# data[].attributes.body
Rouwtherapeute Lies Scaut heeft een app ontwikkeld voor kinderen die een rouwproces doormaken. De app zorgt ervoor dat kinderen actief zelf actief kunnen deelnemen aan het rouwproces. Dat is belangrijk, omdat ouders vaak hun kinderen buiten het rouwproces te houden. Met deze app kunnen kinderen een boom planten en die vullen met herinneringen van de overleden persoon (tekst, foto's, filmpjes,...). De app kan ook handig zijn voor scholen, bijvoorbeeld wanneer een klas geconfronteerd wordt bij het overlijden van een leerkracht of leerling. Je kan dus ook als groep kinderen aan de slag met de app. Hiernaast kan het ook als advies gegeven worden aan een leerling die zit met een persoonlijke verlieservaring.

De applicatie is te downloaden via onderstaande website:
https://mijnherinneringaanjou.be/

# data[].attributes.attachment_link.description
Toen papa overleed, hebben we een herinneringsboom geplant…

# data[].attributes.headline
Manu Keirse over kinderen en rouw (Filmpje)

# data[].attributes.subject
Manu Keirse over kinderen en rouw (Filmpje)

# data[].attributes.headline
Hoe vertel je aan kinderen dat iemand is gestorven? (Filmpje)

# data[].attributes.subject
Hoe vertel je aan kinderen dat iemand is gestorven? (Filmpje)

# data[].attributes.body
Hoe vertel je aan je kind dat iemand is overleden? Riet Fiddelaers-Jaspers geeft tips over hoe je een kind informeert als iemand is doodgegaan.

# data[].attributes.attachment_link.title
Hoe vertel je aan kinderen dat iemand is doodgegaan?

# data[].attributes.headline
Filmpjes rond gevoelens gericht naar kinderen (kleuters en eerste graad)

# data[].attributes.subject
Filmpjes rond gevoelens gericht naar kinderen (kleuters en eerste graad)

# data[].attributes.body
Bij het rouwproces komen zoals reeds gezegd heel veel verschillende gevoelens kijken. Om te werken rond dit proces is een eerste stap al deze gevoelens te erkennen en hier meer over te leren. Onderstaande filmpjes kunnen een houvast bieden om het onderwerp 'gevoelens' bespreekbaar te maken.

Kikker is bang - https://www.youtube.com/watch?v=EytEv1yENjM

Kikker is boos - https://www.youtube.com/watch?v=EytEv1yENjM

Het kleurenmonster - https://www.youtube.com/watch?v=FER5VIrsJ88

# data[].attributes.body
Een troostmachine is een grote kartonnen doos waarin allerlei troostmaterialen zitten. In een aparte les kan je met de hele klas zoeken naar troostmanieren voor in de doos. De doos zelf wordt ook versierd met prenten van verdrietige mensen, knoppen, spiegeltjes enzoverder. Deze doos wordt dan op de stilteplek gezet. Je kan van de doos gebruik maken als een echte machine. Dit gaat in zijn werking door een kind dat getroost moet worden zijn verdriet op een kaartje schrijft. Die wordt dan in de machine gestoken. Er neemt een ander kind plaats achter de machine, die kan dan een troostmanier uitzoeken die in de machine zit. Er kan ook gebruik gemaakt worden van de machine als gewone doos waar de kinderen naartoe kunnen als ze iets nodig hebben dat hen troost, dit kunnen ze dan zelf uitkiezen.

Mogelijke troostelementen in de troostmachine:
- Een knuffel
- Een zakdoek om de tranen weg te vegen
- Mopjes waar je vrolijk van wordt
- Een bellenblazer
- Een snoepje
- Tekstjes met troostwoorden (gedichten, boekjes)
- Een kaart 'Goed voor één knuffelbeurt van een klasgenoot naar keuze'
- ...

Bron: Genijn, K. (2013). Schooltas vol verdriet: leren omgaan met rouw in de klas. Acco Leuven-Den Haag.

