# data[].attributes.body
BÀI GIẢNG PHÂN TÂM HỌC

# data[].attributes.attachment_link.description
Get access to files anywhere through secure cloud storage and file backup for your photos, videos, files and more with Google Drive.

# data[].attributes.body
Có lẽ tình yêu cha mẹ,con cái bao giờ cũng là thứ tình yêu cao cả và thiêng liêng hơn bao giờ hết.Nhưng từ Hy Lạp cổ đại, khi hình ảnh về tình yêu trong sáng ngây thơ  giữa cha mẹ và con cái bị lật đổ, khi những ý niệm cố hữu về sự cao cả hoàn toàn thanh khiết bị đổ vỡ thì con người ta mới bẽ bàng nhận ra những mặc cảm về thân phận của chính mình. Ơ-Đíp khi xưa mang trong mình một lời nguyền về việc sẽ giết cha và cưới mẹ mình.Không thoát khỏi sự rúng rủi của định mệnh, Ơ-đíp đã chọc mù mắt mình như một nỗi niềm bất lực. Đó vừa là quá trình tự ý thức, vừa dằn vặt mình từ trong vô thức. Có lẽ hơn bất cứ điều gì, nỗi trừng phạt lớn nhất của con người là ám ảnh về chính mình, dằn vặt về tội lỗi riêng tây không thể giãi bày. Như vậy, dưới góc nhìn phân tâm học, mặc cảm Ơ-Đíp là nỗi đau khổ, ám ảnh, lo toan tội lỗi. Đó không chỉ hiểu một cách đơn giản là nỗi sợ loạn luân, giết cha, yêu mẹ mà còn được hiểu ở một góc nhìn rộng hơn, nỗi dằn vặt về những tội lỗi từ yêu thương mà ra. Đôi khi, yêu thương cũng không thể đền đáp lại yêu thương. Có hay chăng, yêu thương cũng có thể là nguồn gốc của cái ác, của cái hủy diệt tính người và tình người? Ơ-Đíp hay những con người bị chìm đắm, bị say khiến bởi những ẩn ức tội lỗi họ luôn hằn học, tranh giành, chiếm đoạt và chính họ lại tự xé rách tâm hồn mình trong nỗi mặc cảm không nguôi.

# data[].attributes.body
Hồ Xuân Hương sống trong một xã hội mà những ràng buộc về nho giáo về phong kiến không ban cho con người được quyền lên tiếng, được đụng chạm đến các vấn đề bị xem là nhạy cảm, là “thiêng” là “tục”. Vì vậy, những ẩn ức về dục tính bị kìm chế  đã được triển nở, thăng hoa trong vô thức giữa các tác phẩm thơ của bà. Nếu trước đây, Nguyễn Văn Hanh hay Trung Tửu cho rằng: “Dục tình chiếm cả đầu óc, ám ảnh nàng. Bao nhiêu thơ của Hồ Xuân Hương đều biểu lộ sự khát khao, sự bất mãn” nhưng với Đỗ Lai Thúy ông lại cho rằng những hình ảnh mang tính phồn thực ấy lại là “sự sung mãn của sự sống”. Đi vào thế giới thơ Hồ Xuân Hương, khác với Đoàn Thị Điểm hay Nguyễn Trãi con người ta bắt gặp sức sống trong sự phì nhiêu của thiên nhiên. Mặc góc nhìn phồn thực nhưng không trần tục: đố tục giảng thanh trong văn học dân gian. Đó có thể là cái giếng, cái hang hay “Đèo ba dội” nhưng không gắn trên mình nghĩa tường minh. Nói khác đi, các hình ảnh dung dị đời thường trong tác phẩm Hồ Xuân Hương bao giờ cũng khoác lên những nghĩa hàm ẩn. Chính nhờ sự ỡm ờ, khoảng trắng, khoảng trống trong ngôn từ của các biểu tượng đó nên trang thơ của Hồ Xuân Hương đã phá vỡ cái nhìn nhị nguyên, cái nhìn nhất phiến để chuyển hóa, biến chuyển trong “thanh” có “tục”, trong “tục” có “thanh”. Vẻ đẹp lồ lộ của người nữ, tính giao hiển hiện một cách tự nhiên chẳng  làm cho con người ta xa lánh, che mặt xấu hổ mà đúng hơn nó đã trở thành một đối tượng thẩm mỹ: chỉ ở nơi đây nơi “cái giếng thanh tân” ,“Hang Cắc Cớ” mới chính là khởi nguyên của sự sống. Có thể thấy, “âm đạo”, với Hồ Xuân Hương, chỉ là cái bề ngoài, chứ không thể là cái bản chất, chỉ là cái hình thù, chứ không thể là cái bản dạng. Nói khác đi, Hồ Xuân Hương bao giờ khẳng định tài năng bản lĩnh người phụ nữ sẵn sàng biếm trích, giễu nhại xã hội đầy rẫy cấm kị hay thậm chí là những thần thoại “mười hai bà mụ”.

