# data[].attributes.headline
Видео Айнур Калданова

# data[].attributes.subject
Видео Айнур Калданова

# data[].attributes.headline
Ахмет Байтұрсынұлы – қ

# data[].attributes.body
Ахмет Байтұрсынұлы – қазақ тілін меңгертудің әдістемесінің негізін қалаған ғалым-әдіскер екендігін бүгінгі ұрпаққа қалдырған әдістемелік мұраларынан белгілі. Ұлы ұстазымыздың өз заманында қарапайым қазақтың сауатын ашқан «Әліппе», «Сауат ашу», «Тілашар» т.б. оқу-құралдары күні бүгінге дейін әдістемелік және тілтанымдық тұрғыдан өз мәнін жоймаған құнды еңбектер екені даусыз. Ғалымның «Әдіс – керекшіліктен шығатын нәрсе. Әдістің жақсы-жаман болмағы жұмсалатын орнының керек қылуына қарай» деген сөздері әрбір педагогқа бұлжымас қағида болары сөзсіз.\

Бір қызығы, Блум таксономиясындағы танымдық үдерісінің ең қарапайымнан бастап күрделіге біртіндеп өту барысы жайында өз заманында сан жылдар бұрын айтылып кеткен А.Байтұрсынұлының еңбектерінен бастау алады. Ағартушы әдіскер «Ана тілінің әдісі» атты мақаласында ана тілін үйрету әдістерін былайша бөледі:

1) Кей әдістердің негізі қосу, жинау болады, барша ол негізді әдістер жалпылау (синтез) немесе жиылыңқы әдіс теп аталады.

2) Кей әдістердің негізі талдау, айыру болады. Ол негізді әдістердің бірі жалқылау (анализ) немесе айырыңқы әдіс деп аталады.

3) Кей әдістің негізінде қосу да, талдау да болады. Ондай әдістер жалқылаулы-жалпылаулы немесе айырыңқы-жиылыңқы деп аталады.

Яғни, ғалым үйренушіге дайын ақпаратты бергеннен гөрі, алдына қойылған мәселені зерттеуіне, талдауына және салыстыруына, ой толғауына және бағалауына мүмкіндік беру аса маңызды деп көрсетеді. Бұл категориялар қазақ тілін оқулықтарын құрастыруда да, сабақ әзірлемелерін жасауда да басшылыққа алған жөн.

# data[].attributes.wish_content.attachment_props.alternative_text
тілашар ахмед байтурсынов

# data[].attributes.headline
"Педагогика" оқулығы Мағжан Жұмабаевтың көзі тірісінде екі рет жарық көрді. 

# data[].attributes.subject
"Педагогика" оқулығы Мағжан Жұмабаевтың көзі тірісінде екі рет жарық көрді. 

# data[].attributes.body
Бұл оқулық Мағжан Жұмабаевтың көзі тірісінде екі рет жарық көрді. Алғаш рет 1922 жылы Орынборда, екіншісі 1923 жылы Ташкентте қайта басылды. Ал біздің қолымызға кітаптың ұзақ жылдардан соң үшінші рет 1992 жылы Алматы қаласында «Ана тілі» баспасынан жарық көрген соңғы  нұсқасы  тиді. Оқулықтың 1922 жылы 15 қыркүйекте алғаш басылуында автор алғысөз жазған.

– Бұл кітап 2-3 жыл бұрын қысқа уақыттық мұғалімдер курсында оқылған дәрістерден түзілген еді. Бұл күнге дейін басылып шығып, жарық көре алмады. Айып менікі емес. Бүлінген замандікі. Кітапты бір орыс кітабынан тура тәржіма деуге болмайды. Алдыма бір кітапты жайып қойып, бұрылмастан көшіре бергенім жоқ. Тәрбие ғалымдарының пікірлерін таңдап алуға ұмтылдым. Шамам келгенше қазақ жанына қабыстыруға тырыстым. Бізде бұрын жасалған пән тілі болмағандықтан, түрлі терминдерге тап басқандай қазақша сөз табу көп күшке тиеді. Қалайда, курстарда оқыған мұғалімдердің жәрдемімен таза орыс сөздері қазақшаға айналдырылды. Ал енді жиһан тілі болып кеткен шет сөздерді қазақшаға аударам деп азаптануды тиісті таппадым. Мен педагогика майданында бәйге алып жүрген жүйрік емеспін. Кітаптың құрылысында, тілінде, түрлі ат қоюда, хатта кітаптың жалпы негізінде көп кемшіліктер болуы мүмкін. Мұғалімдер тексеріп оқып, хата жерлерін көрсетсе, сансыз рақмет айтар едім, – дейді М.Жұмабаев.

Ерекше айта кету керек,  2020  жылы Ыстанбұл университеті Түрік тілі және әдебиеті кафедрасының оқытушысы Доцент Уғур Гүрсу Мағжан Жұмабаевтың «Педагогика» кітабын түрік тіліне аударды. «Қазақ тіліне деген қызығушылығы студенттік жылдарда басталған У.Гүрсу докторантура оқып жүргенде «Түрікше және қазақша мақал-мәтелдердің салыстырмалы анализі» атты диссертациясын қорғаған.

– Қазақ әдебиетінің көрнекті өкілі Мағжан Жұмабаевтың «Педагогика» туындысының түрікшеге аударылмағанын байқап, аударма жұмыстарына кірістім. Осылайша толағай еңбектің жемісі – Мағжан Жұмабаевтың «Педагогика» атты оқу құралын оқырмандарға ұсындық. Оқу құралы педагогиканың жалпы мәселелеріне арналған. Сондай-ақ кітапта психология және логика салалары туралы да ақпарат берілген. Туындыда педагогика ілімі қазақ мәдениеті мен дәстүрлеріне сәйкес жазылған, – деп жазады У.Гүрсу.

# data[].attributes.headline
1 топ. Абайдың «Толық адамы»

# data[].attributes.subject
1 топ. Абайдың «Толық адамы»

# data[].attributes.body
Абайдағы толық адам – рухани жетілген, кемеліне келген адам.

Абайдың толық адам жайындағы танымын ғылыми тілмен оқырманға тереңінен түсіндіріп берген ғалым М.Мырзахметұлының 1982 жылы жарық көрген «Мұхтар Әуезов және абайтану проблемалары» мрчкае

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Абай Кунанбаев

каз. Абай Құнанбайұлы

Имя при рождении

каз. Ибраһим Құнанбайұлы

Дата рождения

29 июля ([2] 10 августа) 1845 [1] или

Место рождения

Шынгыстау, в урочище Жидебай, Семипалатинская область Российская империя

Дата смерти

23 июня ([2] (58 лет) 6 июля) 1904 [1] (58 лет) или

Место смерти

Жидебай, Бийский уезд, Томская губерния, Российская империя

Подданство

Российская империя

Род деятельности

писатель, поэт, лингвист, композитор, философ, переводчик

Язык произведений

казахский, русский

Произведения в Викитеке

Медиафайлы на Викискладе

Цитаты в Викицитатнике

Абай Кунанбаев (фото в цвете)

Аба́й (Ибраги́м) Кунанба́ев ( каз. Абай Құнанбайұлы ; 29 июля [ 10 августа] 1845, урочище Жидебай, Чингизтау, Семипалатинская область, Российская империя - 23 июня [ 6 июля] 1904, Жидебай, Бийский уезд, Томская губерния, Российская империя) - казахский поэт, философ, музыкант, народный просветитель, общественный деятель, основоположник казахской письменной литературы и её первый классик, реформатор культуры в духе сближения с европейской культурой на основе культуры просвещённого ислама.

Был одним из первых казахских писателей, кто активно использовал прозу в своих произведениях, расширяя жанровые границы казахской литературы. В своих произведениях Абай Кунанбаев выразил глубокие мысли о национальной идентичности, любви к родине, природе и человеческим ценностям.

Настоящее имя - Ибрагим, но прозвище Абай ( каз. Абай "внимательный", "осторожный"), данное бабушкой Зере, закрепилось за ним на всю жизнь.

Абай Кунанбаев родился 29 июля ( 10 августа) 1845 года в урочище Жидебай в Чингизских горах, которое в то время административно входило в состав Бийского уезда Томской губернии (ныне Абайский район Абайской области Республики Казахстан), в семье крупного бая Кунанбая Оскенбаева (Ускенбаева) рода Тобыкты племени Аргын. Семья Абая принадлежала к местной знати; дед (Оскенбай) и прадед (Иргизбай) главенствовали в своём роду в качестве правителей и биев.

Начатое в детстве домашнее обучение у муллы было продолжено в медресе, у муллы Ахмет-Ризы, в Семипалатинске, где преподавали арабский, персидский и другие восточные языки. Одновременно посещал русскую школу. К концу своей учёбы начал писать стихи, сначала приписывая их авторство своему другу Кокпаю Джантасову. С 13 лет отец Кунанбай начал приучать Абая к деятельности главы рода. В возрасте 28 лет Абай отошёл от неё, целиком занявшись самообразованием, но только к 40 годам создал свои первые взрослые стихотворения. Значительным событием для Абая явилось его общение с политическими ссыльными Евгением Михаэлисом, Нифонтом Долгополовым, Северином Гроссом.