# data[].attributes.headline
Werkvorm OEF (Opgekropte Emoties Fijn blazen)

# data[].attributes.subject
Werkvorm OEF (Opgekropte Emoties Fijn blazen)

# data[].attributes.body
Kinderen voelen sterk aan waar een bepaald gevoel zich situeert binnen hun lichaam. Zo zal kwaadheid soms in de benen zitten -  ze moeten dan stampen van boosheid - of in de keel - ze voelen dan iets zitten dat er niet uit wil. Vaak linken kinderen ook spontaan een kleur aan een bepaald gevoel. Geef het kind rustig de tijd om een gevoel uit te tekenen. Stel hierbij enkele vragen:
- Welke kleur past het best bij jouw gevoel? Welke vorm? Klein of groot? Hard of zacht?
- Als je in je hoofd kijkt waaraan denk je dan? Welk beeld wil je graag uit je hoofd? Probeer dit eens te tekenen.

Laat het kind een tekening maken van het gevoel, de gebeurtenis of de gedacht waar het last van heeft. Als het kind klaar is, mag het vertellen wat hij of zij getekend heeft. Zet je nu op de grond en past OEF toe.
- Laat het kind de prent in stukken scheuren.
- Leg de stukjes in een bord of schaal.
- Sluit de ogen.
- Visualiseer de tekening: 'Weet je nog wat je daarnet hebt getekend? Probeer het nog even met je binnenogen te bekijken. We gaan dit gevoel waar je zo graag vanaf wilt zo dadelijk weg blazen.'
- Adem diep in (doe als leerkracht mee)
- Op 1 2 3 diep samen uitademen en wegblazen.
- Herhaal dit tot alle stukjes zijn weggeblazen.
- Laat het kind even stilstaan bij de ruimte die net vrijkwam in zijn/haar hoofd.
- Zeg nu nadrukkelijk dat jij de stukjes zult opruimen.

Bron: Bron: Genijn, K. (2013). Schooltas vol verdriet: leren omgaan met rouw in de klas. Acco Leuven-Den Haag.

# data[].attributes.body
Ballon: Laat het kind op de rug liggen en een paar keer die in en uit laten ademen. Laat het kind zijn/haar hand op de buik te leggen. Je kan dit ook doen aan de hand van een knuffelbeertje op de buik. Begin hierna met de oefeningen. 'Stel je voor dat er midden in je buik een lege ballon zit. Elke keer als je inademt, ga je deze ballon vullen met lucht, waardoor die opgeblazen wordt. Je zult voelen hoe je hand/knuffelbeertje hiermee omhoog komt. Bij het uitademen laat je de ballon weer volledig leeglopen. Zo komt je hand/het knuffelbeertje weer terug naar beneden. Adem in, adem uit. (enkele keren herhalen). Je kunt je hierbij ook voorstellen dat elke keer dat je inademt, je een stukje ontspanning in je lichaam opneemt, en elke keer dat je uitademt, je een stukje spanning uit je lichaam laat wegvloeien. Net zoals de ballon helemaal slap wordt als alle lucht eruit is, kun je ook helemaal slap worden. Je weet nu dat je dit helemaal zelf kan, alleen maar door in en uit te ademen met je buik. Elke keer dat je het moeilijk krijgt, richt je je aandacht op je buik en adem je jezelf tot rust, waarbij je je lichaam helemaal kunt ontspannen. Je doet dit prima!'

Bron: Scaut; L. (2016). Doodgewoon: kinderen begeleiden bij rouw. Voor leerkrachten, hulpverleners en ouders. Lannoo uitgeverij nv.

Ademracen;
1. Zet je vinger neer bij de start. Adem 4 seconden lang diep in, terwijl je je vinger door
de bocht beweegt.
2. Zodra je vinger bij het rechte stuk is, adem je 6 tellen lang uit.
3. Blijf de lijn volgen en ademhalen, totdat je hoofd en je lichaam weer tot rust zijn
gekomen.

# data[].attributes.body
https://www.rouwkost.be/
Tips en links  voor hoe ouders, vrienden en/of de school rouwende jongeren bij kunnen staan.

http://www.mijngoudentraan.nl/
Rouw- en verliesbegeleiding aan kinderen op een manier die past bij hun unieke manier van rouw. Ook geeft Mijn gouden traan advies aan ouders en leerkrachten

https://www.in-de-wolken.nl/
Website met materiaal (boeken, brochures, koffers) voor bij een verliessituaties. De boeken kunnen gefilterd worden op leeftijd.  Er zijn ook enkele materialen die speciaal ontwikkeld zijn voor kinderen met ASS of een verstandelijke handicap.