Do đó, dưới góc nhìn phân tâm học, dưới “mắt thơ” của Đỗ Lai Thúy, cái “dâm” cái “tục” không khơi gợi phàm phu đã được sống lại, bứt mình ra khỏi lớp sương mù của những thành kiến hạn hẹp, những quan niệm khắt khe chi phối từ xã hội. Như vậy, giữa bản năng và chuẩn mực xã hội, dưới ống kính phân tâm học đặc biệt là lý thuyết về ẩn ức Libido(tính dục) thể hiện được khao khát tình yêu của Hồ Xuân Hương. Phân tâm học Freud  đã được ứng dụng như một công cụ đắc lực để mã hóa thơ Hồ Xuân Hương, đặc biệt trong việc khám phá những tầng sâu tâm lý vốn bị giam mình trong những ước lệ (có thể đem câu này lên đầu đoạn làm câu chủ đề mở ra luận cứ mới). Thông qua phân tâm học, người đọc có thể hiểu rõ hơn về cách mà Hồ Xuân Hương sử dụng ngôn ngữ và hình ảnh để thể hiện những khát vọng bị dồn nén về tình dục hay tình yêu- đó là sự bất thỏa hiệp với các tôn ti trật tự của xã hội để tiệm cận với cái vô thức, với hồn mình hơn bao giờ hết, để chạm đến bề sâu những ẩn ức khoái cảm,...Tựu trung bản năng tính dục (Libido) không thể bị triệt tiêu, mà chỉ ẩn náu tạm thời dưới một hình thức khác, một khi có cơ hội, nó sẽ bùng phát dữ dội hơn và Hồ Xuân Hương với những ẩn ức về tình dục đã miêu tả một thế giới không như nó vốn là mà còn ca ngợi, bênh vực cho người phụ nữ.

# data[].attributes.attachment_link.provider_name
Exploring Psychology - Khám Phá Tâm Lý Học

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Phân tâm học được định nghĩa là một chuỗi các học thuyết và kỹ thuật trị liệu tâm lý có nguồn gốc từ những công trình và học thuyết của Sigmund Freud. Ý tưởng chủ đạo của phân tâm học chính là niềm tin cho rằng tất cả mọi người đều sở hữu những suy nghĩ, cảm xúc, ham muốn, và ký ức ẩn sâu trong vô thức. Bằng cách chuyển những nội dung vô thức sang vùng ý thức, con người ta sẽ có thể trải nghiệm sự "thanh tẩy" tâm trí và hiểu sâu sắc hơn về trạng thái tâm lý hiện tại của bản thân. Qua quá trình này, con người ta sẽ có thể tìm thấy sự giải thoát khỏi những sự khó chịu và vướng bận về mặt tâm lý.

Psychoanalysis is defined as a set of psychological theories and therapeutic techniques that have their origin in the work and theories of Sigmund Freud. The core idea at the center of psychoanalysis is the belief that all people possess unconscious thoughts, feelings, desires, and memories. By bringing the content of the unconscious into conscious awareness, people are then able to experience catharsis and gain insight into their current state of mind. Through this process, people are then able to find relief from psychological disturbances and distress.

- Cách ứng xử của chúng ta bị tác động bởi những thôi thúc trong vô thức. The way that people behave is influenced by their unconscious drives

- Sự phát triển của tính cách bị ảnh hưởng cực lớn bởi sự kiện trong những năm đầu đời; Freud cho rằng nền móng tính cách phần lớn được tạo xong khi lên năm tuổi. The development of personality is heavily influenced by the events of early childhood; Freud suggested that personality was largely set in stone by the age of five.

