# data[].attributes.headline
Gustaw Herling-Grudziński : bibliografia przedmiotowa w wyborze za lata 1991-2018 / wybór i opracowanie Ewa Lewicka, Anna Knajder-Sowa ; Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka. Wydział Informacyjno-Bibliograficzny.

# data[].attributes.subject
Gustaw Herling-Grudziński : bibliografia przedmiotowa w wyborze za lata 1991-2018 / wybór i opracowanie Ewa Lewicka, Anna Knajder-Sowa ; Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka. Wydział Informacyjno-Bibliograficzny.

# data[].attributes.attachment_link.title
Gustaw Herling-Grudziński : bibliografia przedmiotowa w wyborze za lata 1991-2018

# data[].attributes.attachment_link.description
Sprawdź dostępność - Gustaw Herling-Grudziński : bibliografia przedmiotowa w wyborze za lata 1991-2018

# data[].attributes.attachment_link.title
SOWA OPAC : Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka im. Gustawa Herlinga-Grudzińskiego w Kielcach

# data[].attributes.attachment_link.description
Wyszukiwanie książek, audiobooków i e-booków w bibliotece. Znajdź, zarezerwuj i wypożycz książkę w bibliotece. Odkryj bibliotekę. Łączą nas książki! 📖

# data[].attributes.attachment_link.title
SOWA OPAC : Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka im. Gustawa Herlinga-Grudzińskiego w Kielcach

# data[].attributes.attachment_link.description
Wyszukiwanie książek, audiobooków i e-booków w bibliotece. Znajdź, zarezerwuj i wypożycz książkę w bibliotece. Odkryj bibliotekę. Łączą nas książki! 📖

# data[].attributes.headline
Księgozbiór poświęcony życiu i twórczości Gustawa Herlinga-Grudzińskiego

# data[].attributes.subject
Księgozbiór poświęcony życiu i twórczości Gustawa Herlinga-Grudzińskiego

# data[].attributes.attachment_link.title
SOWA OPAC : Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka
im. Gustawa Herlinga-Grudzińskiego w Kielcach

# data[].attributes.attachment_link.description
Search for books, audiobooks and e-books in the library. Find, book and borrow a book at the library. Discover the library. Books connect us! 📖

# data[].attributes.headline
Rozmowa z Martą Herling-Grudzińską o jej ojcu

# data[].attributes.subject
Rozmowa z Martą Herling-Grudzińską o jej ojcu

# data[].attributes.attachment_link.title
Rozmowa z Martą Herling-Grudzińskńą o jej ojcu

# data[].attributes.attachment_link.description
Z Martą Herling-Grudzińską rozmawia Krzysztof Masłoń

# data[].attributes.headline
Gustaw Herling-Grudziński : zestawienie bibliograficzne / [oprac. Elżbieta Durlik] ; Wojewódzka Biblioteka Publiczna w Kielcach. Dział Informacyjno-Bibliograficzny.

# data[].attributes.subject
Gustaw Herling-Grudziński : zestawienie bibliograficzne / [oprac. Elżbieta Durlik] ; Wojewódzka Biblioteka Publiczna w Kielcach. Dział Informacyjno-Bibliograficzny.

# data[].attributes.attachment_link.title
Gustaw Herling-Grudziński : zestawienie bibliograficzne. - Świętokrzyska Digital Library

# data[].attributes.attachment_link.description
Gustaw Herling-Grudziński : zestawienie bibliograficzne / [oprac. Elżbieta Durlik] ; Wojewódzka Biblioteka Publiczna w Kielcach. Dział Informacyjno-Bibliograficzny.

# data[].attributes.headline
Gustaw Herling-Grudziński - biografia i twórczość

# data[].attributes.subject
Gustaw Herling-Grudziński - biografia i twórczość

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Gustaw Herling-Grudziński urodził się w 1919 roku. Jeszcze przed wojną debiutował w warszawskiej „Kuźni młodych". Dzieciństwo spędził w Kielcach. Po ukończeniu liceum podjął studia polonistyczne na Uniwersytecie Warszawskim. Po dwóch latach naukę przerwała wojna. Razem z przyjaciółmi Herling-Grudziński zawiązał pierwszą w kraju organizację konspiracyjną - Polską Ludową Akcję Niepodległościową (PLAN).

W 1940 r. został aresztowany przez NKWD i oskarżony o szpiegostwo na rzecz Niemiec. Skazano go na 5 lat pozbawienia wolności. Herling-Grudziński trafił do obozu pracy przymusowej w Jercewie koło Archangielska. Straszliwe warunki życia i nieludzki wysiłek przy wycince drzew opisał w swojej najbardziej znanej książce pt.: „Inny świat". Była to jedna z pierwszych publikacji wiernie oddająca świat, w jakim żyli więźniowie łagrów.

Gustaw Herling-Grudziński - zdjęcie NKWD (1940, Grodno)

W 1942 roku Grudziński dowiedział się, że między władzami polskimi na emigracji i Związkiem Radzieckim został podpisany układ, na mocy którego Polacy mieli być zwolnieni z więzień i obozów radzieckich. Oczekiwał, że również zostanie objęty amnestią, jednak rozkaz zwolnienia go z obozu nie nadchodził. W tej sytuacji Grudziński postanowił podjąć głodówkę. Jego upór i wytrwałość przyniosły w końcu wolność.

Herling-Grudziński przyłączył się do armii gen. Andersa, w dużej mierze złożonej z byłych więźniów obozów sowieckich i wraz z nią przez Bliski Wschód dotarł do Włoch. W 1944 roku brał udział w bitwie o Monte Cassino i za odwagę na polu walki został odznaczony Orderem Virtuti Militari.

Po wojnie był współorganizatorem (obok Jerzego Giedroycia) Instytutu Literackiego w Rzymie i czasopisma „Kultura". Następnie przez kilka lat mieszkał w Londynie, ale po tragicznej śmierci żony Krystyny w 1952 roku postanowił opuścić Anglię. Przez kolejne trzy lata mieszkał w Monachium, a w 1955 r. przeniósł się do Neapolu. Udało mu się zaprzyjaźnić z kilkoma ważnymi intelektualistami włoskimi, m.in. z Nicolą Chiaramonte i Benedetto Crocem. W 1955 r. ożenił się po raz drugi z córką tego ostatniego, Lidią.

Herling-Grudziński wykluczał możliwość powrotu do kraju, ponieważ przez całe życie wyrażał radykalny sprzeciw wobec komunistów. Władze w kraju odwdzięczały mu się taką samą niechęcią, zabraniając publikowania jego książek. Przez całą swoją bytność na emigracji Herling tworzył opowiadania, eseje, publikował na łamach włoskich gazet.

W swojej twórczości rozważał przede wszystkim problem zła w ludzkiej egzystencji, badając za pomocą literatury różne jego przejawy. Po upadku komunizmu w Polsce w roku 1989 nawiązał współpracę z „Tygodnikiem Powszechnym", „Rzeczpospolitą" i czasopismem „Więź".

Kilka razy odwiedził ojczyznę, jednak zawsze powracał do Włoch.

Zmarł w Neapolu w 2000 roku.

Gustaw Herling-Grudziński - charakterystyka twórczości

Książki Gustawa Herlinga-Grudzińskiego były w Polsce zakazane do 1988 r. Autor wiele miejsca poświęcił w swojej twórczości problemowi zła - także w kontekście politycznym. Tego typu refleksje szczególnie mocno zaznaczają się w „Dzienniku pisanym nocą" oraz w esejach. Równie często autor „Innego świata" podejmował r efleksje nad wpływem ideologii totalitarnych na człowieka, instrumentalizacją życia i ogólnie zachodzącymi w nim zmianami, które były znakiem XX stulecia (np. samotność itp.).

Najgłośniejszym dziełem Gustawa Herlinga-Grudzińskiego jest „Inny świat" - relacja z pobytu pisarza w radzieckim łagrze mieszczącym się w Jercewie. Dzieło to zyskało niezwykłą popularność i zagwarantowało autorowi miejsce wśród najbardziej znaczących literatów minionego wieku. Jednak ograniczanie twórczości Herlinga-Grudzińskiego jedynie do tej publikacji byłoby niesprawiedliwe. Równie znaczącymi dziełami były m.in.: „Wędrowiec cmentarny" (krótki utwór dotyczący masakry w Srebrenicy, w którym poruszona została tematyka fanatyzmu ideowego i mordowania w jego imię), tom „Gorący oddech pustyni" (zbiór niedługich opowiadań wnikliwie ukazujących mroczną stronę życia - wypełnionego cierpieniem i naznaczonego śmiercią), „Podzwonne dla dzwonnika" (historia młodego mnicha franciszkańskiego, który w bardzo młodym wieku został uratowany z pożaru, a następnie przygarnięty przez zakonników, dla których pracował jako dzwonnik. Opisując jego przypadłości - ułomności i przeżytą traumę - Herling-Grudziński zwraca uwagę na ciągłą obecność zła w życiu i konieczność poszukiwania sacrum).

W twórczości literackiej Gustawa Herlinga-Grudzińskiego wiele miejsca zajmują także teksty poświęcone sztuce - głównie umiłowanemu przez niego pisarstwu. Debiutem autora była książka pt.: „Żywi i umarli" - dzieło poświęcona autorom, którzy odeszli w czasie II wojny światowej (m.in. Irzykowskiemu i Berentowi). W swoich Herling esejach wielokrotnie podejmował tematykę literacką, oceniając i analizując rozmaite dzieła.

Najwymowniejsze podsumowanie twórczości Herlinga-Grudzińskiego stanowi cytat z samego autora, z „Dziennika pisanego nocą":
(...) Pisać tak, by zdanie było przekazem nie tylko jasnej i swobodnej myśli, lecz nieustannego napięcia moralnego, by w słowie żył całym sobą kto wypowiada je jako swoją długo odważaną i cierpianą prawdę - to pociągało mnie zawsze (...).
Gustaw Herling-Grudziński - najważniejsze dzieła

„Żywi i umarli" (1945), „ Inny świat" (pisany w latach 1949-1950, opublikowany w 1951), „Dziennik pisany nocą 1971-1972" (1973), „Dziennik pisany nocą 1973-1979" (1980), „Dziennik pisany nocą 1980-1983" (1984), „Pierścień" (1986), „ Wieża i inne opowiadania " (1988), „Dziennik pisany nocą 1984-1988" (1989), „Dziennik pisany nocą 1989-1992" (1993), „Gorący oddech pustyni" (1997), „Podzwonne dla dzwonnika" (1999-2000), „Wędrowiec cmentarny" (2005).

# data[].attributes.attachment_link.title
Gustaw Herling-Grudziński - biografia, życiorys, twórczość

# data[].attributes.attachment_link.description
✅ Gustaw Herling-Grudziński urodził się w 1919 roku. Jeszcze przed wojną debiutował w warszawskiej „Kuźni młodych". Dzieciństwo spędził w Kielcach. Po ukończeniu liceum podjął studia polonistyczne na Uniwersytecie Warszawskim. Po dwóch latach naukę przerwała wojna. Razem z przyjaciółmi Herling-Grudziński z...

# data[].attributes.headline
Chcę być „niesprawiedliwy”. Archiwalny wywiad Krzysztofa Szymoniaka z Gustawem Herlingiem-Grudzińskim

# data[].attributes.subject
Chcę być „niesprawiedliwy”. Archiwalny wywiad Krzysztofa Szymoniaka z Gustawem Herlingiem-Grudzińskim

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Krzysztof Szymoniak: Spróbujmy zacząć tę rozmowę od pytania, które mnie, czytelnikowi pańskich opowiadań, szkiców, a przede wszystkim „Dziennika pisanego nocą", od wielu lat najzwyczajniej ciśnie się na usta. Czy emigracja i całe dorosłe życie spędzone poza obszarem języka polskiego i polskiej kultury dały panu COŚ, czego być może nigdy nie dostąpią pisarze żyjący i pracujący w Polsce? Będąc tutaj?

Gustaw Herling-Grudziński: Myślę, że można na to odpowiedzieć w ten sposób: oddalenie dało mi przede wszystkim to, co jest (oczywiście za cenę wygnania i nieobecności w moim kraju) dla pisarza niesłychanie ważne, mianowicie dystans. Gombrowicz pisał o tym dystansie w sensie filozoficznym, że mógł spoglądać na swój kraj, na swoich rodaków z pewnego oddalenia, co pozwalało mu zobaczyć pewne cechy, jakich się nie widzi, mieszkając w Polsce, albo dostrzega się je z większym trudem. Ja też wspominałem o tych zaletach dystansu na obszarze języka. Mianowicie, z początku nam się wydawało, że jesteśmy jak gdyby skazani na utratę języka, na przejście w inny język, by móc pisać i wydawać.
Ale czy rozwijali jednocześnie?
Tak, będąc tutaj. Tak z początku nam się wydawało. I to była wielka obawa. Tego typu obawy, niemalże obsesje językowej alienacji, miał Czesław Miłosz. A potem się okazało, że to nie jest tak znowu źle z tym oddaleniem, a nawet że to ma swoje zalety. Oczywiście, niektórzy pisarze polscy przeszli na inne języki, jak na przykład znany dość w Anglii Jerzy Pietrkiewicz, który pisał swoje powieści po angielsku. Mógłbym podać inne jeszcze przypadki, ale to nie jest ważne. Otóż ci, którzy pozostali przy polszczyźnie, i to jest już przypadek mój, mówię już z własnego doświadczenia, mieli do języka stosunek trochę inny niż ich koledzy po piórze w kraju, jak gdyby ten język pieścili niesłychanie, szlifowali go.
Wynikałoby z tego, że Conrad nigdy tak naprawdę nie rozstał się z polszczyzną?
Sądzę, że tak. Wystarczy wziąć przykład taki jak Gombrowicza czy Miłosza. Nie chcę w tej chwili mówić o sobie. W każdym jednak razie to jest ten pieczołowity stosunek do języka, związany z jego szlifowaniem. I to niewątpliwie dało swoje dobre rezultaty. Zdarzało się, że krewni moi, gdy przyjeżdżali do mnie, tutaj, na wakacje, czytali te ogromne ilości „Kultur", a potem, jako zwykli czytelnicy, mówili: „Jak wy pięknie piszecie. U nas w kraju język jest strasznie zapaskudzony, zachwaszczony". Więc jak pan widzi, to może też ma swoje zalety. Nawet się wyostrza wrażliwość językowa. Jak byłem teraz we Wrocławiu, gdzie otrzymałem nagrodę „Odry", to wspomniałem o nie istniejącym już, bardzo krótko trwających „Zeszytach Wrocławskich", które redagowali Anna Kowalska i Tadeusz Mikulski (oboje nieżyjący już). Otóż ja bardzo pilnie czytałem te „Zeszyty" i tam znalazłem niezwykłą dla mnie rzecz, która właśnie w jakiś sposób zatrąca o ten temat. Mianowicie tam był artykuł, z którego wynikało, że nowela Conrada, który w końcu nie pisał po polsku, a tylko po angielsku, nowela „Il Conte" („Hrabina"), zresztą rozgrywająca się w Neapolu, została przełożona jeszcze za życia Conrada przez Leona Piwińskiego. Otóż Piwiński posłał tekst swojego przekładu Conradowi. Conrad, jak zwykle pełen dobrych manier, przepraszając i sumitując się niesłychanie, pozwolił sobie na zasugerowanie tłumaczowi w jego tekście czterech czy nawet tylko trzech poprawek. I co się okazało? To były poprawki trafione w „dziesiątkę", gdy mówi się żargonowo, a mówiąc inaczej - znakomite.
A wracając do pańskiej sytuacji...
Oczywiście. Wynikałoby z tego, że on gdzieś pod spodem, pisząc po angielsku i mówiąc prawie tylko po angielsku, pozwalał polszczyźnie kwitnąć i rozrastać się. jeżeli on potrafił poprawić znakomitego zresztą tłumacza i literata, jakim był Leon Piwiński, to fakt ten chyba o czymś świadczy.
Bezbłędnie.
Ja, mówię teraz o sobie, nie miałem z tym żadnych trudności. Ja żyję w rodzinie, która jest rodziną właściwie włoską. Moje dzieci są pół-Polakami. Tylko moja córka mówi po polsku i studiuje zresztą problematykę polską. Moja żona nie mówi po polsku, więc rozmawiam w domu głównie po włosku, no i rozmawiam po włosku w mieście, w którym mieszkam. Dlatego też dopiero gdy wchodzę do pokoju i zabieram się do pisania, wtedy wchodzę w krąg polszczyzny. Jak dotychczas...
No właśnie. Miał pan przez te wszystkie lata, poprzez sytuacje, ludzi i literaturę kontakt z językiem rosyjskim, niemieckim, angielskim, francuskim i wreszcie włoskim. To wszystko musiało chyba pana rozwijać i jako człowieka, i jako pisarza?
W każdym razie bez żadnego zawodu i bez większych trudności. Kłopoty może mi sprawiać temat czy problematyka, ale nie język.
A tym samym pomagają wnikać w świat literatury innych narodów i kręgów kulturowych.
To daje bardzo dużo, ale wiele zależy od wypadków indywidualnych. Ja nauczyłem się z grubsza (choć to nie była żadna nauka) rosyjskiego w łagrach na tyle, że mogę czytać i rozmawiać, jakkolwiek starszym akcentem. Każdy Rosjanin zauważy mój twardy akcent. Nauczyłem się też w wojsku angielskiego na tyle, że mogę czytać i rozmawiać. Tu się nauczyłem włoskiego. To są te moje języki. Pomagają mi one w lekturze.
W każdym razie pański kontakt z językiem polskim jest w moim odczuciu bardzo żywy. Widać to zwłaszcza w pańskim „Dzienniku", gdzie przewijają się różne gatunki i różne obszary literackości. Widzę w polszczyźnie pańskiego „Dziennika" rzecz niezwykłą, mało powiedzieć - czystość i poprawność; to jest pełnia życia. To nie jest język obumarły, odcięty od korzeni i źródeł.
Naturalnie, ale zwracam uwagę na jedną rzecz; przypomniał mi się taki przykład, bardzo zresztą charakterystyczny. Mianowicie znałem dobrze znakomitego polskiego poetę, który umarł już, a mieszkał w Londynie. Teraz jest przypominany trochę w Polsce. I słusznie przypominany. Nazywał się Tadeusz Łukowski. On programowo nie uczył się obcych języków, żeby uchronić swoją polszczyznę. To było aż śmieszne. On pracował i żył w Anglii, a nie potrafił ułożyć po angielsku najprostszego zdania. Drugim takim przykładem emigranta programowo uciekającego od obcego języka jest mój przyjaciel, rosyjski pisarz, który redagował w Paryżu pismo „Kontynenty" - Władimir Maksimow. On programowo nie uczył się francuskiego, choć mieszkał w Paryżu, żeby uchronić świeżość swojego rosyjskiego. Był nawet taki zabawny z nim epizod. Na jakimś przyjęciu w Paryżu zagadał do niego wielki, nieżyjący już poeta Pierre Emmanuel, na co Maksimow odpowiedział, że nie rozumie po francusku. Emmanuel wtedy na to: „No to jak się będziemy porozumiewać?" (a było to krótko po przyjeździe Maksimowa do Paryża). Maksimow odpowiedział w sposób godny Rosjanina i imperialisty: „Jak się pan nauczy rosyjskiego, to pogadamy". Są to co prawda anegdoty, ale zawsze.
Pan chyba miał szczęście do tłumaczeń?
Taką mam nadzieję. Właściwie, jak obserwuję moich kolegów po piórze na emigracji, pisarzy emigracyjnych, to stwierdzam, że mój przypadek nie jest niczym szczególnym. Wszyscy oni uchronili się w jakiś sposób przed utratą żywotności swojego języka. Oczywiście z wyjątkiem tych, którzy świadomie, od pierwszej chwili przeszli na inny język. Wspomniany już tu Pietrkiewicz pisze powieści po angielsku, a wiersze po polsku. Zna polski znakomicie, zresztą wykładał polonistykę na uniwersytecie w Londynie, ale postanowił pisać swoje powieści po angielsku. Wielki przykład tego typu sytuacji mamy z Nabokovem. Do dzisiaj przekłada się jego pierwsze powieści emigracyjne pisane po rosyjsku. On, jak wiadomo, dopiero potem przeszedł na angielski, szalenie był z tego dumny i bardzo się tym szczycił. To jest też zupełnie inny przypadek, bo Nabokov uznał angielski za język bardzo bogaty, który mu dał - jak sam uważał - wiele nowych możliwości i wiele rejestrów w prozie. I był do tego przywiązany. Nie z konieczności to zrobił, bo już stał się pisarzem tak znanym, że mógł liczyć na to, że cokolwiek napisze po rosyjsku, to mu natychmiast przełożą. Ale pamiętał o jednej rzeczy, i to jest niestety prawda (jest taki zwrot z włoskiego traduttore traditore, co znaczy tłumacz to zdrajca, zwrot oparty na grze słów), że nie ma przekładów idealnych. Są lepsze lub gorsze.
No i Barańczak zajmuje się tym nieustannie.
Chyba tak. Kiedy tłumaczył „Inny Świat" mój nieżyjący już przyjaciel, świętej pamięci Andrzej Ciołkosz, to był to przekład tak wspaniały, że we wszystkich recenzjach angielskich, co się rzadko zdarza, podkreślano wartość przekładu. Więc miałem szczęście. Teraz mam szczęście do takiej polonistki, młodziutkiej Włoszki, która kilka lat spędziła w Polsce i dobrze nauczyła się polskiego. Ale najważniejsze jest dla tłumacza, aby dobrze znał swój własny język, a dopiero potem ten, z którego tłumaczy. To jest jednak trudna sprawa. Dotyczy to zwłaszcza poetów. To jest szalenie trudna sprawa. Pisał o tym wielokrotnie Miłosz i inni poeci.
Są pisane, jeżeli można tak powiedzieć, ciężkim, niescenicznym wierszem.
Tak. W sposób rzeczywiście nadzwyczajny, muszę powiedzieć, nadzwyczajny. Ale, wie pan, to jest bardzo dziwna sprawa z przekładami. Ja Barańczaka wysoko bardzo cenię jako pisarza, jako naukowca i jako tłumacza oczywiście. On dokonuje chyba cudów. Kiedy on to wszystko robi? Ciągle widzę nowe przekłady... Ale jest coś takiego niezwykłego w tym wszystkim. Ja mianowicie wiem, jak doszło do tej inicjatywy tłumaczenia na nowo Szekspira przez Barańczaka. Zwrócił się do niego Wajda, jak słyszałem, z prośbą żeby zrobił nowy przekład „Hamleta" do przedstawienia, bo te „stare" nasze przekłady są ciężkie dla aktorów.
Wróćmy więc do pańskich książek. Weźmy, dla przykładu, rosyjskie tłumaczenie „Innego Świata". Przecież ludzie to czytają w dzisiejszej Rosji. Jak pan sądzi, czy oni w tej prozie, w tej narracji odnajdują cały ogrom zła, który pan ukazał, nie zacietrzewiając się jednocześnie ani w sferze języka, ani w budowanych słowami obrazach ówczesnej rzeczywistości? To jest książka napisana bardzo spokojnie, niemal na takim filozoficznym oddechu.
Właśnie.I Barańczak to zrobił (miał się też ponoć ograniczyć tylko do „Hamleta"), i to się aktorom bardzo spodobało, bo była to swobodna, żywa polszczyzna. Jak przedtem aktorzy męczyli się na tych trudnych okresach, to teraz odetchnęli pełną piersią, mówili tekst ze swobodą. Ja też dostałem ten przekład „Hamleta". I muszę szczerze powiedzieć, że gdy to czytałem, to byłem pełen podziwu dla swady i gładkości przekładu, ale jednocześnie, nie ukrywam tego (myślę, że jak Barańczak to przeczyta, nie będzie miał do mnie żalu, bo wie jak wysoko go cenię), stwierdziłem, że z tego przekładu wyparowała poezja. Ta wspaniała scena ze słowami „Być albo nie być?..." Ja to wielokrotnie czytałem w jego przekładzie. To jest absolutnie wierne; świetnie zapisane i tak dalej, ale to nie jest to. I to są właśnie te zasadzki czyhające na tłumaczy.

Ja myślę, że odbierają. W każdym razie miałem tego typu reakcje. Poza tym miałem szczęście, że przełożyła to na rosyjski znakomita tłumaczka, między innymi wierszy Miłosza - Natalia Gorbaniewska, która się nauczyła świetnie języka polskiego, a na dodatek sama jest poetką. Tak, z tego co wiem, reakcje na rosyjski przekład „Innego Świata" są dobre, nakład się rozszedł i myślę, że ten ton prozy został uchwycony. To jest zresztą osobny rozdział, wie pan, wejścia literatury polskiej, nazwijmy to niezależnej, wwożonej do Rosji. To się zaczyna zupełnie wyraźnie dziać na naszych oczach. Ja mam u siebie, przysłany z Moskwy tom prozy Brunona Schulza, teraz wyszedł tam Gombrowicz i wyjdzie następny Gombrowicz, więc dla nich to jest w pewnym sensie odkrycie. Bo przecież to jest ta literatura wolna, oryginalna w przypadku Gombrowicza i Schulza.

W moim wypadku chodzi o książkę, która mówi o tej tak zwanej więziennej cywilizacji. No, ale oni w tym obszarze mogą się poszczycić wielkim pisarzem, takim jak Szałamow. Bo Sołżenicyn napisał po prostu encyklopedię gułagu.
Sprawa „Innego Świata", to znaczy powody, dla których książka ta powstała, to jest jakby pierwszy pański krok w emigrację, z której nigdy się już pan potem nie wycofał. I dlatego teraz pojawia się druga część mojego pierwszego pytania. Czy jest coś takiego w emigracji lub czy emigracja sama w sobie odbiera człowiekowi COŚ, co sprawia, że nigdy nie poleciłby pan tego kroku pisarzom młodszych pokoleń?
Za to Szałamow jest największym pisarzem tego świata więziennej cywilizacji. Tak więc oni mają swojego „specjalistę od tych spraw". Zresztą dowiedziałem się niedawno z listu, który przysłał mi znany niegdyś dziennikarz polski Mariusz Wilk (który się osiedlił o dziwo w Rosji, na wyspach Sołowieckich), czegoś ważnego o recepcji Szałamowa. W tym liście Mariusz Wilk opowiada między innymi o tym, że odbywają się w Wołogdzie, gdzie się urodził Szałamow jako syn popa zresztą (do końca życia był programowym ateistą), czitenja szałamowskie, to znaczy lektury jego nowel, zawsze w rocznicę jego śmierci.

Emigracja odbiera jedną rzecz, bardzo zresztą drogocenną, ale z tym trzeba się od początku pogodzić (ja, jako pisarz, nigdy takich prób nie robiłem), odbiera możliwość pisania o życiu polskim. Bo jeśli ktoś jest powieściopisarzem czy nowelistą, a tematem jego tekstów jest współczesne życie polskie, to według mnie to się na emigracji nie może udać. Rozsądny pisarz musi z tego od razu zrezygnować. Mnie często pytają ludzie: „Ty ciągle piszesz o włoskich sprawach, a nie spróbowałbyś o polskich?" No i nie spróbowałbym, bo wiem, że to by się nie udało. Trzeba mieć w sobie zapach tych miejsc, trzeba to czuć po prostu tak, jak się trzyma rękę na pulsie. Tego nie można robić na odległość. Gombrowicz napisał ten swój „Kosmos" i „Pornografię", rzeczy, które niby się dzieją w Polsce, ale w przypadku obu tych książek chodziło o coś zupełnie innego niż o zwykłe realia. Będąc na emigracji, można co najwyżej pisać książki wspomnieniowe. Przepiękną książką tego typu jest dla mnie „Dolina Issy" Miłosza. Tak, ale to jest książka o dzieciństwie, więc to trzeba sobie z góry powiedzieć, jeśli ktoś się decyduje na ten krok emigracji. Są zresztą pisarze, którzy mieszkają czy mieszkali długo za granicą bez żadnych powodów politycznych. Oni tylko osiedlali się gdzieś tam na jakiś czas i dlatego mogą pisać o swoim kraju, bo w trakcie swojego pobytu za granicą nie tracą kontaktu z realiami i rzeczywistością. Ja też, co prawda, nie traciłem kontaktu, bo co dwa, trzy miesiące jechałem do paryskiej „Kultury" i tam siedziałem cały miesiąc. „Kultura" to jest właściwie taki polski zaścianek w Paryżu. Tyle tylko, że tam się ciągle mówiło o sprawach politycznych, więc to mi niewiele dawało, bo nawet jak przyjeżdżali tam ludzie z Polski (a przyjeżdżało ich sporo), to nie próbowałem wnikać w życie polskie jako w ich życie osobiste, żeby znaleźć jakiś materiał dla siebie.
O, właśnie. Tutaj się od razu otwiera następny wątek naszej rozmowy. Na kartach pańskiego „Dziennika pisanego nocą" nieustannie przewija się historia pańskich spotkań z Polakami, którzy przyjeżdżają do Paryża, Neapolu, Rzymu i paru innych miejsc. I co z tego wynika? Bardzo często wynika to, że pańscy goście są śmieszni w swoich poglądach politycznych, naiwni, zaślepieni lub tylko zakłamani, a pan ich tak „lekko" i precyzyjnie komentuje. I trwa to całe lata. W którymś momencie polska historia dociera do czerwca 89 roku. Coś się kończy i coś się zaczyna. W opublikowanej wersji „Dziennika" nie ma takiego miejsca, w którym pojawiają się okrzyki radości, tryumfalne komentarze do własnej, wcześniejszej dalekowzroczności. Pan to przyjmuje ze spokojem i nadal ze spokojem analizuje.
Tak, to były głównie rozmowy polityczne. Oni, ci nasi goście z Polski, po to przyjeżdżali, a myśmy ich po to przyjmowali, bo wszyscy to właśnie chcieli usłyszeć.
Różni „specjaliści" od emigracji głoszą w tej materii różne teorie, jak to zwykle bywa.
To, o czym pan mówi, trzeba ułożyć historycznie i najpierw powiedzieć o pierwszych latach naszego (mówię „naszego" w sensie grupy „Kultury" paryskiej, bo z nimi od początku i najmocniej byłem związany i jestem związany) pobytu na emigracji, bo to jest okres bardzo trudny. Polega to na tym, według mnie (to jest taka moja teoria, z uporem powtarzana), że komunistom udała się jedna rzecz niewątpliwa - to znaczy udało im się w jakiś sposób obrzydzić narodowi całą emigrację jako taką. I to udało się w narodzie takim jak Polacy, który w końcu miał Wielką Emigrację w XIX stuleciu. Faktem jest, że ludzie i bali się z emigrantami stykać (zwłaszcza w pierwszym okresie po wojnie), i traktowali emigrantów trochę, jak to już kiedyś napisałem, jako „byłych ludzi", jak mawiają Rosjanie. W najlepszym przypadku, powiedzmy, traktowano emigrantów z przyjaźnią, zwłaszcza jeżeli znało się tych ludzi jeszcze sprzed wojny. Zdarzało się wręcz, że traktowano nas z pewną sympatią nie pozbawioną swoistego nawet politowania, w rodzaju „jak mi cię szkoda, co ty wyrabiasz i piszesz?" Na czym to polegało? Skąd się to wzięło? Skąd to pochodziło?

Według mnie wzięto się to z przekonania, które większość inteligencji polskiej przyjęła, łącznie z Czesławem Miłoszem zanim wyjechał za granicę, że to, co się dzieje w Polsce, to jest rzecz i sprawa na setki lat. To był jakby mit Tysiącletniego Związku Sowieckiego, tak jak istniał mit Tysiącletniej Rzeszy. Więc to ludzi w jakiś sposób rozbrajało. Myśleli: co tu skakać, co tu wierzgać na ościeniu, jeśli to i tak będzie trwało. Myślano więc, że trzeba się do tego przygotować, że trzeba odpowiednio wychowywać dzieci. Pojedynczy Polak uważał, że to, co jest jego treścią duchową, siłą wewnętrzną - trzeba ukrywać i kultywować w sobie, że trzeba żyć nowym życiem, bo to się nie zmieni. Sprawa doszła tak daleko, że Stefan Kisielewski w swojej książce, która nazywa się „Abecadło", w haśle dotyczącym mojej osoby napisał, to znaczy poklepuje mnie w pewnym momencie protekcjonalnie jako pisarza, że nieźle, nieźle, a potem pisze dalej, że ten Herling-Grudziński to jest głupiec, bo ciągle wierzy, że sowiety wyjdą z Polski. No i to jest ten Kisielewski, ten mędrzec polityczny... Ja zresztą wysoko go cenię i nie chciałbym, żeby tu pojawił się cień złośliwości. To jest człowiek o ogromnych zasługach. On powinien nawet pomniczek dostać w Polsce za to co zrobił. Ale w tej dziedzinie, o której cały czas tu mowa, on prezentował ogólne poglądy, że nic się nie zmieni, więc co wy tu, emigranci, wierzgacie i podskakujecie... Otóż myśmy od pierwszej chwili byli przekonani o tym, że to się nie utrzyma. Nie byliśmy przekonani co do jednego (i tutaj los albo Bóg zrobił nam ten wielki prezent), a mianowicie, że sami to zobaczymy.

A stało się to, żeśmy to sami zobaczyli, choć myśleliśmy, że ten proces potrwa o wiele dłużej. Zobaczyliśmy to na własne oczy i to jest ta nasza wielka radość, że to się nie stało po naszej śmierci (mówię tu ciągle w liczbie mnogiej, jako o grupie „Kultury"), a za naszego życia.
Czy na użytek naszych czytelników mógłby pan ten pogląd krótko chociaż przypomnieć?
Dlatego też jest tak, o czym pan wspominał, i przypuszczam, że to jest głównym powodem, że to przejście w „Dzienniku" do następnego rozdziału, to znaczy do niepodległości, jest tak spokojne, bez tych okrzyków: Hurra! Brawo! i tak dalej. A także bez wypominania, że to ja mówiłem, że zawsze miałem rację... Oczywiście, ja zawsze uważałem to za bardzo naturalną rzecz. Kłopoty zaczęły się dopiero potem. Chodzi o mój stosunek do całej tej sprawy, który jest nadal bardzo krytyczny wobec wielu wypadków po odzyskaniu niepodległości. Wielokrotnie już o tym pisałem, nawet w ostatnim „Dzienniku", który przedrukowali w „Tygodniku Powszechnym", a dotyczącym mojej drugiej podróży do Polski. Niektórzy czytelnicy w Polsce mówią po jego lekturze, że jestem niesprawiedliwy w nim, ale ja mam taki właśnie pogląd.
Dowodem tego są chyba pańskie spotkania z publicznością w różnych miejscach kraju.
Ja uważam, że po upadku komunizmu w 89 roku powinna powstać cezura pomiędzy tym ustrojem, który upadł, a tym, który przyszedł na jego miejsce. To nie jest zwykła zmiana rządu, jak w krajach demokratycznych, gdzie na przykład przegrywają konserwatyści a wygrywają socjaliści, i że to się odbywa w sposób typowy dla demokracji. To, o czym mówię, jest wielkim przełomem, a żadna cezura nie powstała. Nie zrobiono tego, żeby ludzi odpowiedzialnych za zbrodnie popełnione w tym ustroju postawić przed sądem. Gdyby ich potem nawet odesłano do domu, bo to są ludzie bardzo starzy, nic by się nie stało. Bo tu przecież nie chodzi o żadne okrucieństwo, tylko o to, żeby było poczucie rządów prawa, żeby nie było ludzi, którzy mówią: „Zabili mi brata, ojca, jest facet, który to zrobił i co? I nic. Facet chodzi sobie luzem i jest bezkarny." To jest niemożliwe. To jest absolutnie niemożliwe. Rządy prawa są potrzebne i po to, żeby nie było takich wypadków jak z panem Kwaśniewskim (co mnie bardzo oburzyło i o czym już mówiłem), który przeprasza za niegodziwości ustroju. Nie przeprasza za swoje, bo nie miał za co przepraszać, bo pełnił niewielką rolę. Był ministrem sportu. On śmie przepraszać za niegodziwości ustroju. To jest rzecz nie do przyjęcia. Tu nie ma co przepraszać, to nie jest kwestia do przeprosin, to jest sprawa do procesów. Akurat przeczytałem artykuł profesora Adama Strzembosza, Prezesa Sądu Najwyższego, gdzie on dowiódł w artykule „Bezsilne prawo?", że nie było ani jednego procesu po wojnie o zbrodnie, jakkolwiek istnieją materiały, istnieją przestępcy, istnieją poszkodowani. To jest absolutny nonsens, absolutny absurd. I jakiś Bratkowski będzie mi tu tłumaczył, bo to robił, że to jest nasza mądrość narodowa. A to jest - niech mi pozwoli powiedzieć, bo znam Bratkowskiego i wiem, jakie ma zasługi - to jest czysty idiotyzm. Tak jak czystym idiotyzmem było to, że w dyskusji w „Kulturze", która odbyła się na łamach „Kultury" z udziałem wivemarszałka sejmu Aleksandra Małachowskiego, kiedy to właśnie Małachowski został zapytany, dlaczego myśmy nie podjęli przynajmniej takiej ustawy jak Czesi (to znaczy dlaczego nie spróbowaliśmy ustawowo opisać i potępić komunizm?) - on na to odpowiedział, że jeżeliśmy jeszcze tego nie zrobili, to znaczy, że nie mogliśmy. Co to jest za odpowiedź? To jest odpowiedź zupełnie idiotyczna. Przepraszam, że się podnieciłem, ale to jest rzecz, która nie może mnie usposabiać pozytywnie. W tej sprawie ludzie mogą sobie mówić, co chcą. Zresztą tak myśli i mówi tylko część polskiego społeczeństwa.

Oczywiście. Podczas tych spotkań miałem niesłychanie dobre reakcje audytoriów. Czułem, że ludzie zgadzają się ze mną. Ale faktem jest, że część ludzi robi mi wymówki, twierdząc, że jestem niesprawiedliwy. Jeżeli chodzi o tę akurat sprawę, to pozostanę „niesprawiedliwy" do końca życia.