# data[].attributes.headline
Houvast bij vragen vanuit leerlingen rond de dood 

# data[].attributes.subject
Houvast bij vragen vanuit leerlingen rond de dood 

# data[].attributes.body
Bron: Silva Verdugo Joke, geraadpleegd via https://www.klascement.net/downloadbaar-lesmateriaal/100414/rouw-en-verlies-hoe-ga-je-ermee-om-in-de-klas/?previous

# data[].attributes.headline
Do's en Don'ts bij kinderen met een verlieservaringen (document)

# data[].attributes.subject
Do's en Don'ts bij kinderen met een verlieservaringen (document)

# data[].attributes.body
Bron: Silva Verdugo Joke, geraaadpleegd via https://www.klascement.net/downloadbaar-lesmateriaal/100414/rouw-en-verlies-hoe-ga-je-ermee-om-in-de-klas/?previous

# data[].attributes.body
-     Karen Genijn - Een schooltas vol verdriet: leren omgaan met rouw in de klas
-     Lies Scaut  -  Doodgewoon: kinderen begeleiden bij rouw, voor leerkrachten,      hulpverleners en ouders
-    Dr. Martine F. Delfos, Riet Fiddelaers-Jaspers - Moet ik nu huilen? Rouw bij kinderen en jongeren met een stoornis binnen het autismespectrum

# data[].attributes.headline
Stille plek voor kinderen met ASS (bachelorproefonderzoek)

# data[].attributes.subject
Stille plek voor kinderen met ASS (bachelorproefonderzoek)

# data[].attributes.body
https://www.scriptiebank.be/sites/default/files/thesis/2017-06/BP_Duurzame%20ontwikkeling_20170601_Definitief.pdf

# data[].attributes.body
Het kan goed zijn om in de klas zelf een stilteplek in te richten waar kinderen even een time-out kunnen nemen als dat nodig is. Zo’n stilteplek kan er als volgt uitzien:

Foto overledene

Doosje met herinneringen

Vragen doos

Hoofdtelefoon met rustige muziek

Grote gedachtenmuur: reuzeposter waarop kinderen hun gedachten kunnen neerzetten

Tranenboek: schriftje waarin kinderen hun verdriet kunnen neerschrijven

Prentenboeken over verdriet, troosten

Gevoelsthermometer

Bron: Genijn, K. (2013). Schooltas vol verdriet: leren omgaan met rouw in de klas. Acco Leuven-Den Haag.

# data[].attributes.body
Een draaiboek is een soort stappenplan met chronologisch geordende acties met taalverdeling. Het is een overzichtelijk plan waarbij de verschillende betrokken partijen vermeld staan. Het is systematisch opgebouwd en geef een duidelijke taakverdeling weer. Op elke school of dienst waar men te maken kan krijgen met een plots verlies, zou men een draaiboek moeten klaar hebben voor het moment dat het nodig is. Een ander pluspunt van een draaiboek is dat het ervoor zorgt dat men belangrijke, soms kleine zaken niet vergeet.

Voorbeelden draaiboek bij overlijden leerling:

-          Samenstelling crisisteam (Wie?)

-          Vertellen nieuws (Wie?)

-          Aanpassingen organisatie en activiteiten (Wie?)

-          Informeren ouders overige leerlingen (Wie stelt brief of? Wie organiseert ouderavond?)

-          Begeleiding tussen overlijden en uitvaart (Wie richt troostplek in? Wie huurt een rouwkoffer in? Wie bereid speciale lessen voor?)

Belangrijk is dat het een werkdocument is waarbij aanvullingen en status (stand van zaken) genoteerd kunnen worden bij elk puntje.

Bron: Genijn, K. (2013). Schooltas vol verdriet: leren omgaan met rouw in de klas. Acco Leuven-Den Haag.

# data[].attributes.headline
Het verdriet van personen met speciale noden

# data[].attributes.subject
Het verdriet van personen met speciale noden

# data[].attributes.body
Tips voor de omgang van jongeren met autisme

Een individuele benadering door iemand die het kind het best kent is het beste, zoals trouwens geldt voor alle kinderen.

Verwacht niet dat een kind met autisme zijn rouw op dezelfde manier uit als andere kinderen.

Probeer de vertrouwde routine zo veel mogelijk te bewaren. Elke extra verandering kan nog meer stress creëren.