- Mang thông tin từ vùng vô thức đến vùng ý thức có thể đưa đến sự thanh tẩy tâm trí và cho phép chúng ta giải quyết vấn đề. Bringing information from the unconscious into consciousness can lead to catharsis and allow people to deal with the issue

- Chúng ta đều sử dụng nhiều cơ chế tự vệ tâm lý để bảo vệ bản thân khỏi sự tác động của những thông tin trong vô thức. People utilize a number of defense mechanisms to protect themselves from information contained in the unconscious

- Những vấn đề cảm xúc và tâm lý như trầm cảm và lo âu thường có gốc rễ từ những xung đột giữa vô thức và ý thức. Emotional and psychological problems such as depression and anxiety are often rooted in conflicts between the conscious and unconscious mind

- Một nhà trị liệu có năng lực có thể giúp mang một số thông tin từ vô thức sang vùng ý thức của chủ thể bằng cách sử dụng nhiều chiến lược phân tâm như phân tích giấc mơ hoặc liên tưởng tự do. A skilled analyst can help bring certain aspects of the unconscious into awareness by using a variety of psychoanalytic strategies such as dream analysis and free association

Sigmund Freud là cha đẻ của ngành phân tâm học và phương pháp tiếp cận tâm động học trong tâm lý học. Trường phái tư tưởng này nhấn mạnh ảnh hưởng của tâm trí vô thức lên hành vi. Freud tin rằng tâm trí con người được tạo lập từ 3 thành tố: Bản năng, bản ngã và siêu ngã.

Sigmund Freud was the founder of psychoanalysis and the psychodynamic approach to psychology. This school of thought emphasized the influence of the unconscious mind on behavior. Freud believed that the human mind was composed of three elements: the id, the ego, and the superego.

Học thuyết của Freud về các giai đoạn phát triển tâm lý tính dục, tâm trí vô thức, và ý nghĩa tượng trưng của giấc mơ vẫn đang là chủ đề được nhiều người quan tâm, cả các nhà tâm lý học lẫn giới không chuyên, thực tế là công trình của ông vẫn còn bị nhiều người hoài nghi cho đến ngày nay.

Freud's theories of psychosexual stages, the unconscious, and dream symbolism remain a popular topic among both psychologists and lay persons, despite the fact that his work is sometimes viewed with skepticism by many today.

Nhiều quan sát và học thuyết của Freud dựa vào những ca lâm sàng và nghiên cứu ca bệnh, khiến những phát hiện của ông rất khó để khát quát hóa cho nhóm dân số lớn hơn. Dù vậy, học thuyết của Freud đã làm thay đổi cách ta suy nghĩ về tâm trí và hành vi con người, để lại một dấu ấn khó phai trong tâm lý học và văn hóa.

Many of Freud's observations and theories were based on clinical cases and case studies, making his findings difficult to generalize to a larger population. Regardless, Freud's theories changed how we think about the human mind and behavior and left a lasting mark on psychology and culture.

Một nhà tư tưởng khác cũng có liên quan trong phân tâm học là Erik Erikson. Erikson mở rộng học thuyết của Freud và nhấn mạnh tầm quan trọng của sự phát triển theo thời gian trong suốt cuộc đời. Học thuyết phát triển tâm lý xã hội của tính cách do Erikson khởi xướng vẫn gây ảnh hưởng lên cách ta hiểu về sự phát triển của con người cho đến ngày nay.

Another theorist associated with psychoanalysis is Erik Erikson. Erikson expanded upon Freud's theories and stressed the importance of growth throughout the lifespan. Erikson's psychosocial stage theory of personality remains influential today in our understanding of human development.

Theo Hiệp Hội Phân Tâm Học Hoa Kỳ, phân tâm học giúp con người ta hiểu được bản thân bằng cách khám phá ra những thôi thúc ẩn giấu trong khu vực vô thức nên thường khó mà nhận ra. Ngày nay, phân tâm học không chỉ chứa đựng hình thức trị liệu phân tâm mà còn cả phân tâm học ứng dụng (tức ứng dụng những nguyên lý phân tâm học trong bối cảnh và tình huống đời thực) cũng như phân tâm học thần kinh (tức thần kinh học ứng dụng vào những chủ đề phân tâm như giấc mơ và sự đè nén).

