# data[].attributes.body
I. Dünya Savaşı içinde 3 Kasım 1914 - 9 Ocak 1916 tarihleri arasında Çanakkale Boğazı’nda cereyan eden savaşlara verilen ad.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
EDEBİYAT. Çanakkale muharebeleri Türk edebiyatında çok sayıda şiir, makale ve hâtıra türünde yazılar yanında müstakil eserlerde de dile getirilmiştir. Bunların başında, Mehmed Âkif Ersoy'un Safahat'ının altıncı kitabı olan Âsım'da yer alan şiiri gelmektedir (s. 411-413). İlk olarak 10 Temmuz 1924'te Sebîlürreşâd dergisinde (nr. 608, XXIV, 145) "Âsım'dan Bir Parça" adıyla yayımlanan, Çanakkale şehid ve gazilerine hitap ettiği için "Çanakkale Şehidlerine" adıyla tanınan şiir, gerek kuruluş gerekse muhteva bakımından bu savaşı, Mehmetçiğin kahramanlıklarını realist tablolar halinde, çok heyecanlı, coşkun ve duygulu bir ifade ile tasvir etmiştir. Mehmed Âkif bundan başka daha 1915'te, savaşın devam ettiği sıralarda görevli olarak bulunduğu Berlin'den Çanakkale Savaşı'nı günü gününe takip ederek "Berlin Hâtıraları"nın sonunda (322-325), "Beş altı pençe bir olmuş boğazlamakta bizi / Silindi gitti hilâlin şu anda belki izi" şeklinde başlayıp seksen mısra kadar devam eden ilk şiirini yazmıştı. Burada, Çanakkale'de ölüme meydan okurcasına arslanlar gibi dövüşen Mehmetçiğe dayanmasını tavsiye eder ve onun şaire verdiği, "Cihan yıkılsa emîn ol bu cephe sarsılmaz" cevabıyla şiir sona erer.

Çanakkale muharebeleri için yazılan en tanınmış şiirlerden biri de dönemin padişahı Sultan V. Mehmed Reşad'ın beş beyitlik gazelidir. Şair Sâfî Efendi tarafından manzum olarak Arapça'ya da çevrilen bu şiire o yıllarda birçok tahmîs ve nazîre yazılmıştır. Bunların arasında bilhassa Yahya Kemal'in tahmîsini çok beğenen padişahın ona bir altın saat hediye ettiği rivayet edilir. "Tahmîs-i Gazel-i Hümâyun" başlığını taşıyan şiirin ilk bendi şöyledir: "Cepheden topları ejder gibi bârû-efken / Arkasından gemiler bir sürü dîv-i âhen / Gökte tayyârelerinden saçarak nâr-ı fiten / Savlet etmişti Çanakkal'a'ya bahr ü berden / Ehl-i İslâm'ın iki hasm-ı kavîsi birden" (tamamı için bk. Eski Şiirin Rüzgârıyle, İstanbul 1962, s. 109-110).

Abdülhak Hâmid de düşman kuvvetlerinin Çanakkale'den çekilmesi üzerine padişahın isteğine uyarak "İlhâm-ı Nusret" adıyla yetmiş mısralık bir şiir yazmış, ayrıca bu vesile ile kaleme aldığı "Millî Tekbir" isimli diğer bir şiiri Rauf Yektâ Bey tarafından bestelenmiştir (güfte ve notaları için bk. Tezeren, s. 16-17). Ziya Gökalp da hece vezniyle 15 kıtalık "Çanakkale" adlı hamâsî bir şiir yazmıştır. Ayrıca Ahmed Nedim'in "Çanakkale'nin Ölmez Hatıralarından" üst başlığı ile yayınlanan ve ateş altında süngüsünden kurduğu mihrap önünde namazını kılarak Kanlısırt'taki nöbetine koşan eri tasvir eden "Namaz" adlı uzun şiiri bir iman ve vatan destanı olarak kabul edilmiş ve büyük rağbet görmüştür. İdris Sabih'in Çanakkale muharebelerinde şehid olan kardeşi için hece vezniyle ve samimi duygularla yazdığı "Kardeşime" adlı dramatik şiiri de o yıllarda çok beğenilmiştir. Aslında İstiklâl Savaşı için yazılmış olan, fakat Çanakkale cephesinde gösterilen kahramanlıkları da kuvvetle ifade eden, belki de bu sebeple Çanakkale tepelerine yazıldığı için Çanakkale ile âdeta özdeşleşen Necmettin Halil Onan'ın "Bir Yolcuya" adlı epik şiiri de hâfızalarda yer etmiş bir manzumedir.