(Materiały pochodzą z gnieźnieńskich archiwaliów Krzysztofa Szymoniaka. Rozmowę przeprowadzono 18 października 1994 roku w Neapolu)

# data[].attributes.attachment_link.title
Chcę być „niesprawiedliwy". Archiwalny wywiad Krzysztofa Szymoniaka z Gustawem Herlingiem-Grudzińskim

# data[].attributes.attachment_link.description
Zeszyty Poetyckie przedstawiają archiwalny wywiad Krzysztofa Szymoniaka z Gustawem Herlingiem-Grudzińskim.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
„Wieża" Gustawa Herlinga Grudzińskiego to utwór należący do nurtu chrześcijańskiego egzystencjalizmu. Jest to też jedno z najbardziej misternie skonstruowanych arcydzieł współczesnej polskiej prozy. Autor ukazuje w nim bohaterów w chwilach najcięższej próby, przed którą może stanąć człowiek, dotkniętych przez los, ale też w pewien sposób obdarowanych, ponieważ pojawiają się przybysze, współczujący i wiele rozumiejący, którzy potrafią ich historie odkryć dla innych i opowiedzieć. Autor „Innego świata", więzień łagrów, żołnierz walczący pod Monte Cassino, żyjący długie lata we Włoszech podejmuje w „Wieży" temat tajemnicy życia, którego sens tak trudno sobie wyobrazić, gdy przed cierpiącym nie ma już żadnej nadziei i skazany jest na dożywotnią samotność. Tęskni wtedy za uwolnieniem, za głosem innych ludzi, odrobiną zainteresowania. Szuka ukojenia w kontemplowaniu natury, lekturach, marzeniach, które nie mogą się spełnić. Nade wszystko zanim osiągnie stan rezygnacji, staje się dla wielu przykładem niezwykłego heroizmu, a czasem przeciwnie: rozpaczliwie pragnie śmierci.
Grudziński w oryginalny sposób posługuje się kompozycją szkatułkową. Prowadzi równolegle dwie narracje, nadrzędną i zaczerpniętą z książki Françoise-Xavier de Maistre'a: „Trędowaty z miasta Aosta". Wplata też szereg relacji, wyznań osób trzecich, przytacza legendę z Gór Świętokrzyskich, odwołuje do Kierkegaarda, średniowiecznych dokumentów, lokalnych podań, Starego Testamentu.
Bardzo często badam z uczniami początek tego opowiadania, zachęcając, oczywiście, do przeczytania całości. Analizy tekstów najlepiej uczyć się na dziełach mających kompozycję przemyślaną w najdrobniejszych szczegółach. Oto po kampanii włoskiej, latem 1945 roku pracownik misji wojskowej, żołnierz wojsk alianckich przyjeżdża do małego domku w dolinie Aosty. Mężczyzna chce skorzystać z urlopu. To zarazem główny, nadrzędny narrator opowiadania. Jego znajomy pozwala mu zatrzymać się w budynku, którego poprzedni mieszkaniec zmarł. Historię tego człowieka w dalszej części czytelnik pozna lepiej, a także otrzyma wiarygodną relację z ostatniego dnia jego życia. Narrator jest osobą obdarzoną ogromną empatią. Na podstawie śladów pozostawionych przez nieżyjącego gospodarza powoli buduje atmosferę miejsca i delikatnie odsłania tajemnice nieżyjącego właściciela. Dostrzega pajęczyny, liszaje wilgoci... ale również sztychy, których jednego autora bezbłędnie rozpoznaje. To Piranesi. Dzieje się coś niezwykłego. Narrator okazuje się nie tylko wnikliwym obserwatorem, ale również erudytą. Przytacza bowiem z pamięci, jak możemy przypuszczać, uwagi Aldousa Huxleya na temat sztychów Piranesiego, które „wyrażają doskonałą bezcelowość: schody nie prowadzą donikąd, stropy nie podpierają niczego". Inne dzieło nieznanego autora pozostawiło na obserwatorze jeszcze bardziej przygnębiające wrażenie niż Piranesi. Narrator dostrzega także książeczkę, która jest tak wymięta, brudna i zatłuszczona kroplami stearyny, że można bez trudu rozpoznać w niej ulubioną lekturę samotnego nauczyciela z Turynu. De Maistre to autor owej lektury i rozmówca trędowatego, młodego człowieka, którego poznał i swoją życzliwością zachęcił do wyznań. De Maistre to drugi narrator opowiadania, ponieważ ten pierwszy obszernie go cytuje, a potem przejmuje jego powieść, relacjonując zwierzenia trędowatego. Niejedno łączy obu tych obserwatorów rzeczywistości. Obaj widzieli wojnę. Autor „Le Lépreux de la cité d'Aoste" to oficer wojsk sabaudzkich, który w Aoście znalazł się w okresie kampanii alpejskiej 1797 roku. Przypadkiem trafił do miejsca przymusowego osadzenia nieszczęśnika, który musiał znosić wszelkie cierpienia osoby, jakiej cały bieg życia został naznaczony bólem, samotnością i bezsensem już na samym jego początku. Wojskowy w roku 1945 poznaje z kolei losy samotnika, w którego domku się znalazł i którego ulubioną książką była praca de Maistre'a. Emerytowany nauczyciel z Turynu stracił w wyniku trzęsienia ziemi całą bliską rodzinę. Trzymał się z dala od ludzi, w ciągu ostatnich sześciu lat życia widziano go w wiosce kilka razy. Możemy się tylko domyślać, że poświęcający jakże wiele uwagi losom dwóch tak nieszczęśliwych mieszkańców Doliny Aosty żołnierz - erudyta sam niejednego już musiał w życiu doświadczyć. Chciał odpocząć, ale przecież mógł wybrać miejsce, gdzie miałby towarzystwo, jakieś rozrywki. Jak sam przyznaje, zdarzało się, że przez całe dni nie widywał ludzkiej twarzy. Przytoczmy jeszcze za jego pośrednictwem słowa hrabiego Flemminga, ambasadora Prus w Królestwie Neapolu. „Mawiał często, że nie ma na świecie człowieka, który w największej nawet rozpaczy nie poczuje się w porównaniu z owym Trędowatym prawie zadowolony z życia, nazywał opowieść o nim Pocieszycielką Nieszczęsnych i ponieważ sam padał niejednokrotnie ofiarą zgryzoty i goryczy, nie rozstawał się z nią nigdy niby z ampułką wiecznie kojącego balsamu".Czy „Wieża" jest dziełem przygnębiającym? Przeciwnie. Wydaje mi się mieć niewyczerpane wręcz pokłady mądrości, która zawarta jest nie w moralizatorskich sentencjach, ale w opisie zmagań bohaterów ze skutkami otrzymanych od losu ciosów, a także w wyważonych słowach wrażliwych żołnierzy różnych epok występujących w roli narratorów. Grudziński wzbogaca swoją prozę o dokumenty, kulturowe konteksty, nadaje jej często cechy reportażu. Jak zostało powiedziane na początku, wymowa dzieła wpisuje się w nurt egzystencjalizmu chrześcijańskiego. Ukazany jest w nim absurd istnienia, ból codzienności, strach przed śmiercią odczuwany przez kogoś, kto jednocześnie nie widzi sensu życia. Wszystkiego tego doświadczają jednak ludzie wychowani w duchu chrześcijaństwa, którzy niekiedy wadzą się z Bogiem, a czasem widzą w nim jedyne źródło pocieszenia, sprawiedliwości, prawdy i nadziei, niczym biblijny Hiob. Jeśli masz ochotę wesprzeć finansowo działanie tego serwisu, przyczynić się do jego rozwoju, możesz dokonać wpłaty/przelewu na konto firmy: Sztuka Słowa PL, Tomasz Filipowicz. Nr: 15 2490 0005 0000 4500 8617 6460
Tytułem: SERWIS EDUKACYJNY

Kategoria: Uncategorized

# data[].attributes.attachment_link.description
„Wieża" Gustawa Herlinga Grudzińskiego to utwór należący do nurtu chrześcijańskiego egzystencjalizmu. Jest to też jedno z najbardziej misternie skonstruowanych arcydzieł współczesnej polskiej prozy. Autor ukazuje w nim bohaterów w chwilach najcięższej próby, przed którą może

# data[].attributes.headline
Gustaw Herling-Grudziński - katalog wystawy przygotowanej przez Pedagogiczną Bibliotekę Wojewódzką im. Gustawa Herlinga-Grudzińskiego w Kielcach

# data[].attributes.subject
Gustaw Herling-Grudziński - katalog wystawy przygotowanej przez Pedagogiczną Bibliotekę Wojewódzką im. Gustawa Herlinga-Grudzińskiego w Kielcach

# data[].attributes.headline
Gustaw Herling – Grudziński „Inny świat” i inne teksty kultury o rzeczywistości w łagrach sowieckich 

# data[].attributes.subject
Gustaw Herling – Grudziński „Inny świat” i inne teksty kultury o rzeczywistości w łagrach sowieckich 

# data[].attributes.headline
Karta pracy „Gustaw Herling-Grudziński »Wieża«” 

# data[].attributes.subject
Karta pracy „Gustaw Herling-Grudziński »Wieża«” 

# data[].attributes.body
Autor:

Magdalena Lottterhoff

# data[].attributes.attachment_link.title
Karta pracy „Gustaw Herling-Grudziński "Wieża"" - Ponad słowami - dlanauczyciela.pl

# data[].attributes.headline
Fragment nagrania filmowego z uroczystości wręczenia doktoratu Honoris Causa w 1991 roku

# data[].attributes.subject
Fragment nagrania filmowego z uroczystości wręczenia doktoratu Honoris Causa w 1991 roku

# data[].attributes.attachment_link.title
Sądy przesądy – w powiększeniu: Gustaw Herling-Grudziński - programy, Oglądaj na TVP VOD

# data[].attributes.attachment_link.description
Gustaw Herling-Grudziński – pisarz, eseista, krytyk literacki, dziennikarz, żołnierz, więzień obozów koncentracyjnych Gułagu. Jeden z najwybitniejszych przedstawicieli polskiej literatury na emigracji. Autor m.in. „Dziennika pisane

# data[].attributes.headline
Film dokumentalny o pisarzu przygotowany w ramach projektu "Filmowy Kanon Literatury"

# data[].attributes.subject
Film dokumentalny o pisarzu przygotowany w ramach projektu "Filmowy Kanon Literatury"

# data[].attributes.attachment_link.title
Gustaw Herling-Grudziński | Filmowy Kanon Literatury

# data[].attributes.headline
Obraz sowieckiego łagru w świetle utworu Gustawa Herlinga-Grudzińskiego "Inny świat" - scenariusz lekcji

# data[].attributes.subject
Obraz sowieckiego łagru w świetle utworu Gustawa Herlinga-Grudzińskiego "Inny świat" - scenariusz lekcji

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Scenariusz lekcji języka polskiego

Klasa: IV
Jednostka metodyczna: 45 minut

Temat: Obraz sowieckiego łagru w świetle utworu Gustawa Herlinga - Grudzińskiego pt.: „Inny świat".

Realizacja podstawy programowej:
Uczeń:
II.1.1) prezentuje własne przeżycia wynikające z kontaktu z utworem,
II.1.2) określa problematykę utworu,
II.2.4) rozpoznaje w utworze sposoby kreowania świata przedstawionego i bohatera,
II.3.2) wykorzystuje w interpretacji utworu kontekst historyczny.

Zadania szkoły:
Z.5 - kształcenie wartości i postaw obywatelskich.

Umiejętności ponadprzedmiotowe:
K6 - wyszukiwanie, selekcjonowanie i krytyczna analiza informacji.

Cel główny: Uświadomienie uczniom, w jaki sposób funkcjonowały sowieckie łagry.

Cele lekcji:
Uczeń:
- potrafi zdefiniować pojęcie łagier, człowiek złagrowany,
- przedstawia zasady funkcjonowania łagru,
- przedstawia różne reakcje bohaterów na rzeczywistość obozową.

Cele lekcji sformułowane w języku ucznia:
- poznasz pojęcia - łagier, człowiek złagrowany,
- dowiesz się, jak wyglądało życie ludzi w sowieckich obozach,
- uzasadnisz, że pobyt w obozie wpływał na psychikę więźniów.

Nacobezu:
- wskażesz cechy człowieka złagrowanego,
- przedstawisz zasady funkcjonowania sowieckich łagrów,
- wyjaśnisz, dlaczego obóz przyczyniał się do upadku moralnego człowieka.

Metody pracy:
- pogadanka,
- praca w grupach,
- burza mózgów.

Formy pracy:
- indywidualna,
- grupowa.

Pomoce dydaktyczne:
- Gustaw Herling - Grudziński Inny świat,
- Słownik wyrazów obcych pod redakcją Arkadiusza Latuska.
- Encyklopedia szkolna pod redakcją Agnieszki Nawrot
- krzyżówka,
- prezentacja multimedialna.

Przebieg lekcji:
- Powitanie.
- Czynności organizacyjno-porządkowe.
- Powtórzenie wiadomości - rozwiązanie krzyżówki i jej omówienie
- Podanie tematu lekcji oraz jej celu.
- Wyjaśnienie pojęć: łagier, człowiek złagrowany.
- Podział klasy na 4 grupy. Każda grupa dokonuje analizy wybranego problemu:
I - praca niewolnicza
II - hierarchia obozowa
III - miejsca i instytucje obozowe
IV - życie codzienne więźniów
- Omówienie pracy grup - prezentacja plakatów.
- Pytania kluczowe - Czy w warunkach obozowych możliwe było zachowanie człowieczeństwa? Czy dziś istnieją obozy pracy?
- Podsumowanie lekcji. Uczeń na kartce samoprzylepnej kończy zdanie: Dziś na lekcji dowiedziałem się...
- Podanie pracy domowej
Dlaczego rzeczywistość obozowa w utworze Gustawa Herlinga - Grudzińskiego jest światem odwróconego Dekalogu? Uzasadnij odpowiedz.

Załącznik nr 1
Krzyżówka - hasło „Inny świat"

1.Nazwa miejscowości, w której znajdowało się pierwsze więzienie Gustawa Herlinga - Grudzińskiego.
2.Dyktator Związku Radzieckiego.
3.Barak, w którym więźniowie mogli spotkać się ze swoimi bliskimi; dom....
4.Najczęstsza choroba więźniów spowodowana wycieńczeniem organizmu.
5.Powszechne zjawisko w obozie, budzi lęk więźniów.
6.Autor motta utworu Gustawa Herlinga - Grudzińskiego.
7.Wielokrotni recydywiści, sprawowali władzę w obozie.
8.Ustrój społeczny, w którym każdy obywatel podlega ścisłej kontroli państwa.
9.Wkładał rękę do ognia, w celu uniknięcia pracy.

Załącznik nr 2
Przykładowy klucz odpowiedzi - praca w grupach

I - Praca
Na czym polegała praca więźniów?
Ile godzin dziennie pracowali, w jakich warunkach?
Jakie prawa miały kobiety ciężarne?
-w obozie w Jercewie byli zatrudniani przy wyrębie i cięciu drzew,
-ich mordercza praca była ponad siły,
-pracowali po 11-12 godzin dziennie, często w 40 stopniowym mrozie
-droga do pracy wynosiła ok. 7km w jedną stronę
-praca była tak zorganizowany by wyniszczyć fizycznie człowieka
-max. okres zdolności do pracy wynosił 2 lata
-kobieta ciężarna była zwalniana z pracy na 3 miesiące przed porodem i 6 miesięcy po rozwiązaniu na karmienie dziecka; później dziecko zabierano.

II - Hierarchia obozowa
Jakie było kryterium podziału więźniów?
Na czym polegał podział na kotły?
-Polityczni (biełoruczki) - osoby skazane za przestępstwa polityczne, będące na najgorszej pozycji. Strażnicy stosowali w stosunku do nich najgorsze kary.
-Bytownicy - przestępcy pospolici, znajdujący się w lepszej sytuacji niż „polityczni"
-Urkowie - wielokrotni recydywiści, którzy sprawowali władzę w obozie. Wymierzali kary współwięźniom, mieli wiele przywilejów; do najbardziej znanych należało prawo „pierwszej nocy" z kobietami, które przyjechały dopiero do łagru. Urkowie organizowali też tzw. „nocne łowy" - nocne polowania na kobiety, podczas których były one przez nich gwałcone. Urkowie mieli też zwyczaj gry o cudze rzeczy innych więźniów, a nawet o ich życie.
-Iteerowcy - więźniowie pracujący w administracji obozowej. Otrzymywali dodatkowe racje żywnościowe i mieli większe przywileje z racji na sprawowaną funkcję. Często donosili na innych więźniów
-Kurzy ślepcy - osoby chore na tzw. kurzą ślepotę, chorobę, która z powodu braku witaminy A w organizmie powodowała utratę zdolności widzenia. Kurzy ślepcy byli traktowani jako prawie najgorsza grupa więźniów, ponieważ zawadzali innym - nie tylko gorzej pracowali, ale tamowali ruch. Często spotykali się z wrogością ze strony współwięźniów, nikt im nie pomagał.
-Ludzie z „trupiarni" - trafiali tam chorzy na „pyłagrę", szkorbut, chorzy psychicznie. Dzielili się na dwie grupę: słabosiłkę - ludzi, którzy mieli jeszcze szanse wrócić do pracy w obozie, dostawali dodatkową porcję żywności. Grupa „aktirowki" dostawała głodowe racje żywnościowe i była właściwie skazana na śmierć.
-Podział na podstawie osiągnięć w pracy, procentowej wysokości wyrobionej normy (III kocioł - 125% normy, II - 100%, I - dla skazanych do trupiarni

III - Miejsca i instytucje obozowe
Jakie nazwy baraków funkcjonowały w obozie?
Co odbywało się w kawecze?
Gdzie przestrzegane były wartości moralne?

-Pieresylny - baza transportowa. Przebywali tam więźniowie transportowani do innych łagpunktów.
-Trupiarnia (kostnica) - przebywali tu nieuleczalnie chorzy.
-Izolator - był to mały murowany domek otoczony drutami, w którym okna okienne były zakratowane. Nie było w nich w ogóle szyb, w izolatorze panował więc piekielny mróz, tym dotliwszy, że więzień tam przebywający nie miał nic do okrycia się w nocy. Odsyłanie do izolatora było formą kary, jaką wymierzano więźniom.
-Łaźnia - miejsce, gdzie więźniowie kąpali się co trzy tygodnie. Przy okazji czyszczono wtedy ich odzież, odwszawiając ją. Każdy więzień miał w łaźni do dyspozycji malutki kawałek szarego mydła, jedno wiadro wody ciepłej i jedno zimnej.
-Barak potocznie zwany „kawecze" - miejsce rozrywki. Zwano je (skrót od kulturalno-wospitatielnoja czast`"). Normalnie znajdowała się tam biblioteka. W baraku urządzano też przedstawienia, w które więźniowie bardzo się angażowali.
-Szpital - była to oaza szczęścia w okrutnym świecie obozowym. Trafiali tam chorzy z temperaturą powyżej 39 stopni. Dostawali leki na spadek gorączki, margarynę i cukier. Spali w czystej pościeli. Z powodu tych dobrych - jak na obóz - warunków w obozie często dochodziło do samookaleczeń.
-Dom Swidanij- nazywano skrzydło baraku, w którym więźniowie spędzali czas z krewnymi, przybyłymi na widzenia. Dom ten znajdował się na pograniczu obozu i świata wolnego. Zarówno więźniowie, jak i ich rodziny musieli wykazać wielki heroizm, by w końcu uzyskać zgodę. Więźniowie spotykali się z bliskimi ostrzyżeni, umyci, czysto ubrani i mieli surowy zakaz mówienia o warunkach życia w obozie. "Dom Swidanij" był - podobnie jak sami więźniowie - odpowiednio przygotowany: był to czysty umeblowany pokój z firankami i czystą pościelą.

IV - Życie codzienne
Co oznacza wychodnoj dień?
Ile wynosiły racje żywnościowe?
Jak mężczyźni traktowali kobiety?

-Więźniowie otrzymywali od 400-700 gramów dziennie chleba i 2 łyżki kaszy lub zupy; żebrano o możliwość wylizywania misek z III kotła;
-Zmuszanie kobiet do prostytucji, gwałty zbiorowe (Marusia - Kowal)
-Oszukiwano ich i przedłużano okres kary pod byle pretekstem
-Zgodnie z przepisami więźniom przysługiwał całodzienny odpoczynek raz na dekadę. Szybko okazało się, że tak częste wolne dni zmniejszają plan produkcyjny obozu i zadecydowano, że „wychodnoj dień" będzie wówczas, kiedy obóz przekraczał górną granicę produkcji na kwartał. Ten system pracy miał swoje wady i zalety. Więźniowie pracowali u skraju wycieńczenia, lecz z większym podnieceniem wyczekiwali na dzień odpoczynku, który dawał im chwilę wytchnienia. Wolny dzień mijał szybko i pierwsze tygodnie pracy po nim stawały się trudne do zniesienia. Najczęściej w przeddzień więźniowie dowiadywali się od brygadierów, że czeka ich doba wypoczynku. Wtedy ożywiali się, stając się bardziej ludzkimi i serdecznymi dla towarzyszy niedoli. Przed ósmą zona przybierała odświętny charakter. Więźniowie zbierali się przed kuchnią i na ścieżkach, z niektórych baraków dochodziły śpiewy i dźwięki muzyki. Nastrój podniecenia trwał do północy. Było to przygotowanie do dnia, który celebrowano rozrywkami i drobnymi przyjemnościami. Do późnej nocy skazańcy rozmawiali ze sobą, leżąc na pryczach. Okazywali sobie życzliwość tak różną od codziennego zobojętnienia i nienawiści. Następnego dnia budzono ich nieco później i po śniadaniu wracali do baraków, by przygotować się do rewizji, która trwała niekiedy nawet cztery godziny. Następnie musieli uporządkować baraki i po obiedzie zaczynali swoje święto.
-Pokazy filmowe, wystawiane sztuki teatralne

# data[].attributes.attachment_link.title
Obraz sowieckiego łagru w świetle utworu Gustawa Herlinga-Grudzińskiego "Inny świat". Scenariusz lekcji

# data[].attributes.attachment_link.description
Anita Bułacińska; miejscowość: Piotrków Trybunalski; dział: Szkoła ponadpodstawowa; nr: 38847

# data[].attributes.headline
Gustaw Herling-Grudziński - materiały dydaktyczne na zdalne lekcje

# data[].attributes.subject
Gustaw Herling-Grudziński - materiały dydaktyczne na zdalne lekcje

# data[].attributes.attachment_link.title
Język polski (styczeń 2021 r.) - Zdalne lekcje - Portal Gov.pl

# data[].attributes.attachment_link.description
Poznam postać i twórczość Gustawa Herlinga-Grudzińskiego oraz zapoznam się z treścią powieści „Inny świat”.

# data[].attributes.headline
Gustaw Herling-Grudziński w zbiorach Pedagogicznej Biblioteki Wojewódzkiej im. profesora Tadeusza Kotarbińskiego w Łodzi

# data[].attributes.subject
Gustaw Herling-Grudziński w zbiorach Pedagogicznej Biblioteki Wojewódzkiej im. profesora Tadeusza Kotarbińskiego w Łodzi

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka w Łodzi

# data[].attributes.headline
Gustaw Herling-Grudziński w zbiorach Pedagogicznej Biblioteki Wojewódzkiej im. J. Lompy w Katowicach

# data[].attributes.subject
Gustaw Herling-Grudziński w zbiorach Pedagogicznej Biblioteki Wojewódzkiej im. J. Lompy w Katowicach

# data[].attributes.body
Zestawienie bibliograficzne w wyborze ze zbiorów Pedagogicznej Biblioteki Wojewódzkiej

w Bielsku-Białej za lata 1988-2017

# data[].attributes.headline
Gustaw Herling-Grudziński i jego epoka - wybrana literatura ze zbiorów PBP Książnicy Pedagogicznej

# data[].attributes.subject
Gustaw Herling-Grudziński i jego epoka - wybrana literatura ze zbiorów PBP Książnicy Pedagogicznej

# data[].attributes.body
im. A. Parczewskiego w Kaliszu

# data[].attributes.headline
Gustaw Herling - Grudziński (1919 – 2000). Bibliografia przedmiotowa

# data[].attributes.subject
Gustaw Herling - Grudziński (1919 – 2000). Bibliografia przedmiotowa

# data[].attributes.body
Zestawienia bibliograficzne druków zwartych i artykułów z czasopism w wyborze

/na podstawie księgozbioru PBW w Przemyślu oraz filii w Jarosławiu, Przeworsku i Lubaczowie/

# data[].attributes.attachment_link.title
Gustaw Herling-Grudziński (1919 – 2000). Bibliografia przedmiotowa - Podkarpackie Biblioteki Pedagogiczne

# data[].attributes.attachment_link.description
Nasza strona internetowa używa plików cookies (tzw. ciasteczka) w celach statystycznych, reklamowych oraz funkcjonalnych. Dzięki nim możemy indywidualnie dostosować stronę do twoich potrzeb. Każdy może zaakceptować pliki cookies albo ma możliwość wyłączenia ich w przeglądarce, dzięki czemu nie będą zbierane żadne informacje. Dowiedz się więcej jak je wyłączyć. Polityka Prywatnosci

# data[].attributes.headline
"Monolog niewypowiedziany" - esej Grzegorza Bogdała

# data[].attributes.subject
"Monolog niewypowiedziany" - esej Grzegorza Bogdała

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Tekst wydanego właśnie „Dziennika" Herlinga-Grudzińskiego nie był przeznaczony do publikacji. Na pytanie, dlaczego mimo to się ukazał, i to zaledwie 18 lat po śmierci autora, próżno szukać odpowiedzi we wstępie autorstwa Włodzimierza Boleckiego, znawcy twórczości Grudzińskiego, w posłowiu córki pisarza Marty Herling - albo w opisach wydawcy.

Zastanawiająca jest beztroska, z jaką zgodnie zaznaczają oni, że odnaleziony w neapolitańskim archiwum diariusz był sekretny i „adresowany tylko do siebie", ale decyzję o jego opublikowaniu pozostawiają bez przekonującego wyjaśnienia. Można wręcz odnieść wrażenie, że właśnie sekret jest czymś, co z natury domaga się ujawnienia: „samo istnienie dziennika usprawiedliwia też jego wydanie w serii tekstów odnalezionych w archiwum" - napisała Marta Herling. Na pewno „sekretny" sprzeda się lepiej. Ale co innego zostaje w takich przypadkach, niż naiwnie pytać: „Po co?".

Stosunek Grudzińskiego do dzienników intymnych przeznaczonych do druku był sceptyczny, widział w tym grę udaremniającą zamiar prawdomówności: „człowiek może (choć nie zawsze potrafi) być szczery tylko z samym sobą, a z chwilą, kiedy zaczyna się zwierzać, nie jest w stanie oprzeć się pokusie komponowania samego siebie na obraz i podobieństwo kogoś drugiego już - kogoś, kim nie jest, lecz chciałby być w oczach innych" - pisał w eseju z 1953 r. poświęconym XVII-wiecznemu „Dziennikowi" Samuela Pepysa. Jasne jest zatem, że dziennikiem z lat 1957-58 nie zamierzał z nikim się dzielić - w przeciwnym razie zrobiłby to sam. Przede wszystkim zaś nazywa go w jednej z notek „prywatnym", „nie przeznaczonym do czytania przez nikogo", i trudno byłoby doszukiwać się w tym kokieterii.

O skomplikowanej biografii autora „Innego świata" wiadomo niemało, z tym że jest to wiedza rozproszona. Dużo informacji zawiera rozmowa z córką Grudzińskiego dla „Dużego Formatu" z 2009 r., przedrukowana w „Dzienniku 1957-1958". Dobrym źródłem informacji osobistych jest też „Krótki przewodnik po sobie samym". W dwóch tomach wywiadu rzeki z Boleckim („Rozmowy w Neapolu" i „Rozmowy w Dragonei") z kolei autor opowiedział szczegółowo o wielu trudnych sprawach, m.in. pobycie w łagrze w Jercewie, emigracji, samobójczej śmierci pierwszej żony, Krystyny. Nieustannie poruszał je też, wprost lub aluzyjnie, w najbardziej osobistych tekstach - opowiadaniach, gdzie obsesyjnie wręcz nawracają pewne motywy, a z napięcia między tym, co jawne, i tym, co ukryte, wyłania się los człowieka.

Tam i z powrotem

Herling-Grudziński urodził się w 1919 r. w rodzinie żydowskiej. Nieodgadniony pozostanie jego stosunek do własnego pochodzenia - ilekroć pojawiał się ten temat, pisarz zaznaczał, że jego rodzina była całkowicie zasymilowana, jakby odrzucał tę część swojej tożsamości. W „Dzienniku 1957-1958" pytał sam siebie, czy nigdy nie wyzwoli się z tego kompleksu pochodzenia. Wracał do tego zagadnienia w opowiadaniach z lat 80. i 90., takich jak „Święty smok", o grupie włoskich chłopów, którzy dokonują konwersji na judaizm, czy w ostatnim ukończonym przed śmiercią „Podzwonnym dla dzwonnika", o uratowanym z pogromu żydowskim dziecku, które zostało franciszkaninem.

Przed II wojną światową Grudziński przeżył fascynację komunizmem, zakończoną rewizją na stancji w Kielcach, gdzie uczęszczał do gimnazjum. „Manifestu komunistycznego", ukrytego w niemieckim wydaniu Szekspira, policja nie znalazła. W dorosłym już życiu przyznawał, że bliski jest mu etos socjalistyczny. Postrzegał chyba siebie trochę tak jak swojego przyjaciela pisarza, Ignazia Silonego - chrześcijanina bez Kościoła i socjalistę bez partii.

W latach 30. doświadczył pierwszej istotnej porażki - Jan Twardowski (przyszły ksiądz) odrzucił jego nadesłaną do czasopisma „Kuźnia Młodych" nowelę „Rozrachunek" z komentarzem: „konstrukcja doskonała, ale treść słaba i banalna". Za to już na studiach polonistycznych w Warszawie realizował się jako krytyk literacki i autor listów miłosnych, pisanych dla zarobku „kucharkom, lafiryndom i złodziejom". Po wybuchu wojny został współzałożycielem PLAN-u (Polskiej Ludowej Akcji Niepodległościowej). W ramach konspiracyjnej „roboty" przedostał się do okupowanego przez Sowietów Lwowa, a później do Grodna. Uciekł, ostrzeżony w marcu 1940 r., że może zostać aresztowany, i ukrywał się na wsi. Znalazł przemytników, którzy mieli go przerzucić na Litwę: po drodze okazało się, że jeden z nich - nazwiskiem Mickiewicz - był na usługach NKWD i go zadenuncjował.

Tak Herling trafił najpierw do więzienia w Grodnie, gdzie dostał wyrok pięciu lat za „zamiar walki przeciw ZSRR" oraz „działalność na rzecz wywiadu niemieckiego" (z powodu brzmienia nazwiska), następnie do Witebska, potem do dwóch kolejnych i wreszcie do łagru w Jercewie pod Archangielskiem. Pomimo podpisania układu Sikorski-Majski w lipcu 1941 r. - przewidywał on m.in. amnestię dla więźniów polskich w ZSRR - nie został zwolniony. W ramach protestu rozpoczął więc z grupą więźniów głodówkę. Na wolność wyszedł w styczniu 1942 r. Pobytowi w łagrze poświęcił „Inny świat", który ukazał się z przedmową Bertranda Russella po angielsku i po polsku (w Londynie) odpowiednio w 1951 i 1953 r. Ta poruszająca, oszczędna stylistycznie relacja z przeżyć obozowych autora jest zapewne też jego najbardziej znaną książką. Unosi się nad nią duch powinności: Grudziński wspominał, że kiedy został zwolniony, żegnający go przyjaciele „ciągle powtarzali, nie wiedząc zresztą, że będę kiedyś pisarzem, "opowiedz to, co przeżyliśmy, i co przeżyłeś razem z nami"".

Zanim to zrobił, jeszcze niejeden raz mógł stracić życie. Po półtoramiesięcznej wędrówce dotarł „u kresu sił, w łachach obozowych, wygłodniały, pokryty wrzodami" do 10. Dywizji Piechoty Armii gen. Andersa. W rozmowie z Józefem Czapskim nazwał ją „armią więźniów dowodzoną przez więźnia i odbudowaną za oporną zgodą nadzorców więziennych". Razem z nią, przez Irak, Palestynę i Egipt, dotarł do Włoch w grudniu 1943 r. Trzy miesiące spędził w szpitalu, złożony gorączką tyfusową; tutaj też przyjął chrzest w marcu 1944 r.

Podczas rekonwalescencji w Sorrento poznał filozofa Benedetta Crocego i jego córkę Lidię - swoją późniejszą drugą żonę. Nawiązali wtedy korespondencję, podobno byli w sobie zakochani. W maju 1944 r. Herling wziął udział w bitwie o Monte Cassino, za co odznaczono go Virtutti Militari, ale też przez pomyłkę wciągnięto na listę poległych. Po zakończonej kampanii zdecydował się pozostać na emigracji, w Rzymie, i poślubił malarkę Krystynę Stojanowską, poznaną jeszcze w Iraku, w kantynie wojskowej. Na wieść o tym zrozpaczona Lidia Croce zniszczyła otrzymane listy.

Słuchając siebie

Po przeniesieniu redakcji „Kultury" Jerzego Giedroycia (Herling był jej współzałożycielem) z Włoch do Francji pod koniec lat 40. wyjechał wraz z żoną do Londynu i podjął współpracę z „Wiadomościami" Mieczysława Grydzewskiego. Tych kilka londyńskich lat to bodaj najciemniejszy okres w jego życiu. Nie tylko z powodu ciężkiej sytuacji materialnej. Echa tego czasu da się rozpoznać w ponurym, pozbawionym nadziei „Zeszycie Williama Mouldinga, emeryta", opowiadaniu o ostatnim kacie Anglii i jednej z jego ofiar - kobiecie.

W Londynie w 1952 r. Krystyna popełniła samobójstwo, dwa tygodnie po tym, jak Herling wyjechał do Monachium, gdzie dostał pracę w Radiu Wolna Europa. Była to już jej trzecia próba samobójcza. Niebawem odebrał sobie też życie Andrzej Ciołkosz, tłumacz „Innego świata" na angielski, jedyny syn przyjaciół Herlinga. Ta druga tragedia zbliżyła go do jego matki, która widziała w nim przybranego syna. Przewidział zresztą, że choć 17 lat młodszy od niej, umrze wcześniej, a nawet odgadł rok swojej śmierci w „Zimie w zaświatach" - autobiograficznym opowiadaniu m.in. o powolnym odchodzeniu Lidii Ciołkoszowej.

Odnowiona w Monachium relacja z Lidią Croce pomogła mu się wydobyć z pijaństwa i rozpaczy po śmierci Krystyny. W 1954 r. wzięli ślub, urodził się im syn, a w 1956 r. zamieszkali na stałe w Neapolu. To miasto w cieniu Wezuwiusza męczyło Grudzińskiego, ale również fascynowało i dostarczało inspiracji; tutaj stworzył najważniejsze dzieła: „Dziennik pisany nocą" - nazwany przez siebie opus magnum, spełniającym wszystkie ambicje pisarskie - oraz opowiadania, z biegiem lat coraz bardziej osobiste.

„Dziennik 1957-1958" nie jest „literackim kuriozum" ani „buchalterią", jak pisał na łamach „Tygodnika" o „Kronosie" Gombrowicza Jerzy Franczak. To dobrze prowadzona kronika nowego-starego etapu w życiu - przeszłość bowiem nie zniknęła wraz z zaangażowaniem w kolejny związek i zmianą miejsca zamieszkania. Owszem, zapiski te nie powinny się były ukazać, nie oznacza to jednak, że są pozbawione zalet: najważniejszą z nich jest możliwość śledzenia z dnia na dzień (z kilkumiesięczną przerwą), poniekąd „na żywo", jeszcze bez filtra nałożonego przez dystans czasowy, życia pisarza.
Czytaj także: Jerzy Franczak: "Operacja Kronos"
Czytelnik znajduje się tu w roli (będę uparty: niechcianego) obserwatora. Inaczej niż w przeznaczonym dla szerokiej publiczności „Dzienniku pisanym nocą", gdzie dał dojść do głosu „historii spuszczonej z łańcucha", samemu usuwając się w cień, tutaj Herling zajmował się głównie sobą, szkicując swoisty autoportret z tłem. Skrupulatnie odnotowywał częste zmiany nastroju wpływające na aktywność twórczą („kiedy dobrze mi się pisze, gorzej mi się żyje i vice versa "), analizował swoje emocje, zapisywał sny, w których przychodzili do niego bliscy zmarli. Po ich lekturze nie sposób nie poczuć się jak złodziej, jeśli pamięta się słowa: „wolno go [sen - GB] jedynie opowiedzieć, w miarę dokładnie, mając za jedynego słuchacza samego siebie".

W rozmowach z Boleckim autor przyznawał co prawda, że np. przez wiele lat po śmierci Krystyny współżył z nią w snach, ale jest to mimo wszystko co innego niż dokładne poznawanie treści nieerotycznych nawet snów z „Dziennika 1957...". Wiedza o tym, że Grudziński miewał sny kończące się wytryskiem, nie odmieni niczyjego spojrzenia na jego opowiadania lub postać, co najwyżej wywoła u kogoś spragnionego „momentów" tanią ekscytację - obcą temu autorowi.