According to the American Psychoanalytic Association, psychoanalysis helps people understand themselves by exploring the impulses they often do not recognize because they are hidden in the unconscious. Today, psychoanalysis encompasses not only psychoanalytic therapy but also applied psychoanalysis (which applies psychoanalytic principles to real-world settings and situations) as well as neuro-psychoanalysis (which applied neuroscience to psychoanalytic topics such as dreams and repression).

Mặc dù cách tiếp cận của học thuyết Freud truyền thống có lẽ đã không còn được người ta yêu thích nữa nhưng những cách tiếp cận hiện đại trong phân tâm trị liệu vẫn phổ biến, nhấn mạnh thái độ không phán xét và thấu cảm.

While traditional Freudian approaches may have fallen out of favor, modern approaches to psychoanalytic therapy emphasize a nonjudgmental and empathetic approach.

Khách hàng có thể cảm thấy an lòng khi họ khám phá ra những cảm xúc, ham muốn, ký ức và yếu tố gây căng thẳng có thể dẫn đến những trở ngại tâm lý. Nghiên cứu cũng mô tả rằng phương pháp tự đánh giá sử dụng trong quá trình phân tâm có thể góp phần cho sự phát triển cảm xúc về lâu dài.

Clients are able to feel safe as they explore feelings, desires, memories and stressors that can lead to psychological difficulties. Research has also demonstrated that the self-examination utilized in the psychoanalytic process can help contribute to long-term emotional growth.
Những mốc thời gian quan trọng trong lịch sử Phân tâm học. Important Dates in the History of Psychoanalysis
1892 - Josef Breuer mô tả ca bệnh của Anna O cho Freud. Josef Breuer described the case of Anna O to Freud

Sigmund Freud là cha đẻ của phân tâm học, nhưng những nhà tư tưởng khác bao gồm cháu gái của ông Anna Freud cũng để lại dấu ấn nổi bật trong quá trình hình thành và lớn mạnh của ngành học này. Một số nhà tư tưởng quan trọng bao gồm Erik Erikson, Erich Fromm, và Carl Jung. Những tên tuổi chủ chốt khác trong phân tâm học còn có Karl Abraham, Otto Rank, John Bowlby, Melanie Klein, Karen Horney, và Sabina Spielrein.

Sigmund Freud was the founder of psychoanalysis, but other thinkers including his own daughter Anna Freud also left a significant mark of the field as it grew and evolved. Some of these important theorists included Erik Erikson, Erich Fromm, and Carl Jung. The names of some other key psychoanalysts included Karl Abraham, Otto Rank, John Bowlby, Melanie Klein, Karen Horney, and Sabina Spielrein.

Phân tâm học cũng bao gồm nhiều thuật ngữ và ý tưởng khác nhau liên quan đến tâm trí, tính cách và điều trị.

Psychoanalysis also involves a number of different terms and ideas related to the mind, personality and treatment.
Nghiên cứu ca bệnh. Case Studies
Nghiên cứu ca bệnh được định nghĩ là nghiên cứu có chiều sâu về một con người. một số ca bệnh nổi tiếng nhất của Freud bao gồm ca bệnh của Dora, Hans bé, và Anna O. Những ca bệnh này đều có sức ảnh hưởng mạnh mẽ lên sự phát triển học thuyết phân tâm của Freud.

A case study is defined as an in-depth study of one person. Some of Freud's most famous case studies include Dora, Little Hans, and Anna O. and had a powerful influence on the development of his psychoanalytic theory.

Trong một nghiên cứu ca bệnh, nhà nghiên cứu nỗ lực đào sâu vào từng khía cạnh trong cuộc sống của một người. Bằng cách cẩn trọng nghiên cứu cặn kẽ về một người, nhà nghiên cứu hy vọng mình có thể hiểu cặn kẽ cách mà những trải nghiệm trong quá khứ góp phần hình thành hành vi của họ hiện tại. Mặc dù các nhà khoa học hy vọng những hiểu biết có được từ một nghiên cứu ca bệnh có thể áp dụng cho người khác nhưng việc khát quát hóa kết quả thường tỏ ra khó khăn vì các nghiên cứu ca bệnh co xu hướng mang tính chủ quan cao.