На формирование мировоззрения Абая оказали влияние поэты и учёные Востока, придерживавшиеся гуманистических идей ( Фирдоуси, Алишер Навои, Низами, Физули, Ибн Сина и другие), а также произведения русских классиков, а через них - и европейская литература вообще. Он переводил Крылова, Лермонтова, Пушкина, Гёте и Байрона.

Характерна история стихотворения "Қараңғы түнде тау қалғып" ("Горы дремлют в тёмной ночи"), ставшего народной песней. Гёте написал "Wanderers Nachtlied" ("Ночную песню странника"), Лермонтов переложил её на русский язык ("Горные вершины спят во тьме ночной..."), а спустя ещё полвека Абай Кунанбаев передал её содержание на казахском языке.

Абай Кунанбаев способствовал распространению русской и европейской культуры среди казахов.

Некоторое время Абай работал волостным управителем:

Бестолково учась, я жизнь прозевал.
Спохватился, да поздно. Вот он, привал!
Полузнайка - я мнил себя мудрецом
И заносчиво ждал наград и похвал.
Остальных мечтал за собою вести,
А они меня сами сбили с пути.
Я - один, а наглых невежд не сочтёшь,
И нелепые шутки ныне в чести.
Ни друзей у меня, ни любимой нет.
Я устало пою на исходе лет.
О, каким необъятным казался мир
Той порой, как встречал я жизни рассвет!
(Перевод А. Штейнберга)

По утверждениям советских литературоведов, Абай высмеивал некоторые обычаи родового аула, выступал "против рабского положения женщины" и, как повторено в его парадных советских биографиях, "против социального зла и невежества". Советские литературоведческие источники, повторяя эту фразу, иногда ссылаются в её подтверждение на стихотворения "Наконец, волостным я стал..." (1889), "Управитель начальству рад..." (1889) и "Кулембаю" (1888). Абай Кунанбаев был новатором казахской поэзии; новаторский характер носят стихи, посвящённые временам года: "Весна" (1890), "Лето" (1886), "Осень" (1889), "Зима" (1888), стихи о назначении поэзии (учить хорошему и осуждать плохое). Сюжеты поэм "Масгуд" (1887) и "Сказание об Азиме" основаны на мотивах восточной классической литературы. В поэме "Искандер" противопоставлены разум в лице Аристотеля и алчность завоевателя в лице Александра Македонского.

Ввёл в казахское стихосложение новые размеры, рифмы и стихотворные формы: восьмистишия и шестистишия.

Абаем создано около 170 стихотворений и 56 переводов, написаны поэмы, "Слова назидания" ("Қара сөздер").

Абай был также композитором. Он создал около двух десятков мелодий, которые популярны в наши дни. Некоторые свои стихи Абай Кунанбаев переложил на музыку, а песня на его стихи "Көзімнің қарасы" ("Ты зрачок глаз моих", перевод Марии Петровых) стала народной:

Ты - зрачок глаз моих,
Пламень душ золотых.
Сердцу мук не избыть
Столь глубок шрам от них.

И мудрец весь седой,
Покачав головой,
Скажет: "Нет, средь живых
Не встречал я такой!"

Весь в слезах я брожу
И тоской исхожу,
Жемчуг слов дорогих
Для тебя нахожу.

Не страшись, что в тиши
Говорю от души,
Иль самой невдомёк!
Дивный день предреши...

Абай Кунанбаев оказал большое влияние на зарождавшуюся казахскую национальную интеллигенцию конца XIX − начала XX веков. Так, руководители движения Алаш-Орда воспринимали Абая как своего духовного предтечу и даже духовного вождя возрождения казахской нации. Алихан Букейханов стал первым биографом Абая. Его статья "Абай (Ибрагим) Кунанбаев" - некролог казахского народного поэта - была напечатана в газете "Семипалатинский листок" в 1905 году. Затем с портретом Абая она печаталась в журнале "Записки Семипалатинского подотдела Западно-Сибирского отдела Императорского русского географического общества" в 1907 году.

В 1914 году тюрколог В. В. Гордлевский выбрал в качестве видных представителей казахской литературы Абая Кунанбаева и Миржакипа Дулатова для публикации их текстов в "Восточном сборнике", выпущенном в честь 70-летия известного востоковеда, академика Н. И. Веселовского.

Происхождение и семья

Мать Улжан - из рода Каракерей племени Найман

Дед Оскембай - сын Ыргызбая, бий рода тобыкты, годы жизни ок. 1778-1850.

Бабушка Токбала - дочь Бектемыр султана, в замужестве прозванная Зере, из рода Матай племени Найман. Обучала Абая родному языку.

Изгутты Кунанбаев - старший брат Абая также волостный правитель.

Акылбай, старший сын (1861-1904). Родился когда Абаю было всего 16 лет, воспитывался младшей женой Кунанбая - Нурганым.

Абдирахман, (прозванный отцом "Абиш") (1868-1895). Окончил реальное училище в городе Тюмени, потом Михайловскую школу артиллерии в Санкт-Петербурге. Однако здоровье не позволило ему поступить в Военную академию. Умер от туберкулёза в 1895 году.

Магауия, (прозванный отцом "Магаш") (1870-1904). После обучения в Семипалатинске вернулся в свой аул. По настоянию отца писал поэмы. Самое объёмное его произведение - поэма "Медгат-Касым". В последние годы жизни был местным судьёй.

Турагул, младший сын (1875-1934). Общественный деятель партии "Алаш", поэт и писатель. По его собственному утверждению перевёл на казахский язык произведения: Джека Лондона "Эскимос Киш" и "Мартин Иден" (переводы не сохранились), М. Горького "Челкаш", А. С. Неверова "Марья-большевичка", Болеслава Пруса "Антек" и другие. Умер в 1934 году в Чимкенте.

Другие родственники

Прадед Ыргызбай - батыр и бий рода Тобыкты, родился приблизительно в 1750 годах.

Кунанбаев, Какитай, племянник - поэт, издатель стихов Абая. Сын младшего брата Абая Ыскака.

Слова назидания

Знаменитым произведением Абая стала прозаическая поэма "Қара сөз" (в дословном переводе "Простое (буквально - чёрное) слово"), состоящая из 45 кратких притч или философских трактатов. В этих "Назиданиях" поднимаются проблемы истории, педагогики, морали и права этнических казахов. "Қара сөз" создана Абаем на склоне лет.

Известны два её перевода на русский язык. Перевод Виктора Шкловского вышел в 1945 году, к 100-летию со дня рождения Абая, в издательстве "Художественная литература" под названием "Назидания". Позднее этот перевод выходил переизданиями в 1954 и 1979 гг.

Также известны переводы казахских писателей Сатимжана Санбаева (под названием "Слова назидания", 1970) и Ролана Сейсенбаева, с изменённым названием ("Книга слов", представляющий собой попытку изложить текст "прозаической поэмы" по-немецки; 1993).

В 2010 году после назначения в Казахстан епископ Геннадий (Гоголев) частично перевёл "Слова назидания" на русский впервые в стихах.

"Слова назидания" также переведены на узбекский, татарский, турецкий, английский, монгольский языки, также французский, латышский, корейский и китайский.

Сочинения (основные издания)

Первый сборник стихов Абая, Санкт-Петербург, 1909 год (в музее Абая, город Семей)

Первый сборник "Стихи казахского поэта Ибрагима Кунанбаева" (под ред. Какитая Искакова) - Санкт-Петербург, 1909; Казань, 1922; Ташкент, 1922.

"Абай Кунанбайұлы толық жинақ" (полное собрание стихов под ред. М. Ауэзова), Кызыл-Орда, 1933.

Кунанбаев А. Лирика и поэмы / Под ред. Соболева, предисл. М. Ауэзова, Москва, Гослитиздат, 1940.

Абай Кунанбаев. Избранное. Пер. с каз. под ред. Л. Соболева. Алма-Ата, Худ. лит., 1945.

Абай Кунанбаев. Собрание сочинений (в одном томе), Москва, 1954.

Құнанбаев А. Шығармаларының толық жинағы (екі томдық) - Алматы, 1954 (преизд. 1968, 1986, 2002).

Абай. "Слова назидания" (Кара сөз). (Пер. с каз. С. Санбаева), Алматы, Жалын, 1979, 1982.

Абай. "Книга слов" (на китайском языке), Пекин, 1995.

Құнанбаев А. "Книга слов" (Қара сөз). (Пер. с каз. Р. Сейсенбаева), Семипалатинск, 2001.

"Двадцать стихотворений Абая" (все известные их переводы, сост. и пер. М. Адибаев), Алматы, 2005.

Абай Кунанбаев. Избранное (серия "Мудрость веков"), Москва, Русский раритет, 2006.

Abai. Zwanzig Gedichte ("Двадцать стихотворений" под ред. Г. Бельгера), Koln, Onelverlag, 2007.

Литература (ранние публикации)

Рамазанов Н. Абай Кунанбаев (1841-1904) : биография. В кн.: Восточный сборник в честь А. Н. Веселовского. - М. - 1914. - С. 224-230.