Przebrania

Kto by zresztą szukał kontrowersyjnych, mrocznych czy perwersyjnych tematów, prędzej i więcej znajdzie ich w opowiadaniach Herlinga. Pełno w nich odrażających zbrodni, samobójstw, tajemniczych zaburzeń świadomości. Są też opętania, kazirodztwo, ludzie żyjący na obrzeżach społeczeństwa: hipnotyzer-medium zakopujący ofiary w przydomowym ogródku czy była zakonnica, która wciąż nosi habit i przyjmuje kochanków na cmentarzu. To oryginalne, XX-wieczne opowieści grozy, inspirowane twórczością Stendhala („Kroniki włoskie"), Henry'ego Jamesa czy E.A. Poego. Kunszt Herlinga sprawia, że nie ześlizgują się one w kicz, nigdy też nie są dopowiadane do końca. Eksplorowanie tematów z pogranicza normalności i rzeczywistości było dla niego sposobem na zbliżanie się do tajemnicy egzystencji, nieosiągalnej również dlatego, że zatrzymywał się w odpowiednim miejscu - nie próbował powiedzieć za dużo, zwłaszcza o bohaterze historii.

Herling mieszał w opowiadaniach prawdę ze zmyśleniem. Wprowadzał pierwszoosobowego narratora, którego można utożsamiać z nim samym. To był jego sposób na zrealizowanie potrzeby publicznego wyznania, wypowiedzenia lęków i niepokojów - stąd też powracające w tytułach określenia gatunkowe, zwłaszcza „opowieść", ale też „monolog" lub „spowiedź". Kronikarską, oszczędną formę, udającą relację z prawdziwych wypadków, łączył z treścią wymykającą się niekiedy zasadzie prawdopodobieństwa, ale jedynie dlatego, że podporządkowywał ją nie logice ziemskiej, lecz logice zaświatów. Te zaś uważał za coś w rodzaju snu - a może sen za coś bliskiego zaświatom. Oba służyły jednemu: ponownemu nawiązaniu kontaktu z utraconą kobietą. Wraca ona pod różnymi postaciami, bywa, że rozpoznaje jej rysy w czyjejś twarzy. Śmierć nie kończy tu miłości i pożądania.

Przedwczesne odejście Krystyny odcisnęło piętno na całym życiu i twórczości Grudzińskiego, czasami w stopniu obsesyjnym, podporządkowując zwłaszcza późne utwory wciąż na nowo opowiadanej historii niedomkniętej żałoby. W tej uporczywości nawracających obrazów, nastrojów i ducha - zdarza się, że i upiora - ukochanej jest coś z nawiedzenia: łaska miesza się tu z obłędem.

Kto wobec tego zna biografię i opowiadania Herlinga, ten bez „Dziennika 1957-1958" domyśli się, że jego związek z Lidią Croce musiał być trudny. Podobnie żadną rewelacją nie jest fakt, że najważniejsza dla niego była praca własna, a np. obowiązki dla Radia Wolna Europa nazywał odrabianiem pańszczyzny. Niewiele pożytku wyniknie także z poznania fragmentów zniszczonego przez Grudzińskiego fragmentu pisanego wówczas „Czarnego stawu". Deklaratywne dialogi i fabuła rodem z nieudanej powieści psychologicznej z międzywojnia nijak się mają do języka i zagadnień, które wkrótce potem zawarł w swych pierwszych znakomitych opowiadaniach: „Księciu niezłomnym" czy „Wieży". We wstępie jako datę śmierci Krystyny Stojanowskiej podano (błędnie?) 1953 r., podczas gdy w przypisie kilka stron dalej jest już 1952.

Po co nam to było

Marta Herling wspominała, że jej ojciec był „zamknięty w gabinecie, zamknięty w sobie, zamknięty w pisarstwie". Z jej opowieści wyłania się obraz człowieka nieprzystępnego, małomównego, zajętego własnymi sprawami; dopiero w późniejszym okresie ich kontakt się ożywił.

W kontraście do tego czytelnicy „Dziennika 1957-1958" dostali Herlinga otwartego, mówiącego wprost, chwilami nudnego, kiedy opisuje wycieczki po Włoszech, lub nieprzyjemnego, gdy w niewybredny sposób wypowiada się o homoseksualistach. Przy okazji zdradzone zostały jego intymne refleksje i rozterki. Zabrakło jednak konsekwencji i w paru miejscach, dotyczących osób z rodziny, opuszczono fragmenty tekstu.

„W człowieku istnieje i powinna istnieć strefa, gdzie nic prócz Boga nie potrafi i nie ma prawa go dosięgnąć" - pisał Herling w rozważaniu o dzienniku osobistym jako gatunku. Dobrze byłoby wierzyć, że jest tak naprawdę, i że kogoś to obchodzi. ©℗
Gustaw Herling-Grudziński, DZIENNIK 1957-1958, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2018.
Korzystałem m.in. z: Włodzimierz Bolecki „"Inny świat" Gustawa Herlinga-Grudzińskiego"; Ewa Bieńkowska „Pisarz i los. O twórczości Gustawa Herlinga-Grudzińskiego".

# data[].attributes.attachment_link.description
Lektura „Dziennika 1957-1958" Gustawa Herlinga-Grudzińskiego to specyficzne doświadczenie. Intymne zapiski pozwalają dzień po dniu śledzić jego dylematy osobiste, kłopoty z pisaniem, a nawet sny.

# data[].attributes.headline
Gustaw Herling-Grudziński: Przede wszystkim moralny - felieton Pawła Karwowskiego

# data[].attributes.subject
Gustaw Herling-Grudziński: Przede wszystkim moralny - felieton Pawła Karwowskiego

# data[].attributes.headline
Gustaw Herling-Grudziński - książki, ebooki i audiobooki na platformie woblink.com

# data[].attributes.subject
Gustaw Herling-Grudziński - książki, ebooki i audiobooki na platformie woblink.com

# data[].attributes.attachment_link.title
Gustaw Herling-Grudziński ebooki, książki i audiobooki | księgarnia internetowa Woblink

# data[].attributes.attachment_link.description
Gustaw Herling-Grudziński ebooki, audiobooki, książki. Przeglądaj w łatwy sposób tytuły autora. Filtruj po cenie, kategorii, wydawcy lub formacie. Sprawdź jakie to proste!

# data[].attributes.headline
Z łagru pod Monte Cassino. To dlatego zachodni lewicowcy znienawidzili Herlinga-Grudzińskiego - felieton Krzysztofa Masłonia

# data[].attributes.subject
Z łagru pod Monte Cassino. To dlatego zachodni lewicowcy znienawidzili Herlinga-Grudzińskiego - felieton Krzysztofa Masłonia

# data[].attributes.attachment_link.title
Z łagru pod Monte Cassino. To dlatego zachodni lewicowcy znienawidzili Herlinga-Grudzińskiego

# data[].attributes.attachment_link.description
Po tym, co przeżył w sowieckim obozie koncentracyjnym, koszmar bolszewizmu stał się jego tematem życia. Herling-Grudziński był za to znienawidzony przez lewicowych intelektualistów na Zachodzie.

# data[].attributes.headline
"... stąd wyruszyłem w drogę..." – film dokumentalny o Gustawie Herlingu-Grudzińskim

# data[].attributes.subject
"... stąd wyruszyłem w drogę..." – film dokumentalny o Gustawie Herlingu-Grudzińskim

# data[].attributes.body
Film "... stąd wyruszyłem w drogę..." opowiada o miejscach i ludziach ważnych dla Gustawa Herlinga-Grudzińskiego w jego młodości, a więc o domu rodzinnym w Berezowie, Suchedniowie, mieszkaniu w kieleckiej kamienicy, szkole, parku miejskim w Kielcach i zauroczeniu twórczością Stefana Żeromskiego. Film powstał w Platformie Informacji Kulturalnej województwa świętokrzyskiego (http://pik.kielce.pl/). Narratorką opowieści jest dr Irena Furnal – znawczyni życia i twórczości Herlinga-Grudzińskiego.

# data[].attributes.attachment_link.title
"... stąd wyruszyłem w drogę..." – film dokumentalny o Gustawie Herlingu-Grudzińskim

# data[].attributes.attachment_link.title
Gustaw Herling-Grudziński - ebooki, audiobooki i książki - Legimi online

# data[].attributes.attachment_link.description
Ebooki, audiobooki i książki autora Gustaw Herling-Grudziński.

# data[].attributes.headline
Gustaw Herling-Grudziński - Pielgrzym Wolności. Stulecie urodzin pisarza

# data[].attributes.subject
Gustaw Herling-Grudziński - Pielgrzym Wolności. Stulecie urodzin pisarza

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Gustaw Herling-Grudziński. Ze zbiorów Instytutu Literackiego Kultura

Gustaw Herling-Grudziński (1919-2000) - pisarz, eseista, krytyk literacki, więzień Gułagu, żołnierz Armii gen. Władysława Andersa - u rodził się 20 maja w Kielcach, w spolonizowanej, ale wyznającej judaizm rodzinie żydowskiej, jako Gecel (vel Gustaw) Herling (vel Grudziński), syn Doroty (Dobrysi) z Bryczkowskich i Jakuba (Joska) Herlinga vel Grudzińskiego. Dzieciństwo i młodość spędził w majątku rodzinnym w Suchedniowie i w Kielcach. Ukończył Gimnazjum im. M. Reja w Kielcach, do którego uczęszczał wcześniej Stefan Żeromski.

W Najkrótszym przewodniku po sobie samym wspominał: Wychowałem się u rejonie Gór Świętokrzyskich. Do dziś nie przestaję ich wspominać z największym wzruszeniem, chociaż wiele w życiu podróżowałem i widziałem wiele niezwykłych miejsc. [...] W czasach młodości chodziłem po tamtych szlakach bardzo często. Święty Krzyż, Nowa Słupia, Święta Katarzyna były moimi ukochanymi trasami wędrówek. [...] Obrazy i krajobrazy z dzieciństwa ciągle do mnie wracają, a jeśli wracają - to znaczy, że tkwią we mnie gdzieś bardzo głęboko.

Jako szesnastoletni gimnazjalista zadebiutował reportażem „Świętokrzyżczyzna" w warszawskim piśmie młodzieży szkolnej „Kuźnia Młodych" w 1935 roku.

Studia

W latach 1937-1939 studiował filologię polską na Uniwersytecie Warszawskim im. Józefa Piłsudskiego, uczęszczając na wykłady m.in. profesorów Wacława Borowego, Juliusza Krzyżanowskiego, Tadeusza Kotarbińskiego. Publikował teksty w tygodnikach literackich i społecznych, m.in. w: „Ateneum", „Pionie", „Piórze". Redagował kolumnę literacką w dwutygodniku „Przemiany" na przełomie 1937 i 1938 r., a następnie dział literacki w tygodniku „Orka na Ugorze" od lutego 1938 r.

Wojna i „Inny świat"

Po wybuchu wojny w 1939 r. nie został zmobilizowany. Należał do współzałożycieli jednej z pierwszych warszawskich organizacji konspiracyjnych - Polskiej Ludowej Akcji Niepodległościowej (PLAN). W listopadzie wyruszył jako emisariusz na Zachód przez Litwę, by poinformować państwa zachodnie o tym, co się działo podczas okupacji niemieckiej w Polsce. W 1940 r. został aresztowany przez NKWD, oskarżony o szpiegostwo i skazany na pięć lat obozu pracy. Trafił do obozu w Jercewie koło Archangielska nad Morzem Białym, gdzie był tragarzem w bazie żywnościowej. Po podpisaniu układu Sikorski-Majski na próżno czekał na zwolnienie. Dopiero 20 stycznia 1942 roku, po proteście głodowym, mógł opuścić łagier i 12 marca dotarł do miejscowości Ługowoje, gdzie wstąpił do formującej się Armii Polskiej gen. Władysława Andersa na terenie Związku Sowieckiego. W 1942 r., przeszedł z nią na Środkowy i Bliski Wschód. Swoje przeżycia z obozu pracy opisał w „Innym świecie", jednym z najważniejszych świadectw literatury łagrowej. W 1943 r. nawiązał współpracę i zaprzyjaźnił się z Józefem Czapskim i Jerzym Giedroyciem. Jako żołnierz 3 Dywizji Strzelców Karpackich 2. Korpusu Polskiego walczył w bitwie o Monte Cassino jako radiotelegrafista i został odznaczony krzyżem Virtutti Militari. Po latach wyznał: [...] bardzo chcieliśmy brać udział w tej bitwie, i ja sam, i wszyscy moi koledzy, bo mieliśmy ogromną potrzebę bicia się z Niemcami.

Po zakończeniu wojny przeniósł się do Rzymu, gdzie kierował działem literackim tygodnika „Orzeł Biały". W 1945 r. ukazał się drukiem zbiór szkiców „Żywi i umarli" z przedmową Józefa Czapskiego w serii Biblioteka „Orła Białego". Publikował teksty w prasie wojskowej, m.in.: „Kurierze Polskim", „W drodze", „Dzienniku Polskim APW". Należał do pierwszej redakcji Instytutu Literackiego, który został założony przy 2. Korpusie Polskim w Rzymie w 1946 r. Był współtwórcą i współredaktorem wraz z Jerzym Giedroyciem pierwszego numeru „Kultury".

Jerzy Giedroyc, Gustaw Herling-Grudziński i Melchior Wańkowicz, Rzym 1945 r.
Ze zbiorów Instytutu Literackiego Kultura

Londyn, Monachium, Neapol

W 1947 r., po rozwiązaniu PSZ na Zachodzie, wyjechał wraz żoną, malarką Krystyną Domańską, do Londynu. Mieszkali w Domu Pisarza Polskiego w latach 1948-1952, żyli bardzo skromnie. Herling-Grudziński współpracował m.in. z londyńskimi „Wiadomościami" pod kryptonimem „Lector".

W latach 1949-1950 napisał Inny świat, który ukazał się rok później w języku angielskim ( A World Apar t) w tłumaczeniu Andrzeja Ciołkosza ze wstępem Bernarda Russella. W 1953 r. książka została wydana w języku polskim. Stała się bestsellerem, wydarzeniem na ówczesnym emigracyjnym rynku wydawniczym.

Po samobójczej śmierci żony (4 listopada 1952) Herling-Grudziński przeniósł się do Monachium i pracował w Radiu Wolna Europa, prowadził audycje „List do komunisty" i przegląd nowości krajowych.

W listopadzie 1955 r. osiadł w Neapolu i ożenił się z Lidią Croce, córką sławnego filozofa włoskiego Benedetto Croce. Publikował w pismach włoskich, m.in. „Tempo Presente", „Il Corriere della Sera", „Il Giornale", „L'Espresso".

W 1956 r. wysłał do Jerzego Giedroycia opowiadanie „Książę niezłomny" o Benedetto Croce, nawiązując ponownie współpracę z Instytutem Literackim po niemal dziewięcioletniej przerwie.

W „polskim Soplicowie", w paryskiej „Kulturze"

Z Instytutem Literackim był związany od jego powstania. Należał do najbliższych współpracowników Jerzego Giedroycia, do najważniejszych autorów „Kultury". W miesięczniku publikował eseje, opowiadania, a także artykuły z zakresu literatury zachodniej i bloku wschodniego, komentarze polityczne, recenzje książek, tłumaczył teksty. Instytut Literacki stał się jego podstawowym miejscem aktywności zawodowej pisarza, przyjeżdżał systematycznie kilka razy w roku do Maisons-Laffitte. W 1966 r. został stałym korespondentem włoskim „Kultury". W czerwcu 1971 r. rozpoczął w „Kulturze" druk Dziennika pisanego nocą, który po raz ostatni ukazał się w styczniowym numerze miesięcznika w 1996 r. Później - aż do śmierci pisarza - publikowany był na łamach warszawskiej „Rzeczpospolitej". W latach 1974-1992 należał do redakcji pisma „Kontinient". W 1996 r. doszło do ponownego, definitywnego rozstania z paryską „Kulturą".

Utwory Herlinga-Grudzińskiego były zakazane przez cenzurę w kraju do 1988 r., ukazywały się jedynie w drugim obiegu. Wiele opowiadań pisarza było tłumaczonych na języki: angielski, francuski, niemiecki, włoski.

Zofia Hertz, Jerzy Giedroyc i Gustaw Herling-Grudziński. Maisons-Laffitte, 1987.
Fot. Bohdan Paczowski, ze zbiorów Instytutu Literackiego Kultura

Przesłanie

Najkrótszy przewodnik po sobie samym Herling-Grudziński zakończył słowami:
Oprócz wiary w Boga istnieje też w naszym życiu inny wymiar wiary, np. wiary w pewne wartości. Mnie łączyła z Giedroyciem wiara w niepodległość Polski, w upadek komunizmu, co niekiedy wywoływało sceptyczne uśmiechy takich mądrych ludzi jak Czesław Miłosz czy Stefan Kisielewski. A myśmy w „Kulturze" naprawdę wierzyli, że ten ustrój się nie utrzyma i komunizm padnie, i że to jest kwestia czasu, ale byliśmy w tym całkowicie odosobnieni. Wiara w wartości trwalsze niż doraźne sytuacje i układy polityczne, wiara w idee i sens naszego życia dla innych, wiara w wartości i według wartości - jak kiedyś napisał ksiądz Tischner - była i jest moją wiarą przez całe życie. Być może są dziś na ten temat inne opinie, ale ja - patrząc wstecz na mijający wiek, którego mam już dosyć za to, co w nim uczyniono z człowiekiem - pozostanę przy swoim.
Opracowała dr Małgorzata Ptasińska

Cytaty pochodzą z: G. Herling-Grudziński, Najkrótszy przewodnik po sobie samym, oprac. I przygotowanie tekstu do druku Włodzimierz Bolecki, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2000.

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
biuro udostępniana i archiwizacji dokumentów

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
główna komisja badania zbrodni hitlerowskich

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
główna komisja badania zbrodni niemieckich

# data[].attributes.attachment_link.title
Gustaw Herling-Grudziński - Pielgrzym Wolności. Stulecie urodzin pisarza

# data[].attributes.attachment_link.description
Wiara w wartości trwalsze niż doraźne sytuacje i układy polityczne, wiara w idee i sens naszego życia dla innych, wiara w wartości i według wartości - jak kiedyś napisał ksiądz Tischner - była i jest moją wiarą przez całe życie (Gustaw Herling-Grudziński, „Najkrótszy przewodnik po sobie samym")

# data[].attributes.headline
Dlaczego Gustaw Herling-Grudziński bał się spotkać z Witoldem Gombrowiczem? - felieton Mariana Bieleckiego

# data[].attributes.subject
Dlaczego Gustaw Herling-Grudziński bał się spotkać z Witoldem Gombrowiczem? - felieton Mariana Bieleckiego

# data[].attributes.headline
Obowiązek świadectwa. Sto lat temu urodził się Gustaw Herling-Grudziński - felieton Katarzyny Wójcik

# data[].attributes.subject
Obowiązek świadectwa. Sto lat temu urodził się Gustaw Herling-Grudziński - felieton Katarzyny Wójcik

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Gustaw Herling-Grudziński był jednym z najwybitniejszych polskich twórców XX wieku. Pisał „z potrzeby prawdy" i obowiązku świadectwa. Jako pisarz - jak sam stwierdził w autobiograficznym eseju - narodził się w łagrze. Dziś obchodzimy setną rocznicę jego urodzin.
Urodził się 20 maja 1919 roku najprawdopodobniej w Kielcach (w swoich publikacjach podawał, że były to Kielce, w jego metryce jako miejsce urodzenia widnieje natomiast wieś Skrzelczyce) jako syn właściciela niewielkiego majątku pod Buskiem. Dwa lata później jego ojciec sprzedał majątek i kupił młyn w Suchedniowie, w którym Gustaw zamieszkał wraz z matką i rodzeństwem. Uczył się w gimnazjum im. Mikołaja Reja w Kielcach, gdzie redagował szkolną gazetkę „Młodzi idą". W 1935 roku zadebiutował w piśmie „Kuźnia młodych" reportażem pod tytułem Świętokrzyszczyzna.

Obrazy i krajobrazy z dzieciństwa ciągle do mnie wracają, a jeśli wracają - to znaczy, że tkwią we mnie gdzieś bardzo głęboko. Dlatego upieram się przy idei "małych ojczyzn". Myślę wtedy nie o Polsce, która jako państwo jest zbyt "szeroka" do objęcia takimi uczuciami, lecz o konkretnym rejonie mojej młodości. Nigdy nie udało mi się go opisać tak, jak bym chciał.

(G.H-G Najkrótszy przewodnik po sobie samym)

Po ukończeniu szkoły dostał się na studia polonistyczne na Uniwersytecie Warszawskim, na którym studiował do 1939 roku. Pisał wówczas do czasopism „Ateneum", „Pion", „Pióro", był także redaktorem działów literackich w pismach Polskiej Młodzieży Demokratycznej: „Przemiany" i „Orka na Ugorze". Uczestniczył również w spotkaniach młodych krytyków literackich, skupionych wokół Ludwika Frydego. Opublikował (w „Pionie" i „Ateneum") studia krytycznoliterackie, między innymi o Marii Dąbrowskiej i Czesławie Miłoszu.

Po rozpoczęciu wojny wraz z kolegami założył warszawską grupę konspiracyjną PLAN (Polska Ludowa Akcja Niepodległościowa). Współredagował również pierwsze numery pisma podziemnego „Biuletyn Polski". W grudniu 1939 przekroczył linię demarkacyjną docierając do Lwowa, w którym dzięki protekcji Marii Dąbrowskiej i Juliusza Kleinera został przyjęty do Związku Literatów. Dzięki temu Herling-Grudziński uzyskał glejt ułatwiający mu życie do momentu, kiedy władze sowieckie odkryły, że Związek Literatów nie jest tym samym co radziecki Związek Pisarzy. Wówczas pisarz udał się do Grodna (pracował tam w teatrze lalkowym), a w marcu 1940 próbował przedostać się na Litwę, jednak ludzie, którzy mieli mu w tym pomóc, okazali się agentami NKWD. Gustaw Herling-Grudziński został aresztowany i skazany na pięć lat pobytu w obozach. Umieszczony kolejno w więzieniach w Grodnie, Witebsku, Leningradzie i Wołogradzie, trafił wreszcie do łagru w Jercewie koło Archangielska. Pracował jako tragarz przy rozładowywaniu wagonów, często po niemal trzydzieści godzin bez przerwy. Pół roku po zawarciu układu Sikorski-Majski, w styczniu 1942 roku wyszedł z obozu po przeprowadzonej przez siebie głodówce ‒ przeżycia z tego czasu opisał w swojej najsłynniejszej książce Inny Świat. Zapiski sowieckie. Niespełna dwa miesiące później w Kazachstanie został wcielony do formującej się na terenie ZSRR Armii Polskiej dowodzonej przez generała Andersa, z którą przez Persję, Irak (publikował tam w piśmie „Kurier Polski w Bagdadzie"), Palestynę i Egipt dotarł do Włoch. Po bitwie pod Monte Cassino (za którą został odznaczony Orderem Virtuti Militari) przemieścił się wraz ze swoim korpusem do Rzymu. Został oddelegowany do redakcji tygodnika „Orzeł Biały", w którym pełnił funkcję kierownika działu literackiego. Publikował również w pismach „Irydion" i „Kosmopolita", a także włoskim czasopiśmie „Arteusa". W tym czasie ożenił się z malarką Krystyną Domańską, z którą miał córkę Martę.

W 1943 roku poznał Józefa Czapskiego i Jerzego Giedroycia. Połączyła ich bliska przyjaźń, a później bliska współpraca. Kiedy w 1947 roku powstawał pierwszy numer „Kultury", Herling-Grudziński był jej współredaktorem.

Na ten czas przypadł jego debiut książkowy ‒ w 1945 roku ukazał się zbiór szkiców Herlinga-Grudzieńskiego Żywi i umarli. Józef Czapski w przedmowie do tomu napisał:

Grudziński pragnie wyznawstwa i nie znosi eklektyzmu. Każdy wybór, nawet mylny, jest dla niego lepszy niż brak wyboru, wie [...], że wszystko, co istnieje dla człowieka, istnieje jako pewna dodatnia lub ujemna wartość, że nie ma rzeczy obojętnych moralnie.

W 1946 wstąpił do PPS-u (z którego wystąpił w 1960 roku, po usunięciu z partii swojego przyjaciela Adama Ciołkosza). Publikował w partyjnych czasopismach „Robotnik Polski" i Światło". Kiedy w 1947 roku Jerzy Giedroyć zadecydował o przeniesieniu Instytutu Literackiego do Paryża, Herling-Grudziński opuścił Rzym i wyjechał wraz z żoną do Londynu. Nawiązał kontakt z redaktorem „Wiadomości", Mieczysławem Grydzewskim. Na łamach tego pisma ukazywał się jego Dziennik podróży do Burmy oraz fragmenty wspomnień z pobytu w sowieckim łagrze, zebrane i opublikowane pod tytułem Inny świat. Zapiski sowieckie w 1951 roku po angielsku (angielski tytuł brzmiał: A World Apart: a Memoir of the Gulag, przedmowę napisał Bertrand Russell, a tłumaczenia dokonał syn Adama Ciołkosza, Andrzej; polskie wydanie ukazało się dwa lata później, także w Londynie). Współpraca z „Wiadomościami" trwała do 1953 roku, kiedy Grudzińscy przenieśli się do Monachium. Pisarz kierował tam działem kulturalnym Radia Wolna Europa. W tym samym roku jego żona popełniła samobójstwo. Dwa lata później wraz z drugą żoną, Lidią Croce, wrócił do Włoch, osiadając w Neapolu, gdzie urodził się im syn Benedetto. Wówczas ponownie nawiązał współpracę z Instytutem Literackim i „Kulturą". Nakładem paryskiego Instytutu ukazywały się kolejne książki pisarza: opowiadania Skrzydła ołtarza (1960) i Drugie przyjście (1963), teksty krytyczne o literaturze rosyjskiej Upiory rewolucji (1969). W 1971 w piśmie zaczął się ukazywać Dziennik pisany nocą, kontynuowany później (aż do śmierci pisarza) na łamach „Rzeczpospolitej", wydany przez Giedroycia w formie książkowej w 1980 (lata 1973-1979) i 1984 roku (lata 1980-1983). Od 1981 Herling-Grudziński zaczął również pisywać dla prasy włoskiej, między innymi „Tempo Presente" i „Corriere della Sera". Zmarł w Neapolu nocą z 4 na 5 lipca 2000 roku.

Twórczość Gustawa Herlinga-Grudzińskiego była w Polsce objęta zakazem druku do 1988 roku (jego książki ukazywały się wyłącznie w wydawnictwach podziemnych), gdy w pierwszym obiegu wydano Wieżę i inne opowiadania. Choć większość życia spędził za granicą, zajmuje jedno z czołowych miejsc w literaturze polskiej. Był pisarzem o bardzo szerokich horyzontach ‒ pisał eseje, opowiadania, reportaże, dzienniki, recenzje, teksty krytycznoliteracke. Zdumiewa różnorodność poruszanych przez niego tematów, zawsze jednak dotyka w pewnym stopniu człowieka, różnych wymiarów jego życia: od cierpienia i upadku moralnego w sowieckim łagrze, poprzez estetyczny zachwyt wobec dzieł sztuki, po namysł nad metafizyką.

„Dzieło i życie, sztuka i los artysty, myśl i kondycja myśliciela to dla Herlinga nie dwie odrębne strefy, każda rządząca się swoimi prawami, ale jedna całość, jedna rzeczywistość, która wymaga od tego, kto chce wejść z nią w kontakt, spersonalizowanego stosunku, jaki właściwy jest relacjom między osobami". [prof. Paweł Rodak]

Wydany w 1951 roku Inny Świat był jednym z pierwszych i najlepszych literacko dzieł dotykających tego tematu. Napisane reportażowym stylem wspomnienia z pobytu w łagrze są przejmującym dokumentem życia w obozie pracy, a równocześnie zadumą nad granicami moralności, upadkiem ludzkiej godności, sile pokonywania przeciwności oraz analizą totalitaryzmu. Inny Świat jest bezpośrednim nawiązaniem do Wspomnień z domu umarłych Fiodora Dostojewskiego. Świadczą o tym nie tylko cytaty i tytuł zaczerpnięte z książki rosyjskiego pisarza, lecz także forma ‒ między innymi liczba rozdziałów i powtarzające się motywy.

Mój Inny Świat powstał z potrzeby prawdy. Napisałem prawdę, bo moi współwięźniowie mnie do tego zobowiązali. Żegnali mnie słowami: "napisz o nas prawdę".

[G.H-G, Najkrótszy przewodnik po sobie samym]

W przemówieniu wygłoszonym w 2000 roku z okazji nadania mu tytułu doktora honoris causa Uniwersytetu Jagiellońskiego Gustaw Herling-Grudziński wspomniał o tym, że obowiązkiem twórcy jest dawanie świadectwa. Ten autobiograficzny ton odnaleźć można niemal w całej twórczości pisarza. W swoich szkicach, esejach i opowiadaniach (których napisał ponad pięćdziesiąt) opisywał właśnie to, co chciał pozostawić w ludzkiej pamięci: literaturę i sztukę europejską, ale też sprawy polityczne i historie zgłębiające zagadnienia egzystencjalne. Nie uciekał w nich także od motywów dotyczących transcendencji ‒ ten nurt metafizyczny, szczególnie obecny w jego opowiadaniach, między innymi w Wieży, Gorącym oddechu pustyni czy Drugim przyjściu, najpełniej został zrealizowany w tworzonym przez lata Dzienniku pisanym nocą.

„[...] chyba najważniejszym moim wyborem była decyzja zostania pisarzem. I niezależnie od mojego wcześniejszego pisania przed wojną, ta decyzja zapadła po wyjściu z łagru. Dlatego mówię o sobie, że jako pisarz narodziłem się w łagrze". [G.H-G, Najkrótszy przewodnik po sobie samym]

‒ Katarzyna Wójcik

# data[].attributes.attachment_link.title
Obowiązek świadectwa. Sto lat temu urodził się Gustaw Herling-Grudziński

# data[].attributes.attachment_link.description
Gustaw Herling-Grudziński był jednym z najwybitniejszych polskich twórców XX wieku. Pisał „z potrzeby prawdy" i obowiązku świadectwa. Jako pisarz - jak sam stwierdził w autobiograficznym eseju - narodził się w łagrze. Dziś obchodzimy setną rocznicę jego urodzin.

# data[].attributes.headline
Gustaw Herling-Grudziński w księgarni Znak

# data[].attributes.subject
Gustaw Herling-Grudziński w księgarni Znak

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Gustaw Herling-Grudziński urodził się w roku 1919, zmarł u progu XXI wieku - w roku 2000. Był wspaniałym polskim twórcą: Grudziński to nie tylko pisarz, lecz także eseista, krytyk literacki, dziennikarz, żołnierz i wreszcie - więzień łagrów. Ta część jego osobowości i historii nie pozostała bez wpływu na twórczość, wręcz przeciwnie, odegrała ogromną rolę w tym, jak do swoich dzieł podchodził pisarz. Przede wszystkim zainspirowała twórcę do tego, by napisać Inny świat i pokazać reszcie globu, co działo się na Syberii.

Gustaw Herling-Grudziński - książki i wiele więcej

Był aktywistą: w 1939 założył wraz z kolegami jedną z pierwszych polskich organizacji konspiracyjnych, Polską Ludową Akcję Niepodległościową (PLAN). Między innymi przez to w 1940 został aresztowany przez NKWD i umieszczony w więzieniu w Witebsku, następnie przeniesiony stamtąd do łagru w Jercewie. Został zwolniony w 1942 i przyłączył się do armii generała Andersa. Walczył pod Monte Cassino, za co otrzymał order Virtuti Militari. Po wojnie nie wrócił do Polski. Współtworzył miesięcznik „Kultura", był także członkiem Instytutu Literackiego, współpracował z Radiem Wolna Europa.Z jakich tytułów zasłynął ten polski twórca i patriota XX wieku, Gustaw Herling Grudziński?

Co oprócz Innego Świata? Poznaj inne książki Herlinga-Grudzińskiego

Jeśli chcesz poznać więcej szczegółów twórczości tego twórcy, koniecznie zagłęb się w jego kilkutomowy Dziennik pisany nocą, pełen smaczków ówczesnego życia kulturalnego, porwie wszystkich miłośników literatury pięknej. Z kolei Godzina cieni to zbiór esejów literackich , które były drukowane w paryskiej „Kulturze" i londyńskich „Wiadomościach". Dzięki nim bliska będzie Ci erudycja autora, jego wyszukane słownictwo i niebywała intuicja artystyczna. A może wszystko na raz? Wtedy koniecznie zagłęb się w jego Dzieła zebrane - eseje i nie tylko!

Zapisz się do Newslettera

zyskaj darmową dostawę

na każde zamówienie od 89 zł

i odbierz pakiet zakładek z serii

Art Ladies za 1 zł
Regulamin akcji >>

# data[].attributes.attachment_link.description
Gustaw Herling-Grudziński urodził się w roku 1919, zmarł u progu XXI wieku - w roku 2000. Był wspaniałym polskim twórcą: Grudziński to nie tylko pisarz, lecz także eseista, krytyk literacki, dziennikarz, żołnierz i wreszcie - więzień łagrów. Ta część jego osobowości i historii nie pozostała bez wpływu na twórczość, wręcz przeciwnie, odegrała ogromną rolę w tym, jak do swoich dzieł podchodził pisarz.

# data[].attributes.attachment_link.description
Jestem Marysia i chyba się zabiję dzisiaj autorstwa Mery Spolsky

# data[].attributes.headline
Herling-Grudziński Gustaw, ur. 20 V 1919, Kielce, zm. 4 VI 2000, Neapol, prozaik, krytyk literacki, publicysta, autor wspomnień "Inny świat"

# data[].attributes.subject
Herling-Grudziński Gustaw, ur. 20 V 1919, Kielce, zm. 4 VI 2000, Neapol, prozaik, krytyk literacki, publicysta, autor wspomnień "Inny świat"

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Urodził się 20 V 1919 w Kielcach. Studiował 1937-39 polonistykę na Uniwersytecie Warszawskim. Debiutował 1935 reportażami w „Kuźni Młodych", kierował działem literackim w dwutygodniku „Przemiany" oraz w tygodniku „Orka na Ugorze"; artykuły i recenzje publikował w pismach „Ateneum", „Pion" i „Nasz Wyraz". Współzałożyciel (1939) warszawskiej grupy konspiracyjnej Polska Ludowa Akcja Niepodległościowa (PLAN); pełnił funkcję szefa sztabu i współredaktor „Biuletynu Polskiego".

W XI 1939 dotarł do Lwowa, III 1940 aresztowany przez NKWD; oskarżony o szpiegostwo na rzecz wywiadu niemieckiego, skazany na 5 lat - VI-XI 1940 przebywał w więzieniach w Witebsku, Leningradzie i Wołogdzie; następnie został przewieziony do obozu pracy w Jercewie koło Archangielska; swój pobyt tam opisał we wspomnieniach (wydany w języku angielskim 1951 w Londynie, z przedmową B. Russella, wydanie polskie 1953 tamże) - jednym z najwybitniejszych utworów prozy polskiej po 1945, przenikniętym niezachwianą wiarą, iż wartości moralne są bezwzględne i nie mogą być relatywizowane ze względu na nieludzkie warunki życia w innym świecie.

Zwolniony 1942, wstąpił do Armii Polskiej generała W. Andersa, z którą przeszedł szlak do Włoch. W V 1944 jako radiotelegrafista 3. Dywizji Strzelców Karpackich wziął udział w bitwie pod Monte Cassino, odznaczony Orderem Wojennym Virtuti Militari.

Po zakończeniu wojny przeniósł się do Rzymu, gdzie 1945-46 kierował działem literackim „Orła Białego"; tamże opublikował pierwszy zbiór szkiców krytycznoliterackich Żywi i umarli (1945). Współzałożyciel Instytutu Literackiego i miesięcznika „Kultura". Autor antologii W oczach pisarzy. Wybór opowieści wojennych 1939-1945 (Rzym 1947). W 1948-52 współpracował w Londynie z tygodnika „Wiadomości". Następnie przeniósł się do Monachium, gdzie kierował działem kulturalnym Rozgłośni Polskiej RWE. W 1955 zamieszkał na stałe w Neapolu, ożenił się z Lidią Croce, córką włoskiego filozofa; przez wiele lat był we Włoszech ignorowany z powodu swego antykomunizmu. W 1957-96 ponownie współpracował z „Kulturą" jako jej włoski korespondent i autor (eseje, opowiadania, polityczne komentarze redakcyjne, 1971-95 Dziennik pisany nocą). Wspierał opozycję demokratyczną w Polsce (KOR, PPN) i publikacje poza cenzurą; był członkiem redakcji rosyjskiego pisma emigracyjnego „Kontinient".

Od początku twórczości Herling-Grudziński przejawiał zainteresowanie zagadnieniami społecznymi i polityką, traktując je jako narzędzia realizowania wartości w ustroju demokratycznym. W latach 90. rozpoczął współpracę z „Tygodnikiem Powszechnym", „Rzeczpospolitą" i „Więzią". Wychowany na utworach S. Żeromskiego, sympatyzował z J. Piłsudskim, nie będąc członkiem żadnej partii, deklarował sympatię dla niepodległościowego i antykomunistycznego nurtu PPS (A. i L. Ciołkoszów). Otrzymał m.in. nagrody: Fundacji Kościelskich (1967), Pen Clubu - francuskiego (1985) i polskiego (1990) oraz Order Orła Białego (1998). Zmarł 4 VI 2000 w Neapolu.