Muharebeler devam ederken başkumandanlığın daveti üzerine 11 Temmuz 1915'te Çanakkale'ye giden Ağaoğlu Ahmet, Orhan Seyfi (Orhon), Enis Behiç (Koryürek), Celâl Sahir (Erozan), Hıfzı Tevfik (Gönensay), Hakkı Süha (Gezgin), Hamdullah Suphi (Tanrıöver), ressam Çallı İbrahim, ressam Nazmi Ziya, Selâhaddin, Ali Canip (Yöntem), Ömer Seyfeddin, Mehmed Emin (Yurdakul), Muhiddin, mûsikişinas Rauf (Yektâ), Yusuf Râzî Bey gibi sanatkâr ve edebiyatçılar savaşın cereyan ettiği yerlerde incelemelerde bulunmuşlar, dönüşlerinde savaşla ilgili duygu, düşünce ve gözlemlerini çeşitli şiir ve yazılarla dile getirmişlerdir. Enis Behiç "Çanakkale Şehidliğinde" adlı şiirinde hissiyatını ortaya koymuş, aynı toplulukta yer alan İbrahim Alâeddin (Gövsa) bu ziyaretteki hissiyatının ifadesi olan şiirlerini Çanakkale İzleri (İstanbul 1926) adıyla kaleme aldığı eserinde toplamıştır. Faik Âli de (Ozansoy) "Kal'a-i Sultâniyye Müdâfîlerine" adlı bir şiir yazmıştır. Zaferin hemen arkasından hazırlanan Yeni Mecmua'nın Çanakkale özel sayısı (28 Mart [?] 1334 r.; yeni yazıya aktarılan bazı parçaları için bk. Devrin Yazarlarının Kalemiyle Millî Mücadele ve Gazi Mustafa Kemal, İstanbul 1981, I, 1-50), birçok yazar ve devlet adamıyla yapılan mülâkatları, çeşitli şiir ve yazıları ihtiva etmektedir. Aynı yıllarda çıkan Donanma mecmuası ile Harb Mecmuası'nda Çanakkale savaşlarıyla ilgili kahramanlık şiirleri yayımlanmıştır. Bunların bir kısmı Çanakkale Savaşları Kahramanlık Şiirleri Antolojisi adlı derlemede yer almıştır (haz. Ziver Tezeren, İstanbul 1990). Bunlardan başka Yahya Sâim'in (Ozanoğlu) Hilâlin Gölgesinde: Çanakkale-Kutü'l-Emâre Zafer Destanı ile (İstanbul 1332; 2. bs. [haz. Hasan Kolcu], Ankara 1991) Mithat Cemal'in (Kuntay) 28 Kânûn-ı Evvel Çanakkale Hakkında Manzum Tiyatro (İstanbul 1334) adlı eserleri de konu ile ilgili diğer bazı kitaplardır (Çanakkale Zaferi'nin yukarıda belirtilenler dışında devrin tiyatro, hikâye ve romanlarıyla mensur eserlerindeki diğer örnek ve akisleri hakkında geniş bir değerlendirme ve iktibaslar için bk. Enginün, s. 111-129).

Ömer adlı bir yazarın kaleme aldığı Seddülbahir'de Sağ Cenahta Birinci Fırkanın Şehitler Sırtı Destanı adlı küçük risâle de (İstanbul 1915) hadiseyi sıcağı sıcağına dile getiren bir eserdir.

