maar in de tweede fase moet er een Europees ministerie van financiën gerealiseerd zijn. Let op, er staat letterlijk 'voltooien' en 'uiterlijk '2025' (onderaan).

Schuldenunie
De komende maanden zal het hard gaan. De stappen die gezet worden, kennen een nogal definitief karakter. Een 'schuldenunie' betekent dat staatsschulden op een hoop gegooid worden en verplicht gesecuritiseerd worden, net als Lehman Brothers dat graag deed. Vergelijk het met een groep vrienden die besluiten naar de kroeg te gaan en niet meer zelf af te rekenen, maar een gemeenschappelijke bon te openen. Zit u er eenmaal bij, dan is weglopen eigenlijk onmogelijk geworden.

Dus, minder Boer zoekt skank of Heel Holland Bakt kijken, maar het financiële nieuws in de gaten houden. 2018 wordt een cruciaal jaar.

# data[].attributes.attachment_link.title
'EU wordt VS van Europa, of landen moeten wegwezen': 2018 is a time for choosing' | 925.nl

# data[].attributes.attachment_link.description
Er zijn van die momenten dat je als scribent ergens om vraagt en je het tot je stomme verbazing nog krijgt ook. Dat heeft alles met de Duitse verkiezingen te maken. Ich will einen europäischen Verfassungsvertrag, der ein föderales Europa schafft. Ein Europa, das keine Bedrohung für seine Mitgliedsstaaten ist, sondern eine sinnvolle Ergänzung.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Special
Naar de overzichtspagina van de Regiostudie Europa

De Europese Unie staat voor een flink aantal politieke uitdagingen die de cohesie serieus bedreigen

De aanhoudend sterke positie van diverse populistische partijen staat de implementatie van noodzakelijke structurele hervormingen op nationaal en Europees niveau in de weg

De voortslepende vluchtelingencrisis en het verhoogde risico op terroristische aanslagen dreigen de cohesie in de EU te ondermijnen. Eensgezindheid ontbreekt over hoe deze problemen moeten worden aangepakt

Het risico op een Brexit (VK verlaat de EU) is toegenomen, nu Britse kiezers door de huidige staat van de EU twijfelen aan het netto voordeel van EU-lidmaatschap

Weinig kans op een de-escalatie van de spanningen tussen de EU, Turkije en Rusland en sancties zullen waarschijnlijk over en weer van kracht blijven

Groeiende invloed van populistische partijen staan Eurpese hervormingen in de weg

De Europese Unie, en in ruimere zin het hele Europese continent, staat voor de moeilijkste periode van de afgelopen decennia. Door het fragiele economische herstel, de nog onopgeloste vluchtelingencrisis en de angst voor terrorisme brokkelt de publieke steun voor de gevestigde politieke partijen en het idee van Europese eenwording verder af. In diverse landen profiteren populistische eurosceptische anti-establishmentpartijen aan beide zijden van de politieke scheidslijn van een groeiend aantal kiezers dat zich niet langer vertegenwoordigd voelt door de traditionele partijen. Hierdoor neemt de directe en indirecte invloed van deze partijen op de beleidsvorming toe.

Aan de rand van het zuidelijke eurogebied heeft bezuinigingsmoeheid met name linkse populistische partijen aan een aanzienlijke vertegenwoordiging in het parlement geholpen (Griekenland, Italië, Portugal, Spanje). Ze konden hierdoor regeringen vormen in Griekenland en Portugal die de recente bezuinigingsmaatregelen en hervormingsinspanningen terug kunnen draaien. Ondertussen had in Spanje de weigering van de linkse anti-bezuinigingspartij Podemos om deel te nemen aan een regering met een drie-partijencoalitie vervroegde verkiezingen en aanhoudende politieke onzekerheid tot gevolg. In grote delen van Noord- en Centraal-Europa komt de geleidelijke verschuiving naar rechts van de publieke opinie vooral ten goede aan nationalistische partijen. Deze nationalistisch-conservatieve bewegingen maken gebruik van de groeiende angst voor migratie en terrorisme als gevolg van de voortdurende vluchtelingencrisis, naast de aanhoudende bezorgdheid over de structurele financiële steun voor de zwakkere leden van het eurogebied. Hoewel ze tot nu toe nog geen deel uitmaken van de regering, hebben de rechtse partijen wel steeds meer invloed op de beleidsvorming, omdat de gevestigde partijen ze op afstand proberen te houden door delen van hun retoriek en voorstellen over te nemen. De recente ontwikkelingen in Oostenrijk en Frankrijk getuigen van deze trend. De regering in Oostenrijk besloot Macedonië te helpen de grenzen te sluiten voor vluchtelingen omdat de nationalistische partijen bovenaan staan in de opiniepeilingen en Frankrijk blijft tegen een grootschalige herverdeling van vluchtelingen over heel Europa vanwege een sterk Front National.