Tematykę swoich utworów skupiał na zagadnieniu podstaw i wyznaczników człowieczeństwa, czemu służyła analiza problemów moralnych, religijnych, egzystencjalnych, społecznych. Począwszy od Innego świata, w centrum uwagi znajdowały się: cierpienie, zło, namiętność, sprawiedliwość. Podstawowymi formami wypowiedzi literackiej pisarza były esej, dziennik i - ulubione - opowiadania. Pierwszym jego opowiadaniem był Książę niezłomny (1957), poświęcony emigracji antyfaszystowskiej we Włoszech podczas II wojny światowej, ale już w Innym świecie pojawiły się takie warianty gatunku, jak: portret, mikronowela, opowieść biograficzna, wspomnienie. Herling-Grudziński posługiwał się narracją autorską (w pierwszej osobie); narrator występuje w rolach obserwatora, komentatora, reportażysty lub uczestnika wydarzeń, co pozwala zarówno na specyficzną autobiograficzność, jak i otwartość narracji. Przywołuje stare legendy, kroniki i opowieści (włoskie, neapolitańskie), w konsekwencji stałymi elementami opowiadań są narracyjne rekonstrukcje losów bohaterów i wydarzeń, motywy podróży, nawiązania do innych utworów, parafrazy, aluzje, subtelne mistyfikacje literackie. Poszczególne historie - podobnie jak w Innym świecie - pokazują świat zdruzgotany, w którym zachowanie człowieczeństwa wymaga heroizmu i cierpienia. W Dzienniku pisanym nocą (cz. 1-6, Paryż 1973-98), stanowiącym jedną z najświetniejszych kart polskiej diarystyki literackiej, tematem nadrzędnym są zależności polityki i moralności. W esejach i recenzjach dużo miejsca poświęcił literaturze krajowej, m.in. twórczości: T. Borowskiego, Z. Herberta, J. Iwaszkiewicza, Z. Nałkowskiej, A. Rudnickiego (zbiór Wyjście z milczenia 1993); w przekonaniu, że losy Europy Środkowowschodniej zależą od sytuacji w Rosji, szczególną uwagę skupiał na pisarzach rosyjskich, jak np.: I. Babel, A. Sołżenicyn, M. Gorki (zbiór opowiadań i szkiców Drugie przyjście, Paryż 1963), czy F. Dostojewski, B. Pasternak, I. Erenburg, O. Mandelsztam, M. Bułhakow, A. Płatonow, Sołżenicyn (zbiór Upiory rewolucji, Paryż 1969); w polemice z A. Zinowjewem odrzucał tezę o narodzinach homo sovieticus - nowego człowieka, wskazywał na aktualność XIX-wiecznej liberalnej myśli rosyjskiej jako źródła antysowieckiej innej Rosji. Wielokrotnie powracał, jako interpretator i polemista, do twórczości F. Kafki, Dostojewskiego, J. Conrada, W. Gombrowicza, Cz. Miłosza, L. Sciascii, G. Tomasi di Lampedusy. W poszukiwaniu programu intelektualnego dla emigracji po 1945 był przeciwny mesjanizmowi polskich romantyków, widząc w nim kult przeszłości i cierpienia. Stałym tematem jego utworów (od 1957) była sztuka, architektura, rzeźba i malarstwo portretowe, pejzażowe, a zwłaszcza o tematyce religijnej (Caravaggio, P. Della Francesca, Masaccio, A. Mantegna, J. Ribera), relacje pomiędzy etyką a estetyką (Sześć medalionów i Srebrna Szkatułka 1994, Portret wenecki 1995); zagadnienia metafizyczne i religijne, często przedstawione polemicznie wobec instytucji Kościoła katolickiego (Drugie przyjście), oraz temat losu, fatum, zła, krzywdy, namiętności. W opowiadaniach z tomów Gorący oddech pustyni i Don Ildebrando (oba 1997) tematyka i symbolika chrystologiczna ustępuje często motywom zła opisywanego w perspektywie manichejskiej, a sztuka pozbawiona etyki traci swój sens; częstsze są też wątki autobiograficzne.

Do 1988 jego utwory były zakazane w kraju, ukazywały się jedynie w przedrukach poza cenzurą.

# data[].attributes.attachment_link.title
Herling-Grudziński Gustaw, Encyklopedia PWN: źródło wiarygodnej i rzetelnej wiedzy

# data[].attributes.attachment_link.description
Internetowa encyklopedia PWN - zawierająca ok. 200 tysięcy artykułów, haseł, ilustracji, kalendariów, tabel ze stale aktualizowanej bazy encyklopedycznej Wydawnictwa Naukowego PWN - to najlepsze źródło rzetelnej i wiarygodnej wiedzy.

# data[].attributes.headline
Gustaw Herling-Grudziński - plansze dydaktyczne 

# data[].attributes.subject
Gustaw Herling-Grudziński - plansze dydaktyczne 

# data[].attributes.attachment_link.description
Gustaw Herling-Grudziński. Nowości i bestsellery autorstwa Gustaw Herling-Grudziński w naszej księgarni, np Inny Świat. Zapiski sowieckie. Najnowsze książki, bestsellery, nowości w Bonito

# data[].attributes.headline
Archiwalne wypowiedzi Gustawa Herlinga-Grudzińskiego i o nim przygotowane przez Festiwal Kultury Narodowej

# data[].attributes.subject
Archiwalne wypowiedzi Gustawa Herlinga-Grudzińskiego i o nim przygotowane przez Festiwal Kultury Narodowej

# data[].attributes.body
Filmowa podróż po życiu i twórczości Gustawa Herlinga-Grudzińskiego.

# data[].attributes.attachment_link.description
Film o Gustawie Herlingu-Grudzińskim - pisarzu, żołnierzu, więźniu obozów pracy Gułag.

# data[].attributes.headline
"To był wspólny europejski dom" - z Martą Herling, córką pisarza rozmawia Piotr Kieżun

# data[].attributes.subject
"To był wspólny europejski dom" - z Martą Herling, córką pisarza rozmawia Piotr Kieżun

# data[].attributes.body
Z Martą Herling rozmawia Piotr Kieżun

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
„Ojciec nie był łatwym człowiekiem. Choć trzeba pamiętać, że i jemu nie było łatwo. W Europie wielokrotnie zmieniał miejsce zamieszkania. Wszędzie musiał od nowa budować życie. Również w Neapolu". O Gustawie Herlingu-Grudzińskim, rodzinie Benedetta Crocego i włoskich intelektualistach opowiada córka pisarza, Marta Herling.
Piotr Kieżun: Chciałbym zacząć naszą rozmowę od osobistej historii. Działo się to w 1998 roku, a więc na dwa lata przed śmiercią pani ojca. Miałem wówczas osiemnaście lat i razem z moim przyjacielem postanowiliśmy po raz pierwszy w życiu wybrać się w podróż po Europie Zachodniej. To miała być nasza Bildungsreise: zwiedziliśmy Niemcy, kraje Beneluksu, Francję i Włochy. Byliśmy też w Neapolu. Przemknęło nam wówczas przez myśl, że może warto odwiedzić pani ojca. Szybko jednak zrezygnowaliśmy z tego pomysłu. Co by było, gdybyśmy rzeczywiście zapukali do drzwi domu przy via Crispi? Czy pani ojciec by nas przyjął? Czy interesował się młodym pokoleniem, które wchodziło w dorosłe życie pod koniec lat 90.?
Marta Herling: Myślę, że jak najbardziej by panów przyjął. Ojciec zawsze czuł potrzebę kontaktu z ludźmi, którzy przyjechali z Polski. Uważnie obserwował, co na co dzień dzieje się w kraju. Zwłaszcza po 1989 roku, kiedy zachodziły tam głębokie zmiany. Potrzebował wiarygodnych świadków wydarzeń. No i był bardzo życzliwie nastawiony do młodego pokolenia.
Nie poszliśmy na via Crispi, bo trochę się go obawialiśmy. Gustaw Herling-Grudziński miał opinię człowieka surowego, pryncypialnego, trochę mizantropa.
To prawda, był człowiekiem bardzo surowym, skoncentrowanym na swojej pracy, zamkniętym we własnym świecie. Ale jednocześnie - co może zabrzmieć paradoksalnie - był osobą bardzo otwartą. Łatwo to dostrzec, czytając „Dziennik pisany nocą". Pełno tam zapisków o spotkaniach, rozmowach. Zresztą podróże do Polski również były nimi wypełnione. Poza tym w jego życiu były różne etapy.
Świadectwem jednego z tych etapów jest wydany niedawno w Polsce przez Wydawnictwo Literackie „Dziennik 1957-1958", na który składają się zapiski nieprzeznaczone pierwotnie do publikacji. To niezwykle trudny okres poszukiwania własnej drogi twórczej - nawet kosztem szczęścia rodzinnego. Znalazłem w dzienniku takie zdanie: „W pisarzu, który dobrze pracuje, który wpadł w ton, jest coś nieludzkiego". Pani rodzina mocno odczuwała tę nieludzką stronę pisarskiego fachu pani ojca?
Tak, bardzo. Ojciec był niezwykle silnie skoncentrowany na pisaniu. Zamykał się w swoim gabinecie, gdzie usiłował budować własny mikrokosmos, obszar odseparowany od włoskiej codzienności - swoją małą Polskę. Bardzo tego potrzebował. To było rzeczywiście nieludzkie, także w tym sensie, że odtworzenie na via Crispi polskiej atmosfery wymagało od niego wielkiego wysiłku. My dzieci, tak samo jak mama, doskonale rozumieliśmy, że ojciec potrzebował być sam. Pamiętam, że jako mała dziewczynka nie wyobrażałam sobie, że mogę wejść do gabinetu i przeszkodzić mu w skupianiu się na pisarstwie.
Co panią szczególnie uderzyło, kiedy po raz pierwszy przeczytała pani „Dziennik"?
Na pewno samotność, poczucie odizolowania. I głębokie cierpienie. Ojciec próbował sobie z tym wszystkim poradzić poprzez pracę. W okresie, w którym powstają zapiski, pracuje nad nieukończoną powieścią „Ciemny staw", potem nad wczesnym opowiadaniem „Wieża". Angażuje się w debaty jako publicysta, przygotowuje audycje dla Radia Wolna Europa, recenzuje książki. Ale w sekretnym „Dzienniku" odsłania też inną twarz - bardziej ludzką, osobistą. W końcu te notatki wynikają z głębokiej potrzeby dialogu z samym sobą, są rodzajem solilokwiów. Podczas lektury tych stron po raz pierwszy nie odczuwałam dystansu, który jest obecny choćby w „Dzienniku pisanym nocą". Dla mnie jako córki jest to szalenie ważne.
Osobą, która w „Dzienniku 1957-1958" często się pojawia, jest pani matka - Lidia Herling. Związek z pani ojcem musiał być dla niej trudny.
Bo ojciec nie był łatwym człowiekiem. Choć trzeba pamiętać, że i jemu nie było łatwo. Przeżył łagry, wojnę. W Europie wielokrotnie zmieniał miejsce zamieszkania. Najpierw był Rzym, potem Londyn i Monachium. Wszędzie musiał wejść w nowe środowisko, od nowa budować życie. Również w Neapolu. W „Dzienniku" widać dokładnie, że mama starała się ułatwić mu to zadanie. Kiedy ojciec zapisuje z ulgą: „teraz na szczęście mam już własny pokój, własny stół", mama to doskonale rozumie. Ich relację cechowało głębokie porozumienie. Byli ze sobą bardzo mocno związani. Jak dwa odrębne światy, jednak żyjące ze sobą w bardzo dobrej komitywie.
W rodzinie pani matki, a więc w rodzinie Benedetta Crocego, przeważały kobiety. Dało się to odczuć?
Oprócz mojej mamy mój dziadek miał jeszcze trzy córki: Elenę, Silvię i Aldę. Każda z nich odznaczała się nieprzeciętną osobowością. Elena była znaną eseistką, znawczynią literatury niemieckiej, tłumaczką. Aktywnie angażowała się w życie intelektualne Włoch. Ufundowała wiele czasopism, z którymi mój ojciec współpracował, na przykład kwartalnik „Prospettive Settanta".
Albo „Aretusę", pismo założone w 1944 roku z inicjatywy Benedetta Crocego, w którym ukazał się jeden z pierwszych włoskich tekstów Gustawa Herlinga-Grudzińskiego.
To był okres, kiedy Benedetto Croce i jego rodzina przebywali w Sorrento, gdzie mój ojciec, żołnierz Armii Andersa, po pobycie w szpitalu w Nocerze, spędził kilka zimowych miesięcy 1944 roku jako rekonwalescent. Oni już wtedy rozumieli, kim jest Gustaw Herling. Jego tekst, który został wydrukowany w „Aretusie", nosił tytuł „Przewodnik po Polsce dla dobrych Europejczyków". Redagowała go i tłumaczyła właśnie Elena. Dialog między nią a ojcem był zawsze bardzo intensywny i głęboki. W późniejszych latach ojciec podjął starania o polskie wydanie „Wspomnień rodzinnych" Eleny. Z kolei Alda była bardzo zaangażowana w opiekę nad biblioteką Benedetta Crocego, znajdującą się w Palazzo Filomarino. Dbała o archiwum i dzieło filozofa. Ojciec miał do niej wielkie zaufanie. Kiedy napisał jakiś tekst po włosku, przed publikacją dawał go do przejrzenia mojej mamie oraz właśnie Aldzie. Silvia to zupełnie inna osobowość - była kobietą ceniącą wolność, wysportowaną, uwielbiała muzykę, teatr. Ojciec często chodził z nią na spektakle, do kina.
Pani matka, Lidia Croce, również była zaangażowana intelektualnie. Zrezygnowała jednak z kariery ze względu na pani ojca. Nie żałowała potem tego kroku?
Jej dorobek intelektualny jest bardzo bogaty: zajmowała się literaturą francuską, pisała o Arturze Rimbaudzie, wydawała korespondencję Crocego, między innymi z Antonim Labriolą. Ale niczego nie robiła na pokaz. Taki miała charakter. Nie można więc powiedzieć, że przyczyną jej wycofania się był wzgląd na mojego ojca: była zawsze bardzo zaangażowana w różne prace naukowe i edytorskie. Zresztą Alda także była specjalistką od literatury - w tym przypadku hiszpańskiej - i też nie starała się z tym afiszować. Spośród sióstr, to Elena była osobą, która reprezentowała rodzinę Croce publicznie, na zewnątrz.
Czy pani ojcu łatwo przyszło wejść do tej rodziny? To w końcu jedna z najznamienitszych rodzin neapolitańskich.
Kiedy czytałam sekretny dziennik, dużo myślałam o pierwszych latach ojca po wojnie, jego listach do matki, wysyłanych w okresie, gdy się spotkali na nowo w Monachium, przenosinach do Neapolu. Mam wrażenie, że samo zetknięcie się z rodziną Croce nie było dla niego trudne. Wszyscy bardzo dobrze go tutaj przyjęli. Jeśli pojawiały się jakiekolwiek problemy, to wynikały one przede wszystkim z tego, że brakowało mu polskiego trybu życia. Ale wśród najbliższych czuł się na pewno u siebie. To zresztą widać, gdy sięgnie się po opowiadanie „Willa Tritone", w którym ojciec opisuje swoje pierwsze spotkanie z Benedettem Crocem i kręgiem najbliższych mu osób. Pomimo bariery języka łączył go z nimi duch liberalny - duch otwartości. To był wspólny europejski dom. Większym problemem dla ojca był stosunek do niego neapolitańskiego środowiska intelektualnego, którego część nie akceptowała go z powodów politycznych. Na szczęście dzięki mamie i jej rodzinie poznał ludzi, którzy potem stali się mu bardzo bliscy. Myślę o takich osobach, jak publicysta, redaktor i polityk Francesco Compagna czy tacy historycy jak Renato Giordano, Giuseppe Galasso i Rosario Romeo.
Wszyscy oni byli silnie związani z Benedettem Crocem i reprezentowali we Włoszech liberalizm polityczny. Czy to było silne środowisko?
W ówczesnych Włoszech, w których na płaszczyźnie politycznej i kulturalnej dominowały partie komunistyczne, stanowiło ono mniejszość, co nie przeszkadzało temu, że było bardzo szanowane. W większości tworzyli je ludzie związani z ufundowanym przez Benedetta Crocego Włoskim Instytutem Studiów Historycznych i skupieni wokół ważnego neapolitańskiego czasopisma „Nord e Sud". Ojciec w naturalny sposób związał się z tym liberalnym, republikańskim i antykomunistycznym środowiskiem. Dzięki niemu w pewnym momencie ukazało się pierwsze włoskie wydanie „Innego świata".
To był rok 1958 rok. Książkę opublikował Laterza, wydawca pism Benedetta Crocego. Jednak pani ojciec miał potem do Laterzy olbrzymie pretensje.
Dlatego, że Laterza co prawda wydał „Inny świat", ale zrobił to niechętnie i z dużą dozą prawdopodobieństwa rozpowszechnił tylko część nakładu, uniemożliwiając w ten sposób szerszy odbiór książki. Podobnie było z drugą edycją w latach 60., opublikowaną już u innego wydawcy. Dla mojego ojca pierwszym włoskim wydaniem „Innego świata" było tak naprawdę wydanie Feltrinellego z 1994 roku. Ale trzeba pamiętać, że włoskie środowisko intelektualne przeczytało tę książkę już w momencie jej pierwszej publikacji, chociaż ci, którzy przyjęli ją z aprobatą, stanowili wówczas wąskie grono. W „Paese Sera", gazecie wspierającej Włoską Partię Komunistyczną, pojawił się nawet artykuł, którego autor sugerował, że Gustawa Herlinga trzeba wyrzucić z Włoch.
Jednak pomimo tego bojkotu politycznego pani ojcu udało się zaistnieć na włoskiej scenie intelektualnej. Z jakimi pismami współpracował?
Najpierw z tygodnikiem „Il Mondo", potem z miesięcznikiem „Tempo Presente", redagowanym przez Ignazia Silonego i Nicolę Chiaromontego. To były prestiżowe czasopisma, choć ich odbiór był ograniczony do kręgów intelektualnych. Dzięki nim ojciec zaczął być znany nie tylko jako autor „Innego świata", ale także jako recenzent, krytyk, autorytet w sprawach Polski i Europy Wschodniej. Jego dorobek publicystyczny we Włoszech był bardzo bogaty.
Wiem, że pani pracuje teraz nad zbiorem włoskich pism pani ojca.
Tak naprawdę opracowuje je Magda Śniedziewska, która wykonała olbrzymią robotę i zebrała wszystkie artykuły, znajdujące się w Archiwum Gustawa Herlinga-Grudzińskiego - od tych publikowanych kiedyś w „Tempo Presente" po te nowsze z „Corriere della Sera" czy „La Stampy". Pisma włoskie zostaną wydane w przyszłym roku.
Co w nich przeważa? Kwestie wschodnioeuropejskie czy włoskie?
Ich tematyka jest bardzo różnorodna, ale przeważają sprawy Polski i Europy Wschodniej.
Jaki jest dziś we Włoszech status Gustawa Herlinga-Grudzińskiego jako pisarza?
Jest uważany za klasyka literatury. W 2017 roku w prestiżowej serii „Oscar Moderni" wydawnictwa Mondadori ukazało się nowe wydanie „Innego świata", które spotkało się z dużym odzewem. Obecnie to samo wydawnictwo przygotowuje publikację dzieł wybranych Gustawa Herlinga w serii „I Meridiani". To taka włoska Plejada, w której znajdziemy najwybitniejsze postacie literatury światowej - od Dantego po Philipa Rotha.
W „Dzienniku 1957-1958" znajdują się jedyne zachowane fragmenty nigdy nie ukończonej powieści „Ciemny staw". Z wyjątkiem „Innego świata" pani ojciec unikał większych prozatorskich form. Mamy opowiadania, zapiski w dzienniku, eseje. Czy widziała pani kiedykolwiek, żeby ojciec pracował nad jakąś inną powieścią, której pisanie potem zarzucił?
Nie, jego największym przedsięwzięciem pisarskim był „Dziennik pisany nocą", w którym pojawiały się też szkice późniejszych opowiadań. Można powiedzieć, że połączenie diariusza i opowiadania jest charakterystyczną dla niego formą literacką i to go odróżnia od innych pisarzy.
Czy w szufladach Gustawa Herlinga-Grudzińskiego kryją się jeszcze jakieś niespodzianki?
Myślę, że nie. Niespodzianek raczej nie będzie. Archiwum Gustawa Herlinga-Grudzińskiego, przechowywane przez Fundację „Biblioteca Benedetto Croce" w Neapolu, jest już uporządkowane i zinwentaryzowane przez polską Bibliotekę Narodową, która w osobnym tomie wydała teraz katalog. Dorota Fortuna sporządziła również inwentarz biblioteki ojca z Willi Ruffo. To, co nas czeka w najbliższych latach, to opracowanie i wydanie korespondencji ojca. Pierwsze tomy będą zawierać listy Gustawa Herlinga i Jerzego Giedroycia. Opublikuje je Wydawnictwo Literackie w ramach „Dzieł zebranych" pod redakcją Włodzimierza Boleckiego. Już jest wydany pierwszy tom tej olbrzymiej korespondencji. To niezwykle ważne świadectwo polskiego życia umysłowego. Zawarta w niej jest cała historia kultury polskiej drugiej połowy XX wieku.
* Dziękuję p. Alicji Gurowskiej-Costa za pomoc w przetłumaczeniu z języka włoskiego niektórych wypowiedzi Marty Herling. Najnowsze książki dotyczące twórczości i postaci Gustawa Herlinga-Grudzińskiego oraz edycje jego dzieł:
- Gustaw Herling-Grudziński, Jerzy Giedroyć, „Korespondencja. Vol. 1. 1944-1966", tom 12. w serii „Dzieła zebrane" pod red. Włodzimierza Boleckiego, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2019.

- Gustaw Herling-Grudziński, „Caravaggio. Światło i cień", seria dwujęzyczna „Ważne Teksty, Wybitni Twórcy", Instytut Literacki w Paryżu i Instytut Książki, Kraków 2019.

- Gustaw Herling-Grudziński, „Piętno. Zapamiętane, opowiedziane", seria dwujęzyczna „Ważne Teksty, Wybitni Twórcy", Instytut Literacki w Paryżu i Instytut Książki, Kraków 2019.

- Magdalena Śniedziewska, „"Osobiste sprawy i tematy". Gustaw Herling-Grudziński wobec dwudziestowiecznej literatury włoskiej", Instytut Badań Literackich, Warszawa 2019.

- „Katalog Archiwum Gustawa Herlinga-Grudzińskiego w Fundacji "Biblioteca Benedetto Croce"", oprac. Joanna Borysiak, Wydawnictwo Biblioteki Narodowej, Warszawa 2019.

- „Biblioteka Gustawa Herlinga-Grudzińskiego w Villa Ruffo w Neapolu. Inwentarz", oprac. Dorota Fortuna, Instytut Dokumentacji i Studiów nad Literaturą Polską, Warszawa 2019.

Wywiad został przeprowadzony dzięki wsparciu Miejskiej Biblioteki Publicznej w Sopocie oraz Miasta Sopot - organizatorów Festiwalu Literacki Sopot. Serdecznie zapraszamy na kolejną edycję tej literackiej imprezy, która odbędzie się w dniach 15-18 sierpnia. W tym roku festiwal dedykowany jest literaturze brytyjskiej. Wśród gości znajdą się m.in. Reni Eddo-Lodge, Lijia Zhang, Katie Green, Barbara Klicka, Maciej Zaremba Bielawski.

Naszych Czytelników i Czytelniczki zapraszamy w szczególności na spotkanie „Gustaw Herling-Grudziński. Polski pisarz pod Wezuwiuszem", które poprowadzi redaktor „Kultury Liberalnej" Piotr Kieżun. Jego gośćmi będą Marta Herling i Jarosław Mikołajewski. Start 17 sierpnia (sobota) o godz. 15.00. Spotkanie odbędzie się w Państwowej Galerii Sztuki, Plac Zdrojowy 2.

Więcej informacji na: literackisopot.pl
Skoro tu jesteś...
...mamy do Ciebie małą prośbę. Żyjemy w dobie poważnych zagrożeń dla pluralizmu polskich mediów. W Kulturze Liberalnej jesteśmy przekonani, że każdy zasługuje na bezpłatny dostęp do najwyższej jakości dziennikarstwa

Każdy i każda z nas ma prawo do dobrych mediów. Warto na nie wydać nawet drobną kwotę. Nawet jeśli przeznaczysz na naszą działalność 10 złotych miesięcznie, to jeśli podobnie zrobią inni, wspólnie zapewnimy działanie portalowi, który broni wolności, praworządności i różnorodności.

Prosimy Cię, abyś tworzył lub tworzyła Kulturę Liberalną z nami. Dołącz do grona naszych Darczyńców!

Marta Herling

ukończyła studia z literatury współczesnej na Uniwersytecie w Neapolu. Obroniła doktorat z zakresu historii społeczeństw europejskich. Jest autorką esejów i przekładów na temat historii i kultury polskiej XIX i XX wieku, sekretarzem generalnym Włoskiego Instytutu Badań Historycznych, założonego w Neapolu przez Benedetta Crocego, prywatnie dziadka badaczki. Córka Lidii Herling i Gustawa Herlinga-Grudzińskiego.

Piotr Kieżun

szef działu recenzji książkowych w „Kulturze Liberalnej".

PRZECZYTAJ INNE Z TEGO NUMERU

# data[].attributes.attachment_link.title
„Ojciec nie był łatwym człowiekiem". Rozmowa z Martą Herling

# data[].attributes.attachment_link.description
O Gustawie Herlingu-Grudzińskim, rodzinie Benedetta Crocego i włoskich intelektualistach opowiada córka pisarza, Marta Herling.

# data[].attributes.headline
"Losy Gustawa Herlinga-Grudzińskiego" - felieton dr Tomasza Szturo, zastępcy dyrektora Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku

# data[].attributes.subject
"Losy Gustawa Herlinga-Grudzińskiego" - felieton dr Tomasza Szturo, zastępcy dyrektora Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
W ramach akcji #M2WSwirtualnie prezentujemy tekst autorstwa dr Tomasza Szturo, zastępcy dyrektora Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku. Artykuł poświęcony jest życiu i twórczości Gustawa Herlinga-Grudzińskiego.
Epidemia, zaraza, dżuma... To zagadnienie, które wciąż powraca w twórczości Gustawa Herlinga-Grudzińskiego. Wszak to spod jego pióra wyszła nowela, Dżuma w Neapolu, a w swoich szkicach i esejach, po wielokroć przywoływał Dziennik roku zarazy Daniela Defoe czy Dżumę Alberta Camusa (którą uważał za jedną z najważniejszych powieści XX stulecia). Ale choroba, o której pisał Grudziński, to plaga szczególnego rodzaju, to wirus, który „wydobył na wierzch z najgłębszych pokładów ludzkiej duszy to wszystko, co może zmienić człowieka w istotę podłą, niegodziwą i nikczemną". Tym wirusem są wszelkie mutacje systemów totalitarnych, a zwłaszcza komunizm, który autor Innego świata nazwał „postacią dżumy społecznej, politycznej i kulturalnej". Jego żniwem są miliony ofiar, o których większość tzw. cywilizowanego świata nie chce pamiętać. Nie chce wiedzieć.

Herling-Grudziński urodził się na Kielecczyźnie w roku 1919, jako Gecel Herling. Wywodził się z rodziny o tradycjach judaistycznych, nigdy jednak nie eksponował swojej żydowskości, co nawet niektórzy mieli mu za złe. Grudziński szanował judaizm i żydowskość, zdecydowanie piętnował antysemityzm, ale wybrał polskość - polską literaturę, polską kulturę i historię. Dlatego rozpoczął studia polonistyczne, które przerwał wybuch II wojny światowej. Po klęsce wrześniowej 1939 r. przystąpił do działalności konspiracyjnej, współtworząc Polską Ludową Akcję Niepodległościową. W roku 1940, chcąc przedostać się przez Litwę na Zachód (by wstąpić do polskiej armii) został aresztowany i trafił do łagru w Jercewie. Wyszedł stamtąd na początku 1942 r., po dramatycznej głodówce, którą wyegzekwował na obozowych władzach realizację postanowień układu Sikorski-Majski. ZSRS opuścił z Armią Andersa, z którą przeszedł cały szlak bojowy. Walczył pod Monte Cassino, za co został odznaczony Orderem Virtutti Militari. Po wojnie wybrał emigrację, wędrując po Europie Zachodniej (Rzym, Londyn, Monachium), by ostatecznie osiąść w Neapolu, o którym mówił, jako o mieście, „które wybrał, by w nim umrzeć". Współtworzył słynną „Kulturę", współpracował z „Radiem Wolna Europa", publikował w prasie emigracyjnej i zagranicznej.

W roku 1955 Herling-Grudziński ożenił się z Lidią Crocce, córką znanego włoskiego filozofa Benedetto Crocego. To było drugie małżeństwo pisarza, jego pierwsza żona (Krystyna Stojanowska) zmarła śmiercią samobójczą.

Niewątpliwie punktem zwrotnym w literackiej biografii Herlinga-Grudzińskiego była książka Inny świat. Zapiski sowieckie. Jej pierwsze wydanie ukazało się w Londynie w roku 1951, a przedmowę do niej napisał głośny brytyjski filozof, Bertrand Russell. Inny świat to echo pobytu pisarza w łagrze, a jednocześnie najpoczytniejszy tytuł w jego dorobku. To też bodaj pierwsze (nie licząc krótkiej sekwencji w Doktorze Żywago Borysa Pasternaka) literackie świadectwo o łagrach, które powstało na długo przed książkami Aleksandra Sołżenicyna. Inny świat, mimo swej przełomowości miał raczej skomplikowaną historię. W PRL oczywiście objęty był cenzorskim zakazem (jego pierwsze drugoobiegowe wydanie ukazało się dopiero w połowie lat 80-tych). Ale także na Zachodzie Europy był zagłuszany przez lewicujące elity spod znaku Sartre'a, dla których komunistyczna utopia była ważniejsza od prawdy. We Francji książka ukazała się dopiero w roku 1985 - mimo że wcześniej entuzjazmował się nią Albert Camus. Na różne sposoby próbowano też wyciszyć jej zasięg i znaczenie, także poprzez blokowanie dystrybucji.

Inny świat to nie tylko rzetelna kronika ze świata Gułagu. To niezrównane studium totalitaryzmu w ogóle. To portret ziemskiego piekła na sowieckiej licencji, w którym dekalog zostaje zaprzeczony, a wartość ludzka zredukowana do biologii i instynktu przetrwania. Mimo to Grudziński nie zostawia czytelnika w beznadziei i nihilizmie, nie przyjmuje perspektywy oprawców. Przeciwstawia im różne postawy niezgody na zło. Inny świat zawiera sylwetki więźniów, którzy upomnieli się o swoją godność, potrafili ocalić choć odrobinę człowieczeństwa w najstraszliwszych warunkach.

Taki model literacki będzie wyznaczał całe pisarstwo Herlinga Grudzińskiego, na które składają się setki szkiców, esejów, opowiadań i nowel (m.in. Wieża, Drugie przyjście, Głęboki cień), a zwłaszcza ogromny cykl, Dziennik pisany nocą, nad którym pisarz pracował od roku 1971 aż do swojej śmierci w roku 2000.

Grudziński portretował przenikające świat zło, cierpienie, śmierć. Swoich bohaterów rzucał w sytuacje skrajne, graniczne - jak wojny, kataklizmy, straszliwe choroby i prześladowania. Dużo pisał o mechanizmach zła, które widział w różnych ideologiach, instytucjach władzy i reżimach. Mimo to jego pisarstwo jest radykalnym sprzeciwem wobec zła. Jego bohaterowie podejmują z nim walką, przeciwstawiają mu postawy szlachetności i empatii. O ile tylko swój system wartości kotwiczą w wartości większej niż człowiek - w Bogu. Pisarstwo Grudzińskiego jest bowiem bardzo metafizyczne, pełne religijnych napięć. Nie jest to jednak literatura dewocyjna czy wyznaniowa. Choć pisarz przyjął w roku 1945 chrzest, a jego relacje z Bogiem wydają się głębokie, to nie są to relacje ani łatwe, ani uładzone.

Literacką przestrzenią tekstów Grudzińskiego są najczęściej Włochy - średniowieczne, nowożytne i współczesne. Scenografia zazwyczaj jest malownicza, bo tworzą ją papieskie pałace, książęce zamki, klasztory, cmentarze, stare domy, a nawet inkwizycyjne lochy. Ale to tylko tło dla głębokiego dramatu - ludzkiego, historycznego, metafizycznego. Bardzo znamienny jest też język Grudzińskiego, wykwintny, kunsztowny i wymagający - tak jak wymagająca była jego postawa moralna.

W różnych relacjach o Grudzińskim powracają refleksje o nim, jako o człowieku „nie łatwym", surowym, kategorycznym, zamkniętym w swojej pracy. To częsta domena wielkich pisarzy, a w tym przypadku mamy do czynienia z sumą traum zostawionych przez historię i dramaty osobiste. Był przy tym Herling-Grudziński pisarzem bardzo suwerennym, autonomicznym. Nie ulegała żadnym konformizmom, ani trendom. Konsekwentnie podążał za prawdą - nierzadko na przekór intelektualnym modom i salonowym dyktatom. Jego postawę często określa się jako „manichejską", bo w swoich sądach i analizach jednoznacznie oddzielał dobro od zła, prawdę od kłamstwa. Bez litości smagał obłudę intelektualistów, ich pogoń za karierą i splendorami, dla których gotowi byli firmować reżimy i ohydne machinacje polityczne. Szanował autorytety, ale przedkładał nad nie prawdę i wierność sumieniu, stąd nie wahał się wejść w powściągliwą polemikę nawet z Janem Pawłem II.

Był też Grudziński wytrawnym znawcą i pasjonatem sztuki, której poświęcił wiele esejów, ale która pojawia się także w jego opowiadaniach. Co charakterystyczne malarstwo, po które sięgał także portretowało dramatyczne napięcia i różne postaci cierpienia (warto tu przywołać kapitalny esej o Caravaggio, w którym odciśnięta została historia Giordana Bruna). Jak bowiem napisał o Grudzińskim inny polski pisarz, ten „nigdy nie kłaniał się złu". Po prostu twórczość Gustawa Herlinga-Grudzińskiego ze złem walczyła w sposób totalny.

# data[].attributes.attachment_link.description
W ramach akcji #M2WSwirtualnie prezentujemy tekst autorstwa dr Tomasza Szturo, zastępcy dyrektora Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku. Artykuł poświęcony jest życiu i twórczości Gustawa Herlinga-Grudzińskiego. Epidemia, zaraza, dżuma... To zagadnienie, które wciąż powraca w twórczości Gustawa Herlinga-Grudzińskiego.

# data[].attributes.attachment_link.description
20 maja 1919 r., urodził się Gustaw Herling-Grudziński – konspirator, więzień łagrów, żołnierz gen. Andersa, a zarazem jedna z najbardziej wyrazistych i rozpoznawalnych na świecie osobowości polskiej literatury emigracyjnej drugiej połowy XX w.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Wydawnictwo Literackie

Używamy plików cookies w celu uczynienia strony internetowej bardziej użyteczną i funkcjonalną. Przeglądając naszą stronę internetową bez zmian w swojej przeglądarce, wyrażasz zgodę na wykorzystywanie przez nas plików cookies zgodnie z tymi ustawieniami. Pamiętaj, że ustawienia te możesz zmienić. Dowiedz się więcej na temat cookies w zakładce Polityka prywatności. Zamknij komunikat

# data[].attributes.attachment_link.description
pisarz, eseista, krytyk literacki, a także dziennikarz, żołnierz i działacz. Urodził się w spolonizowanej żydowskiej rodzinie. Podczas wojny był więźniem łagrów. Wstrząsającym wspomnieniem tamtych dni jest książka Inny Świat. Jako żołnierz walczył u boku gen. Andersa m.in. pod Monte Cassino, za co otrzymał order Virtuti Militari.

# data[].attributes.headline
Gustaw Herling-Grudziński (1919-2000) – Pielgrzym Wolności

# data[].attributes.subject
Gustaw Herling-Grudziński (1919-2000) – Pielgrzym Wolności

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Dzieciństwo i młodość spędził w majątku rodzinnym w Suchedniowie i w Kielcach. Ukończył Gimnazjum im. M. Reja w Kielcach - to samo, do którego wcześniej uczęszczał Stefan Żeromski.

W Najkrótszym przewodniku po samym sobie wspominał:

„Wychowałem się w rejonie Gór Świętokrzyskich. Do dziś nie przestaję ich wspominać z największym wzruszeniem, chociaż wiele w życiu podróżowałem i widziałem wiele niezwykłych miejsc. [...] W czasach młodości chodziłem po tamtych szlakach bardzo często. Święty Krzyż, Nowa Słupia, Święta Katarzyna były moimi ukochanymi trasami wędrówek. [...] Obrazy i krajobrazy z dzieciństwa ciągle do mnie wracają, a jeśli wracają - to znaczy, że tkwią we mnie gdzieś bardzo głęboko."

Jako szesnastoletni gimnazjalista zadebiutował w warszawskim piśmie młodzieży szkolnej „Kuźnia Młodych" reportażem p.t. „Świętokrzyżczyzna" opublikowanym w 1935 roku.

W latach 1937-1939 studiował filologię polską na Uniwersytecie Warszawskim Józefa Piłsudskiego, uczęszczając na wykłady min. Profesorów Wacława Borowego, Juliusza Krzyżanowskiego, Tadeusza Kotarbińskiego. Publikował w tygodnikach literackich i społecznych, m.in. w: „Ateneum", „Pionie", „Piórze". Na przełomie lat 1937 i 1938 redagował kolumnę literacką w dwutygodniku „Przemiany", a następnie, od lutego 1938, dział literacki w tygodniku „Orka na Ugorze".
Wojna i „inny świat"
Po wybuchu wojny w 1939 r. nie został zmobilizowany. Należał do współzałożycieli jednej z pierwszych warszawskich organizacji konspiracyjnych - Polskiej Ludowej Akcji Niepodległościowej (PLAN). W listopadzie wyruszył jako emisariusz na Zachód - przez Litwę - by poinformować państwa zachodnie, o tym, co się dzieje podczas okupacji niemieckiej w Polsce. W 1940 r. został aresztowany przez NKWD, oskarżony o szpiegostwo i skazany na pięć lat obozu pracy. Trafił do obozu w Jercewie koło Archangielska nad Morzem Białym, gdzie był tragarzem w bazie żywnościowej. Po podpisaniu układu Sikorski-Majski na próżno czekał na zwolnienie. Dopiero po proteście głodowym mógł 20 stycznia 1942 roku opuścić łagier i 12 marca dotarł do miejscowości Ługowoje, gdzie wstąpił do formującej się na terenie Związku Sowieckiego Armii Polskiej gen. Władysława Andersa. W 1942 r., przeszedł z nią na Środkowy i Bliski Wschód. Swoje przeżycia z obozu pracy opisał w „Innym świecie", jednym z najważniejszych świadectw literatury łagrowej.