Саади А. [Статья в "Ак-Юл" (на казахском языке)]. Ташкент, 1923. № 355, 356, 359, 363, 369, 372.

Кабулов Ильяс. [Статья в газете "Советская степь"], Кзыл-Орда, 1928. № 174.

Мустамбаев, [Статья в газете "Советская степь"], Кзыл-Орда, 1928. № 191.

Аршаруни А. Заметки о национальной литературе. - "Новый Восток". - № 23-24

Филателия и бонистика

Памяти казахского поэта посвящён ряд почтовых марок и других филателистических материалов, выпущенных в СССР, Казахстане и других странах. В 1993 году изображение Абая было помещено на банкноте Национального банка Республики Казахстан номиналом в 20 тенге.

Почтовая марка СССР из серии "Писатели нашей Родины", посвящённая А. Кунанбаеву, 1965, 4 копейки ( ЦФА 3220, Скотт 3059)

Дом-музей Абая в Семее

В Семее открыт республиканский литературно-мемориальный дом-музей Абая.

В Лондоне по инициативе писателя Ролана Сейсембаева открыт дом Абая.

Память об Абае

Памятник Абаю в Байконуре

Памятник Абаю в Алма-Ате

Памятник-бюст Абаю в Кулане

Памятник Абая Кунанбайулы. Город Тараз.

По информации Министерства культуры и спорта Казахстана на август 2023 года, в Казахстане насчитывается 99 школ, названных в честь Абая Кунанбаева. Среди них - четыре начальные школы и столько же школ-лицеев, 10 школ-гимназий, а также около 80 общеобразовательных средних школ. Имя поэта и просветителя в Казахстане носят одна область, три района, один город, три поселка, шесть сельских округов, 19 аулов и одна зимовка. В масштабах Казахстана насчитывается 1441 улица Абая Кунанбаева, 12 проспектов, два проезда, одна площадь, два перекрестка и один квартал. Также в Казахстане установлено более 30 бюстов и памятников Кунанбаеву. За пределами страны таковые есть в Берлине, Бишкеке, Будапеште, Женеве, Каире, Москве, Нью-Дели, Париже, Пекине, Ренне, Сараеве, Сеуле, Стамбуле, Ташкенте, Тбилиси, Тегеране и Харькове.

В столице Азербайджана Баку есть памятная доска в честь Абая.

На месте захоронения Абая Кунанбаева сооружён Мавзолей Абая.

Улица имени Абая Кунанбаева, Баку, Азербайджан[13].

Абайский район - административный район Шымкента.

Проспект Абая в Алма-Ате (с 1961 года, ранее - улица Арычная)[14]. Также в городе имеется улица Абая, соединяющая микрорайон "Абай" с микрорайоном "Шанырак-5" (Алатауский район).

Проспект Абая в Экибастузе, Кызылорде, Шахтинске,Костанае,Байконуре, Таразе, Кентау, Актобе (ранее - Октябрьский бульвар), Усть-Каменогорске (с 1995 года, ранее - улица Новошкольная), Астане (до 1920 года - улица Церковная, до 1997 года - улица Ленина)[15].

В Семее улица Абая существовала с 1935 года, но в 1991 году её переименовали в улицу Жамакаева, а имя Абая получила центральная улица (бывшая Советская)[16].

В 1945 году Семипалатинский областной казахский драматический театр получил имя Абая[17].

Во многих казахстанских городах (Усть-Каменогорск, Талдыкорган, Атырау, Петропавловск, Павлодар, Кокшетау, Есик, Шелек, Абай, Аксу, Атбасар, Макинск, Есиль, Каскелен и другие), а также в Дели, Каире (с 1998 года), Берлине, Ташкенте, Бишкеке (бывшая Кремлёвская), Киеве[18] и других городах мира есть улицы, названные именем Абая.

С 1993 года в городах Казахстана традиционно проводятся "Абаевские чтения" в день рождения поэта.

В честь Абая назван ледник в Джунгарский Алатау и на Заилийском Алатау.

Именем поэта названы ещё две вершины: Абая Кунанбаева в Среднем Талгаре и Песни Абая в Центральном Тянь-Шане.

Имя Абая носит библиотека в Семипалатинске, читателем которой был сам Абай (основана в 1883 году, в 1883-1992 годах носила имя Н. В. Гоголя).

Именем Абая назван Культурно-досуговый Комплекс в Актау.

Памятники Абаю установлены в Алма-Ате (1960), Семее (1972), Астане (1997 - в сквере Абая и 2010 - напротив министерства туризма и спорта), Усть-Каменогорске (2010) и во многих других городах Казахстана, а также в Стамбуле, Тегеране, Ташкенте.

Памятник Абаю в Москве

В 2006 году памятник Абаю был открыт в Москве на Чистопрудном бульваре. В начале мая 2012 года площадка вокруг московского памятника Кунанбаеву на Чистых прудах стала местом дислокации лагеря российской оппозиции, а в социальных сетях получил распространение хэштег #ОккупайАбай.

В 2014 в Пекине в парке "Чаоян" открыли памятник Абаю.

Бюст Абая в Каире

13 октября 2016 г. при поддержке Посольства Казахстана в Египте в одном из красивейших центральных парков Каира - парке "Свободы и дружбы" был установлен бюст Абаю[19].

В декабре 2018 ко Дню независимости Казахстана в Актау открыли памятник Абаю Кунанбаеву. Скульптурная композиция высотой 5 метров, шириной - 3,3х3,6 метра установлена перед культурно-досуговым комплексом имени Абая[20].

24 сентября 2020 г. в Анталье был открыт парк в честь Абая Кунанбаева[21][22].

23 октября 2021 г. в Харькове, Украина открыли Сквер мыслителей, посвященный дружеским отношениям между Украиной, Казахстаном и Азербайджаном[23]. Установленная в сквере скульптурная композиция состоит из трех фигур: украинского философа, поэта Григория Сковороды, азербайджанского просветителя Мирзы Фатали Ахундова и казахского поэта Абая Кунанбаева /скульптор С.Гурбанов/[24].

30 декабря 2021 года в Атырау перед центром Абая установили памятник великому поэту и просветителю Абаю Кунанбаеву[25].

29 апреля 2022 года в Тбилиси открыли памятник, созданный грузинским скульптором, образ казахского мыслителя и просветителя всегда будет напоминать о дружбе двух народов. Проспект рядом со сквером, где установили памятник, будет также носить имя Абая Кунанбаева[26].

26 мая 2022 года в Бишкеке открыли памятник, посвящённый дружеским отношениям между Казахстаном и Кыргызстаном. На открытии памятника присутствовали президент Казахстана Касым-Жомарт Токаев и президент Кыргызстана Садыр Жапаров[27].

2 июня 2022 года в столице Индии Нью-Дели открыли бюст Абаю Кунанбаеву[28].

Абай Кунанбаев в произведениях литературы и искусства

Примечания

Литература

# data[].attributes.attachment_link.title
Абай Кунанбаев - Википедия

# data[].attributes.attachment_link.description
Абай Кунанбаев каз. Абай Құнанбайұлы Имя при рождении каз. Ибраһим Құнанбайұлы Дата рождения 29 июля ([2] 10 августа) 1845 [1] или Место рождения Шынгыстау, в урочище Жидебай, Семипалатинская область Российская империя Дата смерти 23 июня ([2] (58 лет) 6 июля) 1904 [1] (58 лет) или Место смерти Жидебай, Бийский уезд, Томская губерния, Российская империя Подданство Российская империя Род деятельности писатель, поэт, лингвист, композитор, философ, переводчик Язык произведений казахский, русский Произведения в Викитеке Медиафайлы на Викискладе Цитаты в Викицитатнике Аба́й (Ибраги́м) Кунанба́ев ( каз.

# data[].attributes.headline
Ахмет Байтұрсынұлы сөз

# data[].attributes.body
Ахмет Байтұрсынұлы сөз өнерін адам санасының үш негізімен байланыстырған. Ол: ақыл, қиял, көңіл. Біз осының барлығын сабақ барысында қолданамыз. Мысалы, «ақыл, қиял», сабақтың тақырыбын ашуда немесе мәтін не туралы екенін болжау мақсатында оқушыларға суреттер немесе сөз тіркестерін бере отырып ойландырып, «болжау стратегиясын» қолданамыз. «Тану» бұл жерде жаңа сөздермен жұмыс жүргізіледі. «Ақылға салып ойлау» – ол біздің мәтіндегі автордың ойына оқушы өз пікірін білдіру, ой толғау жазу жұмыстары. «Ұқсату, бейнелеу, суреттеп ойлау» – мәтіндерді салыстыру, кейіпкерлерге сипаттама беру арқылы оқушының ойлау қабілетін дамыту мақсатында болады. Сыни тұрғыдан ойлау жобасы «кубизм стратегиясында» қолданылады. Стратегияда кубтың алты қыры бойынша:

1-қыр Сипаттаңыз (Ақынды сипаттаңыз. Қандай адам?)