In a case study, the researcher attempts to look very intensely at every aspect of an individual's life. By carefully studying the person so closely, the hope is that the researcher can gain insight into how that person's history contributes to their current behavior. While the hope is that the insights gained during a case study might apply to others, it is often difficult to generalize the results because case studies tend to be so subjective.
Vô thức và ý thức. The Conscious and Unconscious Mind
Tâm trí vô thức bao gồm tất cả những thứ ngoài phạm vi ý thức. Nó có thể bao hàm cả những ký ức thời thơ ấu, những ham muốn bí mật và những động lực giấu kín. Theo Freud, vô thức chứa đựng những thứ có thể khá khó chịu hay thậm chí là khó được xã hội chấp nhận. Vì những thứ này có thể gây đau đơn hoặc xung đột nên chúng bị chôn sâu trong vùng tâm trí vô thức.

The unconscious mind includes all of the things that are outside of our conscious awareness. These might include early childhood memories, secret desires and hidden drives. According to Freud, the unconscious contains things that may be unpleasant or even socially unacceptable. Because these things might create pain or conflict, they are buried in the unconscious.

Mặc dù những suy nghĩ, ký ức và thôi thúc này có thể ở ngoài vùng ý thức nhưng chúng vẫn sẽ tiếp tục ảnh hưởng lên cách ta tuy duy, hành động và cư xử. Trong một số trường hợp, những thứ nằm ngoài ý thức có thể ảnh hưởng tiêu cực lên hành vi và đưa đến những trạng thái tâm lý khó chịu.

While these thoughts, memories, and urges might be outside of our awareness, they continue to influence the way that we think, act and behave. In some cases, the things outside of our awareness can influence behavior in negative ways and lead to psychological distress.

Ý thức bao gồm tất cả những gì nằm trong vùng nhận thức của chúng ta. Những nội dung trong vùng ý thức là những thứ chúng ta nhận thức được hoặc có thể dễ dàng mang lại về ý thức.

The conscious mind includes everything that is inside of our awareness. The contents of the conscious mind are the things we are aware of or can easily bring into awareness.
Bản năng, bản ngã và siêu ngã. The Id, Ego, and Superego
- Bản năng: Freud tin rằng nhân cách hình thành từ 3 thành tố chính. Cái xuất hiện đầu tiên chính là bản năng. Bản năng chứa đựng tất cả những thôi thúc vô thức, ban sơ và cơ bản.

Freud believed that personality was composed of three key elements. The first of these to emerge is known as the id. The id contains all of the unconscious, basic and primal urges.

- Bản ngã: Khía cạnh thứ hai của nhân cách xuất hiện là bản ngã. Đây là phần nhân cách phải xử lý những đòi hỏi từ thực tế. Nó giúp kiểm soát những thôi thúc của bản năng và khiến chúng ta hành xử một cách vừa thực tế, vừa được xã hội công nhận. Thay vì thực hiện những hành vi làm thỏa mãn những ham muốn và nhu cầu của bản thân thì bản ngã buộc chúng ta phải đáp ứng những nhu cầu của mình một cách thực tế và được xã hội chấp nhận. Bên cạnh kiểm soát nhu cầu của bản năng, bản ngã còn giúp chủ thể cân bằng được những thôi thúc cơ bản, những lý tưởng và thực tế.

The second aspect of personality to emerge is known as the ego. This is the part of the personality that must deal with the demands of reality. It helps control the urges of the id and makes us behave in ways that are both realistic and acceptable. Rather than engaging in behaviors designed to satisfy our desires and needs, the ego forces us to fulfill our needs in ways that are socially acceptable and realistic. In addition to controlling the demands of the id, the ego also helps strike a balance between our basic urges, our ideals, and reality.

- Siêu ngã: Siêu ngã là khía cạnh nhân cách xuất hiện cuối cùng và bao hàm tất cả những lý tưởng và giá trị của chúng ta. Những giá trị và niềm tin mà cha mẹ và xã hội truyền cho chúng ta là nguồn sức mạnh dẫn dắt của siêu ngã và siêu ngã luôn cố khiến chúng ta hành xử theo những chuẩn mực đạo đức này.