W 1940 r. został aresztowany przez NKWD, oskarżony o szpiegostwo i skazany na pięć lat obozu pracy. Po podpisaniu układu Sikorski-Majski na próżno czekał na zwolnienie. Dopiero po proteście głodowym mógł 20 stycznia 1942 roku opuścić łagier i 12 marca dotarł do miejscowości Ługowoje, gdzie wstąpił do Armii Polskiej gen. Władysława Andersa.

W 1943 r. nawiązał współpracę i zaprzyjaźnił się z Józefem Czapskim i Jerzym Giedroyciem. Jako żołnierz 3 Dywizji Strzelców Karpackich 2. Korpusu Polskiego walczył w bitwie o Monte Cassino jako radiotelegrafista i został odznaczony krzyżem Virtutti Militari. Po latach wyznał: „[...] bardzo chcieliśmy brać udział w tej bitwie, i ja sam, i wszyscy moi koledzy, bo mieliśmy ogromną potrzebę bicia się z Niemcami".

Po zakończeniu wojny przeniósł się do Rzymu, gdzie kierował działem literackim tygodnika „Orzeł Biały". W 1945 r. w serii Biblioteka „Orła Białego" ukazał się drukiem zbiór jego szkiców Żywi i umarli z przedmową Józefa Czapskiego. Publikował teksty w prasie wojskowej, m.in.: „Kurierze Polskim", „W drodze", „Dzienniku Polskim APW". Należał do pierwszej redakcji Instytutu Literackiego, który został założony przy 2. Korpusie Polskim w Rzymie w 1946 r. Był współtwórcą i współredaktorem wraz z Jerzym Giedroyciem pierwszego numeru „Kultury".
Londyn, Monachium, Neapol
W 1947 r. po rozwiązaniu PSZ na Zachodzie wyjechał wraz żoną, malarką Krystyną Domańską do Londynu. W latach 1948-1952 mieszkali w Domu Pisarza Polskiego, żyli bardzo skromnie. Współpracował m.in. z londyńskimi „Wiadomościami" pod kryptonimem Lector. W latach 1949-1950 napisał „Inny świat", który ukazał się rok później w języku angielskim ( A World Apart) w tłumaczeniu Andrzeja Ciołkosza ze wstępem Bernarda Russella. W 1953 r. książka została wydana w języku polskim. Stała się bestsellerem, wydarzeniem na ówczesnym emigracyjnym rynku wydawniczym.

W latach 1949-1950 napisał „Inny świat", który ukazał się rok później w języku angielskim ( A World Apart) w tłumaczeniu Andrzeja Ciołkosza ze wstępem Bernarda Russella. W 1953 r. książka została wydana w języku polskim. Stała się bestsellerem, wydarzeniem na ówczesnym emigracyjnym rynku wydawniczym.

Po samobójczej śmierci żony (4 XI 1952) Herling-Grudziński przeniósł się do Monachium i pracował w RWE, prowadził audycję „List do komunisty" i przegląd nowości krajowych.

W listopadzie 1955 r. osiadł w Neapolu i ożenił się z Lidią Croce, córką sławnego filozofa włoskiego Benedetto Croce. Publikował w pismach włoskich, m.in.: „Tempo Presente", „Il Corriere della Sera", „Il Giornale", „L'Espresso".

W 1956 r. wysłał do Jerzego Giedroycia opowiadanie „Książę niezłomny" o Benedetto Croce, nawiązując ponownie, po niemal dziewięcioletniej przerwie, współpracę z Instytutem Literackim.

W „polskim Soplicowie", w paryskiej „Kulturze
Z Instytutem Literackim był związany od początku jego powstania. Należał do najbliższych współpracowników Jerzego Giedroycia, był jednym z najważniejszych autorów „Kultury". W miesięczniku publikował eseje, opowiadania, a także artykuły z zakresu literatury zachodniej i bloku wschodniego, komentarze polityczne, recenzje książek, tłumaczył teksty. Instytut stał się jego podstawowym miejscem aktywności zawodowej pisarza, systematycznie, kilka razy w roku, przyjeżdżał do Maisons-Laffitte. W 1966 r. został stałym korespondentem włoskim „Kultury". W czerwcu 1971 r. rozpoczął tu druk „Dziennika pisanego nocą", który po raz ostatni ukazał w styczniowym numerze miesięcznika w 1996 r. Później - aż do śmierci pisarza - wychodził na łamach warszawskiej „Rzeczpospolitej". W latach 1974-1992 należał do redakcji pisma „Konitnent". W 1996 r. doszło do ponownego, tym razem już definitywnego rozstania z paryską „Kulturą".

Utwory Herling-Grudzińskiego były zakazane przez cenzurę w kraju do roku 1988; ukazywały się jedynie w drugim obiegu. Wiele jego opowiadań przetłumaczono na języki obce: angielski, francuski, niemiecki, włoski.
Odznaczenia i nagrody
W 1998 roku w rzymskim Instytucie Kultury Polskiej został uhonorowany najwyższym polskim odznaczeniem - Orderem Orła Białego. Był również laureatem wielu innych wyróżnień, między innymi nagrody Fundacji Jurzykowskiego, Fundacji Kościelskich, a także włoskiej nagrody Premio Viareggio, międzynarodowej „Prix Gutenberg" i francuskiego Pen-Clubu. W 2000 roku odebrał w Krakowie doktorat honoris causa Uniwersytetu Jagiellońskiego. Zmarł z 4 na 5 lipca 2000 roku, w Neapolu. Został pochowany na tamtejszym cmentarzu Poggioreale.
Przesłanie
Najkrótszy przewodnik po samym sobie Herling-Grudziński zakończył słowami:

„Oprócz wiary w Boga istnieje też w naszym życiu inny wymiar wiary, np. wiary w pewne wartości. Mnie łączyła z Giedroyciem wiara w niepodległość Polski, w upadek komunizmu, co niekiedy wywoływało sceptyczne uśmiechy takich mądrych ludzi jak Czesław Miłosz czy Stefan Kisielewski. A myśmy w „Kulturze" naprawdę wierzyli, że ten ustrój się nie utrzyma i komunizm padnie, i że to jest kwestia czasu, ale byliśmy w tym całkowicie odosobnieni.

Wiara w wartości trwalsze niż doraźne sytuacje i układy polityczne, wiara w idee i sens naszego życia dla innych, wiara w wartości i według wartości - jak kiedyś napisał ksiądz Tischner - była i jest moją wiarą przez całe życie.

Być może są dziś na ten temat inne opinie, ale ja - patrząc wstecz na mijający wiek, którego mam już dosyć za to, co w nim uczyniono z człowiekiem - pozostanę przy swoim".

# data[].attributes.attachment_link.title
Gustaw Herling-Grudziński (1919-2000) - Pielgrzym Wolności

# data[].attributes.attachment_link.description
Gustaw Herling-Grudziński (1919-2000) - Pielgrzym Wolności - Kultura - Gustaw Herling-Grudziński - pisarz, więzień Gułagu, żołnierz gen. Andersa - urodził się w Kielcach, w spolonizowanej, ale wyznającej judaizm rodzinie żydowskiej, jako Gecel (vel Gustaw) Herling (vel Grudziński), syn Doroty (Dobrysi) z Bryczkowskich i Jakuba (Joska) Herlinga vel Grudzińskiego.

# data[].attributes.headline
Teksty Gustawa Herlinga-Grudzińskiego wydane w "Kulturze"

# data[].attributes.subject
Teksty Gustawa Herlinga-Grudzińskiego wydane w "Kulturze"

# data[].attributes.attachment_link.title
GUSTAW HERLING-GRUDZIŃSKI - Teksty najważniejsze

# data[].attributes.attachment_link.description
Pełną bibliografię twórczości Gustawa Herlinga-Grudzińskiego w wydawnictwach Instytutu Literackiego (pdf) znajdziesz TUTAJ Twórczość literacka w kraju „Kultura" 1948, nr 4 Książę niezłomny „Kultura" 1956, nr 7/105-8/106 Zwycięstwo Borysa Pasternaka &

# data[].attributes.body
Pisarz, eseista, krytyk literacki, więzień Gułagu, żołnierz Armii gen. Władysława Andersa

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Urodził się 20 maja 1919 r. w Kielcach, w rodzinie Doroty z Bryczkowskich i Jakuba Herlinga vel Grudzińskiego. Od 1929 r. uczył się w Gimnazjum Męskim im. Mikołaja Reja w Kielcach gdzie w 1937 r. zdał egzamin maturalny. Następnie studiował filologię polską na Uniwersytecie Warszawskim im. Józefa Piłsudskiego. Podczas studiów był redaktorem działu literackiego czasopisma „Orka na Ugorze", autorem kolumny literackiej w dwutygodniku „Przemiany" oraz publikował swe teksty w takich tytułach, jak: „Nasz Wyraz", „Ateneum", „Pion" czy „Pióro". Przez dwa lata studiów opublikował około trzydziestu tekstów.

Nie wziął udziału w kampanii wrześniowej, ale już 15 października 1939 r. wraz z kolegami założył Polską Ludową Akcję Niepodległościową, w której pełnił funkcję szefa sztabu. Wspólnie z kolegami zredagował i wydał dwa numery podziemnego „Biuletynu Polskiego". W listopadzie wyruszył jako emisariusz na Zachód przez Litwę, by poinformować państwa zachodnie o tym, do jakich wydarzeń doszło w Polsce po niemieckiej agresji W 1940 r. został aresztowany przez NKWD, oskarżony o szpiegostwo i skazany na pięć lat obozu pracy.

Trafił do obozu w Jercewie koło Archangielska nad Morzem Białym, gdzie był tragarzem w bazie żywnościowej oraz wykonywał prace polowe. Po podpisaniu układu Sikorski-Majski na próżno czekał na zwolnienie. Wyniszczony chorobami, niedożywieniem oraz pracą ponad siły zdecydował się na rozpoczęcie protestu głodowego. 20 stycznia 1942 r. pozwolono mu opuścić łagier i 12 marca dotarł do miejscowości Ługowoje, gdzie wstąpił do formującej się Armii Polskiej gen. Władysława Andersa na terenie Związku Sowieckiego. Otrzymał przydział do 3 Karpackiego Pułku Artylerii Lekkiej. W 1942 r. przeszedł z Pułkiem na Środkowy i Bliski Wschód.

Swoje przeżycia z obozu pracy opisał w „Innym świecie", jednym z najważniejszych świadectw literatury łagrowej. W 1943 r. nawiązał współpracę i zaprzyjaźnił się z Józefem Czapskim i Jerzym Giedroyciem. Wrócił do pracy literackiej, w 1943 r. jego artykuły pojawiają się w czasopismach „Kurier Polski w Bagdadzie", „Dziennik Żołnierza APW", „W Drodze" oraz „Orzeł Biały". Jako żołnierz 3 Dywizji Strzelców Karpackich 2. Korpusu Polskiego walczył w bitwie o Monte Cassino jako radiotelegrafista. Odrzucił propozycję przejścia do Wydziału Prasy i Propagandy i dalej walczył w kampanii włoskiej jako zwykły bombardier. Po zakończeniu kampanii włoskiej objął stanowisko redaktora działu literackiego w redakcji „Orła Białego" w Rzymie. Za okazane męstwo podczas walk został odznaczony krzyżem Virtutti Militari. Następnie odbył kurs Szkoły Podchorążych Rezerwy Artylerii w Matera, który ukończył 15 lutego 1945 r.

Po zakończeniu działań wojennych nie zdecydował się na powrót do Polski rządzonej przez komunistów, wybrał emigrację polityczną. Pracował jako publicysta oraz od 1946 r. aktywnie działał w Polskiej Partii Socjalistycznej. W latach 1952-1955 pracował dla Radia Wolna Europa, następnie poświęcił się pracy literackiej. Utrzymywał kontakt z opozycją działającą na terenie Polski, był jednym z zagranicznych sygnatariuszy protestu przeciwko zmianom w Konstytucji PRL, współpracował z Komitetem Obrony Robotników oraz Polskim Porozumieniem Niepodległościowym

W 1990 r. został odznaczony Orderem Orła Białego. Zmarł 4 lipca 2000 r. w Neapolu i został pochowany na tamtejszym cmentarzu Poggio Reale. Dla upamiętnienia jego wybitnej postaci rok 2019 został ustanowiony rokiem Gustawa Herlinga-Grudzińskiego.

# data[].attributes.attachment_link.description
Gustaw Herling-Grudziński (1919-2000) - Postacie - Pisarz, eseista, krytyk literacki, więzień Gułagu, żołnierz Armii gen. Władysława Andersa

# data[].attributes.headline
"Wierny swoim miarom" - felieton prof. Włodzimierza Boleckiego

# data[].attributes.subject
"Wierny swoim miarom" - felieton prof. Włodzimierza Boleckiego

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Wierny swoim miarom
prof. Włodzimierz Bolecki
Gustaw Herling-Grudziński jest pisarzem, krytykiem, eseistą i publicystą. Jego Dzieło jest w równym stopniu wymierne i niewymierne, konkretne i symboliczne. Symboliczna jest przede wszystkim biografia Gustawa Herlinga-Grudzińskiego. Urodził się w roku 1919 - należy więc do pierwszego rocznika II Rzeczypospolitej, do pokolenia, które dzieciństwo i młodość spędziło w niepodległej Polsce i które we wskrzeszonym po 123 latach nieistnienia państwie miało być pierwszym pokoleniem Polaków znającym jedynie z lektur i z opowieści osób starszych takie pojęcia, jak „wojna", „utrata niepodległości" i „emigracja". Tymczasem dokładnie dwadzieścia lat później, po inwazji niemiecko-sowieckiej na Polskę, Gustaw Herling-Grudziński w listopadzie 1939 roku wyjechał z ojczyzny, by powrócić do niej z wizytą dopiero pięćdziesiąt dwa lata później, w maju roku 1991.

Zanim wyjechał z kraju, Herling-Grudziński zdążył być studentem dwóch lat filologii polskiej na Uniwersytecie w Warszawie, redaktorem i krytykiem literackim, nota bene już wówczas jednym z najlepiej zapowiadających się w swoim pokoleniu. Zdążył przeżyć młodzieńczą fascynację komunizmem, osobowością marszałka Józefa Piłsudskiego, zachłysnąć się niepodległością II Rzeczypospolitej, ideami demokratycznego socjalizmu, tzn. stworzenia sprawiedliwego ładu społecznego w nowym państwie oraz ideami etycznymi zawartymi w pisarstwie Benedetta Crocego, Jacquesa Maritaina, Henryka Elzenberga czy Karola Ludwika Konińskiego. A wreszcie, przez dwa miesiące jesieni 1939 roku Herling-Grudziński zdążył być szefem sztabu jednej z pierwszych podziemnych organizacji konspiracyjnych - Polskiej Ludowej Akcji Niepodległościowej (PLAN). Właśnie w jej imieniu jesienią 1939 roku wyjechał z misją kurierską do Lwowa, by już wkrótce doświadczyć losów setek tysięcy Polaków ze wschodnich terenów II Rzeczypospolitej.

Aresztowany przez NKWD Herling-Grudziński znalazł się wkrótce w więzieniu w Witebsku, potem półtora roku spędził w sowieckim obozie koncentracyjnym w Jercewie koło Archangielska. Zwolniony 20 stycznia 1942 roku przyłączył się do armii gen. Andersa, z którą przez Irak, Persję i Palestynę dotarł do Włoch, gdzie wziął udział w bitwie pod Monte Cassino. Za udział w niej otrzymał najwyższe polskie odznaczenie wojskowe - order Virtuti Militari.

Już wówczas, w trakcie wędrówki II Korpusu i na stanowiskach ogniowych artylerii we Włoszech, Herling-Grudziński powrócił do zawodu krytyka. Owocem tego „powrotu do pióra" była pierwsza debiutancka książeczka pt. Żywi i umarli, wydana w Rzymie w roku 1945, a wznowiona po raz pierwszy w Lublinie w roku 1991. Rok 1945 to jednak w życiu Herlinga-Grudzińskiego przede wszystkim data przełomowa i symboliczna. Koniec wojny oznaczał bowiem dla niego decyzję o pozostaniu na emigracji. Gdyby wówczas Herling-Grudziński powrócił do Polski, to niewątpliwie - tak jak zamierzał - zostałby polonistą. Być może dokończyłby studia, zostałby autorem licznych publikacji z zakresu historii literatury, doktoryzowałby się na przykład z twórczości Stanisława Brzozowskiego i byłby dzisiaj profesorem uniwersytetu: może warszawskiego, może krakowskiego, a może lubelskiego.

Ale to zakończenie, choć najbardziej optymistyczne, jest zarazem najbardziej wątpliwie. Bardziej jest bowiem prawdopodobne, że gdyby Herling-Grudziński wrócił do Polski po zakończeniu drugiej wojny światowej to, tak jak wielu jego rówieśników, nie miałby nigdy szansy na pracę uniwersytecką. Ale najbardziej jest prawdopodobne, że - zamiast jakiejkolwiek pracy w Polsce - czekałyby na niego mury więzień we Wronkach, w Rawiczu, na warszawskim Mokotowie czy w lubelskim Zamku, które dla wielu młodych ludzi o podobnej mu biografii były ostatnimi murami, jakie oglądali w życiu. Trudno nie pamiętać o tej dramatycznej symbolice, skoro cała późniejsza działalność i twórczość Gustawa Herlinga-Grudzińskiego jest jej konsekwencją.

Decydując się nie wracać do sowietyzowanej Polski, Herling-Grudziński wybrał najcięższą ze wszystkich emigracji - emigrację polityczną. Jako emigrant był przez blisko dziesięć lat jednym z najświetniejszych eseistów, recenzentów i publicystów londyńskiego tygodnika „Wiadomości". Był też współtwórcą, w roku 1946, a później przez czterdzieści lat członkiem redakcji miesięcznika „Kultura" i Instytutu Literackiego (1955-1996) oraz wielu innych pism emigracyjnych. Przez trzy lata (1945-1955) był również redaktorem Rozgłośni Polskiej Radia Wolna Europa w Monachium oraz współuczestnikiem niezliczonych akcji pomocy dla opozycji demokratycznej w Polsce. Gustaw Herling-Grudziński był więc współtwórcą, współautorem i współpracownikiem instytucji emigracyjnych najbardziej zasłużonych dla idei niepodległości Polski. A emigracja, którą współtworzył, nie była tylko jedną z wielu powojennych diaspor. Była to pod każdym względem - dorobku, liczby emigrantów, zasięgu oddziaływania, form instytucjonalnych - największa ze wszystkich emigracji z opanowanej przez Związek Radziecki Europy Wschodniej. [...]

Równie bogata jak emigracyjna aktywność Herlinga-Grudzińskiego jest jego twórczość pisarska, której artystyczna oryginalność i intelektualna rzetelność zostały natychmiast dostrzeżone przez czytelników: najpierw na emigracji i poza granicami Polski, a wreszcie w Polsce - początkowo dzięki istnieniu tzw. drugiego obiegu, a potem już w III Rzeczypospolitej.

Na Dzieło literackie Herlinga-Grudzińskiego składają się trzy dziedziny jego pisarstwa, które uzupełniając się i zazębiając, tworzą we współczesnej literaturze polskiej dorobek jedyny w swoim rodzaju. Są to, po pierwsze, utwory literackie powstałe z przetworzenia fikcji i dokumentu, doświadczenia osobistego i cudzego, a więc takie utwory jak Inny świat i opowiadania. Jest to, po drugie, Dziennik pisany nocą, niewątpliwie obok Dziennika Witolda Gombrowicza najwybitniejsze osiągnięcie diarystyki w literaturze polskiej XX wieku. A wreszcie, po trzecie, są to eseje poświęcone przede wszystkim literaturze polskiej i rosyjskiej, stawiające Herlinga-Grudzińskiego w szeregu mistrzów tego najtrudniejszego dyskursu literackiego. Wszystkie te utwory były tłumaczone na różne języki obce ( Inny Świat ukazał się nawet wcześniej po angielsku niż po polsku) i przyniosły ich Autorowi uznanie m. in. we Włoszech, we Francji, w Anglii, w Niemczech i w Stanach Zjednoczonych. Konkretnym wyrazem tego uznania były prestiżowe nagrody literackie, w ostatnich latach francuskie i włoskie, których laureatem został Herling-Grudziński.

Każdy z tych utworów jest inną propozycją artystyczną, ale też każdy z nich jest w literaturze polskiej zjawiskiem niepowtarzalnym. Ich wspólnym wyznacznikiem artystycznym jest kreacja świadka, obserwatora i komentatora, który w rozmaitych formach i gatunkach wypowiedzi analizuje najważniejsze i często tragiczne doświadczenia duchowe XX wieku. Kreację świadka odnaleźć można na kartach Innego świata, obserwatora i komentatora - w Dzienniku pisanym nocą, wszystkich trzech - w literackich konstrukcjach opowiadań. Ten literacki bohater jest zawsze narratorem autorskim, niekiedy autora jedynie przypomina, niemniej zawsze jest głosem konkretnego człowieka. Tę na pozór staroświecką konwencję literacką Herling-Grudziński nie tylko odświeżył i dodał jej nowego blasku, ale przede wszystkim wyposażył ją w sensy i funkcje, od których literatura współczesna najchętniej ucieka.

Głos pisarski Herlinga-Grudzińskiego jest głosem człowieka, który bierze na siebie odpowiedzialność za wszystkie sądy, które wypowiadał, i czyny, których dokonywał. Zatem człowieka, który w każdej sytuacji bronił elementarnych wartości i nigdy nie dał się uwieść „chytrym rozumom", „demonom", „diabłom", od których aż roi się w naszym - podobno bardzo racjonalistycznym - wieku.

Kluczem do postawy Gustawa Herlinga-Grudzińskiego, którą odnaleźć można w jego utworach, jest bezwzględna obrona porządku moralnego przed jakimikolwiek uproszczeniami polityki, historii, filozofii czy nawet psychologii jednostek. Dzięki tej postawie pisarski głos Herlinga-Grudzińskiego jest od dziesięcioleci słuchany i ceniony jako głos człowieka, który w czasach zamętu, ideowych zdrad i efektownych światopoglądowych nawróceń, pozostał wierny swoim miarom, kryteriom i wartościom. Dlatego w polskim życiu publicznym Gustaw Herling-Grudziński jest od wielu lat jednym z nielicznych autorytetów moralnych i intelektualnych, którego słowa są z uwagą czytane i komentowane zarówno w kraju, jak i wśród Polaków za granicą.

Niewątpliwie w tym wymiarze podstawowym problemem twórczości Herlinga-Grudzińskiego są zagadnienia etyczne, a przede wszystkim problem zła, w którym pisarz widzi jeden z kluczy otwierających możliwość opisania doświadczeń XX wieku. Typowy pisarz naszego stulecia niechętnie wybiera postawę moralisty, wiedząc, ile kryje się w niej pułapek i nadużyć, nie chce być posądzony o pouczanie innych, o besserwisserstwo, i zdecydowanie przedkłada problematykę epistemologiczną czy ontologiczną nad etyczną. Herling-Grudziński wybiera tę ostatnią, ale nie przeciwstawia jej ani refleksji poznawczej, ani ontologicznej. Zło, jego „banalność" - jak je określiła Hannah Arendt - to dla Herlinga-Grudzińskiego właśnie podstawowe zagadnienie poznawcze i ontologiczne XX wieku. Drugie wielkie zagadnienie w twórczości Herlinga-Grudzińskiego to refleksja nad istotą chrześcijaństwa, którą jest, zdaniem pisarza, cierpienie Chrystusa. Herling-Grudziński widzi w nim esencję ludzkiego doświadczenia w wymiarze indywidualnym i zbiorowym. Tę uniwersalną interpretację odnaleźć można zarówno w opowiadaniach, jak i w Dzienniku pisanym nocą. A wreszcie trzeci temat pisarstwa Herlinga-Grudzińskiego, który najłatwiej odnaleźć w jego esejach i Dzienniku..., to krytyka uwodzicielskiego czaru ideologii komunistycznej w obu częściach Europy. Pisarz mówi o niej - słowami emigracyjnego pisarza Jerzego Stempowskiego - że była jak pies, który został „spuszczony z łańcucha". Komentarze Herlinga-Grudzińskiego, pisane przez przeszło pół wieku na temat prokomunistycznych postaw tzw. elit na Wschodzie i na Zachodzie należą w piśmiennictwie polskim bez wątpienia do najgłębszych refleksji na temat komunizmu. Tym bardziej są więc bezcenne, że niewielu jest autorów, którzy zapuszczają się na te wody. Intelektualna odwaga i analityczna wnikliwość pisarstwa Herlinga-Grudzińskiego widoczna jest w każdym rodzaju jego pisarstwa.

Ale być może najwyraźniejsza jest w dziedzinie, która wymaga szczególnych predyspozycji, wiedzy i umiejętności. Myślę o tej części twórczości Herlinga-Grudzińskiego, na którą składają się recenzje, eseje i omówienia poświęcone literaturze polskiej. Od połowy lat trzydziestych Gustaw Herling-Grudziński towarzyszy bowiem literaturze polskiej jako wnikliwy krytyk. Jego opinie, oceny i polemiki dopiero dzisiaj docierają do czytelników w Polsce dzięki kolejnym tomom Pism, redagowanych przez Zdzisława Kudelskiego. Są w nich teksty z lat czterdziestych i pięćdziesiątych, a więc z okresu, z którego w krytyce krajowej niewiele wypowiedzi przeszło próbę czasu. Szkice Herlinga czytane dzisiaj zdumiewają szerokością horyzontów intelektualnych, trafnością diagnoz i umiejętnością sformułowania problemów, które krytyka literacka dopiero dzisiaj odkrywa - a niektóre ma dopiero przed sobą. Polemiki Herlinga z takimi pisarzami, jak Tadeusz Borowski, Witold Gombrowicz, Maria Dąbrowska, Tadeusz Konwicki, a z pisarzy niepolskich Joseph Conrad, Graham Green, Alberto Moravia i wielu innych należą do najświetniejszych kart polskiej krytyki i eseistyki literackiej. Podobnie jest ze szkicami Herlinga-Grudzińskiego na temat literatury rosyjskiej, które złożyły się na tom pt. Upiory rewolucji (wydany najpierw w Paryżu w roku 1969, a następnie w rozszerzonej wersji w Lublinie w roku 1992). Podjął w nich Herling-Grudziński zagadnienia, które w polskiej rusycystyce i krytyce literackiej stanowiły przez dziesięciolecia tematy tabu.

Pisarstwa Herlinga-Grudzińskiego nie sposób zamknąć w jednej formule. Jest zbyt bogate, wielostronne, a przede wszystkim nieustannie się rozwija, ponieważ pisarz stale ogłasza drukiem nowe utwory. Wszystko, co do tej pory opublikował podczas trwającej już sześćdziesiąt lat aktywności twórczej, wzbogaciło literaturę i krytykę w Polsce o nieprzemijające wartości poznawcze i moralne, intelektualne i artystyczne. Utwory Herlinga-Grudzińskiego od wielu lat, począwszy od angielskiej publikacji Innego świata, kształtują opinię zagraniczną na temat literatury polskiej. Z kolei eseje Herlinga na temat literatury rosyjskiej stanowią świadectwo nie tylko głębokiej erudycji i profesjonalnej wiedzy literaturoznawczej, ale też rzadkiej w naszej części Europy sztuki rozumienia innej literatury bez uprzedzeń i stereotypów. Pisarstwo Gustawa Herlinga-Grudzińskiego jest Dziełem wybitnego humanisty, człowieka, którego biografia jest dziś symbolem najwspanialszych dokonań jego generacji i którego twórczość od dawna wzbogaca dorobek polskiej kultury i życie intelektualne. [...]
Pierwotna wersja tekstu została opublikowana w maju 1997 roku z okazji nadania Gustawowi Herlingowi-Grudzińskiemu tytułu doktora honoris causa UMCS w Lublinie.
**||**
Materiały udostępnione za zgodą Spadkobierców
Gustawa Herlinga-Grudzińskiego.
Całość ani żadna z części nie może być rozpowszechniana w celach komercyjnych ani żadnych innych bez pisemnej zgody.

# data[].attributes.attachment_link.description
prof. Włodzimierz Bolecki Gustaw Herling-Grudziński jest pisarzem, krytykiem, eseistą i publicystą. Jego Dzieło jest w równym stopniu wymierne i niewymierne, konkretne i symboliczne. Symboliczna jest przede wszystkim biografia Gustawa Herlinga-Grudzińskiego. Urodził...

# data[].attributes.attachment_link.description
Gustaw Herling-Grudziński był bez wątpienia jednym z najwybitniejszych pisarzy polskich XX wieku. Jego ‘Inny świat’ w przejmujący sposób ukazuje piekło sowieckich łagrów.Gustaw Herling-Grudziński był pisarzem, eseistą, krytykiem literackim, a także żołnierzem podczas II wojny światowej. Jednym z…

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Gustaw Herling-Grudziński urodził się 20 maja 1919 roku jako czwarte dziecko Józefa i Doroty z Bryczkowskich. Nie mamy pewności co do miejsca jego urodzenia. Sam pisarz twierdzi, że urodził się w Kielcach. Tymczasem, badaczka twórczości pisarza i jego związków z Kielecczyzną, dr Irena Furnal metrykę urodzenia pisarza znalazła w aktach stanu cywilnego Urzędu Miasta i Gminy w Daleszycach. Wynika z niej, ze pisarz urodził się w Skrzelczycach w gminie Szczecno. Ojciec pisarza był wówczas właścicielem Skrzelczyc, gdzie gospodarował. Po kilku latach sprzedał majątek, a zakupił młyn w Suchedniowie. Rodzina na stałe mieszkała w Kielcach w kamienicy przy ulicy Henryka Sienkiewicza 52.

Kiedy się urodziłem, ojciec mój był właścicielem niewielkiego majątku w Skrzelczycach w okolicach Buska, który zawsze potem, w następnych już latach mojego dzieciństwa był przedmiotem opowiadań... o ich jakiejś niezwykłej obfitości. Wszystko tam było jakoby wielkie, ogromne, niezwykłe. Grzyby, przez które nie można było przejść czy przeskoczyć, ryby kilkukilowe. To była legenda, często się o tym mówiło, o tych skrzelczyckich obfitościach i o niezwykłym zupełnie bogactwie tego mająteczku. Przeczyłoby temu to, że jednak ojciec wkrótce po moim urodzeniu się sprzedał te Skrzelczyce tak wspaniałe i zakupił młyn w Suchedniowie, do którego o wiele, o wiele później, krótko przed wojną dobudował mały tartak. I to była baza naszego życia - wspominał Herling-Grudziński w rozmowie nagranej w 1996 roku w Neapolu przez Zdzisława Kudelskiego.

Od 1929 roku Gustaw uczęszczał do Gimnazjum im. Mikołaja Reja w Kielcach (od 1934 Państwowym Gimnazjum i Liceum im. S. Żeromskiego, a obecnie Muzeum Stefana Żeromskiego. To tu przyszły pisarz i publicysta zafascynował się literaturą i pisarstwem, czego owocem było współredagowanie szkolnego pisma „Młodzi Idą" oraz opublikowanie w nim artykułu na temat literatury współczesnej.
Przecisnąwszy się do centrum, odetchnąłem z ulgą: park miejski z okrągłym stawem i ciemnymi alejkami, które tyle słyszały, i zapewne słyszą nadal, sztubackich wyznań miłosnych; moje gimnazjum im. Stefana Żeromskiego, [...] plac Katedralny i Katedra, Pałac Biskupi..., ulica Sienkiewicza, gdzie mieszkałem z rodzicami, a potem na stancji, Bazary, gdzie (jak Żeromski) mieszkałem na drugiej stancji. Byłem więc w Kielcach-Łżawcu-Klerykowie, w starych Kielcach otoczonych szerokim pierścieniem nowych.
(Gustaw Herling-Grudziński, Dziennik pisany nocą: 1989-1992, Warszawa, 1993)

Tu także, niemal namacalnie, zetknął się ze Stefanem Żeromskim.
Pamiętam z tych lat swego rodzaju manię wśród młodzieży, zwłaszcza kieleckiej, poszukiwania śladów po Żeromskim. Istniał kult... Nie był to może kult czytelników książek Żeromskiego, ale kult wielkiego człowieka, który w tych właśnie murach się kształcił. Wynajdywano najrozmaitsze drobiazgi, niektóre zabawne, niektóre mniej, świadczące o tej jego obecności. Krążyły legendy, że jeszcze gdzieś w podziemiach są stare ławki szkolne z pulpitami, na których Żeromski wypisał swoje nazwisko. Ja tylko widziałem przed wojną w kapliczce na Świętej Katarzynie ten słynny napis zasłonięty szkiełkiem: „Stefan Żeromski, uczeń klasy II".
Lata spędzone w Kielcach to okres zauroczenia Puszczą jodłową, fascynacja krainą „starszego kolegi z gimnazjum" - Stefana Żeromskiego. Oczarowanie najbliższą okolicą, spotęgowane przez osobowość nauczyciela, prof. Kazimierza Kaznowskiego, zaowocowało debiutem pisarskim - reportażem pt. Świętokrzyżczyzna, opublikowanym w warszawskim piśmie młodzieży szkolnej „Kuźnia Młodych" w maju 1935 roku.
Kielce, plac Wolności 10. Gustaw Herling-Grudziński mieszkał tu na stancji
W 1937 roku G. Herling-Grudziński zdał maturę i rozpoczął studia polonistyczne na Uniwersytecie Warszawskim. Współpracował w tym okresie z czasopismami „Ateneum", „Pion", był redaktorem „Orki na Ugorze". Był współtwórcą, powstałej w październiku 1939 roku, Polskiej Ludowej Akcji Niepodległościowej. Wyjechał do Lwowa, następnie do Grodna. W 1940 roku został aresztowany przez NKWD podczas próby przedostania się na Litwę.

Skazany na pięć lat pobytu w obozach, został osadzony w łagrze na dalekiej północy, z którego zwolniony został na mocy układu Sikorski-Majski w 1942 roku. Dramatyczne przeżycia z tego okresu znalazły swoje odzwierciedlenie w najsłynniejszej książce Herlinga-Grudzińskiego Inny świat. Rosję opuścił wraz z armią Andersa, walczył pod Monte Cassino (za co otrzymał order Virtuti Militari).

Po wojnie, wraz z żoną Krystyną, przeniósł się z Włoch do Londynu, gdzie pracował jako publicysta londyńskich „Wiadomości". Współtworzył i redagował miesięcznik „Kultura", był także członkiem Instytutu Literackiego. Współpracował z Polskim Porozumieniem Niepodległościowym w kraju. W 1952 roku zmarła Krystyna. W latach 1952-1955 pracował dla Radia Wolna Europa w Monachium. W 1955 roku osiadł na stałe w Neapolu, gdzie poślubił Lidię Croce. Zmarł w wieku 81 lat.

Największe dzieła:

W 1991 roku, po pięćdziesięciu dwóch latach życia emigracyjnego, pisarz przyjechał do Polski. W czasie pobytu otrzymał honorowe obywatelstwo Kielc, które złożył w hołdzie Stefanowi Żeromskiemu:
Wiem, że nie jest dziś przez młodzież chętnie czytany, razi jego społeczna postawa i narodowa egzaltacja. [...] Ale ocaleje duch Żeromskiego, będzie zawsze unosił się nad tym miastem pisarz serca nienasyconego i ustawicznego rachunku sumienia. Pozostanie aktualne, nie zestarzeje się nigdy jego zdanie o konieczności rozdrapywania ran, aby nie zarosły błoną podłości. Dziś brzmi ono donioślej może niż kiedykolwiek.
Podczas podróży do Polski w 1997 roku Gustaw Herling-Grudziński odwiedził także Kielce, miasto swoich pierwszych literackich pasji, a tu swoją szkołę wówczas Muzeum Lat Szkolnych Stefana Żeromskiego, teraz Muzeum Stefana Żeromskiego.
Gustaw Herling-Grudziński z żoną Lidią w budynku swojej szkoły, gimnazjum im. S. Żeromskiego
(obecnie Muzeum Lat Szkolnych Stefana Żeromskiego), 1997, fot. ze zbiorów Ireny Furnal

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Producer - strony www, cms, social media, producer.pl

# data[].attributes.headline
Księgozbiór pisarza na portalu lubimyczytac.pl

# data[].attributes.subject
Księgozbiór pisarza na portalu lubimyczytac.pl

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Pisze książki: klasyka, literatura piękna, powieść historyczna, biografia, autobiografia, pamiętnik, literatura faktu, literatura podróżnicza, publicystyka literacka, eseje, językoznawstwo, nauka o literaturze, czasopisma, inne, sztuka
więcej mniej
Urodzony: 20 maja 1919

Zmarły: 4 lipca 2000

Polski pisarz, eseista, krytyk literacki, dziennikarz, żołnierz, więzień obozów koncentracyjnych Gułagu. Aresztowany przez NKWD po agresji ZSRR na Polskę, podczas próby przejścia niemiecko-sowieckiej linii demarkacyjnej. Jako przedwojenny sympatyk Polskiej Partii Socjalistycznej po wojnie dał się poznać jako krytyk dyktatury komunistycznej w Polsce i całej Europie Środkowo-Wschodniej. Przez cały okres komunizmu w Polsce pozostał na wygnaniu jako polski emigrant polityczny. Kawaler Orderu Orła Białego.