2-қыр Салыстырыңыз (Ақынды басқа ақынмен салыстырыңыз. Ерекшелігі?)

3-қыр Ассоциация құрыңыз (Ол кім?)

4-қыр Талдау жасаңыз (Бір шығармасына тоқталыңыз)

5-қыр Ұсынысыңыз (Достарыңызға ақын туралы нені білуге ұсынасыз?)

6-қыр Дәлелдеңіз (мысалдармен,фактілермен дәлелдеңіз)

Міне, ғалымның сөз өнеріне берген бағасы қазіргі біздің қолданатын әдістермен тығыз байланысты екені көрініп тұр.

Оның «Әліпби» оқулығында көрнекілік, сабақ тақырыптарының жүйелілігі, өмірмен байланысы, оқушыларды дамыта отырып оқытуды басшылыққа алған. Жоғарыда айтылған ерекшеліктер қазіргі уақытта да күшін жойған жоқ. Өйткені халықаралық деңгейде мектепте жеке тұлғаның  өздігінен білім алуы мен дамуына  оқу сауаттылығын дамыту қарастырылған. Пән мұғалімі білім алушыға мәтін ақпаратын пайдалануға үйретуі және белсенділігінің басты көрсеткіші

# data[].attributes.wish_content.attachment_props.alternative_text
Абай Толық адам 

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
JAMBYL TV / Жамбыл телеарнасы

# data[].attributes.attachment_link.title
Абайдың философиясы: «Толық адам» тағылымы

# data[].attributes.headline
3 топ. Ахмет Байтұрсыновтың "Тілашары

# data[].attributes.subject
3 топ. Ахмет Байтұрсыновтың "Тілашары

# data[].attributes.headline
5 -топ. Жүсіпбек Аймауытовтың шығармаларындағы құндылықтар

# data[].attributes.subject
5 -топ. Жүсіпбек Аймауытовтың шығармаларындағы құндылықтар

# data[].attributes.headline
6- топ. Міржақып Дулатовтың көркем сөздері

# data[].attributes.subject
6- топ. Міржақып Дулатовтың көркем сөздері

# data[].attributes.body
Ұлттық сананы ояту жолында жанын пида еткен ақын, жазушы, қоғам қайраткері Міржақып Дулатұлының қаламынан туған публицистикалық мақалаларда күрделі мәселелер көп. Оның өмірі қоғамдық сілкіністер мен әлеуметтік-таптық қақтығыстарға тап келді.

1. Халық пайдасын ақылмен істер болар.

2. Халықтың жайын, салтын, рәсімін, тілін білмейтін сот – сот емес, сор.

3. Сот түзелмей – халық түзелмейді.

4. Халық тағдыры – карта ойыны емес.

5. Заң әдет-ғұрыпқа қайшы келсе – үлкен аяққа тар етік кигенмен бірдей.

# data[].attributes.headline
Абай адамның бойындағы үш қасиетті былай сипаттаған ыстық қайрат,нұрлы ақыл,жылы жүрек.Осы үш нәрсе адам бойына қажет.Қорыта келгенде Абай поэзиясының негізінен сөз болатын адамгершілік мәселесі мен талап қоятын адамның қасиеттері.

# data[].attributes.subject
Абай адамның бойындағы үш қасиетті былай сипаттаған ыстық қайрат,нұрлы ақыл,жылы жүрек.Осы үш нәрсе адам бойына қажет.Қорыта келгенде Абай поэзиясының негізінен сөз болатын адамгершілік мәселесі мен талап қоятын адамның қасиеттері.

# data[].attributes.headline
Қонысқызы Назерке 5-топ

# data[].attributes.subject
Қонысқызы Назерке 5-топ

# data[].attributes.body
Ұлттық проза жəне «Ақбілек» əлемі «Ақбілек» романының жазылу-жариялану тарихы мен көркемдік-эстетикалық құндылықтары

Ж. Аймауытұлының «Ақбілек» романы қоғамдық ахуал мен кезең көріністерін, өмір-уақыт шындықтарын, шабытты шақ пен талант қолтаң-басын айқындаумен қоса негізгі түлғаның (Ақбілек) тағдыр-талайын, адами əлемі мен бедерлі бейнесін, қыр елінің тұрмыс-дəстүрлерін, тəрбие-тағлымдарын т.т. жан-жақты ашады. Басты байқалар ерекшелік-туынды тақырыбы мен табиғатынан, авторлық ұстаным мен образ жасау шеберлігінен тіл-стиль сипаттарынан ұлттық мұрат-мүдде, ел-жердің қадір қасиеті, адам əлемі мен мүмкіндіктері кең көлемде көрініс береді. Осы орайда, бір ғана Ақбілек бейнесі – қазақ қыздарының азаттық-теңдік жолындағы талайлы тарихын, қиын-қыстау соқпақтарын, қилы кезеңдерін алға тартады. Сондай-ақ, адал еңбек пен ақыл-парасаттың, жастық пен махаббаттың, құштарлық пен сүйіспеншіліктің, əсемдік пен сұлулықтың көркем шежіресі, үздік үлгісі болып табылады.

Автор роман өзегін Ақбілек пен офицер арасындағы қатынасқа құрғанда «махаббат символының» үлгісі ретінде емес, керісінше, қазақ-орыс арасындағы «туыстық» байланыс тұрғысында терең ашады. Бұған өз жайынан бірер мағлұмат берген офицердің төмендегідей ойлары айқын дəлел: «Орыс сияқты жері мол, қолтығы кең жұрттың қол астына қарағанына қазақ тəубе қылу керек қой.

«...Тұтастай алып қарағанда, Ж. Аймауытұлының шығармашылық мұрасы, əсіресе күрделі жанрдағы туындылары («Күнекейдің жазығы», «Қартқожа», «Ақбілек») қазақ əдебиетіндегі реалистік прозаның даму жолдарын айқындап қана емес, қоғамдық, кезең - дік құбылыстарды, адами-рухани мəселелерді көркемдік-идеялық тұрғыдан шебер де шынайы бейнелеуімен биік белеске көтерілгендігінің, алыс-жақын шет ел қаламгерлерінің профессионалдық дəрежесіне жеткендігінің бірден-бір дəлелі де, дерегі де бола алады. Мұның өзі халық даналығында айқын бедерленгендей: «Шеберлік өмірді көре де, түсіне білуден, сосын объектіні дұрыс таңдап ала білуден басталады...».

«Ақбілек» романы жайлы ...«Ақбілек» əлемі – халқымыздың өткен өмірі мен тарихының, қазақ қызы мен əйелінің тағдыр-талайын кең көлемде суреттеген тағылымды туынды. Ұлт руханиятын, көркемдік танымды биік белеске көтерген даңқты туынды, айшықты қолтаңба жемісі. «Ақбілек» əлемінің ақиқаты осы...»

# data[].attributes.headline
Міржақып Дулатұлы ғылым және техника жетістіктері 

# data[].attributes.subject
Міржақып Дулатұлы ғылым және техника жетістіктері 

# data[].attributes.body
"Жылқы арқылы 6 ай алатын жолды қысқа уақытта темір жол арқылы өтуге болады. Телеграф арқылы сен көзіңді ашып жұмғанша жер шарының екінші бетіндегі хабарды қабылдайсың. Көлік өзі жүреді, жылқысыз, оны қолыңмен жүргізесің. Ғылым адамзат көмегіне су мен отты берген, үлкен арақашықтықта телефон арқылы сөйлесу мүмкіншілікті берген. Мұхитты жер секілді қолданып, бұрыңғы ыңғайсыз нәрселерді жойдырған. Ауада ұшу мен керек болса жерге түсу құралы табылған, оның аты – әуе шары. Ел бұрын сондай ғажапты көрген бе?", - деп жазды Дулатұлы.

# data[].attributes.headline
Міржақып Дулатұлы бәсе

# data[].attributes.body
Міржақып Дулатұлы бәсекеге байланысты да айтқанында: "Тіршілік - бәсеке, жарыс. Дүние бәйге үйретуші. Озғанға қарай береді. Жарыстың алды болып келген, бәйгенің алдын алады, ортасы болып келген, ортасын алады, соңында қалған, бәйгеден тіпті құр қалады. Дүниенің ісі осылай болған соң адамнан адам, жұрттан жұрт, ұлттан ұлт озсам дейді"

# data[].attributes.headline
"Сүйегі жоқ, тіске жұмсақ болған соң, әркім жейді біздің қазақ баласын".

# data[].attributes.subject
"Сүйегі жоқ, тіске жұмсақ болған соң, әркім жейді біздің қазақ баласын".

# data[].attributes.body
Бұл жерде Міржақып Дулатұлы сол кездегі қазақ баласының білім мен ғылымнан бейхабар екенін, сол арқылы басыну көп болғанын айтқысы келді. Орыс үкіметі қазағымыздың саяси және әлеуметтік білімі болмағанын пайдаланып, өздерінің үстемдігін, билігін жүргізіп отырды. Қазақ баласының білімді болуын қаламады, себебі орыс үкіметі саясаты бойынша өздерінен басқа ұлтты артық көргісі келмеді. Осы туралы айтқан, Міржақып Дулатұлы сынды қоғам зиялыларының қудалауына әкеліп соқтырды. Осындай әділетсіздіктерді көрген қоғам зиялылары, соның ішінде Міржақып Дулатұлының "Оян, Қазақ" атты шығармасы жарық көрді.