The superego is the final aspect of personality to emerge and it contains our ideals and values. The values and beliefs that our parents and society instill in us are the guiding force of the superego and it strives to make us behave according to these morals.
Cơ chế phòng vệ của bản ngã. The Ego's Defense Mechanisms
Cơ chế phòng vệ là một chiến lược bản ngã sử dụng để bảo vệ bản thân khỏi lo âu. Những công cụ phòng vệ này hoạt động như một người bảo vệ ngăn những thứ khó chịu hay đau buồn của vô thức đi vào vùng ý thức. Khi có một thứ gì đó quá sức chịu đựng hay thậm chí là không phù hợp thì cơ chế phòng vệ sẽ ngăn thông tin này đi vào ý thức để giảm thiểu sự khó chịu nó gây ra.

A defense mechanism is a strategy that the ego uses to protect itself from anxiety. These defensive tools act as a safeguard to keep the unpleasant or distressing aspects of the unconscious from entering awareness. When something seems too overwhelming or even inappropriate, defense mechanisms help keep the information from entering consciousness in order to minimize distress.

Phân tâm học phát triển tầm ảnh hưởng của mình trong suốt những năm đầu thế kỷ XX, nhưng cũng không thiếu những phê bình dành cho nó.

Psychoanalysis grew in its influence over the course of the early twentieth-century, but it was not without its critics.

- Các học thuyết của Freud quá đặt nặng tâm trí vô thức, tình dục, sự hung hăng và trải nghiệm thời thơ ấu.

Freud's theories overemphasized the unconscious mind, sex, aggression and childhood experiences.

- Nhiều quan niệm do các nhà phân tâm học đưa ra rất khó để đo lường và định lượng.

Many of the concepts proposed by psychoanalytic theorists are difficult to measure and quantify.

- Hầu hết các ý tưởng của Freud đều dựa vào các nghiên cứu ca bệnh và quan sát tại phòng khám thay vì nghiên cứu khoa học, thực nghiệm.

Most of Freud's ideas were based on case studies and clinical observations rather than empirical, scientific research.

- Mặc cho những chỉ trích thì phân tâm học vẫn đóng một vai trò quan trọng trong sự phát triển của tâm lý học. Nó ảnh hưởng lên cách ta tiếp cận điều trị cho các vấn đề sức khỏe tâm thần và tiếp tục ảnh hưởng lên tâm lý học trong thời điểm hiện tại.

Despite its critics, psychoanalysis played an important role in the development of psychology. It influenced our approach to the treatment of mental health issues and continues to exert an influence in psychology to this day.

- Mặc dù hầu hết các thuyết tâm động học đều không dựa trên nghiên cứu thực nghiệm nhưng những phương pháp và học thuyết trong tư duy phân tâm học đóng góp vào sự phát triển của tâm lý học thực nghiệm.

While most psychodynamic theories did not rely on experimental research, the methods and theories of psychoanalytic thinking contributed to the development of experimental psychology.

- Nhiều học thuyết nhân cách được phát triển bởi các nhà tư tưởng tâm động học vẫn còn sức ảnh hưởng đến tận ngày nay, bao gồm học thuyết các giai đoạn phát triển tâm lý xã hội của Erikson và học thuyết phát triển tâm lý tính dục của Freud.

Many of the theories of personality developed by psychodynamic thinkers are still influential today, including Erikson's theory of psychosocial stages and Freud's psychosexual stage theory.

- Phân tâm học mở ra góc nhìn mới về bệnh lý tâm thần, nêu rõ rằng nói chuyện về vấn đề với một người chuyên gia có thể giúp giảm bớt các triệu chứng tâm lý khó chịu.

Psychoanalysis opened up a new view on mental illness, suggesting that talking about problems with a professional could help relieve symptoms of psychological distress.

Khi bạn hỏi mọi người liệt kê những thứ hiện ra trong đầu khi nghĩ về tâm lý học, Sigmund Freud và phân tâm học thường sẽ hiện ra ngay. Không có gì để bàn cãi khi cho rằng phân tâm học, vừa là một phướng pháp trị liệu vừa là một quan điểm lý thuyết, chắc chắn đã lưu dấu ấn khó phai trong mảng tâm lý học.

When you ask people to list the things that spring to mind when they think about psychology, Sigmund Freud and psychoanalysis pop up quite frequently. There is no question that psychoanalysis, both as a therapeutic approach and theoretical outlook, has certainly left its mark on psychology.