Het gevolg hiervan is dat het vaak statische economische beleid en de anti-Europese houding van zowel linkse als rechtse populistische partijen steeds meer grip krijgen op de partijen uit het politieke midden. Het groeiende belang van de populistische partijen heeft ondertussen een negatieve uitwerking op de bereidheid en mogelijkheid van de gevestigde partijen om de noodzakelijke structurele hervormingen op nationaal en Europees niveau door te voeren. Tegelijkertijd wordt de noodzaak dergelijke hervormingen door te voeren tijdelijk minder urgent door het ruime monetaire beleid van de ECB en het stimulerende effect dat daarvan uitgaat op de groei en de neerwaartse druk op de leenkosten van de overheid. De opvallende vertraging in de structurele hervormingen vorig jaar op nationaal en Europees niveau getuigt van deze ontwikkeling. Deze trend zal op Europees niveau niet gemakkelijk te keren zijn, nu de aanhoudend sterke positie van de Duitse nationaal-conservatieve Alternative für Deutschland (AfD) het voor Duitsland moeilijker maakt om als voortrekker van Europese integratie op te treden.

Ditzelfde geldt voor de sterke positie van populistische partijen in de Franse oppositie en in de Poolse regering, naast Nederland traditioneel de belangrijkste bondgenoten van Duitsland. De mogelijkheden van dit land om op Europees niveau voldoende steun te krijgen voor verdergaande Europese integratie wordt hier serieus door ondermijnd. Het recente isolement van Duitsland op het hoogtepunt van de Europese vluchtelingencrisis helpt wat dat betreft ook niet bepaald. Op het niveau van individuele eurolidstaten brengt het feit dat de populistische partijen in sommige landen deel gaan nemen aan coalitieregeringen risico's met zich mee voor de stabiliteit van die regeringen. Dit geldt ook voor onevenwichtige coalities van verschillende gevestigde partijen die voornamelijk worden gevormd om populistische partijen niet aan de macht te laten komen. De hieruit voortvloeiende aantasting van de economische beleidsvorming en politieke stabiliteit op nationaal en Europese niveau, en de toenemende moeite om in de EU de noodzakelijke eensgezindheid te bereiken voor verdergaande integratie in Europa, drukken zwaar op het vertrouwen dat beleggers hebben in de kracht van het Europese economische herstel.

Europese leiders worstelen om EU tijdens de vluchtelingencrisis bijeen te houden

Tegen de achtergrond van een constant aanwezige populistische dreiging op het gehele continent konden de escalatie van de Europese migratiecrisis en de reeks terroristische aanslagen in de EU nauwelijks op een slechter moment komen. Crisismanagement bleek in de hele EU schromelijk tekort te schieten en anti-immigratiesentimenten laaiden hoog op. Vluchtelingenstromen naar de EU, voornamelijk via de Balkanlanden, zwollen in 2015 aan, en hebben geleid tot meer dan 1,3 miljoen asielaanvragen in de EU, tegen 626.000 in 2014. Tegelijkertijd escaleerde het geweld in Irak, Libië, Syrië en Afghanistan alleen maar verder. Het snelgroeiende aantal vluchtelingen stelt doorreislanden en landen van bestemming (voornamelijk Duitsland, Oostenrijk en Zweden) voor enorme logistieke uitdagingen. De trage respons van Europese beleidsmakers en het gebrek aan consensus in het algemeen leiden inmiddels tot unilaterale acties door individuele (groepen) landen. Met name de herinvoering van grenscontroles dreigt het vrije verkeer van personen binnen het Schengengebied, een van de hoekstenen van de Europese eenwording, in de toekomst te ondermijnen. Dit brengt aanzienlijke kosten met zich mee. Door het ongecoördineerd sluiten van grenzen en de bouw van hekken langs de zogenaamde 'Balkanroute' dreigen de spanningen tussen de Balkanlanden weer op te laaien terwijl internationale coördinatie ontbreekt.