# data[].attributes.headline
Мағжан Жұмабаев оқулық

# data[].attributes.body
Мағжан Жұмабаев оқулықта дене тәрбиесін бірінші орынға қойды. Атап айтсақ,  дене тәрбиесін 19 бөлімге бөліп, әр бөлімге жеке-жеке тоқтап, анықтама берген. Шынында, адамның дені сау, мықты  болып өсуі үшін дене тәрбиесінің ең бірінші орында екені белгілі. «Бала аурулы болса, зағып болса, баладан емес, тәрбиешіден», – дейді  педагог. Тіпті сол қиын заман  түгіл, бүгінгі өмірдің өзінде қай ата-ана тәрбиесіне, туралап айтсақ тәрбиенің барлық түріне көңіл бөле береді. Автордың бұл оқулығын талдай отырып,  медицина саласынан да құралақан емес екенін аңғардық. Себебі кішкентай баланың  салмағы, дене қызуы, дем алу, тамыр  соғу, тамақтануы, тіпті баланы емшектен шығаруды, тазалық жағдайын, бесік мәселесін, тістің шығуын жеке-жеке сипаттап жазады.

Ағартушы  екінші бөлімде  жалпы педагогика ғылымын талдайды.  Педагогиканың қандай пән екенін сипаттай келе, онымен етене таныс болу керектігін айтады. Бір сөзбен айтқанда автор педагогиканың өзін тәрбие пәні деп пайымдайды. Оған дәлел пәннің аты дейді. Жалпы педагогика пәнін – дидактика, методика, мектепті басқару, педагогика тарихы деп беске бөледі.

Автор бұл оқулықта әлемдік педагогиканы арқау етеді.Атап айтсақ, бала тәрбиесінде ұлттық педагогиканың алатын орны ерекше екенін бірнеше мысал келтіре отырып дәлелдейді. Ұлттық тәрбиенің құндылығын көрсете отырып, оның кем-кетіктері мен жаман жағынан аулақ болуды айтады. Ол «Әр тәрбиешінің қолданатын жолы – ұлт тәрбиесі». «Әрбір ұлттың бала тәрбие қылу туралы ескіден келе жатқан жеке-жеке жолы бар. Ұлт тәрбиесінің жақсылық жағы көп болғаны сықылды, жамандық жағы да көп», – деп жазады. Осыған орай ол педагогтер, тәрбиешілер халықтық педагогиканы қолдана отырып, түрлі заманда шыққан тәрбие ғалымдарының ойларымен жақсы таныс болу керек дейді. Расында, егеменді елдің басты ұстанымы – өз педагогикасы, ұлттық тәрбиесі, сондай-ақ ұрпағы тәрбиелі, білімді болуы керек.  Сондықтан бүгінгі жас буынды келешегіміз үшін елін, жерін, халқын, мәдениетін, тарихын сүйетін ұлтжанды ұрпақ ретінде тәрбиелеуіміз қажет.

Бұл еңбегінде Мағжанның жан-жақты екенін аңғаруға болады. Бір сөзбен айтқанда, ол адамның көңіл-күйін, ішкі сезімін терең түсінетін психолог. Оны бір ғана мысалмен дәлелдеуге болады. «Педагогика» оқулығында «Бөлеу һәм бесік» бөлімінде  автор былай дейді.

– Қазақ қатыны баланы бесікке  екі  жерден тас қылып байлап тастайды. Бұл балаға зиян. Бұлай ету баланың қан жүруіне, жүрек соғысына зиян. Баланы ұйықтатарда, жылағанда шешесі долданып тарс-тұрс тербетеді. Қарғап, сілейді. Бір кезде бала ұйықтайды. Бұл сау ұйқы емес. Шайқап, шайқап баланың  басын айналдыру, баланы есінен тандыру. Тербетіп ұйықтату – талдырып ұйықтату деген сөз. Бала ұйықтап жатқан жоқ. Балаңда  қасың болмаса, тербетпе. Қазақ әйелі! Бесік баланың  орны. Естен тандырып, талдыратын орын емес, – дейді Мағжан Жұмабаев.

# data[].attributes.wish_content.attachment_props.alternative_text
Мағжан Жұмабаев

# data[].attributes.headline
Калданова Айнур

# data[].attributes.subject
Калданова Айнур

# data[].attributes.body
Ол өзінің қамшының сабындай қысқа ғұмырында нағыз поэзия биігіне самғап, оның асқар асуынан өлшеусіз нәр алған біртуар тұлға. Ең бастысы, тұңғыш педагогикалық оқулықтар жазып қалдырды. Оның 1922 жылы «Педагогика» атты оқулығы – педагогика және әдістеме ғылымдарына қосқан үлкен үлесі. Бұл ғылыми еңбегі он бес бөлімнен тұрады. Ғалым оқулықты он төрт ірі бөлімге құрып, әр бөлімінде педагогика ғылымын жан-жақты саралап, болашақ ұрпақ тәрбиесін беруде таптырмас көмекші құрал ретінде қалдырды. Бұл оқулықтың басты мақсаты – ақыл, мінез-құлық, сұлулық, дене тәрбиесін жеке-жеке бөліп қарастырды. Қазіргі кезде «Педагогика» ата-аналарға, мұғалімдерге, студенттер мен оқушылар үшін аса бағалы еңбекке айналды.

Ағартушы еңбегін төрт бағытта жүргізді. Атап айтсақ, оқу, жазуға үйрету, емлеге дағдылау, жазбаша сөзді өркендету, баланың ұғымына лайық ауызша және жазбаша әдебиет түрімен таныстыру. Автор осы тәрбиенің төрт түрін тәпіштеп түсіндіре келіп, былай дейді: «Егер адам баласына осы төрт тәрбие тегіс берілсе, оның тәрбиесі түгел болғаны. Бала берік денелі болса, түзік ойлайтын, дұрыс шешетін, дәл табатын ақылды болса, сұлу сөз, сиқырлы әуен, әдемі түрден ләззат алып, жан толқындырарлық болса, жамандықтан жаны жиреніп, жақсылықты жаны тілеп тұратын құлықты болса ғана адам баласының дұрыс тәрбие алып, шын адам болғандығы … Балам адам болсын деген ата-ана осы төрт тәрбиені дұрыс орындасын…» – деп Мағжан Жұмабаев тәрбие мақсатын айқындап берді.

Расында оның өзіндік сыры бар. Себебі өмір есігін енді ғана ашқан бала алдымен оқымайды. Оны тәрбиелейді. Сондықтан да «баланы жастан» деп қазақ тегін айтпаса керек. Оқу құралының бірінші бөлімі педагогиканың жалпы мәселесіне арналған. Оның пікірінше, тәрбие саласы төртке бөлінеді. Олар дене, жан, ақыл тәрбиесі, сұлулық пен әдеп-құлық тәрбиесі. Әрине, тәрбиенің бұдан басқа да түрі жетерлік. Алайда автор адам өміріне керектісін ғана айтқан.

# data[].attributes.headline
Орынбаева Алия

# data[].attributes.subject
Орынбаева Алия

# data[].attributes.body
Сондай-ақ адам өмірі үшін ұйқының, қозғалыстың, серуеннің мәнінің зор екендігін атап айтады. Оқулықтағы жазбасына қарап, авторды дінді, оның тарихын жақсы білгенін, жақсы-жаман жақтарымен етене таныс болғанын білуге болады.  Оған осы бөлімдегі «Жан» туралы пайымдауы дәлел болады. Ол «Жанды ешкім көрмесе де, жанның барлығына дау жоқ», дейді. Әсіресе баланың жанын жақсы тәрбие қылу үшін, жанды көзбен көріп, қолмен ұстамай-ақ оның ісін, көрінісін, жақсы тексеру жетеді. Психология пәні осы үшін қажет екенін баса жазады. Сонымен қатар жан тәрбиесін 11 бөлім бойынша талдап, 11-ші бөлімнің өзін тағы да шағын екі бөлімге бөледі.

Ал соңғы бөлімін «Әсерленуді» «Жалпы сезім яки дене әсерленулері» деп оның өзін бес түрге бөліп, жеке-жеке сипаттайды. Сыртқы сезім әсерленулерін сипаттағанда оны алты бөлікке бөледі. Адам анатомиясының заңына сүйене отырып, осы алты сезімді қарапайым, түсінікті сипаттайды. Жазушы өзінің педагогикасын «Абайға», яғни топшылау сезіміне де ерекше көңіл бөліп, жазады.