Çanakkale zaferi ile ilgili eserler arasında Nihal Atsız ve sekiz arkadaşının 3 Ağustos 1933 tarihinde Çanakkale'ye yaptıkları gezinin anlatıldığı Çanakkale'ye Yürüyüş (İstanbul 1933) adlı eserin bazı aşırı tarafları dışında Çanakkale şehidlerinin bütün yurt sathında ve resmî törenlerle her yıl anılması gerektiğini gündeme getirmesi bakımından ayrı bir yeri vardır. O yıllara kadar vapurla Seddülbahir veya Arıburnu önlerine gidilerek kıyıya dahi çıkılmadan, bazan mevlit okunarak bazan da çeşitli eğlenceler düzenlenip nutuklar verilerek yapılan bu mahallî anma faaliyeti sonraki yıllarda her 18 Mart'ta nâdiren bazı cumhurbaşkanı ve başbakanların da katılımıyla Çanakkale'de ve bütün yurt çapında zaferin ve şehidlerinin şanına uygun anma törenleri düzenlenmeye başlamıştır. Çanakkale'ye bir şehidler âbidesi dikmek için gençliği harekete geçirmek maksadıyla kaleme alınan Çanakkale Âbidesi adındaki küçük kitap da (İstanbul 1936) neticesi itibariyle önemlidir. Halûk Nihat Pepeyi Çanakkale savaşlarını Çanakkale Destanı (İstanbul 1936) adlı kitabında işlemiştir. Galip Çaka 18 Mart 1915 Çanakkale Destanı (Hasan-Mevsuf) (Çanakkale 1952) adlı manzum kitapçıkta Dardanos bataryası kumandanı Hasan ile takım subayı Mevsuf'un şahadetlerini destanlaştırmıştır. Oğuz Ermumcu aynı konuda Çanakkale Destanı (Ankara 1986) adlı bir eser hazırlamıştır. Sadri Karakoyunlu, Türk Askeri İçin Savaş Şiirlerinden Seçmeler 1914-1918 (Ankara 1987) adını verdiği antolojisinde Çanakkale için yazılmış birçok şiire yer vermiştir. Ruşen Eşref Ünaydın, Çanakkale muharebelerine katılmış yedi gaziyle yaptığı mülâkatları Çanakkale'de Savaşanlar Dediler ki adıyla kitap halinde yayımlamış (Ankara 1960, 1990), Çanakkale muharebelerini onları yaşayanların ağzından çok canlı şekilde gözler önüne sermiştir. Mustafa Necati Sepetçioğlu, "Çanakkale İçinde Bir Dolu Desti" ismiyle Türkiye Radyo ve Televizyon Kurumu için hazırladığı senaryoyu daha sonra ... Ve Çanakkale-Geldiler (İstanbul 1989), ... Ve Çanakkale-Gördüler (İstanbul 1989), ... Ve Çanakkale-Döndüler (İstanbul 1989) adıyla üç ciltlik bir roman serisinde ele almıştır.

Anadolu'nun hemen her yöresinde o yörenin amatör yazarları tarafından tiyatro oyunu haline getirilen ve okullarda temsil edilen Çanakkale muharebeleri halk edebiyatı mahsulleri içinde de yer almıştır. Bilhassa, "Çanakkale içinde sıra selviler / Binbaşılar oturmuş asker öğütler" mısralarıyla başlayan ve günümüzde de çok yaygın olan halk türküsü, Çanakkale muharebelerindeki millî vicdanın hüzün dolu anonim ifadesidir. Bu türkü ayrıca Osmanlı Devleti sınırları içinde yaşayan diğer halkların edebiyatlarına da geçmiş olup bugün özellikle Balkanlar'da yaşayan Türkler ve Arnavutlar arasında şekil, muhteva ve ezgi açısından bazı değişikliklere uğramış olarak yaşamaktadır. Yetmiş beş yıldan beri millî hâfızayı tazeleyen bu türkü marş, destan ve ağıt gibi eserlerin ortak özelliklerini taşımaktadır.

Halk edebiyatı mahsulleri arasında, Çanakkale'de şehid olanlar için bazan onların ağzından yazılmış çeşitli destanlara da rastlanır. Bunların içinde, Boyabatlı Ömer oğlu Mustafa adlı bir şehidin üstünden çıkan kendisine ait "Çanakkale Destanı" en tanınmış olanıdır. Eyüplü Mustafa Şükrü'nün Çanakkale Bombardımanı ve Şanlı Askerler Destanı (İstanbul, ts.), Çanakkale Şarkısı (İstanbul 1915) ile Çanakkale Kabatepe Muzafferiyat Destanı (İstanbul 1915) adlarını taşıyan üç destanı yanında Abdülgaffar Kemâli'nin Çanakkale Önünde Düşmana Kan Kusduran Arslan Yürekli Kahraman Mehmed Çavuşun Müdafaa-i Vatan Destanı (İstanbul 1915) ve nazımı meçhul Çanakkale Destanı (İstanbul 1331) tesbit edilebilen diğer destanlardır. Behçet Kemal Çağlar'ın "Ankaralı Âşık Ömer" takma adıyla yazdığı Çanakkale destanı da daha sonraki yıllarda yazılmış güzel örneklerden biridir.