In de eerste maanden van dit jaar is het aantal nieuwe vluchtelingen naar de EU aanzienlijk gedaald als gevolg van het akkoord tussen de EU en Turkije om illegale immigratie aan te pakken. Maar zolang de stabiliteit in Afghanistan, Irak of Syrië en ook in diverse Afrikaanse landen niet ingrijpend herstelt, zal het aantal vluchtelingen waarschijnlijk hoog blijven en daarmee ook de druk op de buitengrenzen van de EU. Bij goede weersomstandigheden zullen vluchtelingen mogelijk ook in grote getalen in het westelijke deel van het Middellandse-Zeegebied arriveren. Tegelijkertijd kan een toenemend aantal vluchtelingen weer voor de 'Balkanroute' kiezen als het akkoord tussen de EU en Turkije geen succes wordt omdat beide zijden zich niet aan de voorwaarden houden. Door het wederzijdse wantrouwen tussen de EU en Turkije blijft de uitvoering van het akkoord namelijk onzeker. En als het akkoord mislukt, is de EU weer terug bij 'af'. Daarbij is de ruimte voor een Europese oplossing kleiner geworden door het Duitse isolement bij de aanpak van de vluchtelingencrisis. In plaats daarvan zou het debat voor de hele EU kunnen verschuiven naar versterkte controles van de buitengrenzen, verbeterde mogelijkheden voor legale immigratie en intensievere beleidsinspanningen om de landen waar de vluchtelingen vandaan komen te stabiliseren. Maar als deze debatten geen substantieel resultaat opleveren, bestaat het risico dat de individuele landen voor unilaterale oplossingen kiezen, waaronder de herinvoering van grenscontroles. Hoe dan ook, het onderwerp blijft hoog op de agenda van de EU staan, en leidt dus tot uitstel van de noodzakelijke structurele hervormingen om de veerkracht van de EU en van de economie van het eurogebied te bevorderen.

In combinatie met het groeiende anti-immigratiesentiment en het verhoogde risico op verdere terroristische aanslagen is het ondertussen niet waarschijnlijk dat de steun voor nationalistische partijen af gaat nemen. Omdat de meeste vluchtelingen op weg zijn naar Duitsland zou dit bijzonder problematisch kunnen uitpakken voor bondskanselier Merkel nu de nationaal-conservatieve AfD zo sterk is. De sterke positie van kleine rechtse partijen zorgt voor aanhoudende druk op de EU-regeringen om eerder voor een nationale dan voor een Europese oplossing te kiezen. Hierdoor neemt het risico toe op een geleidelijke desintegratie van de EU en van het Schengengebied in het bijzonder.

Alweer financiële steun voor Griekenland

Terwijl de leiders van de EU door de vluchtelingencrisis in beslag worden genomen, is de Griekse schuldencrisis nog lang niet opgelost en zal het land de komende maanden waarschijnlijk nog aanvullende financiële steun van de EU nodig hebben. Als de volgende Griekse reddingsoperatie niet glad verloopt, kan dit vooral in de noordelijke EU-landen de populistische sentimenten verder aanwakkeren en de onzekerheid van de Britse kiezer over het economische voordeel voor het VK om in de EU te blijven versterken. In Griekenland zelf kunnen de sociale spanningen hoog oplopen nu er na het sluiten van de Grieks-Macedonische grens steeds meer vluchtelingen in het land vast komen te zitten. De onderhandelingen tussen de partners in het eurogebied en het IMF zullen dan zwaar worden, want Griekenland gaat waarschijnlijk om grote coulance vragen terwijl de overheden van de noordelijke eurogebieden op hun hoede zullen zijn om niet te toegeeflijk te lijken voor de steeds eurosceptischere achterban.

Ondertussen blijft het leiderschap van Duitsland, dat Griekenland zware bezuinigingsmaatregelen liet accepteren, mogelijk zwak doordat de voortslepende vluchtelingencrisis veel diplomatieke inspanningen vraagt. Bovendien is bij de aanhoudende bezorgdheid over de houdbaarheid van de Griekse staatschuld de verdere betrokkenheid van het IMF niet meer vanzelfsprekend. Hoewel een Grieks faillissement waarschijnlijk weer zal worden vermeden, dreigen mogelijk rommelige onderhandelingen het imago van de EU bij het steeds eurosceptischere electoraat verder aan te tasten. Ook het risico dat Griekenland uit het eurogebied stapt, kan niet helemaal worden uitgesloten.

De dreiging van een Brexit

Onder Britse kiezers groeit de onzekerheid of de EU hen nog wel voldoende voordeel oplevert voor wat betreft economische welvaart, openbare veiligheid en soevereiniteit in immigratiezaken in ruil voor de forse bijdragen van het VK aan de EU-begroting. Hierdoor neemt het risico toe dat Britse kiezers bij het referendum van 23 juni aanstaande ervoor kiezen om met hun land uit de EU te stappen. Dit zou grote economische en politieke gevolgen kunnen hebben voor zowel het VK zelf als voor de cohesie en de beleidsvorming van de overgebleven EU-27. Volgens peilingen van april 2016 is een kleine meerderheid voor vertrek uit de EU, nu de steun voor een voortzetting van het EU-lidmaatschap sterk is afgenomen omdat Premier Camerons heronderhandeling van de relatie van het VK met de EU de kiezers niet heeft weten te overtuigen. Hoewel de uiteindelijke uitkomst van het referendum onvoorspelbaar blijft, hangen in het licht van de groeiende bezorgdheid over het migratiebeleid van de EU en het verhoogde risico op terroristische aanvallen donkere wolken boven de voortzetting van het EU-lidmaatschap.