Жалпы «Педагогика» кітабындағы үлкен бөлімнің бірі «Суреттеу» деп аталады. Оны да алты түрге бөледі. «Суреттеуді бет алды бір-бірімен байлай беруге болмайды. Оның белгілі жолдары бар дей келіп», оның екі жолын көрсетеді. Олар – жақындық пен тұқымдастық ассоциациясы. Жақындықтың өзін – көршілестік, замандастық деп екіге бөледі. Ал «Балаға берілетін кітап үлкен харіппен басылуы керек. Әсіресе жағрапия оқығанда балаға көршілестік ассоциациясы көп көмек көрсетеді. Картадан бала бір жерді атаса, соның жанындағы екінші жер алдына елестей қалады» деп жазады. Мағжан Жұмабаев сол кез үшін де, бүгін де құнын жоймаған оқытудың принциптеріне ерекше көңіл бөледі. Белгілі бір тақырыпты түсіндіргенде өткен тақырыппен байланысты салыстырмалы оқытудың берері мол екенін дәлелдейді.

Мәселен, «Бір нәрсені балаға ашық ұқтырмақшы болсаң, сол нәрсенің қарама-қарсысын алып кел. Ал балаға жер ортасының ыстықтығын түсіндірмекші болсаң, солтүстіктің суығымен салыстыр»  – дейді. Қазіргі кезде де қоршаған ортамен, өмірмен, әртүрлі оқиғалармен байланыстыра оқыту – басты орында. Дегенмен бүгінде мұғалімдер бұл заңдылықты дұрыс орындай бермейді. Себебі мұғалімдер ең бірінші кінәні балаға артады. «Бүгінгі балалар әлеуметтік желіге байланып, милары уланған. Сондықтан сабақ оқымайды» деп шағымданады. Алайда ұстаздың басты шеберлігі оқымайтын баланы оқытып, тыңдамайтын «тәртіпсіз» баланы тыңдата білу ғой.  Оқушының өзіне еркіндік беріп, белгілі бір сұраққа жауапты оның өзіне ойландырып, не нәрсеге де көзін жеткізу, міне, оқытудың бүгінгі үлкен тәсілі осы болуға тиісті. Бәріміз де оқушы болдық. Пәнді оқытуда жаңалық болмаса, оқушы үшін қызықсыз болады. Оған оқулықтағы білім аз. Оған қосымша өзі білмейтінін білуге қызығатын білім керек. Әйтпесе ақпараттар ғасырында баланы қызықтыру қиын.

Педагог-ғалымның оқулықта ерекше сипаттаған бөлімі қиял туралы. Қиялдың адамның ақыл-ойының, өмірдің алға басуы  үшін маңызы зор екені белгілі. Автор қиялдың пайда болу жолдарына, оның бала өміріне қажеттілігіне, бала фантазиясын  тәрбиелеу, оқушы өміріндегі ертегілердің, ойынның, ойыншықтың маңызын жеке-жеке ашып жазады. «Баланың қиялын, фантазиясын тәрбие қылу жолдары» деген бөлімінде ұлттық тәрбиеге, ұлттық педагогикаға аса құрметпен қарайды. Мұнда қазақ баласының қиялына қанат бітіретін ұлттық тәрбие екенін пайымдайды.

– Қазақ қиялы тәрбие көрген жоқ, әлі таза, әлі бала, әлі  жылдар, күндер өткен соң қазақ  қиялы тәрбие алып, тереңдеп, адамзат дүниесінің көгінде бір жарық жұлдыз болар деген иманымыз кәміл, – дейді М.Жұмабаев. Бүгінде жазушының бұл жазбасы толық орындалмаған сияқты. Жасыратын несі бар, біздің әлі күнге ой-қиялымыз төмен. Себебі біз қанша жыл басқаның ойымен ойландық, соның тілімен сөйледік.

# data[].attributes.wish_content.attachment_props.alternative_text
мағжан жұмабаев

# data[].attributes.headline
Ғайни Есболай

# data[].attributes.subject
Ғайни Есболай

# data[].attributes.body
Қартқожа" романы — Жүсіпбек Аймауытовтың 1926 жылы Қызылордада жеке кітап болып басылып шыққан туындысы. Бас кейіпкердің прототипі — Қартқожа Жананұлы Тоғанбаев.

Бұл - қазақ кедейінің өмірін, оның әлеуметтік арпалыстар кезіндегі күрделі тағдырын эпикалық үлгіде көркем бейнелуге арналған қазақ әдебиетінің алғашқы елеулі шығармасы. Онда қазақ ауылының революция алдындағы және әлеуметтік қақтығыстар кезіндегі тіршілігі, азаттық жолындағы күрестен кейінгі жаңаша ұмтылысы шыншылдықпен бейнеленеді. Әсіресе жазушы әлеуметтік тартыстар талқысында қазақ кедейінің қоғамдық теңсіздік сырларын түсінуге жетіп, әлеуметттік әділетсіздіктің себептеріне ой жіберуін нанымды суреттейді. Шығарманың кейіпкерін де Жүсіпбек осы тұрғыдан көрсетеді. Бұл - автордың таптық позициясының өткірлігін және ұстамдылығын танытады. Шығарма тарихтың осындай бір кезеңді, шындығын жұмсартпай, шынайы, кең тұрғыда суреттей алуымен де бағалы. 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалысының басталуы мен оның 1917 жылғы ақпан революциясына ұласуы, қазақтардың ел ішіндегі әлеуметтік күрестерге араласуы, "Алаш Орданың" құрылуы мен ақ әскерлерінің большевиктерге қарсы күресі, Қазан революциясы мен азамат соғысының жеңісті оқиғалары роман сюжетіне негізгі желі болып кіреді. Шығарма қаһарманы Қартқожа да, оның елі, жұрты да осы оқиғалар фонындағы тартыста есейіп, есін жинап, ілгері басады, болашаққа қарайды.

# data[].attributes.headline
Сатыбалдиева Жаңагул

# data[].attributes.subject
Сатыбалдиева Жаңагул

# data[].attributes.body
Ұлттық проза жəне «Ақбілек» əлемі «Ақбілек» романының жазылу-жариялану тарихы мен көркемдік-эстетикалық құндылықтары

Ж. Аймауытұлының «Ақбілек» романы қоғамдық ахуал мен кезең көріністерін, өмір-уақыт шындықтарын, шабытты шақ пен талант қолтаң-басын айқындаумен қоса негізгі түлғаның (Ақбілек) тағдыр-талайын, адами əлемі мен бедерлі бейнесін, қыр елінің тұрмыс-дəстүрлерін, тəрбие-тағлымдарын т.т. жан-жақты ашады. Басты байқалар ерекшелік-туынды тақырыбы мен табиғатынан, авторлық ұстаным мен образ жасау шеберлігінен тіл-стиль сипаттарынан ұлттық мұрат-мүдде, ел-жердің қадір қасиеті, адам əлемі мен мүмкіндіктері кең көлемде көрініс береді. Осы орайда, бір ғана Ақбілек бейнесі – қазақ қыздарының азаттық-теңдік жолындағы талайлы тарихын, қиын-қыстау соқпақтарын, қилы кезеңдерін алға тартады. Сондай-ақ, адал еңбек пен ақыл-парасаттың, жастық пен махаббаттың, құштарлық пен сүйіспеншіліктің, əсемдік пен сұлулықтың көркем шежіресі, үздік үлгісі болып табылады.

Автор роман өзегін Ақбілек пен офицер арасындағы қатынасқа құрғанда «махаббат символының» үлгісі ретінде емес, керісінше, қазақ-орыс арасындағы «туыстық» байланыс тұрғысында терең ашады. Бұған өз жайынан бірер мағлұмат берген офицердің төмендегідей ойлары айқын дəлел: «Орыс сияқты жері мол, қолтығы кең жұрттың қол астына қарағанына қазақ тəубе қылу керек қой.

«...Тұтастай алып қарағанда, Ж. Аймауытұлының шығармашылық мұрасы, əсіресе күрделі жанрдағы туындылары («Күнекейдің жазығы», «Қартқожа», «Ақбілек») қазақ əдебиетіндегі реалистік прозаның даму жолдарын айқындап қана емес, қоғамдық, кезең - дік құбылыстарды, адами-рухани мəселелерді көркемдік-идеялық тұрғыдан шебер де шынайы бейнелеуімен биік белеске көтерілгендігінің, алыс-жақын шет ел қаламгерлерінің профессионалдық дəрежесіне жеткендігінің бірден-бір дəлелі де, дерегі де бола алады. Мұның өзі халық даналығында айқын бедерленгендей: «Шеберлік өмірді көре де, түсіне білуден, сосын объектіні дұрыс таңдап ала білуден басталады...».

«Ақбілек» романы жайлы ...«Ақбілек» əлемі – халқымыздың өткен өмірі мен тарихының, қазақ қызы мен əйелінің тағдыр-талайын кең көлемде суреттеген тағылымды туынды. Ұлт руханиятын, көркемдік танымды биік белеске көтерген даңқты туынды, айшықты қолтаңба жемісі. «Ақбілек» əлемінің ақиқаты осы...»