Çanakkale muharebeleri birçok şair ve yazara ilham kaynağı olduğu gibi çok sayıda Türk ve yabancı devlet adamının hâtıraları içinde de yer almıştır.

BİBLİYOGRAFYA

YM, Çanakkale Nüsha-i Mümtâzesi, III, İstanbul 1334 r., s. 130-143.

Mehmed Âkif Ersoy, Safahat [İstanbul 1924] (haz. M. Ertuğrul Düzdağ), İstanbul 1991, s. 411-413.

Süleyman Nazif, Mehmed Âkif [İstanbul 1924] (nşr. M. Ertuğrul Düzdağ), İstanbul 1991, s. 96-100.

İbrahim Alâeddin [Gövsa], Çanakkale İzleri, İstanbul 1926, ayrıca bk. Ankara 1989 baskısı.

Atsız, Çanakkale'ye Yürüyüş, İstanbul 1933.

M. Atsıza Yoldaş - K. Akdağlı, Çanakkale Âbidesi, İstanbul 1936.

Halûk Nihat Pepeyi, Çanakkale Destanı, İstanbul 1936.

Ruşen Eşref Ünaydın, Çanakkale'de Savaşanlar Dediler ki, Ankara 1960.

Yahya Kemal Beyatlı, Eski Şiirin Rüzgârıyle, İstanbul 1962, s. 109-110.

Etem Ruhi Üngör, Türk Marşları, Ankara 1966, s. 183.

Devrin Yazarlarının Kalemiyle Millî Mücadele ve Gazi Mustafa Kemal (haz. M. Kaplan v.dğr.), I, İstanbul 1981, s. 1-50.

Sema Uğurcan, "Mehmet Âkif'in Şiirlerinde Savaş", Ölümünün Ellinci Yılında Mehmet Âkif Ersoy, İstanbul 1986, s. 151-158.

İrfan Morina, "Çanakkale Türküsünün Arnavutça Söylenişi", III. Milletlerarası Türk Folklor Kongresi Bildirileri, Ankara 1987, s. 161-166.

M. Ertuğrul Düzdağ, Mehmed Âkif Hakkında Araştırmalar, İstanbul 1989, I, 145-154; II, 97-115.

Ziver Tezeren, Çanakkale Savaşları Kahramanlık Şiirleri Antolojisi, İstanbul [1990].

İnci Enginün, "Çanakkale Zaferinin Edebiyata Aksi", MÜTAD, sy. 2 (1987), s. 111-129.

Bekir Oğuzbaşaran, "Edebiyatımızda Çanakkale", Türk Edebiyatı, sy. 221, İstanbul 1992, s. 15-17.

a.mlf., "Edebiyatımızda Çanakkale-2", a.e., sy. 222 (1992), s. 21-22.

"Çanakkale Türküsü", TDEA, II, 116-117.

Maddenin bu bölümü TDV İslâm Ansiklopedisi'nin 1993 yılında İstanbul'da basılan 8. cildinde, 208-209 numaralı sayfalarda yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız.

# data[].attributes.attachment_link.title
ÇANAKKALE MUHAREBELERİ - TDV İslâm Ansiklopedisi

# data[].attributes.attachment_link.description
EDEBİYAT. Çanakkale muharebeleri Türk edebiyatında çok sayıda şiir, makale ve hâtıra türünde yazılar yanında müstakil eserlerde de dile getirilmiştir. Bunların başında, Mehmed Âkif Ersoy'un Safahat'ının altıncı kitabı olan Âsım'da yer alan şiiri gelmektedir (s. 411-413). İlk olarak 10 Temmuz 1924'te Sebîlürreşâd dergisinde (nr.

# data[].attributes.attachment_link.title
Çanakkale 1915 | Türk Filmi Tek Parça (HD)

# data[].attributes.attachment_link.title
Çanakkale Yolun Sonu | Aksiyon Türk Filmi Full İzle