Als het VK ervoor kiest uit de EU te stappen, kunnen de economische gevolgen voor het land aanzienlijk zijn. Ten eerste volgt er een periode van twee jaar waarin het vrijhandelsverdragen moet afsluiten met de overgebleven EU-27 en met derden. Vanwege de beperkt beschikbare middelen kan dit nog een lastig karwei worden en grote onzekerheid met zich meebrengen voor Britse exporteurs, waaronder ook financiële dienstverleners. Bovendien is samenwerking met de vroegere EU-partners niet vanzelfsprekend, omdat de bedrijven daar nu een groter marktaandeel kunnen binnenhalen (zie ook Prins, 2015). Omdat Schotland groot voorstander is van het EU-lidmaatschap zou een exit van het VK uit de EU op politiek niveau weleens een tweede referendum over Schotse onafhankelijkheid kunnen opleveren. Het gevolg hiervan is een nog grotere onzekerheid over de bestuurlijke en economische toekomst van het VK.

Voor de overgebleven EU-27 zou een vertrek van het VK leiden tot een ingrijpende verandering in het machtsevenwicht ten voordele van Frankrijk en Duitsland en ten nadele van de voorstanders van een relatief liberaler economisch beleid zoals Nederland. Afhankelijk van het economische lot van het VK na uittreding uit het blok zouden andere EU-lidstaten eenzelfde stap kunnen overwegen of ten minste opnieuw willen onderhandelen over de EU-verdragen, mogelijk op instigatie van de lokale populistische partijen. Dit zou kunnen bijdragen aan een verdere afbrokkeling van de cohesie binnen de EU en een verdere opsplitsing van Europa, waarbij subgroepen van landen kunnen kiezen voor diverse niveaus van samenwerking.

Slechts beperkte ruimte voor ingrijpende beleidsveranderingen in naburige landen en regio's

Omdat het EU-beleid waarschijnlijk gericht zal blijven op het bijeenhouden van de Unie, is er relatief weinig kans op grote veranderingen in het buitenlandbeleid in de nabije toekomst. Ook al nemen de spanningen met Rusland geleidelijk af nu de oorlog tussen Oekraïne en de pro-Russische separatisten is veranderd in een 'bevroren conflict', toch zullen de sancties van de EU niet zo snel worden opgeheven. Officieel wordt de onvolledige implementatie van het Minsk II-akkoord aangehaald, maar de EU zal waarschijnlijk haar sancties tegen Rusland handhaven om de Turkse steun in de aanpak van de vluchtelingencrisis niet in de waagschaal te stellen. De spanningen tussen Rusland en Turkije zullen niet snel afnemen gezien de aanhoudende bezorgdheid van Turkije over een Russische betrokkenheid in het conflict in Syrië en de mogelijke steun aan de Koerdische separatisten.

In de hoop dat de samenwerking bij de aanpak van de vluchtelingencrisis voortduurt, slikt de EU ondertussen een deel van haar kritiek in op de verdere achteruitgang van de institutionele kwaliteit van Turkije (met name de rechtsorde en de persvrijheid) en diverse andere Zuidoost-Europese landen zoals Bosnië en Herzegovina, Montenegro, Macedonië en Servië. Nu worden deze ontwikkelingen nog door de vingers gezien en wordt er gewerkt aan een mogelijke toetreding van deze landen tot de EU, maar dit kan snel veranderen als het akkoord tussen de EU en Turkije mislukt en het aantal vluchtelingen weer aanzwelt. Voorlopig lijkt deze benadering te helpen bij het terugdringen van het aantal vluchtelingen, maar het duidelijke verschil met de principes van de EU dreigt de kiezers in de Unie verder te vervreemden van de gevestigde politieke partijen.
Naar de overzichtspagina van de Regiostudie Europa

# data[].attributes.attachment_link.title
Politieke ontwikkelingen in Europa: toekomst van EU op de proef gesteld

# data[].attributes.attachment_link.description
Special Naar de overzichtspagina van de Regiostudie Europa De Europese Unie staat voor een flink aantal politieke uitdagingen die de cohesie serieus bedreigen De aanhoudend sterke positie van diverse populistische partijen staat de implementatie van noodzakelijke structurele hervormingen op nationaal en Europees niveau in de weg De voortslepende vluchtelingencrisis en het verhoogde risico op terroristische aanslagen dreigen de cohesie in de EU te ondermijnen.

# data[].attributes.attachment_link.description
Voor een aantal van bovenstaande punten is het vastleggen van bezoekersgedrag noodzakelijk. Ook derde partijen kunnen deze cookies plaatsen via Emerce, zoals bijvoorbeeld het geval is bij embedded video's van YouTube op Emerce.