W PRL informacje na temat Gustawa Herling-Grudzińskiego podlegały cenzurze. Jego nazwisko znajdowało się na specjalnej liście osób objętych całkowitym zakazem publikacji. Zalecenia cenzorskie dotyczące jego osoby zanotował Tomasz Strzyżewski, który w swojej książce o peerelowskiej cenzurze opublikował notkę informacyjną nr 9 z 1975 roku Głównego Urzędu Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk. Wytyczne dla cenzorów zawierały na liście autorów zakazanych jego nazwisko głosząc: „(...) w stosunku do niżej wymienionych pisarzy, naukowców i publicystów przebywających na emigracji (w większości współpracowników wrogich wydawnictw i środków propagandy antypolskiej) należy przyjąć zasadę bezwarunkowego eliminowania ich nazwisk oraz wzmianek o ich twórczości, poza krytycznymi, z prasy, radia i TV oraz publikacji nieperiodycznych o nienaukowym charakterze (literatura piękna, publicystyka, eseistyka)". Jego twórczość pisarska została upowszechniona w Polsce dopiero po 1989 r.
W 1998 powstał film dokumentalny o Gustawie Herlingu-Grudzińskim zatytułowany Rozważania o cnotach (realizatorzy Aleksandra Czernecka, Marcin Baran przy współpracy Józefa Opalskiego), emitowany w formie 10 odcinków w TVP2 w 1999.

We wrześniu 2009 w Jercewie odsłonięto pomnik pisarza.

Uchwałą Sejmu RP VIII kadencji z 20 lipca 2018 rok 2019 został ustanowiony rokiem Gustawa Herlinga-Grudzińskiego.

Średnia ocena książek autora

7,3 / 10

24 614 przeczytało książki autora

5 013 chce przeczytać książki autora

# data[].attributes.attachment_link.description
Pisze książki: klasyka, literatura piękna, powieść historyczna, biografia, autobiografia, pamiętnik, literatura faktu, literatura podróżnicza, publicystyka literacka, eseje, językoznawstwo, nauka o literaturze, czasopisma, inne, sztuka więcej mniej Urodzony: 20 maja 1919 Zmarły: 4 lipca 2000 Polski pisarz, eseista, krytyk literacki, dziennikarz, żołnierz, więzień obozów koncentracyjnych Gułagu.

# data[].attributes.headline
Gustaw Herling-Grudziński - zestawienie bibliograficzne w wyborze sporządzone w oparciu o zbiory Publicznej Biblioteki Pedagogicznej RODN „WOM” w Częstochowie i jej filii

# data[].attributes.subject
Gustaw Herling-Grudziński - zestawienie bibliograficzne w wyborze sporządzone w oparciu o zbiory Publicznej Biblioteki Pedagogicznej RODN „WOM” w Częstochowie i jej filii

# data[].attributes.headline
Gustaw Herling-Grudziński – patron roku 2019 - zestawienie dostępne w zasobach Biblioteki Pedagogicznej CEN w Białymstoku

# data[].attributes.subject
Gustaw Herling-Grudziński – patron roku 2019 - zestawienie dostępne w zasobach Biblioteki Pedagogicznej CEN w Białymstoku

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Opracowania przydatne w szkole oraz opracowania ogólne - dostępne w zasobach Biblioteki Pedagogicznej CEN w Białymstoku
Opracowania ogólne

1. Etos i artyzm : rzecz o Herlingu-Grudzińskim / pod red. Seweryny Wysłouch i Ryszarda K. Przybylskiego. - Poznań : "a5", 1991 (BW 134964)

2. H. G. - droga i dom / Wojciech Karpiński // Zeszyty Literackie. - R. 27, nr 1 (2009), s. 123-127

3. Gustaw Herling-Grudziński [Film] : dziennik pisany pod wulkanem / reż. Andrzej Titkow. - Warszawa : Wydawnictwo Naukowe PWN, 1998 (ZS lit. / Kv 59) [kaseta VHS]

4. Gustaw Herling-Grudziński i współczesna literatura włoska / Andrzej Zieliński // Przegląd Humanistyczny. - 1995, nr 2, s. 11-41

5. Herling-Grudziński i dzieła sztuki / Aleksandra Dębska-Kossakowska // Przegląd Humanistyczny. - 2007, nr 5, s. 23-41

6. "Inny świat" Gustawa Herlinga-Grudzińskiego / oprac. Andrzej Jankowski. - Warszawa : Wydawnictwo "Suplement", [1993] (BW 134155)

7. "Inny świat" Gustawa Herlinga-Grudzińskiego / oprac. Urszula Lementowicz. - [Wyd. 2]. - Lublin : "Biblioteka Wysyłkowa", 2005 (BW 157583)

8. "Inny świat" Gustawa Herlinga-Grudzińskiego / Włodzimierz Bolecki. - Wyd. 3 zm. i rozszerz. - Kraków : Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych "Universitas", 2007 (BW 160172)

9. Między cudem a wulkanem / Krzysztof Ćwikliński // Twórczość. - 1989, nr 8, s. 120-123

10. Najkrótszy przewodnik po sobie samym / Gustaw Herling-Grudziński ; oprac. i przygot. tekstu do druku Włodzimierz Bolecki. - Kraków : Wydawnictwo Literackie, 2009 (BW 169513)

11. Pielgrzym Świętokrzyski : szkice o Herlingu-Grudzińskim / Zdzisław Kudelski. - Lublin : "Fis", [1991] (BW 134480)

12. Poetyka opowiadań Gustawa Herlinga-Grudzińskiego : autentyzm, dyskursywność, paraboliczność / Arkadiusz Morawiec. - Kraków : "Universitas", 2000 (BW 147027)

13. Studia o Herlingu-Grudzińskim : twórczość, recepcja, biografia / Zdzisław Kudelski. - Lublin : TNKUL. Wydaw., 1998 (BC 162.1(091)A/Z / 143407)

14. Świat obrazu - obraz świata : przestrzenie pograniczne w pisarstwie G. Herlinga-Grudzińskiego, Z. Herberta i J. Czapskiego / Piotr Siemaszko. - Bydgoszcz : Wydawnictwo Uczelniane Akademii Bydgoskiej im. Kazimierza Wielkiego, 2000 (BW 147549)

15. Twarze Herlinga / Stanisława Wysłouch // Polonistyka. - 1992, nr 2, s. 72-76

Opracowania przydatne w szkole

1. Archetyp ludzkiego losu w opowiadaniu ,,Wieża'' Gustawa Herlinga-Grudzińskiego / M. J. Kowalczyk // Język Polski w Szkole Średniej. - 1991/92, z. 1, s. 53-59

2. Będzie trwał "mój głęboki cień" : refleksje o duszy w twórczości Gustawa Herlinga-Grudzińskiego / Joanna Trojanowska // Język Polski w Liceum. - 2005/2006, nr 4, s. 15-23

3. Cierpienie w "Dziadach" i "Innym świecie" / Maria Firut // Polonistyka . - 1998, nr 7, s. 459-463

4. Czemu służy przywołanie Apokalipsy w opowiadaniu Gustawa Herlinga-Grudzińskiego ,,Pożar w Kaplicy Sykstyńskiej A.D. 1998" ? / Ewa Pietruszka // Warsztaty Polonistyczne. - 1997, nr 2, s. 23-27

5. Człowiek wobec próby wiary : Gustaw Herling-Grudziński Ofiarowanie [scenariusz zajęć] / Paulina Węglewska // Polonistyka. - 2009, nr 5, s. 47-51

6. Dni naszej śmierci... : o „Innym świecie" Gustawa Herlinga-Grudzińskiego / Andrzej Stanisław Kowalczyk // Polonistyka. - 1991, nr 2, s. 78-85

7. Dramatyczne pytania Herlinga-Grudzińskiego („Wieża i inne opowiadania) / Bożena Chrząstowska // W: Glosariusz od Młodej Polski do współczesności : materiały do kształcenia literackiego w szkole średniej / pod red. Tadeusza Patrzałka. - Wrocław 1991. - S. 370-376 (BW 133964; BW 133981)

8. „Dziennik pisany nocą" Gustawa Herlinga-Grudzińskiego / Włodzimierz Bolecki // W : Lektury polonistyczne : literatura współczesna. T. 2 / pod red. Ryszarda Nycza. - Kraków 1999. - S. 412-419 (BC 162.1(091)A/Z / 144878)

9. Gustaw Herling-Grudziński "Inny świat" / oprac. Anna Marzec. - Warszawa : "Jota", 1991 (BC PL / 136607)

10. Gustaw Herling-Grudziński - Inny świat : streszczenie, omówienie, cytaty / oprac. Iga Kosakowska. - Białystok : KAW-B, 1997 (BW 142082; BW 143121)

11. Gustaw Herling-Grudziński - pisarz, ludzie, epoka : scenariusz zajęć z języka polskiego dla uczniów klas IV szkoły średniej w bibliotece szkolnej (z wykorzystaniem multimediów) / Krystyna Warchala // Biblioteka w Szkole. - 2001, [nr] 10, s. 11

12. Gustawa Herlinga-Grudzińskiego „droga do Rosji" i dialog z „inną Rosją" / Jan Orłowski // Polonistyka. - 1992, nr 2, s. 77-83

13. Gustawa Herlinga-Grudzińskiego spotkania z prywatną ojczyzną / Maria Gołębiewska // Polonistyka. - 1998, nr 5, s.269-271

14. ,,Inny świat'' Herlinga-Grudzińskiego jako dzieło literackie / B. Uścinowicz // Język Polski w Szkole Średniej. - 1991/92, z. 2, s. 44-52

15. "Inny świat (zapiski sowieckie)" Herlinga-Grudzińskiego : człowiek na nieludzkiej ziemi / Andrzej Juszczyk// W: Lektury bez tajemnic. [Cz.] 2 / oprac. Michał Kuziak [i in.]. - Kraków 1999. - S. 111-121 (BW 151993)

16. "Jestem głębokim cieniem; przestańcie mnie męczyć" / Ewa Pieczonka // Polonistyka. - 1999, nr 9, s. 551-553

17. Kronikarz i obserwator: widzenia nad Zatoką Neapolitańską / Włodzimierz Bolecki // W : Lektury polonistyczne : literatura współczesna. T. 2 / pod red. Ryszarda Nycza. - Kraków 1999. - S. 420-436 (BC 162.1(091)A/Z / 144878)

18. Książka o ludzkim cierpieniu (G. Herling-Grudziński : "Inny świat") / Anna Marzec // W: Co jest w człowieku : interpretacje prozy współczesnej / Anna Marzec. - Łódź 1993. - S. 60-75 (BW 135872; BC 016 język polski / 135870)

19. Między cudem i wulkanem : Prolegomena do lekcji czytania ,,Dwu opowiadań'' Gustawa Herlinga-Grudzińskiego / Gertruda Wichary // Polonistyka. - 1992, nr 2, s. 95-101

20. Między wyrzeczeniem a wieloznacznością : o "Wieży" Herlinga-Grudzińskiego / Zdzisław Kudelski // W: Etos i artyzm : rzecz o Herlingu-Grudzińskim / pod red. Seweryny Wysłouch i Ryszarda K. Przybylskiego. - Poznań 1999. - S. 78-88 (BW 134964; BC 162.1(091)A/Z / 133738)

21. Nie bójmy się eksperymentu : ,,Wieża'' Gustawa Herlinga-Grudzińskiego w klasie VIII / Ewa Zioło // Polonistyka. - 1992, nr 2, s. 84-89

22. Obozy i wartości : o „Innym świecie" Herlinga-Grudzińskiego // W : W: Glosariusz od Młodej Polski do współczesności : materiały do kształcenia literackiego w szkole średniej / pod red. Tadeusza Patrzałka. - Wrocław 1991. - S. 179-184 (BW 133964; BW 133981)

23. Od Schulza do Myśliwskiego / Anna Marzec. - Warszawa - S. 55-67: Książka o ludzkim cierpieniu („Inny świat") (BW 142310)

24. Opisywanie i refleksja : ,,Wieża'' Gustawa Herlinga-Grudzińskiego w szkole zawodowej / Z. Budrasiewicz // Polonistyka. - 1992, nr 2, s. 89-95

25. Przypowiastka o sensie ludzkiego cierpienia. (Interpretacja opowiadania ,,Gasnący Antychryst'' Gustawa Herlinga-Grudzińskiego) / Arkadiusz Morawiec // Ruch Literacki. - 1999, z. 5, s. 581-588

26. "Rozdmuchać w stygnącym popiele własnego życia wysoki płomień" - dojrzewanie w łagrze / Aleksandra Francuz // Język Polski w Liceum. - 2015/2016, nr 2, s. 82-93

27. Scenariusze lekcji języka polskiego : kl. IV szkoły średniej / zebr. do druku Barbara Stworowa ; [oprac. Anna Bojanowicz-Pollak et al.]. - Goleszów [1995]. - s. 74-76: Lagry, łagry. Gustaw Herling-Grudziński ; s. 76-82: Nieludzki świat obozów sowieckich ; s. 143-145: Pielgrzymowanie dla wolności - symbolika biblijna w „Wieży" ; S. 146-149: Dwa aspekty ziemskiej wędrówki - śmierć i zmartwychwstanie („Wieża") ; s. 150-153: Napisać rzecz o cierpieniu sztuką niełatwą - rozważania związane z lekturą „Wieży" i poezją współczesną (BW 138540)

28. "Światy" Gustawa Herlinga-Grudzińskiego : opowiadania / Feliks Tomaszewski. - Gdańsk : Wydawnictwo Marek Rożak, 1994. (BW 137221; BC 162.1(091)A/Z / 136411)

29. Tajemnica narracji - narracja tajemnicy : (o sztuce opowiadania "Wieża" Gustawa Herlinga-Grudzińskiego) / Barbara Nawrot // W: List, nowela, opowiadanie / pod red. Tadeusza Budrewicza i Haliny Bursztyńskiej. - Kraków 1998. - S. 92-100 (BC 162.1(091) / 146809)

30. "Wieża" Herlinga-Grudzińskiego [interpretacja] / Bożena Chrząstowska // W: W klasie maturalnej : książka nauczyciela polonisty / Bożena Chrząstowska, Ewa Wiegandtowa, Seweryna Wysłouch. - Poznań 1999. - S. 157-161 (BW 145755; BC 016 język polski / 145754)

31. Wstrząsająca wizja łagru w "Innym świecie" Gustawa Herlinga-Grudzińskiego / Anna Marzec // Język Polski w Szkole Średniej. - 1990/1991, z. 2, s. 52-61

Oprac. Aniela Maciejczuk

# data[].attributes.headline
Wybrane eseje - Gustaw Herling-Grudziński - zestawienie opracowane przez Opolskie Centrum Edukacji

# data[].attributes.subject
Wybrane eseje - Gustaw Herling-Grudziński - zestawienie opracowane przez Opolskie Centrum Edukacji

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
1. Być wśród żywych i umarłych : ewolucja twórczości eseistycznej Gustawa Herlinga-Grudzińskiego / Anita Monika Frankowiak. - Olsztyn : Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, 2003. - 235, [1] s. ; 24 cm.

2. Ekfraza czy esej? : o „Monologu o martwej mniszce" Gustawa Herlinga-Grudzińskiego / Aleksandra Dębska-Kossakowska // W : W szkole polskich eseistów / pod red. Małgorzaty Krakowiak. - Katowice : Agencja Artystyczna Para Zenon Dyrszka, 2007. - S. 57-75
M 198776 (Opole)

3. Eseje / Gustaw Herling-Grudziński ; wybór i układ tekstów Zdzisław Kudelski ; opracowali Sylwia Błażejczak, Włodzimierz Bolecki, Mateusz Chmurski, Remigiusz Forycki, Tadeusz Klimowicz, Zdzisław Kudelski, Andrzej Lesiakowski, Dominika Oramus, Agata Przybylska, François Rosset, Aleksandra Siwek, Magdalena Śniedziewska, Maciej Urbanowski, Mirosław Wójcik. - Kraków : Wydawnictwo Literackie, 2016. - 876, [3] s. : faks. ; 25 cm. - (Dzieła zebrane / Gustaw Herling-Grudziński ; t. 10)

4. Glossy do książki Herlinga-Grudzińskiego / Jerzy Pomianowski // W : Herling-Grudziński i krytycy : antologia tekstów / Gustaw Herling-Grudziński ; wybór i oprac. Zdzisław Kudelski. - Lublin : „Presspublica", 1997. - S. 375-387
* „Upiory rewolucji"
M 179167 (Opole)

5. Herling-Grudziński jako krytyk literatury polskiej / Marek Zaleski // W : Herling-Grudziński i krytycy : antologia tekstów / Gustaw Herling-Grudziński ; wybór i oprac. Zdzisław Kudelski. - Lublin : „Presspublica", 1997. - S. 388-396
M 179167 (Opole)

6. Jak rozmawiać z Rosją : nowe glossy do „Upiorów rewolucji" / Jerzy Pomianowski // W: Herling-Grudziński i krytycy : antologia tekstów / wybór i oprac. Zdzisław Kudelski. - [Warszawa]: „Presspublica" ; Lublin : Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 1997. - S. 413-421
M 179167 (Opole)

7. Posłowie / Zygmunt Kudelski // W : Pisma zebrane. [T.] 8, Godzina cieni : eseje / Gustaw Herling-Grudziński ; red. Zdzisław Kudelski. - Warszawa : „Czytelnik", 1997. - S. 493-501
M 171607/VIII (Opole)

8. Posłowie / Zdzisław Kudelski // W : Upiory rewolucji / Gustaw Herling-Grudziński ; zebrał i oprac. Zdzisław Kudelski. - Wyd. 1 krajowe. - Lublin : „Fis", 1992. - S. 331-335
M 045759 (Brzeg), M 165797 (Opole)

9. Prawda i parabola : o Gustawie Herlingu-Grudzińskim / Andrzej Waśko // W : Polski esej : studia / red. Marta Wyka. - Kraków : Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych „Universitas", 1991. - S. 135-157
M 166839 (Opole)

10. Światło w mroku / Marta Wyka // W : Herling-Grudziński i krytycy : antologia tekstów / Gustaw Herling-Grudziński ; wybór i oprac. Zdzisław Kudelski. - Lublin : „Presspublica", 1997. - S. 404-408
* „Wyjścia z milczenia"
M 179167 (Opole)

11. W oczach ocalałego zeka / Wiktor Woroszylski // W : Herling-Grudziński i krytycy : antologia tekstów / Gustaw Herling-Grudziński ; wybór i oprac. Zdzisław Kudelski. - Lublin : „Presspublica", 1997. - S. 422-426
* „Upiory rewolucji"
M 179167 (Opole)

12. Wątek polski / Ryszard Matuszewski // W : Herling-Grudziński i krytycy : antologia tekstów / Gustaw Herling-Grudziński ; wybór i oprac. Zdzisław Kudelski. - Lublin : „Presspublica", 1997. - S.409-412
* „Wyjścia z milczenia"
M 179167 (Opole)

13. Wobec tajemnicy : o „Sześciu medalionach" i „Srebrnej Szkatułce / Stanisław Rodziński // W : Herling-Grudziński i krytycy : antologia tekstów / Gustaw Herling-Grudziński ; wybór i oprac. Zdzisław Kudelski. - Lublin : „Presspublica", 1997. - S. 397-403
M 179167 (Opole)

14. „Żywi i umarli" - czytani po latach / Arkadiusz Bagłajewski // W : Herling-Grudziński i krytycy : antologia tekstów / Gustaw Herling-Grudziński ; wybór i oprac. Zdzisław Kudelski. - Lublin : „Presspublica", 1997. - S. 427-430
M 179167 (Opole)
Artykuły w czasopismach:
15. Anti-Herling / Jan Amstisławski // Konteksty. - 2022, nr 4, s. 39-42
* „Upiory rewolucji"

16. Bruno i Caravaggio : filozof heretyk i malarz heretyk w twórczości Gustawa Herlinga-Grudzińskiego / Margareta Grigorova, Andrzej Nowosad // Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Historicolitteraria. - [Nr] 16 (2016), s. 61-78
* Dostępne w Internecie: https://rep.up.krakow.pl/xmlui/bitstream/handle/11716/8357/AF219-05-Bruno-i-Caravaggio-filozof-Grigorova-Nowosad.pdf?sequence=1&isAllowed=y [dostęp: 14.11.2023 r.]

17. Ekfraza konotacyjna : „Batszeba" Rembrandta w ujęciu Gustawa Herlinga-Grudzińskiego / Rozalia Słodczyk // Seminare. - T. 39, nr 1 (2018), s. 155-170
* Dostępne w Internecie: http://cejsh.icm.edu.pl/cejsh/element/bwmeta1.element.desklight-e5d68780-890a-49da-a532-4a5e2d6404e8 [dostęp: 14.11.2023 r.]

18. „Energia" metafor w ekfrazach eseistycznych / Dobrawa Lisak-Gębala // Pamiętnik Literacki. - 2011, z. 3, s. 137-156
* Dostępne w Internecie: https://rcin.org.pl/Content/63652/PDF/WA248_80803_P-I-30_lisak-energia_o.pdf [dostęp: 14.11.2023 r.]

19. Eseje Herlinga-Grudzińskiego / Łukasz Janowski // Odra. - 2017, nr 4, s. 122-123

20. [Godzina cieni - recenzja] / Sławomir Buryła // Kresy. - 1996, nr 4, s. 157-160
* Zawiera rec. książki: Godzina cieni / Gustaw Herling-Grudziński. - Kraków, 1996

21. Herling-Grudziński i dzieła sztuki / Aleksandra Dębska-Kossakowska // Przegląd Humanistyczny. - 2007, nr 5, s. 23-41

22. Polska eseistyka o malarstwie i fotografii od 2. połowy XX wieku w świetle rozważań nad esejem jako formą (pisarstwa, poznania, doświadczania ...) / Dobrawa Lisak-Gębala // Przestrzenie Teorii. - Nr 22 (2014), s. 55-69
* Dostępne w Internecie: https://pressto.amu.edu.pl/index.php/pt/article/view/3191 [dostęp: 13.11.2023 r.]
Netografia:
Więcej niż temat : (eseistyka Gustawa Herlinga-Grudzińskiego) / Jan Tomkowski. Dostępne w Internecie: https://marszpolonia.com/2015/01/06/jan-tomkowski-wiecej-niz-temat-eseistyka-gustawa-herlinga-grudzinskiego/ [dostęp: 13.11.2023 r.]

Oprac. Anna Zacłona
Wydział Informacji, Bibliografii i Udostępniania Zbiorów
PBW w Opolu

# data[].attributes.attachment_link.title
WYBRANE ESEJE / Gustaw Herling-Grudziński

# data[].attributes.attachment_link.description
1. Być wśród żywych i umarłych : ewolucja twórczości eseistycznej Gustawa Herlinga-Grudzińskiego / Anita Monika Frankowiak. - Olsztyn : Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, 2003. - 235, [1] s. ; 24 cm. 2. Ekfraza czy esej? : o „Monologu o martwej mniszce" Gustawa Herlinga-Grudzińskiego / Aleksandra Dębska-Kossakowska // W : W szkole polskich eseistów / pod red.

# data[].attributes.headline
Scenariusz zajęć z języka polskiego dla uczniów klas IV szkoły średniej w bibliotece szkolnej z wykorzystaniem multimediów

# data[].attributes.subject
Scenariusz zajęć z języka polskiego dla uczniów klas IV szkoły średniej w bibliotece szkolnej z wykorzystaniem multimediów

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Zapoznanie z życiem i twórczością Gustawa Herlinga-Grudzińskiego

Przybliżenie najważniejszych faktów i postaci z historii oraz kultury polskiej na emigracji i w kraju.

Wykształcenie umiejętności korzystania z różnych źródeł informacji o pisarzu i epoce.

Wiadomości - uczeń zapamięta i rozumie:

najważniejsze fakty z życia i twórczości pisarza oraz epoki, w której żył;

różnorodność źródeł informacji na dany temat (ich komplementarność);

konieczność korzystania z najnowszych źródeł informacji w celu uniknięcia wiadomości tendencyjnych lub zafałszowanych.

Umiejętności -...?xml>?xml>

# data[].attributes.attachment_link.title
Gustaw Herling-Grudziński - pisarz, ludzie, epoka - Gustaw Herling-Grudziński - Biblioteka w Szkole nr 10/2001

# data[].attributes.attachment_link.description
Scenariusz zajęć z języka polskiego dla uczniów klas IV szkoły średniej w bibliotece szkolnej z wykorzystaniem multimediów. Służy zapoznaniu z życiem i twórczością pisarza i przybliżeniu twórczości Polaków na emigracji.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Biografia Gustawa Herlinga-Grudzińskiego
prof. Zdzisław Kudelski
Gustaw Herling‑Grudziński urodził się w rodzinie polskiej pochodzenia żydowskiego 20 maja 1919 roku w Kielcach. Był najmłodszym z czworga dzieci Józefa i Doroty z Bryczkowskich.

Po sprzedaniu mająteczku w Skrzelczycach w 1921 roku ojciec został współwłaścicielem młyna w Suchedniowie. Gustaw mieszkał razem z matką i rodzeństwem w Kielcach przy ul. Sienkiewicza 52 (I piętro), wakacje spędzając z całą rodziną u ojca. Od 1929 roku uczył się w Gimnazjum Męskim im. Mikołaja Reja (późniejszy patron szkoły - Stefan Żeromski), ciągle borykając się z przedmiotami ścisłymi, historią, językiem niemieckim, a jedynie na lekcjach polskiego uchodząc za bezkonkurencyjnego prymusa. Po śmierci matki w 1932 roku Grudziński wynajmował stancję w tym samym domu na parterze.

Lata spędzone w gimnazjum to czasy wypraw do Puszczy Jodłowej i fascynacji Kielecczyzną. Obszar ten związany z okresem wzrastania i duchowego dojrzewania młodego Gustawa, pozostał mu bardzo bliski. Po wielu latach Ciemny Staw obok domu w Suchedniowie stał się w pisarstwie Herlinga symbolem, częścią mitologii dzieciństwa. Z zauroczenia najbliższą okolicą narodził się pisarski debiut szesnastoletniego gimnazjalisty - reportaż pt. Świętokrzyszczyzna opublikowany w warszawskim piśmie młodzieży szkolnej „Kuźnia Młodych" (maj 1935). W prowadzonym tam przez Jana Twardowskiego kąciku porad, pierwsza nowela Herlinga Rozrachunek została odrzucona z motywacją: „Konstrukcja doskonała, ale treść słaba i banalna".

Na lata kieleckie przypadł również krótki okres zafascynowania komunizmem, potajemnych spotkań w kilkuosobowym gronie i lektury Manifestu Komunistycznego, zakończony rewizją wynajmowanej stancji przy ul. Sienkiewicza, wyrzuceniem z niej i niemalże powtarzaniem szóstej klasy.

Najbliższym przyjacielem Grudzińskiego w gimnazjum był Jerzy Głowania. Wspólnie napisali dialog o Granicy Nałkowskiej, odrzucony później przez redakcję „Nowej Kuźni" ze względu na stopień trudności tekstu. W obydwu wydanych numerach pisma, będącego kontynuacją „Kuźni Młodych", Herling wymieniony został jako członek zespołu redakcyjnego.

Po zdaniu matury, w 1937 roku Grudziński rozpoczął studia na wydziale polonistyki Uniwersytetu im. Józefa Piłsudskiego w Warszawie. Tam uczęszczał między innymi na wykłady Wacława Borowego, Juliana Krzyżanowskiego, Tadeusza Kotarbińskiego oraz zajęcia prowadzone przez Zofię Szmydtową, Zdzisława Skwarczyńskiego i Ludwika Brunona Świderskiego.

Równocześnie, od listopada redagował kolumnę literacką w dwutygodniku Związku Polskiej Młodzieży Demokratycznej „Przemiany", gdzie drukował swoje pierwsze poważniejsze recenzje i artykuły. Obracając się wśród rówieśników z ZPMD - młodej, lewicowej inteligencji piłsudczykowskiej, sympatyzującej z PPS i powiązanej ze Stronnictwem Demokratycznym - Herling trafił do Klubu Parabumba. W czasie cośrodowych żartobliwych występów kabaretowo‑literackich w cukierni „Francuska" przy ul. Miodowej, szybko stał się jedną z czołowych postaci. „...swymi finezyjnymi występami wprowadzał poetów, którzy w Parabumbie odczytywali swe wiersze: Jana Twardowskiego, Tadeusza Zelenaya, Jerzego Kamila Weintrauba, Jana Kotta, Ryszarda Matuszewskiego, Adolfa Sowińskiego, Józefa Stachowskiego".

Koźniewski pisał, że istniało prawdopodobnie swego rodzaju prezydium klubu, w którym obok Herlinga był Witold Kosiński i Bohdan Jaxa‑Rożen, późniejszy redaktor „Orki na Ugorze". Przez kilka jesiennych i zimowych miesięcy przewijali się przez Parabumbę poeci i artyści, poloniści i prawnicy, bywał Witold Gombrowicz, wstępował w czasie przyjazdów z Paryża do Warszawy Jan Brzękowski.

Grudziński należał również do uniwersyteckiego Koła Polonistów. Tworzyli je m.in. uczestnicy „szkółki" teoretyczno‑literackiej Ludwika Frydego. Pod wpływem Frydego toczyły się w Kole dyskusje o celach i zasadach krytyki literackiej, spory z formalistami, m.in. Franciszkiem Siedleckim, Dawidem Hopensztandem, a zwłaszcza Stefanem Żółkiewskim. Już wówczas koledzy Herlinga poznawali rosyjski formalizm, polemizując z jego wyznawcami. Również z inspiracji Frydego Koło Polonistów zorganizowało razem z Instytutem Reduty cykl poranków poświęconych poezji Czechowicza, Gałczyńskiego, Miłosza, Piętaka, Przybosia i Świrszczyńskiej. Dobór nazwisk był znaczący, odzwierciedlał admirację dla awangardy krakowskiej, wileńskiej i lubelskiej. Na poranku 29 stycznia 1939 roku Herling wygłosił prelekcję o autorze Trzech zim, zaś wiersze poety czytali aktorzy Maria Wiercińska i Jan Kreczmar. Sam Miłosz, obecny na spotkaniu, siedział w pierwszym rzędzie - jak wspomni Grudziński później - „"piękny, dwudziestosiedmioletni", nastroszony lekko i nieufny, jakby węsząc w słuchanych elożach i w całej tej celebracji jakiś na siebie zamach, przedwczesną i podejrzaną mumifikację [...]" (10 X 1980).

Prezes Koła Antoni Andrzejewski - zdaniem Herlinga najzdolniejszy uczeń Frydego - miał fenomenalne wyczucie poezji. Razem z Frydem opracował Antologię współczesnej poezji polskiej, w pracy nad nią uczestniczył również Herling. Andrzejewski, sympatyk ruchu ludowego i wielbiciel Witosa, rozbudził wśród członków Koła zainteresowanie kulturą ludową. Dzięki niemu lektury Młodego pokolenia chłopów J. Chałasińskiego czy Pisarzy ludowych K. L. Konińskiego stały się dla młodego polonisty odkryciami.

W czasie studiów najmocniejsze więzi łączyły Grudzińskiego z Ludwikiem Frydem - „ówczesnym mistrzem młodzieży polonistycznej traktującej na serio swe studia". Zaraz po przyjeździe do Warszawy wprowadzony przez kolegę z Kielc, Jana Aleksandra Króla, trafił Herling do teoretyczno‑literackiej szkoły Frydego, którą tworzyli starsi studenci z Koła Polonistów, oprócz Andrzejewskiego i Króla m.in. Stefan Lichański, Leonard Sobierajski, Jerzy Pleśniarowicz. Zainspirowany przez Frydego, młody student zaczął poznawać twórczość Brzozowskiego, eseje Jerzego Stempowskiego, czytał Sztukę i mądrość Maritaina, pisma Benedetto Crocego. Przedmiotem zainteresowania Herlinga i jego kolegów było m.in. to, co z biegiem czasu miało okazać się w ówczesnej literaturze najciekawsze - twórczość Miłosza, Czechowicza, Gombrowicza. Ceniąc wysoko Irzykowskiego (według Frydego był to jedyny, obok Tymona Terleckiego, krytyk z prawdziwego zdarzenia), uczniowie szkoły manifestowali swą niechęć do skamandrytów i „Wiadomości Literackich" jako pisma efekciarskiego, „mafii reklamiarskiej". Po latach pisarz nazywał te młodzieńcze reakcje „fanfaronadą", z rozbawieniem wspominając przysięgę złożoną Frydemu, iż nie będzie nigdy publikować u Mieczysława Grydzewskiego.

Wagi tych dwóch lat przyjaźni nie sposób przecenić. We wspomnieniu napisanym po śmierci swojego mistrza, Herling zanotował: „[...] Ludwik był przede wszystkim wielkim wychowawcą. Przeczuwał trafnie utajone możliwości każdego z nas, odcinał bezlitośnie nieurodzajne pędy, żądał skupienia, nauki i wielkiej koncentracji intelektualnej. [...] Pomagał nam nie tylko tak, jak się pomaga terminującym uczniom, ale pojawiał się zawsze, ilekroć w trudny węzeł zaplątywało się nasze biedne, studenckie życie. Gdyż Ludwik nie miał nikogo oprócz przyjaciół. Rzucony daleko od rodzinnego miasta, pokłócony z najbliższymi nauczył się cenić przyjaźń wyżej od pokrewieństwa, wyżej od miłości". Z perspektywy czasu widać, że właśnie Fryde wywarł największy wpływ na młodego Herlinga, wyzwalając w nim niemal zachłanność czytelniczą, głód książki, kształtując postawę krytycznego w y z n a w s t w a.

W lutym 1938 roku ukazał się pierwszy numer miesięcznika społeczno‑literackiego młodych „Orka", w którym Grudziński redagował dział literacki. Gdy okazało się, że w Poznaniu istnieje już periodyk pod tym tytułem, nazwę zmieniono na „Orkę na Ugorze". Pismo, przekształcone w dwutygodnik młodej demokracji, a od września - tygodnik, ciągle nękane było cenzurą i kłopotami finansowymi. Wielokrotnie pojawiały się na pierwszej stronie napisy: „Po konfiskacie nakład drugi". Inicjatorem „Orki" był Bohdan Jaxa‑Rożen, według Herlinga postać niezwykła, przywódca młodzieży z SD, zapewniający wciąż nowe fundusze na prowadzenie pisma. Wśród współpracowników znaleźć można m.in. nazwiska Jerzego Drewnowskiego, Kazimierza Kotta, Zofii Leśniewskiej, Jana Lipińskiego, Andrzeja Kunata Miłosza, Juliana Rogozińskiego, Jana Strzeleckiego oraz grono innych pasjonatów zbierających się w redakcji przy Nowym Świecie 21, a później 57. Gościnnie publikowali w piśmie Fryde i Miłosz. Za najbardziej znaczącą w „Orce" Grudziński uważa dyskusję o poezji. Zainicjował ją Czesław Miłosz (za namową brata Andrzeja) artykułem Kłamstwo dzisiejszej „poezji", oprócz niego wypowiadali się także Herling, Jan Aleksander Król, Jerzy Putrament i Józef Maśliński. Dyskusja tocząca się od lipca do sierpnia 1938 roku na trwałe wpisała się w przedwojenne polemiki literackie, a „Orka" zaczęła być pismem zauważanym, cenionym za samodzielność, ostre repliki i niezależną postawę. W 1939 roku ukazało się jeszcze kilka numerów, ale były wydawane z coraz większym trudem. Wraz z ewoluowaniem sanacji „na prawo" i samobójczą śmiercią Walerego Sławka, przyjaciela Rożena, opiekuna i mecenasa pisma, „Orka" przestała istnieć.

Jako redaktor działu literackiego Herling był bardzo aktywny, każdy prawie numer przynosił jego artykuły, polemiki i recenzje, często napisane z młodzieńczą swadą, czupurnością, lecz już odkrywające nieprzeciętny talent. Z biegiem czasu publikacje Herlinga pojawiały się również w innych pismach: w krakowskim miesięczniku „Nasz Wyraz", kilkakrotnie w dwumiesięczniku „Ateneum" Stefana Eigera‑Napierskiego, w tygodniku „Pion" i kwartalniku „Pióro". Spośród niemal trzydziestu publikacji Grudzińskiego z lat przedwojennych (m.in. o twórczości Andrzejewskiego, Dąbrowskiej, Piętaka, Sebyły, Struga, Zagórskiego) warto chyba wymienić dwie szczególnie ważne. Pierwsza to wydrukowana po wahaniach redaktora w marcowym numerze „Orki" z 1938 roku analiza Ferdydurke i opowiadań Bruno Schulza. Był to jeden z pierwszych, entuzjastycznych artykułów o książce Gombrowicza. „Gombrowiczowi - zanotował Herling później - bardzo się ten artykuł podobał. Potem, kiedy pojawiły się równie entuzjastyczne, ale o wiele lepsze, urządził nawet przy swoim stałym stoliku w >>Zodiaku<< coś w rodzaju konkursu z ustaloną przez siebie samego klasyfikacją. Znalazłem się na trzecim miejscu, po Frydem i Sandauerze".

Publikacja druga to tekst wspomnianego już odczytu Granice poezji Czesława Miłosza. Zainteresowanie twórczością obydwu pisarzy, którym - podobnie jak Grudzińskiemu - pisany był los emigranta, trwa do dziś, czego wiele śladów można znaleźć w jego utworach.

Wybuch wojny zastał Grudzińskiego w rodzinnym Suchedniowie u ojca. Zachęcony listami Karola Ludwika Konińskiego napisał w sierpniu dla pisma „Wiedza i Życie" obszerne studium o literaturze ludowej. Koniński właśnie potwierdził listownie odbiór tekstu:

„31 sierpnia - pisał Herling - przyszedł ten dziwny, ostatni list. Zaczynał się od kilku uwag fachowych, a kończył niezapomnianymi słowami: "Myślę, że pora odłożyć pióra. Najlepsze pozdrowienia na ten czas burzliwy". Dla mnie, wyznaję ze wstydem, był to pierwszy sygnał wojny. Tak, pora odłożyć pióra. [...] Ten najprostszy z prostych nakaz surowej, po norwidowsku pięknej moralności pisarskiej towarzyszył mi odtąd wszędzie, w ciągu tylu lat tułaczki. Dodawał sił w rosyjskich więzieniach, radował uczuciem spełnienia, gdy los łaskawszy pozwolił mi stać się wolnym żołnierzem odrodzonej na obczyźnie Armii Polskiej".