Verwacht dat het kind troost zoekt door zich terug te trekken eerder dan in sociaal contact.

Verwacht algemene verhoogde zintuiglijke gevoeligheid, bijvoorbeeld sneller angstig worden.

Verwacht belangstelling in verband met de feitelijke gegevens (het hoe, het wat en het waarom van het overlijden) en antwoord open en eerlijk op de vragen. Geef concrete en accurate informatie. Vermijd eufemismen, zeker personen met autisme hebben het nog moeilijker dan kinderen om de betekenis daarvan te snappen.

Verwacht een toename van vooraf bestaande zelf-prikkelende gedragspatronen zoals heen en weer wiegen, kloppen, of speciale interesses,… die een kalmerend effect kunnen hebben.

Bereid anderen (leerkrachten, leerlingen) voor op hoe kinderen met autisme zich kunnen gedragen en leg ze uit dat ze niet lomp of ongevoelig zijn maar hun verdriet anders uiten.

Verzeker hen dat de gewone methodes en middelen om hen te kalmeren beschikbaar zijn, zeker op momenten die waarschijnlijk angst en spanning zullen oproepen.

Bereid hen zo goed mogelijk voor op gebeurtenissen en op veranderingen in routines.

Bron: Keirse, M. (2017). Helpen bij verlies en verdriet: een gids voor het gezin en de hulpverlener. Lannoo Meulenhoff-Belgium.

# data[].attributes.body
Begraaf gevoelens niet, maar geef ze voorrang op bijna alles, behalve op veiligheid. Als een kind gevoelens wil delen, stop met wat je wilt doen en richt je op het kind. Geef daarmee de boodschap: je gevoelens zijn belangrijk voor mij, ik neem de tijd om te luisteren, je stoort me niet. Als gevoelens worden begraven, kun je op een later moment deskundige hulp nodig hebben om ze weer op te graven.

Laat voelen dat verdriet, angst, woede en schuldgevoelens normale emoties zijn bij verlies en dat je die ook ervaart. Als de gevoelens aan bod kunnen komen en niet worden onderdrukt, spaart dit energie die je nodig hebt om aan veranderingen te werken.

Als er verschillen zijn qua intensiteit, duur en moment van het optreden van de gevoelens, respecteer de verschillen en reageer niet ontzet. De erkenning, de acceptatie en de validatie van elke emotie helpt een kind evolueren van de ene staat naar de andere.

Ga er niet van uit dat kinderen in rouw een hele schooldag aandachtig kunnen zijn. ze hebben daarvoor niet voldoende energie. Laat ze tijdens de les even naar buiten gaan als het te moeilijk is en laat ze tijdens de speeltijd even naar binnen gaan als het druk is.

Oefen geen druk uit als kinderen niet willen praten over het sterven en de naam van de overledene niet meer willen horen. Het doet hun soms te veel pijn. Kijk zorgvuldig uit naar de signalen die ze geven via spel, tekeningen en andere wegen, die aangeven dat ze met hun verdriet bezig zijn. die signalen blijven vaak onopgemerkt en je denkt ten onrechte dat kinderen de persoon zijn vergeten.

Continuïteit, consistentie en de discipline thuis en op school bieden een vertrouwde structuur en veiligheid. Denk niet meteen dat je leerstof moet beperken, examens moet verplaatsen et cetera, maar geef meer tijd en begrip. Breng kinderen niet onnodig weg naar een niet-vertrouwde plaats.

Als het kind zich droevig voelt, geef hoop dat dit beter wordt, maar zeg ook dat dit een tijd kan duren. Denk niet dat een kind enkel speelt als het blij is, en niet speelt als het verdrietig is.

Kinderen zijn de professoren. Als je niet weet hoe je kunt helpen, vraag het aan het kind.

Bron: Keirse, M. (2017). Helpen bij verlies en verdriet: een gids voor het gezin en de hulpverlener. Lannoo Meulenhoff-Belgium.

# data[].attributes.body
Jonge kinderen vermijden gesprekken over deze onderwerpen. Toch is het heel belangrijk om deze kinderen de nodige aandacht te geven. Praten, spelen en uitbeelden is van onschatbaar belang. We kunnen kinderen helpen door een creatief proces met hen aan te gaan. Dit kan op verschillende manieren.