# data[].attributes.headline
Айнур Мен жастарға сенемін

# data[].attributes.subject
Айнур Мен жастарға сенемін

# data[].attributes.headline
Кайрходжаева Багила

# data[].attributes.subject
Кайрходжаева Багила

# data[].attributes.body
[07:58, 01.07.2024] Бағила: Күнікейдің жазығы» – өткен ғасыр басында жазылған шығармалардың ішіндегі ең бір қарама-қайшылыққа толы, әлі де пікірталас тудырып келе жатқан, психологиялық иірімдері қарапайым кісіні қанша талпынса да бойлатпас, бір емес, бірнеше ойдың сорабын салар, бір емес, бірнеше сезімнің сүрлеуін көрсетер аса күрделі шығарма.

[07:58, 01.07.2024] Бағила: Оны біржақты ғана әйел теңсіздігі туралы повесть дей салуға да келмейді. Мұның ию-қию тамыры тым тереңде жатыр емес пе.

Ақ өлеңмен роман жазған алғашқы қазағыңыз да осы Аймауытов еді. Оның «Ақбілегі» болсын, «Күнікейдің жазығы» болсын, өлеңмен өрілген, болмыс-бітімі бөлек, құйылысы ерек, өзіне дейін де, өзінен кейін де қайталана қоймаған ғажайып дүниелер.

Ғажайып деген жай сөз, қазақ тілінің қуаты мен құнарын барынша көрсеткен, оның орамы мен қайырымын, тұнығы мен тұмсасын, шалықтауы мен шалқуын, түйреуі мен түйдектелуін анық сездірген құбылыс. Сөздің тірісі мен ірісін іздеген жан болса, Аймауытовқа айналып соғып отыруы керек-ақ. Проза жазуға пейілі бар жас болса, Жүсіпбекке жүгінгені жөн. Әдебиетте кейінгі уақытта жиі айтылатын «интеллектуалды проза», «пар…

# data[].attributes.headline
2 топ. Шәкәрімнің «Ар-ұжданы»

# data[].attributes.subject
2 топ. Шәкәрімнің «Ар-ұжданы»

# data[].attributes.headline
Ахмет Байтурсынов зерт

# data[].attributes.body
Ахмет Байтурсынов зертеулері арқылы қазақ тілінің тілдік деректері жалғамалы түрік тілдерінің бірі ретінде ғылыми айналысқа түсті.Ең бастысы, үш нәрсені ерекше бөліп көрсетеміз:

1) зерттеуі арқылы қазақ тілі – тіл ғылымының зерттеу нысанына айналды;

2) зерттеулерінің нәтижесінде қазақ тілі білімінің ғылыми метатілі жасалды;

3) ұлттық діл мен дүниетанымға негізделген ұлттық терім сөз (пән сөздер) жүйесі жасалды.

- А.Байтұрсынұлы зерттеулері нәтижесінде қазақ тілі өзіндік ішкі заңдылықтарға негізделген ұлт тілі ретінде алғаш зерттеу нысанына айналды;

- әлемдік грамматология теориясына қазақ тілінің жазу жүйесін реформалауы нәтижесінде ғылыми үлес қосылды;

- әлемдік фонетикаға үндестік заңы туралы жаңа қағида ұсынылды;

- сөз бірлігінің буындық құрамы мен буынның қызметі туралы қисын;

- қазақ сөзінің морфологиялық құрылымын лебіздегі сегменттік бірлік ретінде тұтастықта қарауы;

# data[].attributes.wish_content.attachment_props.alternative_text
ахмед байтурсынов өмірбаяны

# data[].attributes.attachment_link.title
А.Байтұрсынұлы - Анаға хат. Орындаған: А.Битан.

# data[].attributes.headline
Ахмет Байтұрсынұлы – т

# data[].attributes.body
Ахмет Байтұрсынұлы – тілді меңгертудің әдістемесін қалаған ғалым-әдіскер екенін көптеген ғалымның зерттеу жұмысына негіз болғанын бәріміз білеміз. А.Байтұрсынұлы кезінде сауат ашу үшін жазған «Әліппе», «Сауат ашу», «Тілашар» оқу-құралдары баға жетпес құнды еңбектер. Ғалым өз еңбектерінде өнерді бірнеше тарауға бөлген.

Ахмет Байтұрсынұлы сөз өнерін адам санасының үш негізімен байланыстырған. Ол: ақыл, қиял, көңіл. Ақыл ісі – аңдау, яғни нәрселердің жайын ұғу, тану, ақылға салып ойлау, қиял ісі – меңзеу, белгілі затардың тұрпатына , бейнесіне ұқсату, бейнелеу, суреттеп ойлау, түю талғау»-деп көрсеткен.

Сыни тұрғыдан ойлау жобасы «кубизм стратегиясында» қолданылады. Стратегияда кубтың алты қыры бойынша:

1-қыр Сипаттаңыз (Ақынды сипаттаңыз. Қандай адам?)

2-қыр Салыстырыңыз (Ақынды басқа ақынмен салыстырыңыз. Ерекшелігі?)

3-қыр Ассоциация құрыңыз (Ол кім?)

4-қыр Талдау жасаңыз (Бір шығармасына тоқталыңыз)

5-қыр Ұсынысыңыз (Достарыңызға ақын туралы нені білуге ұсынасыз?)

6-қыр Дәлелдеңіз (мысалдармен,фактілермен дәлелдеңіз)

Міне, ғалымның сөз өнеріне берген бағасы қазіргі біздің қолданатын әдістермен тығыз байланысты екені көрініп тұр.

Байтұрсынов халықаралық деңгейде мектепте жеке тұлғаның өздігінен білім алуы мен дамуына оқу сауаттылығын дамыту қарастырылған. Пән мұғалімі білім алушыға мәтін ақпаратын пайдалануға үйретуі және белсенділігінің басты көрсеткіші ретінде ойлау қабілетін дамытуы PISA зерттеулері аясында қолдануда бар. Ахмет бұл еңбегінде балаға ақпараттар белгілі бір жүйемен беруін ескере отырып, оқушыға шамасы келетін тапсырманы беруді ғана ұсынады. Бұл біздің деңгейлік тапсырмаларымыз, инклюзивтік оқыту және блум таксономиясына сала отырып, тапсырманы беру.

Басты мақсат – оқушылардың шығармашылық деңгейін дамыту.

«Шығарманың екі жағы бар: 1. Ішкі пікір жағы. 2. Тысқы тіл жағы. Ал, сөз өнерінің ғылымы:

1. Шығарманың түрінің ғылымы.

2. Шығарманың тілінің ғылымы»

Бұл берген анықтамасы қазіргі уақытта екпінді. Сабақта жетінші сыныптардан бастап мәтіннің жанрын, стилін анықтау тапсырмалары бар. Ішкі пікір жағын «ПОПС» формуласында қолданамыз.

Осы шарттарды білуді ұсынды.

Оны «тіл қисыны» деп атаған. Сөздердің мағынасын өзгертетін жалғау, жұрнақты өз орнында қолдану , көптеу, септеу, сөздердің орнын дұрыс құрмаластыру- автордың айтуынша « сөз дұрыстығы». Біз жалғауларды дұрыс қолдана білу, сөз тіркестерін құрастыру, сол арқылы сөйлем құрастыруды бастауыш сыныптардан бастап үйретіп, 11 сыныпқа дейін қайталап отырамыз.

# data[].attributes.attachment_caption
Міржақып Дулатовтың қанатты сөздері

# data[].attributes.headline
Ғылым үйрен көзің ашыл

# data[].attributes.body
Ғылым үйрен көзің ашылады.

Дүниеде кедейлік жоқ өнерпазға

# data[].attributes.wish_content.attachment_props.alternative_text
Міржақып Дулаттың көркем сөздері

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
1. Әркім өз қолынан келгенше жомарт.

2. Ел шауып кісі өлтірген боп па батыр.

3. Білгенге - қиын емес кету байып.

4. Артықтан тағылым ал, кемге - үйрет.

5. "Молданың өкшесі қисық деген кісі де күнәлі болады" деп жүрген адамдар да бар.

6. Білгенге - ишара, білмеске - қор.

7. Қазақта жазылмайтын бір ауру бар -
Келмейді мінін айтсаң жаратқысы.

8. Ағайын - арзан, пұл - қымбат.

9. Айту - бізден, істеу - сізден.

10. Өзің білгеніңді халқыңа үйрет.

11. Дүниеде кедейлік жоқ өнерпазға.

12. Ғылым үйрен - көзің ашылады.

13. Халық пайдасын ақылмен істер болар.

14. Болғанда бойда қуат жүрген жақсы,
Аяғың бір күн қылдан кетер тайып.
Басыңды тауға да соқ, тасқа да соқ,
Отырма бір орында құр мұңайып.

15. Ар-намыс, махаббат болмаған жерде адамшылық тұра ма? Бұл сипаттардың болуы үшін адам баласы азат, тәрбиелі болуға тиіс.

16. Халықтың жайын, салтын, рәсімін, тілін білмейтін сот - сот емес, сор.

17. Сот түзелмей - халық түзелмейді.

18. Алла жақын кеудеде оты барға.

19. Аршын жұтқан кісідей кекірейме.

20. Құс - торға, балық - ауға, батыр - жауға.

21. Заң әдет-ғұрыпқа қайшы келсе - үлкен аяққа тар етік кигенмен бірдей.

22. Не жаман? - Қыздырманың қызыл тілі жаман.