W 1939 roku Grudziński nie został zmobilizowany. Na początku września był w Warszawie. Po rozkazie pułkownika Umiastowskiego, by niepowołani do wojska mężczyźni kierowali się na wschód, wobec rozsypki oddziałów bezskutecznie próbował się zaciągnąć. Gdy to się udało, po sześciu godzinach oddział rozwiązano. Po upadku Warszawy (28 IX) razem ze starszym bratem Maurycym wrócił do Suchedniowa. W połowie października znów był w stolicy, gdzie 15‑go, w mieszkaniu państwa Drewnowskich powołana została jedna z pierwszych warszawskich organizacji konspiracyjnych - Polska Ludowa Akcja Niepodległościowa (PLAN). Organizację tworzył krąg ludzi bliskich „Orce na Ugorze", komendantem został Jerzy Drewnowski. Herling (autor nazwy PLAN‑u) był początkowo szefem sztabu, redagował z kolegami w lokalu przy ulicy Złotej 55 deklarację ideową i pierwsze, co najmniej dwa numery podziemnego „Biuletynu Polskiego". Jak podaje Koźniewski około 600‑700 jednokartkowych odbitek powielaczowych pierwszego numeru rozkolportowano w dniach 21-23 X. W „Biuletynie" podawane były przede wszystkim wiadomości i niewielkie artykuły wstępne, które GHG nazywa dziś „zastrzykami nadziei".

Już na przełomie października i listopada planowano, że organizacja powinna mieć swojego przedstawiciela lub łącznika na Zachodzie. Nadzieje na pomoc ze strony Anglii i Francji były jeszcze bardzo silne. Równocześnie postanowiono nawiązać kontakt z przyjaciółmi ze Lwowa i tam stworzyć organizację podobną do PLAN‑u. Grudziński wyruszył w tym celu pod koniec listopada, po rozmowie z Jerzym Drewnowskim i po pożegnaniu z rodziną. Dostał się do Małkini i przez linię demarkacyjną dotarł do okupowanego przez ZSRR Białegostoku. Po bezskutecznych próbach przyłączenia się do jakiejś grupy planującej ucieczkę do Kowna (dysponował zbyt niską sumą pieniędzy) pojechał do Lwowa. Dzięki poręczeniu Marii Dąbrowskiej i Juliusza Kleinera otrzymał z rąk Teodora Parnickiego nieodzowny ordier na kwartiru. Wystawił go kierujący dawnym, już „nielegalnym" Związkiem Literatów Polskich Ostap Ortwin.

Powołanie do życia lwowskiego odpowiednika PLAN‑u okazało się niemożliwe. „Lwów żył wtedy - pisał Herling - w stanie nerwowości, graniczącej z histerią. Oglądano się dokoła przed wymówieniem każdego śmielszego słowa, zmieniano często noclegi, szeptano między przyjaciółmi, niechętnie zdradzano efemeryczne adresy". Szalały w nim „[...] strach, głupota i znieprawienie [...]" (5 I 1977).

Gdy droga na Zachód, przez Rumunię, okazała się również zamknięta, Grudziński zdecydował się na trasę północną. Tułaczkę przez Wołyń znaczyły noclegi na dworcach w Łucku, Łunińcu, Horyniu, bezskuteczne pertraktacje z przemytnikami w Lidzie, wreszcie pobyt w Grodnie. Tam krótko pracował w teatrzyku kukiełkowym Władysława Jaremy.

W połowie marca 1940 roku, na wieść, że dopytuje się o niego NKWD, próbował przeprawić się na Litwę. Zadenuncjowany przez przemytnika nazwiskiem Mickiewicz, został aresztowany pod Grodnem. I tak rozpoczął Herling swoją drogę przez ZSRR opisaną później w Innym świecie. Oskarżony w Witebsku o próbę przekroczenia granicy radziecko‑litewskiej - w celu prowadzenia walki z ZSRR, dostał pięć lat obozu pracy. Przewieziony do Leningradu (listopad 1940 r.), a później do Wołogdy trafił do obozu w Jercewie pod Archangielskiem nad Morzem Białym, gdzie był tragarzem w bazie żywnościowej. Po ataku Niemiec na ZSRR przeniesiony został ze wszystkimi cudzoziemcami do nowo utworzonej brygady 57, gdzie pracował przy sianokosach i w tartaku. Po podpisaniu układu Sikorski-Majski (Londyn, 30 VII 1941 r.) na próżno wraz z innymi rodakami oczekiwał zwolnienia do formującego się w Kazachstanie polskiego wojska. Przyjaciel, o którym napisał po latach, że był mu b l i ż s z y n i ż b r a t, złożył na niego donos do tzw. Trzeciego Oddziału, że Grudziński jest „trockistą, albo kimś bardzo znacznym, " sotrudnikom Becka "".

Po czterech miesiącach od tzw. amnestii, pod koniec listopada 1941 roku wraz z garstką pozostałych jeszcze w obozie Polaków, ze schorowanymi nogami, wycieńczony przez szkorbut i kurzą ślepotę, zdecydował się na czyn desperacki i w oczach innych szalony - głodówkę. Głodówkę zakończoną po ośmiu dniach, wbrew oczekiwaniom, nie egzekucją, a zwolnieniem z izolatora. Uratowany tylko dzięki pomocy doktora Zabielskiego, przeniesiony został ze szpitala do „trupiarni" - miejsca dla więźniów niezdolnych do pracy. Tam stan zdrowia Herlinga pogorszył się.

20 stycznia 1942 roku, zwolniony z Jercewa, przez Wołogdę i Swierdłowsk, z odnalezionymi w drodze rodakami z obozu, trafił na początku lutego do polskiej misji wojskowej w Czelabińsku. Później jego droga wiodła przez Orsk - Orenburg - Aktiubińsk - Aralsk - Kyzył Orda - Arys - Czimkent - Dżambuł. Do miejscowości Ługowoje w Kazachstanie dotarł 9 marca, jak pisał później - „U kresu sił, w łachmanach obozowych, wygłodniały, pokryty wrzodami. Skierowano mnie do namiotu, w którym było paru postawionych już jako tako na nogi żołnierzy, też więźniów czy zesłańców, pozwolono mi nazajutrz przeleżeć na sienniku pobudkę. [...] Kiedy usłyszałem chóralny śpiew po polsku, dziękowałem Bogu, że jestem w namiocie sam. Może wszyscy ci półżywi tułacze z łagrów i zesłania płakali pierwszego dnia po przebudzeniu w wojsku? Byliśmy armią więźniów dowodzoną przez więźnia i odbudowywaną za oporną zgodą nadzorców więziennych". 12 marca 1942 roku Herling został przyjęty do 10 Pułku Artylerii, X Dywizji Piechoty złożonej z więźniów zwolnionych najpóźniej, najbardziej niedożywionych i schorowanych. Dywizję jako pierwszą ewakuowano z ZSRR: 30 marca pułk Grudzińskiego został załadowany na dwa okręty na Morzu Kaspijskim, a 2 kwietnia był już w Pahlevi, poza „nieludzką ziemią".

Dalsza droga Herlinga wraz z Armią Polską biegła przez Persję, Irak, Palestynę i Egipt. Ponad rok po wyjściu z obozu znów chwycił za pióro. W lipcu 1943 roku „Kurier Polski w Bagdadzie" drukował jego reportaż Mosul nieznany. Później jego artykuły i recenzje, często opatrzone dopiskiem Mp. [miejsce postoju], ukazywały się w „Dzienniku Żołnierza APW" [Armii Polskiej na Wschodzie] (1943), w jerozolimskim dwutygodniku „W Drodze" (1943-1944), a zwłaszcza w tygodniku II Korpusu „Orzeł Biały" (1944-1946). Po ukazaniu się kilku publikacji Herlinga, Jerzy Giedroyc zaproponował mu w Tel‑Avivie przejście do Wydziału Prasy i Propagandy. Impuls walki był jednak silniejszy i pisarz propozycję odrzucił.

W grudniu 1943 roku pułk Grudzińskiego dobił do portu w Taranto, skąd chory na tyfus Herling przewieziony został do szpitala wojskowego w Nocera, a po trzech miesiącach na rekonwalescencję do Sorrento. Tam pod koniec marca 1944 roku pisarz trafił do willi Benedetta Crocego - willi otwartej „w najlepszym, europejskim tego słowa znaczeniu", gdzie obok innych żołnierzy alianckich był świadkiem dyskusji mających zadecydować o przyszłości powojennych Włoch. Po jednej z nich Herling zachęcony przez uczestników napisał Przewodnik po Polsce dla dobrych Europejczyków, opublikowany w 1944 roku, w drugim numerze pisma „Aretusa". W willi Crocego Grudziński poznał jego córkę Lidię, która w przyszłości miała zostać żoną pisarza.

Po odbyciu rekonwalescencji Herling walczył w bitwie o Cassino jako radiotelegrafista w 3 Dywizji Strzelców Karpackich. Brał wówczas udział między innymi w patrolu na wzgórze 593, nazwane później Górą Ofiarną. Wańkowicz w swojej relacji z bitwy utrwalił moment przed wyruszeniem patrolu, gdy dowódca, artylerzysta mjr Stojewski podszedł do Grudzińskiego i zaciągając z lwowska powiedział: „Nie wiem, chłopcze, czy wrócisz - [...] ale pamiętaj, ile od ciebie zależy...". Dzień później właśnie Herlingowi przyszło znosić zwłoki dowódcy z Góry Ofiarnej. W 20. rocznicę bitwy, za którą odznaczony został krzyżem Virtuti Militari, pisarz zanotował: „Bezładne strzępy wspomnień. Czarna luka podejścia nocą z 16 na 17 maja, w owiniętych workami butach, na wzgórze 593, aż do chwili, gdy Niemcy, zawiesiwszy w niebie rakietę, noc zamienili w jasny dzień a drogę naszego patrolu w jatkę. Jak dobrnęliśmy mimo to, obserwator artyleryjski i ja, z aparatem radiowym na plecach, pod sam szczyt wzgórza wśród padających dokoła piechurów? Jak przez cały dzień 17 maja prowadziliśmy ogień artylerii z płytkiej rozpadliny skalnej, w bezpośrednim zasięgu bunkrów niemieckich? Jak o zmierzchu zeszliśmy do Domku Doktora? [...] Była to bez wątpienia bitwa wielka.

Chcieliśmy jej, żyliśmy myślą o niej w Palestynie, w Iraku, w Egipcie, szkoląc się na pustyni, nasłuchując wiadomości z Polski. łatwo dziś twierdzić, że w pięć miesięcy po Teheranie była już politycznie zbyteczna. Równie łatwo wydać dziś podobny, jeśli nie bardziej nawet stanowczy, sąd o Powstaniu Warszawskim. Istnieją procesy, które raz wprawione w ruch i ciągle podsycane nie dają się powstrzymać o krok od spełnienia bez ryzyka duchowej kapitulacji na długie lata. Historia Armii Krajowej zmierzała od początku ku Powstaniu, jak w historię Drugiego Korpusu wpisana była od początku Bitwa" ( Godzina cieni, s. 363-364).

Niedługo po bitwie bombardier Grudziński po raz drugi odrzucił propozycję (Józefa Czapskiego tym razem) przejścia do Wydziału Prasy i Propagandy, i dalej brał udział w kampanii włoskiej, od Ankony do linii Gotów. Skierowany później do Szkoły Podchorążych Rezerwy Artylerii w Materze, otrzymał stopień kaprala. Dopiero po zakończeniu kampanii włoskiej został przeniesiony do redakcji „Orła Białego" w Rzymie, gdzie do 1946 roku kierował działem literackim pisma. Na jego łamach znów dał się poznać jako bardzo aktywny krytyk literacki. Recenzował ukazujące się tomiki poetyckie, relacje z ZSRR, podjął obecny odtąd przez cały czas w jego twórczości problem moralnych powinności pisarza i kondycji emigranta. Wśród tych różnorodnych publikacji na uwagę zasługuje między innymi cały niemal cykl odnoszący się do romantyzmu i jego dziedzictwa. Artykuły o Mickiewiczu, Słowackim, Krasińskim, Norwidzie, Brzozowskim i Wyspiańskim zdają się wskazywać na poszukiwanie przez Herlinga własnego rodowodu.

W 1945 roku w Bibliotece „Orła Białego" ukazał się książkowy debiut Grudzińskiego, zbiór publikowanych wcześniej szkiców m.in. o Berencie, Conradzie, Frydem, Irzykowskim, Konińskim i Norwidzie, zatytułowany Żywi i umarli. „Ta książka - pisał Józef Czapski w przedmowie - odkrywa nam autentyczny talent i rzetelną, czujną inteligencję młodego pisarza i krytyka literatury". „Nazwać ją można książką przyjaźni. Ten żołnierz w akcji pozbawiony prawie książek daje tu wyraz wdzięczności i wierności swym przyjaciołom i mistrzom z Polski, zamordowanym, zaszczutym, którzy w nim miłość do książki wzbudzili".

W 1946 roku ukazał się opracowany przez Herlinga dwutomowy skrót Młodego pokolenia chłopów Józefa Chałasińskiego, zaś autor opracowania wszedł w skład zarządu rzymskiej sekcji polskiego PEN‑Clubu, którego prezesem na krótko został Gustaw Morcinek. W tym czasie w Ankonie pisarz poślubił malarkę Krystynę Domańską (z domu Stojanowską). Oboje mieszkali w Rzymie w pokoju wynajmowanym przy via Alessandro Farnese 22. Krystyna należała do założonego przez Józefa Jaremę koła polskich malarzy Pro Arte. „Przystanie na Tybrze w powojennym Rzymie - wspomni Herling po latach - muzyka ze starych gramofonów, potańcówki na deskach pokładu, skoki do wody w upalne dnie, tanie i kwaśne wino z beczki, odtajanie, szczęście. Tak, szczęście. Wiedzieliśmy już, że nie wrócimy, że zaczyna się emigracyjna tułaczka, a przecież było to autentyczne szczęście po latach prycz więziennych i wojskowych namiotów. O zmierzchu szliśmy do villino w dzielnicy Prati, K. robiła po drodze zakupy, czasem siadywaliśmy w tawernie pod Złotym Kogutem. W domu oczekiwała nas rozczochrana wiecznie gospodyni, chętniej rozmawiająca ze swoją papugą niż z mężem, nauczycielem gry na fortepianie. Prócz pokoju wynajmowaliśmy oszkloną wieżyczkę na dachu, gdzie K. urządziła sobie pracownię malarską" (13 V 1984).

Po ewakuacji II Korpusu do Anglii, pisarz pozostał w Rzymie i uczestniczył w początkowych pracach Instytutu Literackiego. Jako jedna z pierwszych publikacji wydane tam zostały Księgi Narodu Polskiego i Pielgrzymstwa Polskiego. W przedmowie Herling, wskazując na Mickiewiczowskie złudzenia, podkreślał ciągłą aktualność samej zasady „pielgrzymowania dla wolności". Jeszcze dobitniej dał temu wyraz w innym, programowym niemal artykule, w którym określił emigrację jako
w y s o k ą g o d n o ś ć m o r a l n ą i p o l i t y c z n ą.

W czerwcu 1947 roku wydany został pierwszy numer kwartalnika „Kultura", którego pisarz (autor tytułu) był razem z Jerzym Giedroyciem współzałożycielem i redaktorem. W nocie wstępnej redaktorzy pisma zwięźle określili jego program:

„"Kultura" pragnie uprzytomnić czytelnikom polskim, którzy wybrawszy emigrację polityczną znaleźli się poza granicami kraju ojczystego, że krąg kulturalny, w którym żyją, nie jest kręgiem wymarłym.

"Kultura" pragnie dotrzeć do czytelników polskich w kraju i wzmóc w nich wiarę, że wartości, które są im bliskie nie zawaliły się jeszcze pod obuchem nagiej siły.

"Kultura" chce szukać w świecie cywilizacji zachodniej tej "woli życia, bez której Europejczyk umrze, tak jak umarły niegdyś kierownicze warstwy dawnych imperiów"".

Również w roku 1947 Instytut Literacki wydał opracowaną przez Grudzińskiego antologię opowieści wojennych W oczach pisarzy i tłumaczenie jego pióra Krucjaty bez krzyża Arthura Koestlera.

Po wyjeździe z żoną do Londynu bliskie kontakty Herlinga z „Kulturą" (już paryską) na kilka lat urwały się. Okres londyński był dla obojga Grudzińskich bardzo trudny. Mieszkali w Domu Pisarza Polskiego, ciągle borykając się z kłopotami materialnymi. Krystyna mogła niewiele czasu poświęcić na malowanie, dorabiając jako projektantka wzorów na tkaniny oraz modelka w Szkole Sztuk Pięknych. Współpraca pisarza z „Wiadomościami" (rozpoczęta jeszcze w Rzymie w 1946 roku) zapewniała tylko najniezbędniejsze minimum finansowe pozwalające utrzymać się.

W lipcu 1949 roku zaproszony przez przyjaciół na miesiąc do Rugby, Herling napisał od razu, niemal bez skreśleń sześć rozdziałów wspomnień obozowych. Tak gwałtowną erupcję pisarską poprzedziły długie lata „filtrowania" i selekcji przeżytych doświadczeń oraz przemyśleń, które zaważyły na całej jego twórczości: „Jak opisywać piekło zagłady?" (23 II 1978). Refleksje związane z lekturą Wspomnień z martwego domu Dostojewskiego, podsunięty pisarzowi przez Tadeusza Potworowskiego Dziennik roku zarazy Daniela Defoe, uwagi sporządzane na marginesach utworów o latach wojny i okupacji - wszystko to miało wielkie znaczenie przy poszukiwaniu języka, który umożliwiałby opis własnych wspomnień.

Już w 1946 roku w „Orle Białym", w nieco przewrotnym artykule Wojna bez powieści pisarz wspomniał o ośmiu spalonych nowelach o przeżyciach wojennych ze zbioru pt. Chłód serca. Niektóre postacie z tych nowel odnaleźć można później na stronach I nnego świata. Pierwszy jego fragment drukowały „Wiadomości" w 1947 roku, ale dopiero wyjazd do Rugby umożliwił napisanie dalszych części publikowanych w tygodniku pod roboczym tytułem Martwi za życia. Przetłumaczone przez Andrzeja Ciołkosza na język angielski rozdziały Witold Czerwiński zaniósł do wydawnictwa Heinemanna w Londynie, gdzie bardzo dobrą opinię wydał o nich świetny krytyk Malcolm Muggeridge. Dzięki temu Herling otrzymał zaliczkę, która pozwoliła mu na dokończenie książki w lipcu 1950 roku. Jej wersja angielska A World Apart z przedmową Bertranda Russella, w doskonałym tłumaczeniu Ciołkosza (wielokrotnie podkreślali to recenzenci) stała się wydarzeniem artystycznym i wydawniczym sukcesem. W latach 1951-1952 została kilkakrotnie wydana w Londynie i w Nowym Jorku, a na podstawie angielskiego przekładu sporządzono później dalszych dziewięć tłumaczeń. Polska edycja książki ze względu na trudności wydawnicze dotarła do czytelnika dopiero w 1953 roku, a poprzedziła ją nagroda Stowarzyszenia Polskich Kombatantów w Londynie (1951).

W przedmowie Bertrand Russell pisał o wyjątkowości A World Apart wśród relacji o łagrach w ZSRR, o sile prostego i żywego opisu i randze pisarskiej utworu. Również w wielu recenzjach w prasie angielskiej i amerykańskiej dostrzegano w Innym świecie nie tylko świadectwo, ale dzieło klasyczne, godnie nawiązujące do tradycji Dostojewskiego. Dobitnie wyraził to Kazimierz Wierzyński, mówiąc iż książkę Herlinga „Zamykamy [...] z podziwem dla dojrzałości i powagi młodego pisarza, dla jego wysokiego artyzmu, wyrazistości stylu, jasnej i zdecydowanej myśli, dla moralnej postawy wśród okrutnych doświadczeń, dla jego męskości i męstwa. Zamykamy ją z prawdziwym podziwem dla tych cech spotykanych tylko w arcydziełach".

Po napisaniu Innego świata jego autor przez dwa lata, oprócz recenzji i szkiców, drukował regularnie w „Wiadomościach" przeglądy prasy. Na przemian ukazywały się podpisywane kryptonimem Lector omówienia czasopism krajowych i obcych, głównie angielskich i amerykańskich, rzadziej włoskich oraz pism wydawanych przez emigrantów rosyjskich. W maju 1952 roku na zaproszenie dziennika „Bama Khit" i Kongresu Wolności Kultury w Paryżu, Herling wyjechał do Birmy z cyklem odczytów o komunizmie. Relacja z podróży w formie zapisów diariusza (13 V - 8 VI 1952) ukazywała się w „Wiadomościach".

Jesienią 1952 roku pisarz przeniósł się do Monachium, gdzie rozpoczął pracę w Rozgłośni Polskiej Radia Wolna Europa. Po tragicznej śmierci żony (4 XI 1952), został w Monachium przez trzy lata. W RWE prowadził dwie audycje: List do komunisty i przegląd nowości krajowych Kultura w niewoli, jednakże praca w redakcji była dlań uciążliwa. Nie należał do „rasowych" dziennikarzy potrafiących na dany termin pisać artykuły. Również stosunki całego zespołu z mieszkańcami Monachium układały się źle.

W listopadzie 1955 roku, wraz z drugą żoną Lidią i synkiem Benedettem przeniósł się do Neapolu. Tam przyszła na świat córka Marta. Mieszkając w Neapolu Herling do 1956 roku, kontynuował współpracę z RWE.

Jeszcze podczas pobytu w Monachium pisarz zaczął drukować swoje teksty w prasie włoskiej, najpierw w tygodniku „Il Mondo", potem w innych pismach. W latach 1956-1968 współpracował z miesięcznikiem „Tempo Presente" i na jego łamach zajmował się sprawami Europy Wschodniej. Miesięcznik redagowali Ignazio Silone i Nicola Chiaromonte, z którymi z biegiem lat łączyła go coraz silniejsza przyjaźń. W Dzienniku tak tamte lata wspominał:

„Poznałem Silonego pod koniec roku 1955, równocześnie z Nicolą Chiaromonte. Zaproponowali mi pisywanie do ich nowo założonego miesięcznika "Tempo Presente". Dziś słyszy się i czyta nierzadko komplementy pod adresem >>Tempo Presente<<, jako najbardziej żywego, pobudzającego i niezależnego czasopisma włoskiego po wojnie. Ale wtedy, w atmosferze konformizmu intelektualnego, złej wiary, dezinformacji i otępienia moralnego, zeszyty "Tempo Presente" przyjmowano na ogół z niechęcią, jeśli nie ze wstrętem i zgrzytaniem zębów, przy użyciu zwykłej, głupiej etykietki "produkt zimnej wojny". W każdym razie dla mnie, polskiego pisarza emigracyjnego świeżo osiadłego we Włoszech, zakotwiczenie się w tym naturalnym porcie było darem fortuny" (28 VIII 1978).

Po kilkuletniej przerwie eseje i opowiadania Herlinga znów pojawiły się w „Kulturze". Tam w 1956 roku ukazał się między innymi Książę Niezłomny, opowiadanie, któremu Zygmunt Lichniak poświęcił krótki szkic polemiczny ‑ pierwszy artykuł w kraju o Grudzińskim. Nowa sytuacja po Październiku 1956 roku pozwoliła na wydrukowanie w czasopismach krajowych kilku wypowiedzi i tłumaczeń autora Innego świata, ale trwało to bardzo krótko. Słownik współczesnych pisarzy polskich (tzw. Nowy Korbut) z 1963 roku przynosił wprawdzie informacje o życiu i twórczości pisarza (notabene nieścisłe), całość jednak była opatrzona komentarzem niewiele mającym wspólnego z naukowym pietyzmem: „Uczestniczy w akcjach propagandowych skierowanych przeciwko Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej". Później wszelkie wzmianki o Herlingu (z wyjątkiem „epitetów") były najczęściej usuwane przez cenzurę. Przykładem antologii takich zwrotów, odnoszących się nie tylko do Herlinga, jest książeczka Witolda Fillera Literatura małej emigracji, gdzie Grudziński, Józef Czapski i Józef Mackiewicz nazwani zostali pisarzami dyrygowanymi przez Jerzego Giedroycia, którzy wtłaczają „w podświadomość emigracyjnego czytelnika antyradzieckie psychozy". Pisarze ci, biorąc udział w akcjach dywersyjnych polegających na odmalowywaniu „absurdalnej grozy radzieckiego ustroju", dawali wyraz swej „zoologicznej nienawiści" do ZSRR.

W odpowiedzi na apel ówczesnego posła na Sejm Stefana Kisielewskiego, by pisarze emigracyjni odwiedzali kraj, Herling w maju 1962 roku bez skutku stara się o wizę. Pisarz miał jechać do Polski na trzy miesiące jako korespondent dziennika Włoskiej Partii Socjaldemokratycznej (PSDI) „La Giustizia". Sprawa nabrała rozgłosu, w prasie włoskiej ukazywały się krytyczne głosy i protesty między innymi Ignazio Silonego i przewodniczącego PSDI Giuseppe Saragata.

W roku 1958 Grudziński otrzymał nagrodę literacką „Kultury" za opowiadanie Wieża, wydane później w tomie Skrzydła ołtarza, niewielkiej książeczce o samotności, cierpieniu i przemijaniu. W tym samym roku ukazał się po włosku zbiór szkiców o literaturze rosyjskiej i sowieckiej Da Gorki a Pasternak. Następne lata, obok publikacji w paryskim miesięczniku i (coraz rzadziej) w „Wiadomościach", przynosiły książkowe wydania utworów Herlinga w Instytucie Literackim. Pod koniec roku 1963 ukazał się tom Drugie Przyjście oraz inne opowiadania i szkice. Jego różnorodność tematyczna i formalna (wspomnienia, eseje, opowiadania) wskazywała, jaka formuła wypowiedzi odpowiada autorowi najbardziej. W sposób naturalny znalazła później wyraz w kształcie Dziennika pisanego nocą (zwłaszcza od jego trzeciego tomu). W 1965 Instytut Literacki wydał ponownie zredagowany i z nową przedmową Inny świat, kilkakrotnie później wznawiany.

W ciągu kolejnych lat o Herlingu pisali m.in.: Stanisław Baliński, Jan Bielatowicz, Michał Chmielowiec, Józef Czapski, Józef Łobodowski, Jerzy Stempowski, Tymon Terlecki, Kazimierz Wierzyński, Józef Wittlin. W 1964 roku pisarz otrzymał nagrodę Fundacji Alfreda Jurzykowskiego; Związek Pisarzy Polskich na Obczyźnie przyznał mu nagrodę im. Herminii Naglerowej (1965), zaś rok później wyróżniony został przez Fundację im. Kościelskich. Mimo to jego utwory były nie dość dostrzeżone przez czytelników, bez zasługujących na to komentarzy i opracowań. Dwukrotnie, mimo entuzjastycznych wręcz wypowiedzi jurorów, nie została mu przyznana doroczna nagroda „Wiadomości" (za Skrzydła ołtarza i Drugie Przyjście), a jeden z krytyków wprost zapytał, jak to się dzieje, że pisarz ten jest wciąż niedoceniony przez część emigracji?.

Aktywność Grudzińskiego, podobnie jak w czasie redagowania „Orki na Ugorze" i „Orła Białego" była w tym czasie imponująca, zdumiewając szerokością zainteresowań i oczytaniem w kilkujęzycznym piśmiennictwie. W wydanym w Instytucie Literackim w 1969 roku tomie drukowanych wcześniej szkiców Upiory rewolucji, m.in. o Bułhakowie, Mandelsztanie, Pasternaku, Sołżenicynie, autor dał się poznać jako subtelny krytyk, który „świetnie zna i doskonale rozumie literaturę rosyjską". Pisarz śledził na bieżąco wydawane w kraju nowości, wyławiał z nich utwory ważne, jak poezje Białoszewskiego i Wata, opowiadania Hłaski, eseje Herberta. Współpraca z „Kulturą" z biegiem lat coraz bardziej zacieśniała się. Od maja 1966 roku pisarz jako włoski korespondent miesięcznika, zaczął regularnie, co dwa miesiące, przyjeżdżać na miesiąc do redakcji w Maisons‑Laffitte. Po śmierci Gombrowicza i Stempowskiego w piśmie powstała dotkliwa luka. Wówczas Herling swój prowadzony od przyjazdu do Neapolu dziennik (sic!) postanowił pisać z myślą o publikacji. W ten sposób narodziła się drukowana wersja Dziennika pisanego nocą, którego pierwszy fragment (nie licząc dzienników dawnych) ogłosiła „Kultura" w czerwcowym numerze z 1971 roku. Pierwszy tom został wydany dwa lata później i, jak sam pisarz to określił, był „poszukiwaniem własnej dykcji". Niemniej już po jego ukazaniu się dostrzeżono wagę i osobliwość narastającego wciąż utworu, czego potwierdzeniem było m.in. wyróżnienie rozgłośni polskiej Radia Wolna Europa (książka roku 1973), obszerny artykuł Kazimierza Sowińskiego w „Wiadomościach" i recenzje innych krytyków.

Obok książek Herlinga w Instytucie Literackim ukazywały się, poprzedzone przedmowami jego pióra, utwory Swietłany Allilujewej, Tibora Déry, Michała Hellera, Galiny Sieriebriakowej, Abrama Terca, Aleksandra Weissberga‑Cybulskiego oraz antologia współczesnej literatury sowieckiej. Pisarz umieszczał w prasie również tłumaczenia z języka angielskiego, włoskiego i rosyjskiego. Wśród tłumaczonych przezeń autorów znaleźć można, oprócz wspomnianego Koestlera, także Orwella, Szekspira, Osamu Dazaia, Nicolę Chiaromonte, Pirandella, Silonego, Jurija Ławrynenkę. Po rozwiązaniu „Tempo Presente" Herling nadal współpracował z pismami włoskimi m.in. z: „Elsinore", „L'Espresso", „La Fiera Letteraria", „Settanta", a zwłaszcza z „Il Coriere della Sera", zaś w latach 70. (do 1981 r.) z „Il Giornale". Często te same teksty ukazywały się równocześnie po polsku i włosku.

W połowie lat 70. ubiegłego wieku razem z Józefem Czapskim i Jerzym Giedroyciem, Grudziński znalazł się w składzie komitetu redakcyjnego kwartalnika emigracji rosyjskiej „Kontynent". W maju 1977 roku brał udział w Waszyngtonie w przesłuchaniach Kongresowej Komisji Kontroli Helsinek, gdzie przedstawił i komentował oświadczenie Adama Michnika o roli i działalności opozycji w Polsce i Europie Wschodniej. Wówczas jako przedstawiciel „Kultury" spotkał się w Białym Domu ze Zbigniewem Brzezińskim. W tym samym roku został sygnatariuszem apelu do opinii publicznej na Zachodzie o „Nieposzanowaniu praw człowieka w ZSRR i krajach Europy Wschodniej". Po powstaniu Polskiego Porozumienia Niepodległościowego, obok Leszka Kołakowskiego i Jerzego Lerskiego, był za Zachodzie jednym z jego mężów zaufania.

W przemyconej na Zachód w 1977 roku Książce zapisów i zaleceń cenzorskich przeczytać można listę 58 pisarzy emigracyjnych (wśród nich GHG) w stosunku do których, w latach 70. obowiązywała zasada „bezwarunkowego eliminowania ich nazwisk oraz wzmianek o ich twórczości, poza krytycznymi, z prasy, radia i TV oraz publikacji nieperiodycznych o nienaukowym charakterze (literatura piękna, publicystyka, eseistyka)".

Mimo to, od 1978 roku, po niemal 20 latach, wypowiedzi Herlinga oraz artykuły o nim znów były drukowane w kraju, w publikacjach drugiego obiegu. Niezależna Oficyna Wydawnicza w marcu 1980 roku przedrukowała Inny świat, a nazwisko autora, przynajmniej dla pewnych kręgów czytelników, przestało być anonimowe. Po powstaniu „Solidarności" niemal wszystkie utwory pisarza dotarły w przedrukach do czytelnika krajowego, zaś w Krakowskiej Oficynie Studentów (KOS) ukazał się tom wybranych przez pisarza opowiadań pt. Książę Niezłomny... Również w wydawnictwach pierwszego obiegu pojawiły się artykuły o literaturze na obczyźnie i Grudzińskim, z obszernym szkicem Wojciecha Karpińskiego w „Tygodniku Powszechnym" na czele. Ważnym świadectwem docierania utworów pisarzy emigracyjnych do kraju była sesja Instytutu Badań Literackich PAN Literatura źle obecna (Warszawa, 27-30 X 1981), podczas której Zofia Stefanowska mówiła o Dzienniku Herlinga. Jego drugi tom został wydany w Paryżu w 1980, a rok później wyróżniony doroczną nagrodą rozwiązanych już wówczas londyńskich „Wiadomości".

Po wprowadzeniu stanu wojennego, mimo trudności zewnętrznych (zaostrzenie cenzury, represje), utwory pisarza, podobnie jak i utwory innych autorów emigracyjnych, nadal docierały do kraju. Nadal wydawane były w drugim obiegu przedruki Innego świata i innych książek Herlinga, londyński „Puls" opublikował Podróż do Burmy - dziennik z 1952 roku, a Instytut Literacki trzeci tom Dziennika pisanego nocą. Najbardziej zasłużony w propagowaniu w kraju twórczości Grudzińskiego miesięcznik „W drodze", dzięki staraniom o. Marcina Babraja OP, od 1983 roku publikował opowiadania pisarza i artykuły o nim.

W oficjalnych środkach masowego przekazu (z wyjątkiem czasopism katolickich) nadal nie istniał żaden wybitny pisarz o nazwisku Herling‑Grudziński, ale zręczny publicysta polityczny, antykomunista, zdrajca. Nadal można było usłyszeć propagandowe nagonki na G.H.G. i paryską „Kulturę", zaś o Innym świecie dowiedzieć się, że jest to słabiutki artystycznie, „przestarzały już instrument wojenny z minionego czasu". Tak słaby, że aby go skompromitować, najlepiej książkę wydać w PRL. Przykładem aktywności cenzury jest wspomniany wywiad Beaty Chmiel z Herlingiem, opublikowany w „Przeglądzie Powszechnym" z listopada 1987 roku. Sam tytuł Inny świat wykreślony w nim został pięciokrotnie.

Lata 80. - przełomowe dla Herlinga - to okres jego wzmożonej aktywności. W kwietniu 1983 roku brał udział w Sztokholmie w seminarium zorganizowanym po przyznaniu Lechowi Wałęsie Nagrody Wolności. W grudniu tego samego roku został jednym z członków Funduszu Pomocy Niezależnej Literaturze i Nauce Polskiej pod przewodnictwem Czesława Miłosza. Również w grudniu 1983 wziął udział w Berlinie Zachodnim w sesji literackiej „Szanse kultury polskiej". Na międzynarodowym kolokwium w Turynie „Polska, społeczeństwo równoległe" (styczeń 1985), prowadził dyskusję z udziałem Natalii Gorbaniewskiej, Bohdana Osadczuka, Jiří Pelikána i Györgya Gömöriego.

W 1985 roku, w pięćdziesiątą rocznicę twórczości pisarza oraz czterdziestą od publikacji książkowego debiutu, krakowski kwartalnik „Arka" przyznał Herlingowi honorową nagrodę „za całość dorobku twórczego", zaś Sekcja Krytyki warszawskiego Towarzystwa Literackiego im. A. Mickiewicza zorganizowała 13 grudnia wieczór poświęcony twórczości autora Dziennika z udziałem wielu dyskutantów, m.in. Andrzeja Drawicza, Tadeusza Komendanta i Romana Zimanda. Ukoronowaniem tych wysiłków, z których każdy to ważny krok w recepcji pisarza w kraju, była sesja naukowa, zorganizowana przez Koło Polonistów KUL (11-12 IV 1988) Pięćdziesiąt lat twórczości Gustawa Herlinga‑Grudzińskiego oraz opublikowany przez wydawnictwo „W drodze" w 1988 roku tom Wieża i inne opowiadania - oficjalny „debiut" pisarza w kraju.

W 1989 roku „Czytelnik" wydał w masowym nakładzie Inny świat, a rok później drugie jego wydanie. W roku 1990 w wydawnictwie „Res Publica" ukazały się trzy tomy Dziennika pisanego nocą (1971‑1972, 1973-1979, 1980-1983), w wydawnictwie „Plejada" tom czwarty (1984-1988) (w rok po paryskim oryginale), a w wydawnictwie „W drodze" - O powiadania zebrane.

Przez 50 lat losy Grudzińskiego powiązane były z losami Jerzego Giedroycia. To za jego namową Herling zebrał swoje szkice w tomiku Żywi i umarli, który ukazał się w 1945 roku w redagowanej przez Giedroycia Bibliotece „Orła Białego". W 1946 roku pisarz uczestniczył w początkowych pracach Instytutu Literackiego, był współredaktorem pierwszego numeru „Kultury". Po kilkuletniej przerwie, od 1956 roku znów współpracował blisko z paryskim miesięcznikiem i był jego włoskim korespondentem. Większość książek pisarz wydał w Instytucie właśnie i swoje teksty do końca 1995 roku pisywał niemal wyłącznie dla „Kultury". W 40‑lecie Instytutu Literackiego GHG wyznał z podziwem: „W ciągu czterdziestu lat Jerzy Giedroyc stworzył dzieło naprawdę wielkie, z niczym nieporównywalne, dzieło wyobraźni i inteligencji politycznej, wrażliwości kulturalnej, wytrwałości w codziennej pracy" (26 II 1986).