-          Je uitdrukken in woorden (gesprekken, rollenspelen)

-          Je uitdrukken in tekenen, schilderen en kleien

-          Je uitdrukken met poppen en knuffelberen

-          Je uitdrukken in verhalen en sprookjes

-          Je uitdrukken in beeldspraak en poëzie

-          Je uitdrukken en ondersteund weten door muziek

-          Je uitdrukken in lichaamstaal

-          Je uitdrukken in lichamelijk contact (Aromatherapie, massage)

-          Je uitdrukken in beeldmateriaal

-          Je uitdrukken in dromen

-          Je uitdrukken in filosoferen

-          Je uitdrukken in religieuze overtuiging

Bron: van den Abbeele, C. (2001). Nu jij er niet meer bent: rouwen met kinderen en tieners. Lannoo Uitgeverij.

# data[].attributes.body
Als men het heeft over uitleven in actie, mag men niet vergeten voor kinderen hun spel hun werk is. Spelen is het meeste natuurlijke instrument voor communicatie bij kinderen. In hun spel kunnen ze zich op een veilige manier uiten. Ze spelen als het ware angstwekkende gebeurtenissen uit en proberen ze zo onder controle te krijgen. (…) Het spel voor kinderen is als het discussiëren, bespreken en uiten van gevoelens bij volwassenen. Volwassenen zijn soms verrast dat kinderen kunnen gaan spelen alsof niets aan de hand is. Maar juist omdat ze ermee bezig zijn, gaan ze soms spelen.

Bron: Keirse, M. (2020). Kinderen helpen bij verlies. Lannoo Meulenhoff-Belgium.

# data[].attributes.body
Kinderen in de eerste maanden van het leven huilen als ze verzorging missen, maar een goede verzorging sust deze reacties snel.
Vanaf de leeftijd van vier, vijf maanden tot twee jaar beginnen kinderen onbehagen te vertonen wanneer ze de moeder of de vertrouwde ouderfiguur missen.
Van twee tot vijf jaar verschillen de reacties van rouwende kinderen niet zoveel van die van hun ouders. Ze zijn op die leeftijd nog niet voldoende in staat om te begrijpen dat dood onomkeerbaar is en wat de consequenties hiervan zijn.
Kinderen van vijf tot acht jaar begrijpen de dood en de implicaties hiervan al beter, alhoewel nog niet op een volwassen niveau. Ze beginnen te begrijpen dat de dood onomkeerbaar is en permanent is, hoewel ze nog niet vatten dat ze er ook kwetsbaar voor zijn.
Kinderen van acht tot twaalf beginnen meer abstract te denken. Ze weten nu wat dood betekent, dat iedereen sterft en dat dood onomkeerbaar is.
Adolescenten voelen zich vaak zo hulpeloos dat  ze zich willen terugtrekken in de vroege jeugd, waar ze het gevoel hadden beschermd te zijn voor de dood.

Om de kinderen en jongeren beter te begrijpen is het belangrijk zicht te hebben op leeftijdgebonden reacties. Men mag echter deze leeftijdsverschillen niet al te letterlijk nemen. Ontwikkeling is immers een individueel gebeuren, dat over het algemeen wel verloopt zoals hiervoor beschreven, maar net als met alle menselijke aangelegenheden komen individuele variaties

Bron:  Keirse, M. (2020). Kinderen helpen bij verlies. Lannoo Meulenhoff-Belgium.

# data[].attributes.body
Kinderen vertonen gelijksoortige reacties en emoties als volwassenen. Ze kunnen verdrietig zijn en huilen, ook al laten ze dat soms niet zien. (…) Ze voelen zich eenzaam, boos en ongerust, precies zoals volwassenen zich kunnen voelen. Het verschil is echter dat ze nog kinderen zijn en tot op een bepaalde leeftijd nog niet over de mogelijkheden van volwassenen beschikken om volledig te begrijpen wat er gebeurt en uit te drukken wat ze doormaken. (…) Ze rouwen dus hetzelfde als adolescenten. Ook al hebben ze bij verlies geen fundamenteel andere gevoelens dan volwassenen, de vorm waarin deze naar buiten komen kan verschillen.

Bron: Keirse, M. (2020). Kinderen helpen bij verlies. Lannoo Meulenhoff-Belgium.