23. Майда бол жігіт болсаң тал жібектей,
Жақсы емес қатты болу тікенектей.
Ғылымын болса дағы ұшан-теңіз,
Пайда жоқ өз халқыңа қызмет етпей.

24. Халық тағдыры - карта ойыны емес.

25. Әкеде де әке бар, балада да - бала бар.

26. Дос емес дос сыртынан жамандаған.

27. Құл десең биді - күледі,
Құл десең құлды - өледі.

28. Алыс пен жақын ойлы болмас жолдас,
Қас қылған жолдасына жігіт оңбас.

29. Бой тежеу, жүрексіну дұрыс емес,
Шашылған ризықты теріп татпай.
Жігіттің несі жігіт босқа жүрген,
Қызметпен пайда беріп, халыққа жақпай?!

30. Қызығы бұл жалғанның - мал менен бас.
Басқа материалдар:

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Сымбат Айдархан

# data[].attributes.attachment_link.title
Міржақып Дулатовтың қанатты сөздері * Martebe.kz білім сайты

# data[].attributes.attachment_link.description
Ар-намыс, махаббат болмаған жерде адамшылық тұра ма? Бұл сипаттардың болуы үшін адам баласы азат, тәрбиелі болуға тиіс.

# data[].attributes.headline
Жарасхан Өтеген: «Педагогикада» баланың өмірі үшін ерте­гінің маңызы зор...

# data[].attributes.subject
Жарасхан Өтеген: «Педагогикада» баланың өмірі үшін ерте­гінің маңызы зор...

# data[].attributes.body
«Педагогикада» баланың өмірі үшін ертегінің маңызы зор екендігі айтылады. «Бала ертегіні жан тәнімен тыңдайды. Ертегіге шын көңілмен сенеді. Бала құрғақ ақылды ұқпайды, жандандарып, суреттеп алып келсең ұғады. Мысалы, балаға өтірік айтпа деген құрғақ сөзің желге айтқанмен бірдей. Егер, сен балаға өтірікші туралы ертегі айтсаң, сол ертегіде өтірікшінің өтірігі үшін қор  болғанын, зиян көргенін сезінсе, міне, бала өтірік айтпау керек  екендігін сонда ұғады», – дейді жазушы.

Баланың озат болуы үшін оның тәрбиесі толық, ойлау қабілеті жетік болғаны маңызды. Мағжан Жұмабаев оқулықта ойдың пайда болуын зерттеп, түрлі мысалдармен келтіреді. Ойды үш түрлі жолмен қарастырады.  Атап айтсақ, дедукция, индукция, аналогия. Міне, осы үш түрлі жолды әрі қарай дамыта отырып, баланың саналы азамат болуы үшін осы ұғымның қажеттілігін дәлелдейді. Сондай-ақ тіл туралы ерекше тоқтап, үлкен сезіммен жазады.

– Тілсіз ұлт, тілінен айырылған ұлт дүниеде ұлт болып жасай алмақ емес, ондай ұлт құрылмақ. Ұлтының ұлт болуы үшін бірінші шарт – тілі болуы. Ұлттың тілі кеми бастауы ұлттың құри бастағанын көрсетеді. Ұлтқа тілінен қымбат нәрсе болмасқа тиісті… қазақ тілінде қазақтың дархан даласы, біресе желсіз түнде тынық, біресе құйындай екпінді тарихы, сары далада үдере көшкен тұрмысы асықпайтын, саспайтын сабырлы мінезі бәрі көрініп тұр. Күндерде бір күн түрік балаларының тілі біріксе, ол біріккен тілдің негізі қазақ тілі болса, сөз жоқ, түрік тілінің келешек тарихында қазақ ұлты қадірлі орын алмақшы. Келешектің осылай болуына иманымыз берік» – деп жазды.

Сонымен қатар автор бала тіліне аса ұқыптылықпен қарауды тапсырды. «Кейбір адамдардың баланы өз тілінше сөйлеп, балаға тез ұқтырам деп, яки баланы еркелетіп, әдейі тілдерін бұзып балаша шолжаңдап, сақау болып сөйлейтіндері бар. Бұл – зор қате. Баланың тілін шын дұрыс жолға салатын, дұрыстайтын, байытатын – мектеп, – дейді педагог-ғалым.

Мағжан Жұмабаевтың адам жанын түсінетін мықты психолог екенін осы еңбегінен аңғаруға болады. Мұнда «ішкі сезім мен көңіл көріністерін» тереңінен зерттеп жазады. Оның ішінде баланың  көңіл-күйіне егжей-тегжейлі тоқтап, оның ішкі сезімінің дұрыс дамуы үшін үлкен тәрбиенің керек екенін айтады. Мәселен, ата-ана қатал болса, бала да қатал, ата-ана жұмсақ болса, бала да жұмсақ. Сондықтан баланың қасындағы адамдар дұрыс мінезді болу қажет.

– Баланы қорқыту, оны жазалау дұрыс емес. Бір нәрсені бала жазадан қорыққаннан ғана істейді, бала өтірік айтуға, алдауға үйренеді, – деген жазушының пікірін өркениетті елдердің бала тәрбиесіндегі озық ойларымен сабақтас екенін көреміз. Расында, әлі күнге дейін ата-аналар, мұғалімдер балаға зекіп сөйлейді. Жасыратын несі бар, баланың намысына тиетін, өсіретін емес, өшіретін сөздер айтудан толықтай арылған жоқпыз. Бұл мәселені педагог-ғалым өз заманында көтергенімен, өкінішке орай күні бүгінге дейін орындалмай келе жатыр. «Бала нашар істі өзі істемеуіне, нашар мінезден өзі қашуына тырыссын. Ешкім айтпай, қорқытпай, баланың өзі жамандықтан, нашар мінезден жиренетін болсын. Балаға махаббат, жылылық сезім, жұмсақ іс арқылы ғана болуға мүмкін», – дейді педагог.

«Ұлт тәрбиесі баяғыдан бері саналып келе жатқан тақ-тақ жол болғандықтан әрбір тәрбиеші сөз жоқ, ұлт тәрбиесімен таныс болуға тиіс…»  – деп педагог Мағжан Жұмабаев қалың жұртты ұлттық тәрбиені жоғалтып алмауға міндеттейді. Оның тәрбиеге көңіл бөлуі қазақ халқын надандықтан ада ету еді. Сол үшін де алғашқы педагогика саласындағы қазақтың оқулығы осы Мағжанның «Педагогика» кітабы болды. Ғалым қазақ халқының ұлттық болмысы мен сана-сезімге жақын этнопедагогика, психология  ұстанымын негізге ала отырып жазған. Бұрынғы заманда ұлттық тәрбиеге адамзат қалай қараған, қандай жолдармен жүрген, тәрбиеде нені ескеру керек. Бұл сауалдарға  «Педагогика» кітабы жөн көрсетеді.

# data[].attributes.headline
Жалпы діни -философиялық ойдың даму тарихында адам ұғымының алатын орны бөлек.Оны белгілі бір жүйеге түсіріп тиянақты түсіндіруге көш басы болған философ Сократ.Толық адам туралы ұғым  Қытайда Дао яғни әбден жетілген адам дегенді білдіреді.Ал шығыс ойшылдары бұл ұғымды бенделіктің кәмалаттығына ұмтылған адам дейді.Иранда жәуанмәрттілік дейді.Толық адам ғана нұрлы ақылдың иесі болады. 

# data[].attributes.subject
Жалпы діни -философиялық ойдың даму тарихында адам ұғымының алатын орны бөлек.Оны белгілі бір жүйеге түсіріп тиянақты түсіндіруге көш басы болған философ Сократ.Толық адам туралы ұғым  Қытайда Дао яғни әбден жетілген адам дегенді білдіреді.Ал шығыс ойшылдары бұл ұғымды бенделіктің кәмалаттығына ұмтылған адам дейді.Иранда жәуанмәрттілік дейді.Толық адам ғана нұрлы ақылдың иесі болады. 

# data[].attributes.attachment_link.title
Жүсіпбек Аймауытовтың өмірі мен шығармашылығы

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Айша Ахметалықызы

# data[].attributes.attachment_link.title
Оян,  қазақ!  Міржақып Дулатұлы

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Айша Ахметалықызы

# data[].attributes.attachment_link.title
Оян,  қазақ!  Міржақып Дулатұлы

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Qazaqstan TV / Қазақстан Ұлттық Арнасы

# data[].attributes.attachment_link.title
Оқымысты бала І Міржақып. Оян, қазақ!

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Qazaqstan TV / Қазақстан Ұлттық Арнасы

# data[].attributes.attachment_link.title
Оқымысты бала І Міржақып. Оян, қазақ!

# data[].attributes.wish_content.attachment_props.alternative_text
Абай Толық адам 

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
JAMBYL TV / Жамбыл телеарнасы

# data[].attributes.attachment_link.title
Абайдың философиясы: «Толық адам» тағылымы

# data[].attributes.headline
4 топ. Мағжан Жұмабаевтың педагогикасы

# data[].attributes.subject
4 топ. Мағжан Жұмабаевтың педагогикасы