Herling‑Grudziński - pisarz do niedawna zakazany, znalazł się w kraju w kanonie lektur szkolnych, a jego utwory, zwłaszcza Inny świat (mimo trudnej sytuacji ekonomicznej) znikały z księgarń szybko, zaś autorowi przyznano nagrodę polskiego PEN-Clubu. Twórczość Herlinga stała się przedmiotem rzetelnych badań krytyków. Przykładem tego (po inicjatywach warszawskiego Towarzystwa Literackiego w 1985 i KUL‑owskiego Koła Polonistów w 1988 roku) była poznańska sesja „Herling‑Grudziński - tradycja i współczesność kultury europejskiej" (UAM, Poznań, 22- 24 XI 1990). Jej ukoronowanie stanowiła uroczystość nadania pisarzowi doktoratu honoris causa Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, podczas pierwszej, po 52 latach życia na obczyźnie, podróży do Polski. Herling‑Grudziński swą wypowiedź zakończył wówczas słowami: „[...] przestałem być pisarzem emigracyjnym, a stałem się pisarzem polskim zamieszkałym w Neapolu".

Przyjazdowi Herlinga-Grudzińskiego do kraju towarzyszyło duże zainteresowanie jego twórczością autora. Na początku 1991 roku „Znak" wydał obszerny wybór esejów Herlinga - Godzina cieni, a lubelski FIS debiutancki tomik z 1945 roku Żywi i umarli oraz bibliofilską edycję Dwóch opowiadań z ilustracjami Jana Lebensteina; później ukazała się również rozszerzona wersja Opowiadań zebranych. Jednocześnie niemal wydano cztery książki o jego twórczości - pokłosie poznańskiej sesji i opracowanie Ryszarda K. Przybylskiego, Włodzimierza Boleckiego i Zdzisława Kudelskiego. We wrześniu odbyła się kolejna sesja poświęcona Herlingowi, tym razem w Kielcach, a wygłoszone podczas niej referaty wydano w 1992 roku.

Lata 80. były dla G.H.G. przełomowe również na Zachodzie. W 1985 roku, 34 lata po wydaniu angielskim, w Paryżu ukazał się francuski przekład Innego świata z przedmową Jorge Sempruna. Książka była bardzo dobrze przyjęta, miała liczne recenzje i uhonorowano ją nagrodami PEN‑Clubu i Prix Gutenberg. W roku 1989 wydany został jednotomowy wybór z Dziennika pisanego nocą z przedmową Krzysztofa Pomiana, a później dwa tomy opowiadań L'Île et autres récits (1992) i Le Portrait Vénitien (1995). Te trzy książki w tłumaczeniu Teresy Dzieduszyckiej ukazały się w wydawnictwie Gallimarda.

Po sukcesie Innego świata we Francji trzykrotnie wznowiono jego edycję angielską, a w roku 1990 w Londynie przekład trzech opowiadań The Island, który w 1967 roku przeszedł w USA niemal bez echa, a teraz stał się w Anglii artystycznym sukcesem.

W Italii, w kraju, w którym Grudziński mieszka od 1955 roku, mimo włoskich wydań tomu o literaturze sowieckiej, I nnego świata i Skrzydeł ołtarza, ich autor był przez wiele lat niemal na marginesie oficjalnego życia kulturalnego. Jednak po 1990 roku sytuacja radykalnie zmieniła się - w wydawnictwie Libri Scheiwiller w Mediolanie wydany został tomik z dwoma opowiadaniami Wieża i Cud (z ilustracjami Jana Lebensteina), w 1992 wybór z Dziennika, w 1994 nowe wydanie Innego świata i zbiór esejów Upiory rewolucji, a rok później wybór opowiadań Ritratto Veneziano i cykl rozmów przeprowadzonych przez Titti Marrone Controluce. Jednocześnie pisarz otrzymał prestiżowe nagrody Premio Viareggio (1994) za Inny świat oraz Premio i Superpremio Vittorini za Portret wenecki (1995).

Również w krajach Europy Wschodniej pozycja GHG jako pisarza bardzo się zmieniła: przekład Innego świata Natalii Gorbaniewskiej na j. rosyjski, który w 1989 roku wydany został w Londynie, dwa lata później ukazał się również w Moskwie, a tłumaczenia Heleny Stachovej Innego świata i Dziennika pisanego nocą 1989-1992 na język czeski wydane zostały w Pradze w 1994 i 1995 roku.

Zainteresowanie Grudzińskim w kraju w ostatnich latach nie słabnie. Ukazało się wówczas znacznie poszerzone wydanie Upiorów rewolucji (FIS 1992), w Bibliotece „Więzi" tom szkiców o sprawach polskich, głównie literaturze, Wyjścia z milczenia (1993), a w „Czytelniku" piąty tom Dziennika pisanego nocą (1993) i zbiór esejów o sztuce Sześć medalionów i Srebrna Szkatułka (1994). Z okazji 60. rocznicy debiutu literackiego pisarza Wydawnictwo UMCS w Lublinie opublikowało w 1995 roku Portret wenecki. (Trzy opowiadania).

W maju 1997 roku pisarz po raz trzeci przyjechał do kraju. Z tej okazji wydano m.in. dwa tomy jego opowiadań Gorący oddech pustyni („Czytelnik") i Don Ildebrando („Rzeczpospolita"), rozmowy - z Elżbietą Sawicką Widok z wieży („Most") i z Włodzimierzem Boleckim Rozmowy w Dragonei („Szpak") oraz antologię tekstów poświęconych recepcji jego utworów na emigracji i w kraju Herling-Grudziński i krytycy.

21 maja Gustaw Herling-Grudziński otrzymał doktorat honoris causa Uniwersytetu im. Marii Curie Skłodowskiej w Lublinie.

Od 1994 roku warszawski „Czytelnik" wydaje 10-tomową edycję Pism zebranych Gustawa Herlinga-Grudzińskiego pod redakcją autora tych słów. Pierwszy tom - Inny świat ukazał się w maju, podczas drugiej podróży pisarza do Polski. Do końca 1998 roku ukazało się 9 tomów, a tom 10 jest w druku.

* * *

W 1961 roku Grudziński napisał: „[...] mieszkam w Neapolu, w oderwaniu [...] od większych skupisk polskich na emigracji. [...] Włoski jest pierwszym napotkanym przeze mnie w wędrówce po świecie językiem obcym do którego mam stosunek bardziej osobisty, oparty nie tylko na gładkiej i poprawnej znajomości, lecz także pewnym głębszym wyczuciu. Jest to język posiadający dla mnie dużo, z każdym dniem więcej, uroku. Pisuję czasem drobne rzeczy do pism włoskich, i jak widzę nie wymagają one znacznych poprawek przed oddaniem do druku. A przecież pisując dorywczo i dla zarobku po włosku mam takie uczucie, jakbym dotykał tego języka przez grubą rękawiczkę. Nie zaś, jak w wypadku własnego języka, bezpośrednio - cienką i unerwioną skórą na nagich dłoniach".

Po niemal dwudziestu pięciu latach dodał:

„[...] dla mnie ważne jest przede wszystkim to, co piszę po polsku i jaka jest reakcja czytelników polskich. Miałem sporo przekładów na języki obce, a jednak o wiele mniej mnie to bawi, że użyję tego słowa, niż wydawanie po polsku. [...] Radość, choćby ciężko okupioną, daje tylko pisanie we własnym języku".

Pierwodruk: Z. Kudelski, Szkice o Herlingu-Grudzińskim. Twórczość - recepcja - biografia, Lublin 1998, Towarzystwo Naukowe KUL, s. 287-322.
Post scriptum
1996 - po niemal 50 latach dobiegła końca współpraca Gustawa Herlinga-Grudzińskiego z red. Jerzym Giedroyciem i „Kulturą" paryską - podzieliła ich ocena przemian w Polsce, a zwłaszcza krytyczny stosunek GHG do prezydentury Aleksandra Kwaśniewskiego i rządów postkomunistów w kraju, w numerze 1-2 „Kultury" ukazał się ostatni fragment Dziennika pisanego nocą, odtąd do śmierci następne publikacje pisarza ukazywały się w tygodniowym dodatku do dziennika „Rzeczpospolita" - „Plus Minus"

maj 1997 - trzecia podróż do Polski, doktorat honoris causa Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie; oprócz utworów pisarza wydane zostały dwa tomy rozmów - Widok z Wieży (z Elżbietą Sawicką) i Rozmowy w Dragonei (z Włodzimierzem Boleckim) oraz antologia Herling-Grudziński i krytycy

1998 - Gustawowi Herlingowi-Grudzińskiemu nadany został order Orła Białego

1999 - 80-lecie pisarza uczczono w kraju m.in. obszernym dwutomowym wydaniem Opowiadań zebranych w „Czytelniku" z ilustracjami Jana Lebensteina;

włoskie wydawnictwo Einaudi odrzuciło zamówioną wcześniej rozmowę z GHG do „pomnikowego" wydania wszystkich Opowiadań kołymskich Warłama Szałamowa - „największego pisarza GUŁagu"; powodem były (jak twierdził Grudziński) słowa o bliźniakach totalitarnych - faszyzmie i komunizmie

maj 2000 - ostatnia podróż do Polski, doktorat honoris causa Uniwersytetu Jagiellońskiego nadany pisarzowi podczas uroczystości 600-lecia uczelni w Krakowie. Opublikowany został Krótki przewodnik po sobie samym oraz Podzwonne dla dzwonnika - ostatnie opowiadanie przygotowane przez pisarza do druku; rozpoczęła się II Seria Pism zebranych pod red. Zdzisława Kudelskiego (2 tomy), wydawanych w wydawnictwie „Czytelnik" do 2002 roku

4 VII 2000 r. - Gustaw Herling-Grudziński zmarł w Neapolu, pochowany został na camentarzu Poggioreale w kaplicy rodziny Croce.

Po śmierci pisarza ukazały się Rozmowy w Neapolu (z Włodzimierzem Boleckim)

2002 - wychodzi ostatni, 12 tom Pism zebranych

2006 - Wędrowiec cmentarny - publikacja opowiadania o masakrze w Srebrenicy, pozostawionego przez pisarza w rękopisie (opracował Z. Kudelski)

2007 - Wiek biblijny i śmierć - publikacja niedokończonego opowiadania pozostawionego w rękopisie (opracował W. Bolecki)

2009 - w Wydawnictwie Literackim rozpoczyna się edycja Dzieł zebranych - 15-tomowego wydania krytycznego pod red. Włodzimierza Boleckiego, które ma się zakończyć w 2019 roku

2011-2012 - wydanie całego Dziennika pisanego nocą (1971-2000) w trzech tomach w Wydawnictwie Literackim

20 XI 2012 - spotkanie prezydentów Bronisława Komorowskiego, Giorgio Napolitano i Joachima Gaucka w Neapolu - na domu przy via Crispi 69, w którym Herling-Grudziński mieszkał przez 45 lat odsłonięto tablicę upamiętniającą pisarza

2018 - w Wydawnictwie Literackim ukazuje się sekretny Dziennik 1957-1958, opracowany przez Martę Herling i Włodzimierza Boleckiego

2019 - Rok Gustawa Herlinga-Grudzińskiego

Sejm Rzeczpospolitej Polskiej uchwalił rok 2019 rokiem Gustawa Herlinga-Grudzińskiego - „jednego z najwybitniejszych pisarzy polskich XX wieku. [...] Losy i twórczość Gustawa Herlinga Grudzińskiego stanowią świadectwo cierpień i czynów człowieka, któremu przyszło przeżyć czasy totalitarnej przemocy i kryzysu wartości"

20 maja 2019 - 100. rocznica urodzin Pisarza
Pierwotna wersja tekstu została opubliko wana w maju 1997 roku z okazji nadania Gustawowi Herlingowi-Grudzińskiemu tytułu doktora honoris causa UMCS w Lublinie. Materiały udostępnione za zgodą Spadkobierców
Gustawa Herlinga-Grudzińskiego.
Całość ani żadna z części nie może być rozpowszechniana w celach komercyjnych ani żadnych innych bez pisemnej zgody.
**||**

# data[].attributes.attachment_link.description
prof. Zdzisław Kudelski Gustaw Herling‑Grudziński urodził się w rodzinie polskiej pochodzenia żydowskiego 20 maja 1919 roku w Kielcach. Był najmłodszym z czworga dzieci Józefa i Doroty z Bryczkowskich. Po sprzedaniu mająteczku w Skrzelczycach w 1921 roku ojciec...

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Gustaw Herling-Grudziński. Fot. PAP/G. Rogiński
Gustaw Herling-Grudziński urodził się w 1919 roku i wychował na Kielecczyźnie w zasymilowanej rodzinie żydowskiej.
Studiował polonistykę na Uniwersytecie Warszawskim, pisywał dla czasopism "Ateneum", "Pion" i "Nowy Wyraz".

Herling-Grudziński w łagrach

Po wybuchu wojny, w marcu 1940 roku, Herling-Grudziński próbował przedostać się z okupowanego przez Sowietów Grodna na Litwę, skąd łatwiej było przedostać się na Zachód. Wynajęci przez niego przemytnicy okazali się jednak być na usługach NKWD. Grudziński został aresztowany i skazany na 5 lat pobytu w obozach.

Poprzez więzienia w Witebsku, Leningradzie i Wołogdzie trafił do łagru w Jercewie pod Archangielskiem.

CZYTAJ TAKŻE

20 stycznia 1942, po dramatycznej głodówce protestacyjnej, został stamtąd zwolniony na mocy obowiązującego już od niemal pół roku układu Sikorski-Majski.

Wstrząsający opis rzeczywistości obozowej zawarł później w książce "Inny świat".

W marcu 1942 roku Herling-Grudziński przyłączył się do armii gen. Władysława Andersa. Walczył m.in. o Monte Cassino, za co otrzymał Order Virtuti Militari.

Herling-Grudziński na emigracji

Po wojnie zdecydował się pozostać na emigracji. W Londynie był publicystą tygodnika "Wiadomości". Współtworzył też i redagował paryską "Kulturę".

W połowie 1946 Herling-Grudziński przeniósł się do Włoch.

W latach 1952-1955 pracował dla Radia Wolna Europa w Monachium.

W 1955 r. osiadł na stałe w Neapolu, jego drugą żoną była Lidia, córka włoskiego filozofa Benedetto Crocego.

Najważniejsze dzieła Herlinga-Grudzińskiego to "Inny świat" i wielotomowy, pisany od 1971 roku do śmierci pisarza "Dziennik pisany nocą".

Gustaw Herling-Grudziński zmarł 4 lipca 2000 roku w Neapolu. (PAP)

mch/ aszw

# data[].attributes.attachment_link.description
Gustaw Herling-Grudziński urodził się w 1919 roku i wychował na Kielecczyźnie w zasymilowanej rodzinie żydowskiej.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Pisarz, jeden z najwybitniejszych przedstawicieli polskiej literatury na emigracji. Urodził się w 1919 roku w Kielcach, zmarł nocą z 4 na 5 lipca 2000 roku w Neapolu.

- Jeden z najwybitniejszych pisarzy polskich XX wieku. Debiutował w prasie międzywojennej jako krytyk literacki.

Gustaw Herling-Grudziński urodził się w dość zamożnej, spolonizowanej rodzinie żydowskiej. Uczęszczał do gimnazjum im. Mikołaja Reja w Kielcach.

Kiedy się urodziłem, ojciec mój był właścicielem niewielkiego majątku w Skrzelczycach w okolicach Buska, który zawsze potem, w następnych już latach mojego dzieciństwa był przedmiotem opowiadań... o ich jakiejś niezwykłej obfitości. Wszystko tam było jakoby wielkie, ogromne, niezwykłe. Grzyby, przez które nie można było przejść czy przeskoczyć, ryby kilkukilowe. To była legenda, często się o tym mówiło, o tych skrzelczyckich obfitościach i o niezwykłym zupełnie bogactwie tego mająteczku. Przeczyłoby temu to, że jednak ojciec wkrótce po moim urodzeniu się sprzedał te Skrzelczyce tak wspaniałe i zakupił młyn w Suchedniowie, do którego o wiele, o wiele później, krótko przed wojną dobudował mały tartak. I to była baza naszego życia - wspominał Herling-Grudziński w rozmowie nagranej w 1996 roku w Neapolu przez Zdzisława Kudelskiego.

Przez dwa lata studiował filologię polską na Uniwersytecie Warszawskim. Współpracował w tym okresie z czasopismami "Ateneum", "Pion", był redaktorem "Orki na Ugorze". W październiku 1939 roku założył z kolegami jedną z pierwszych organizacji konspiracyjnych - Polską Ludową Akcję Niepodległościową. Wyjechał do Lwowa, następnie do Grodna. W 1940 roku został aresztowany przez NKWD podczas próby przedostania się na Litwę.

Skazany na pięć lat pobytu w obozach, został osadzony w łagrze na Dalekiej Północy, z którego zwolniony został na mocy układu Sikorski-Majski w 1942 roku. Dramatyczne przeżycia z tego okresu znalazły swoje odzwierciedlenie w najsłynniejszej książce Herlinga-Grudzińskiego"Inny Świat". Rosję opuścił wraz z armią Andersa, walczył pod Monte Cassino.

Od 1946 roku był członkiem Polskiej Partii Socjalistycznej, z której wystąpił w roku 1960. W 1947 współtworzył wydawaną wówczas w Rzymie "Kulturę". Po przeniesieniu pisma osiadł w Londynie, a w 1952 roku, po śmierci pierwszej żony, przeniósł się znów do Włoch, do Neapolu, gdzie poślubił córkę Benedetta Croce Lidię, i gdzie mieszkał aż do śmierci. W latach 1952-1955 współpracował z Radiem Wolna Europa, był członkiem Stowarzyszenia Pisarzy Polskich. W późniejszym okresie współpracował z Komitetem Obrony Robotników i Polskim Porozumieniem Niepodległościowym.

"Inny Świat"

Był jednym z najwybitniejszych pisarzy polskich XX wieku, obierającym za przedmiot swego pisarstwa opór stawiany przez człowieka różnorodnym postaciom nicości (totalitaryzmom, religijnemu zwątpieniu, poczuciu egzystencjalnego osamotnienia, instrumentalizacji życia).

Książkowym debiutem Herlinga-Grudzińskiego był tom szkiców o polskich pisarzach "Żywi i umarli"(1946). Tak naprawdę jako pisarz narodził się jednak pod wpływem doświadczeń łagrowych, które spisał i przetworzył w książce "Inny Świat" (1951) - jednym z pierwszych i najdoskonalszych dzieł poświęconych temu problemowi, jakie powstały w literaturze światowej. W książce sporządza dokumentalnie wiarygodny opis łagrowych warunków życia, a zarazem tworzy opowieść o istocie totalitaryzmu, o granicach człowieczeństwa, o nieskończonych dnach upadku, lecz także o ludzkiej sile pokonywania godnością każdego losu. Tytuł jest nawiązaniem do "Wspomnień z domu umarłych" Dostojewskiego, z których pochodzi motto: "Tu otwierał się inny, odrębny świat do niczego niepodobny; tu panowały inne odrębne prawa, inne obyczaje, inne nawyki i odruchy".Książka pierwotnie ukazała się w przekładzie angielskim Andrzeja Ciołkosza (jako "A World Apart: a Memoir of the Gulag", a przedmowę do niej napisał Bertrand Russell. Autor tak opowiadał o historii jej powstania:

Do wydania "Innego Świata" u Heinemanna doszło w ten sposób, że jak napisałem trzecią część po polsku, u moich przyjaciół w Rugby, to od razu te rozdziały dałem Grydzewskiemu i ukazały się w "Wiadomościach". Na angielski przełożył je mój młody przyjaciel Andrzej Ciołkosz i ten przekład inny mój przyjaciel, Witold Czerwiński, który miał dobre stosunki z angielskim światem wydawniczym, zaniósł go do wielkiego, może jednego z największych wydawców londyńskich Heinemanna. Lektorem u Heinemanna był znakomity publicysta Malcolm Muggeridge. On to przeczytał i był bardzo tym przejęty. Poradził Heinemannowi, żeby książkę przyjął i żeby mi wypłacił zaliczkę, która by mi umożliwiła dalsze pisanie. Dyrektor Heinemanna natychmiast się na to zgodził, dostałem zaliczkę, która rzeczywiście pozwoliła mi odetchnąć od rozmaitych robótek i usiąść do pisania.

Dwa lata później ukazała się po raz pierwszy po polsku, również w Londynie. Pierwsze oficjalne polskie wydanie pochodzi dopiero z 1988 roku, kiedy"Inny Świat"był już powszechnie znany i doceniony zarówno przez czytelników, jak i przez największe postaci światowej literatury.

Robiłem jeszcze jakieś próby u Francuzów, między innymi książkę dostał do rąk Albert Camus. Bardzo mu się podobała, napisał do mnie list, że powinna się ukazać we wszystkich krajach świata, jest bardzo dobra i przejmująca, niemniej jednak on jest tylko doradcą, a wydawca nie zgodził się na jej wydanie, jak złośliwie trochę napisał w tym liście Camus: "Pour raison économique, je crois", to znaczy: "Ze względów gospodarczych, jak sądzę". Wiadomo, jakie były wtedy te względy gospodarcze. Książka wyszła we Francji dopiero w 1985 roku, rozpoczynając nową kartę w mojej recepcji zagranicznej.

Szkice, opowiadania, dzienniki

W jego dorobku odnaleźć można krytykę literacką, prozę, esej, a także oryginalne formy mieszane. Książki krytyczne są wyrazem zainteresowań literaturą rosyjską, klasyką europejską, malarstwem. Pisane z ogromnym znawstwem szkice o sztuce świadczą, że dla Herlinga kultura to przejaw metafizycznej niepewności człowieka, a także najszerszy z symbolicznych języków służących dociekaniu sensu.

Być może najważniejszym dla Herlinga gatunkiem było opowiadanie: napisał ponad pięćdziesiąt krótkich utworów prozatorskich, z których pierwszym był, poświęcony włoskiej emigracji antyfaszystowskiej,"Książę niezłomny" z 1957 roku. Do "nurtu metafizycznego" w jego pisarstwie należą opowiadania takie jak "Wieża"(opublikowana pierwszy raz nakładem "Kultury" w 1960 roku w tomie zatytułowanym "Skrzydła ołtarza", wraz z drugim opowiadaniem "Pieta dell'Isola") czy skierowane przeciwko fanatyzmowi "Drugie przyjście" (1963). W opowiadaniach bohaterowie Herlinga tropią "indywidualne przeznaczenie", wyznaczające człowiekowi jego prywatną ścieżkę godzenia się ze śmiercią. O literackiej specyfice tych utworów - które można nazwać metafizycznymi opowieściami kryminalnymi - decyduje odnawiana przez Herlinga forma XIX-wiecznej opowieści, nawiązująca do Poe'ego, Melville'a i Jamesa.

Podobnie "oryginalny tradycjonalizm" odnajdziemy w "Dzienniku pisanym nocą", we wstępie do którego pisał Krzysztof Pomian:

Wrażliwość Herlinga jest manichejska. Manicheizm nie jest jednak kultem zła. Zakłada istnienie dwóch ostro oddzielonych zasad, których zderzenie wypełnia historię świata: dobra i zła, światła i ciemności.

"Dziennik pisany nocą" to dzieło, które tworzył Herling od 1971 roku aż do śmierci, zawierające klasyczne zapisy dziennikowe obok esejów poświęconych sztuce, komentarzy politycznych i świadomie wplatanych w diariusz utworów fikcyjnych. Autor - jak sam notuje - rozmawia w nim "z sobą samym, ze światem, z Bogiem".

Pisać tak, by zdanie było przekazem nie tylko jasnej i swobodnej myśli, lecz nieustannego napięcia moralnego, by w słowie żył całym sobą kto wypowiada je jako swoją długo odważaną i cierpianą prawdę - to pociągało mnie zawsze. ["Dziennik pisany nocą", 19 I 1972]

Spojrzenie z oddali

Herling-Grudziński, który całe właściwie dorosłe życie spędził poza kręgiem oddziaływania języka polskiego, stykając się z angielskim, francuskim czy włoskim, tak mówił o doświadczeniu życia w innych kulturach:

Oddalenie dało mi przede wszystkim to, co jest (oczywiście za cenę wygnania i nieobecności w moim kraju) dla pisarza niesłychanie ważne, mianowicie dystans. . A potem się okazało, że to nie jest tak znowu źle z tym oddaleniem, a nawet że to ma swoje zalety. Gombrowicz pisał o tym dystansie w sensie filozoficznym, że mógł spoglądać na swój kraj, na swoich rodaków z pewnego oddalenia, co pozwalało mu zobaczyć pewne cechy, jakich się nie widzi, mieszkając w Polsce, albo dostrzega się je z większym trudem. Ja też wspominałem o tych zaletach dystansu na obszarze języka. Mianowicie, z początku nam się wydawało, że jesteśmy jak gdyby skazani na utratę języka, na przejście w inny język, by móc pisać i wydawać. [...] I to była wielka obawa. Tego typu obawy, niemalże obsesje językowej alienacji, miał Czesław Miłosz
[z archiwaliów Krzysztofa Szymoniaka, "Zeszyty Poetyckie"]

Gustaw Herling-Grudziński był laureatem nagród: "Kultury" (1958), Jurzykowskiego (1964), Kościelskich (1966), "Wiadomości" (1981), włoskiej nagrody Premio Viareggio, międzynarodowej "Prix Gutenberg" i francuskiego Pen-Clubu. Był doktorem Honoris Causa Uniwersytetu Jagiellońskiego i Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu.

Bibliografia:

"Inny Świat", Londyn, 1953.

"Żywi i umarli", Lublin: Fis, 1991.

"Wieża i inne opowiadania", Poznań: W drodze, 1988.

"Opowiadania zebrane", Poznań: W drodze, 1990.

"Godzina cieni", Kraków: Znak, 1991.

Sześć medalionów i srebrna szkatułka, Warszawa: Czytelnik, 1994.

"Dziennik pisany nocą 1973-1979", Warszawa: Czytelnik, 1995.

"Portret weneck", Lublin: Wyd. UMCS, 1995.

"Błogosławiona święta", Wyd. UMCS, 1996.

"Dziennik pisany nocą 1980-1983", Warszawa: Czytelnik, 1996.

"Dziennik pisany nocą 1984-1988", Warszawa: Czytelnik, 1996.

"Dziennik pisany nocą 1989-1992", Warszawa: Czytelnik, 1997.

"Don Ildebrando", Warszawa: Presspublica, 1997.

"Gorący oddech pustyni", Warszawa: Czytelnik, 1997.

"Rozmowy w Dragonei", Warszawa: Szpak, 1997.

"Dziennik pisany nocą 1993-1996", Warszawa: Czytelnik, 1998.

"Biała noc miłości", Warszawa: Czytelnik, 1999.

"Dziennik pisany nocą 1997-1999", Warszawa: Czytelnik, 2000.

"Podzwonne dla dzwonnika", Warszawa: Czytelnik, 2000 (więcej...).

"Najkrótszy przewodnik po sobie samym", Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2000.

"Biała noc miłości. Opowiadania", Warszawa: Czytelnik, 2002 (więcej...).

Wybrane tłumaczenia:

angielski: "A World Apart: a Memoir of the Gulag" ("Inny Świat"), London: Heinemann UK, 1951.

niemiecki: "Der Turm und die Insel ("Dwa opowiadania")", Köln: Kiepenheuer & Witsch, 1966. "Welt ohne Erbarmen", Köln: Verlag fur Politik und Wirtschaft, 1953. "DIe insel" ("Wyspa"), München: Hanser, 1994.

francuski: "Un monde a part" ("Inny Świat"), Paris: Denosl, 1985, Paris: Gallimard, 1995. "Journal ecrit la nuit" ("Dziennik pisany nocą 1973-1979"), Paris: Gallimard, 1989. "L'lle et autres recits", Paris: Gallimard, 1992. "Le portrait vénitien et autres recits", Paris: Gallimard, 1995.

Źródła: www.polska2000.pl; zwoje-scrolls.com; "Zeszyty Poetyckie"; oprac. NMR, listopad 2016, aktualizacja: JRK, sierpień 2018.

prozaik inny świat artyści na emigracji paryska kultura

# data[].attributes.attachment_link.title
Gustaw Herling-Grudziński | Życie i twórczość | Artysta | Culture.pl

# data[].attributes.attachment_link.description
Urodził się w 1919 w Kielcach, zmarł nocą z 4 na 5 lipca 2000 w Neapolu. Debiutował w prasie międzywojennej jako krytyk literacki. W czasie wojny aresztowany i osadzony w łagrze na Dalekiej Północy, opuścił Rosję z armią Andersa, walczył pod Monte Casino.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Gustaw Herling-Grudziński

Gustaw Herling-Grudziński - zdjęcie NKWD ( Grodno, 1940)

Data i miejsce urodzenia

20 maja 1919
Kielce, Polska

Data i miejsce śmierci

4 lipca 2000
Neapol, Włochy

Język

polski

Dziedzina sztuki

proza

Ważne dzieła

Odznaczenia

Nagrody

Nagroda Fundacji im. Kościelskich: 1966

Nagroda Polskiego PEN Clubu im. Jana Parandowskiego: 1990

Gustaw Herling-Grudziński (ur. 20 maja 1919 w Kielcach, zm. 4 lipca 2000 w Neapolu) - polski pisarz, eseista, krytyk literacki, dziennikarz, żołnierz, więzień obozów koncentracyjnych Gułagu. Aresztowany przez NKWD po agresji ZSRR na Polskę, podczas próby przejścia niemiecko-sowieckiej linii demarkacyjnej. Jako przedwojenny sympatyk Polskiej Partii Socjalistycznej po wojnie dał się poznać jako krytyk dyktatury komunistycznej w Polsce i całej Europie Środkowo-Wschodniej. Przez cały okres komunizmu w Polsce pozostał na wygnaniu jako polski emigrant polityczny. Kawaler Orderu Orła Białego.

Urodził się 20 maja 1919 w Kielcach, w spolonizowanej, ale wyznającej judaizm rodzinie żydowskiej, jako Gecel (vel Gustaw) Herling (vel Grudziński), syn Doroty (Dobrysi) z Bryczkowskich i Jakuba (Joska) Herlinga vel Grudzińskiego. W 1919 rodzice pisarza mieszkali w Kielcach, jednakże sporo czasu spędzali też w pobliskich Skrzelczycach w gm. Pierzchnica, gdzie mieścił się duży folwark, którego byli właścicielami. Narodziny syna, czwartego dziecka po Eugenii, Maurycym zwanym Morkiem i Łucji zwanej Sarą, ojciec zgłosił dopiero 17 lipca 1919 w Daleszycach.

W 1921 folwark w Skrzelczycach został sprzedany i od tej pory, do wojny, rodzina mieszkała w Kielcach - matka z dziećmi, i w Suchedniowie - Jakub Herling-Grudziński, który nabył tam duży młyn i dom. W późniejszych latach pisarz wspominał z sentymentem Suchedniów, niewielkie miasto w województwie świętokrzyskim, m.in. w dziele .

Matka Herlinga-Grudzińskiego zmarła na tyfus w 1932 i pochowana jest na cmentarzu żydowskim w Bodzentynie, ojciec zmarł w 1943, brat Maurycy i siostry przeżyli II wojnę światową i zostali w Polsce. Maurycy Herling-Grudziński (adwokat, po wojnie sędzia Sądu Najwyższego PRL) działał podczas wojny w Żegocie (swą rolę ujawnił w 1976) i uratował ok. 500 Żydów. Siostra Łucja była żoną płk. Mariana Utnika (jeden z powierników Funduszu Obrony Narodowej, był oskarżony w tzw. procesie TUN).

W Kielcach też Gustaw Herling-Grudziński uczęszczał do Gimnazjum im. M. Reja (obecnie I LO im. S. Żeromskiego w Kielcach).

Wbrew woli ojca (który namawiał go na Szkołę Główną Gospodarstwa Wiejskiego) studiował 2 lata filologię polską na Uniwersytecie Warszawskim, pisał dla czasopism „Ateneum", „Pion", „Nowy Wyraz" oraz redagował tygodnik „Orka na Ugorze".

15 października 1939 założył wraz z kolegami Polską Ludową Akcję Niepodległościową (PLAN), jedną z pierwszych polskich organizacji konspiracyjnych. Był jej szefem przez 2 miesiące. Wyjechał do Lwowa, gdzie czasowo korzystał z protekcji Marii Dąbrowskiej i Juliusza Kleinera, następnie udał się do Grodna i tam znalazł pracę w teatrzyku kukiełkowym. W marcu 1940 próbował przedostać się na Litwę. Wynajęci przez niego przemytnicy okazali się jednak być na usługach NKWD i Grudziński został aresztowany zaraz po opuszczeniu miasta. Umieszczono go w tamtejszym więzieniu, gdzie został szybko skazany na 5 lat pobytu w obozach. Następnie, poprzez więzienia w Witebsku, Leningradzie i Wołogdzie, trafił do łagru w Jercewie. 20 stycznia 1942 po dramatycznej głodówce protestacyjnej został stamtąd zwolniony na mocy - obowiązującego już od niemal pół roku - układu Sikorski-Majski. Wstrząsający opis rzeczywistości obozowej zawarł później w książce .

12 marca w miejscowości Ługowoje udało mu się przyłączyć do armii gen. Andersa. W stopniu kanoniera służył w 3 Karpackim Pułku Artylerii Lekkiej na stanowisku radiotelegrafisty II dywizjonu. Walczył m.in. pod Monte Cassino, za co otrzymał Order Virtuti Militari. Od 1 października 1944 do 15 lutego 1945 był słuchaczem kursu Szkoły Podchorążych Rezerwy Artylerii w Matera, który ukończył z wynikiem dobrym i 60. lokatą. Awansował na stopień kaprala podchorążego.

Po wojnie, w 1945, został emigrantem politycznym. Wraz z żoną Krystyną (z domu Stojanowską) przeniósł się z Włoch do Londynu, gdzie był publicystą londyńskiego tygodnika „Wiadomości". Współtworzył i redagował miesięcznik „ Kultura". Był także członkiem Instytutu Literackiego. W 1952 jego żona Krystyna popełniła samobójstwo.

W połowie 1946 we Włoszech przystąpił do Polskiej Partii Socjalistycznej. Publikował w czasopismach partyjnych „ Robotniku Polskim" i „ Świetle". W 1948 wybrany zastępcą członka Komitetu Głównego PPS w Wielkiej Brytanii, zaś na II zjeździe emigracyjnej PPS w Lens w 1952 został wybrany w skład Centralnego Sądu Partyjnego. Wystąpił z PPS w 1960, gdy wskutek sporów wśród emigracyjnych socjalistów usunięto z PPS Adama Ciołkosza. Laureat Nagrody Związku Pisarzy Polskich na Obczyźnie w 1965 roku.

W późniejszym okresie współpracował z Komitetem Obrony Robotników i Polskim Porozumieniem Niepodległościowym w kraju. W III RP działał w Ruchu Stu.

W latach 1952-1955 pracował dla Radia Wolna Europa w Monachium. W 1955 osiadł na stałe w Neapolu, gdzie poślubił Lidię, córkę Benedetto Crocego. Podpisał list pisarzy polskich na Obczyźnie, solidaryzujących się z sygnatariuszami protestu przeciwko zmianom w Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (List 59). Zmarł 4 lipca 2000 na skutek wylewu krwi do mózgu. Został pochowany na neapolitańskim cmentarzu Poggio Reale. Był członkiem Stowarzyszenia Pisarzy Polskich.

W 1990 został laureatem literackiej Nagrody Polskiego PEN Clubu im. J. Parandowskiego, w 2000 odebrał w Krakowie doktorat honoris causa Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Postanowieniem Prezydenta RP Aleksandra Kwaśniewskiego z 5 czerwca 1998 został odznaczony Orderem Orła Białego w uznaniu znamienitych zasług dla Rzeczypospolitej Polskiej.

W PRL informacje na temat Gustawa Herling-Grudzińskiego podlegały cenzurze. Jego nazwisko znajdowało się na specjalnej liście osób objętych całkowitym zakazem publikacji. Zalecenia cenzorskie dotyczące jego osoby zanotował Tomasz Strzyżewski, który w swojej książce o peerelowskiej cenzurze opublikował notkę informacyjną nr 9 z 1975 roku Głównego Urzędu Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk. Wytyczne dla cenzorów zawierały na liście autorów zakazanych jego nazwisko głosząc: „(...) w stosunku do niżej wymienionych pisarzy, naukowców i publicystów przebywających na emigracji (w większości współpracowników wrogich wydawnictw i środków propagandy antypolskiej) należy przyjąć zasadę bezwarunkowego eliminowania ich nazwisk oraz wzmianek o ich twórczości, poza krytycznymi, z prasy, radia i TV oraz publikacji nieperiodycznych o nienaukowym charakterze (literatura piękna, publicystyka, eseistyka)". Jego twórczość pisarska została upowszechniona w Polsce dopiero po 1989 r.

Upamiętnienie

W 1998 powstał film dokumentalny o Gustawie Herlingu-Grudzińskim zatytułowany Rozważania o cnotach (realizatorzy Aleksandra Czernecka, Marcin Baran przy współpracy Józefa Opalskiego), emitowany w formie 10 odcinków w TVP2 w 1999.

We wrześniu 2009 w Jercewie odsłonięto pomnik pisarza.

Uchwałą Sejmu RP VIII kadencji z 20 lipca 2018 rok 2019 został ustanowiony rokiem Gustawa Herlinga-Grudzińskiego.

Dorobek literacki

Wiele książek pisarza, tłumaczonych przez Thérèse Douchy, ukazało się we Francji, np.

Bibliografia

Tomasz Strzyżewski: Wielka księga cenzury PRL w dokumentach. Warszawa: Prohibita, 2015, s. 88. ISBN 978-83-61344-70-4 .

Zdzisław Kudelski, Pielgrzym Świętokrzyski: szkice o Herlingu-Grudzińskim

Gustaw Herling-Grudziński, Inny świat

Linki zewnętrzne

# data[].attributes.attachment_link.description
Gustaw Herling-Grudziński Gustaw Herling-Grudziński - zdjęcie NKWD ( Grodno, 1940) Data i miejsce urodzenia 20 maja 1919 Kielce, Polska Data i miejsce śmierci 4 lipca 2000 Neapol, Włochy Język polski Dziedzina sztuki proza Ważne dzieła Odznaczenia Nagrody Nagroda Fundacji im. Kościelskich: 1966 Nagroda Polskiego PEN Clubu im. Jana Parandowskiego: 1990 Gustaw Herling-Grudziński (ur.