Hiện có rất ít người còn theo quan điểm phân tâm học thuần túy khi xem xét hành vi con người. Hầu hết các nhà tâm lý học hiện nay đều có hướng tiếp chiết trung hơn trong ngành tâm lý học.

There are a few people still left who take a purely psychoanalytical point of view on human behavior. Most psychologists today employ a more eclectic approach to the field of psychology.

Trong thực tế, nhiều nhà tâm lý học đương thời nhìn nhận phân tâm học với thái độ hoài nghi. Một số thậm chí còn cảm thấy nực cười thay cho trường phái tư tưởng của Freud. Nhưng như vậy liệu có công bằng không? Trong thế giới tâm lý học nơi các quá trình nhận thức, và tâm lý sinh học đang thống trị, liệu còn chỗ đứng nào cho phân tâm học?

In fact, many contemporary psychologists view psychoanalysis with skepticism. Some even feel derision for Freud's school of thought. But is this fair? In a world of psychology where cognitive processes, neuroscience, and biopsychology dominates, is there still room for psychoanalysis?

Liệu phân tâm học còn giá trị trong thế giới ngày nay? Is Psychoanalysis Still Relevant in Today's World?

Có một số ít báo cáo gần đây đề cập sự đi xuống chung của phân tâm học truyền thống:

There have been a few recent reports on the general decline of traditional psychoanalysis:

Một báo cáo do Hiệp Hội Phân Tâm Hoa Kỳ xuất bản đã thấy rằng các khoa, phòng tâm lý thường coi phân tâm học đơn thuần chỉ là một thứ được tạo tác trong lịch sử, những môn như nghệ thuật, văn học và những bộ môn xã hội nhân văn khác có thể dạy phân tâm học như một chủ đề liên tục và vẫn có liên quan.

A report published by the American Psychoanalytic Association found that psychology departments typically treat psychoanalysis purely as a historical artifact, while subjects such as art, literature, history, and other humanities subjects were more likely to teach psychoanalysis as an ongoing and relevant topic.

Năm 2007, một bài báo trên tờ New York Times cũng ghi nhận tình trạng suy giảm của phân tâm học trong mảng tâm lý học.

A 2007 article in The New York Times also noted the decline of psychoanalysis within psychology.

Vậy tạo sao phân tâm - một chủ đề học thuật - lại rơi ra rìa trong tâm lý học? Một phần của vấn đề này, theo một số người, nảy sinh từ thất bại của phân tâm học trong việc kiểm tra tính hiệu quả của liệu pháp và những thất bại ban đầu trong việc tạo căn cứ vững chắc để áp dụng nguyên lý này vào thực tiễn thực chứng.

So why has psychoanalysis fallen by the wayside as an academic topic within psychology? Part of the problem, some suggest, stems from psychoanalysis's failure to test the validity of its therapeutic approach and earlier failures to ground the discipline in evidence-based practices.

Các ý kiến chỉ trích phân tâm học: Criticisms aimed at psychoanalysis:

Một số người cho rằng phân tâm học không có hiệu quả điều trị như các liệu pháp khác. Một phần lý do khiến nhiều người còn hoài nghi về phân tâm học ngày nay đó là vì bằng chứng ủng hộ tính hiệu quả của nó thường bị coi là khá yếu.

Some suggest that psychoanalysis is not as effective as other treatments. Part of the reason many are so skeptical of psychoanalysis today is that the body of evidence supporting its effectiveness has often been viewed as weak.

Tuy nhiên, một số nghiên cứu về tính hiệu quả của phân tâm học đã dấy lên làn sóng ủng hộ cho phương thức điều trị này. Một nghiên cứu phân tích tổng hợp đã thấy rằng phân tâm học có thể có hiệu quả như các phương pháp khác. Một số nghiên cứu khác cho rằng phân tâm học có thể điều trị hiệu quả trầm cảm, lệ thuộc chất gây nghiện, và rối loạn hoảng sợ.

However, some of the research on the effectiveness of psychoanalysis has yielded support for this treatment modality. One meta-analysis found that psychoanalysis could be as effective as other therapy approaches. Other studies suggest that psychoanalysis may be effective in the treatment of depression, drug dependence, and panic disorder.

Trong một bài tổng quan xem xét tính hiệu quả của phân tâm học, nhà nghiên cứu và nhà phân tâm học Peter Fonagy cho rằng liệu pháp tâm động học có thể có hiệu quả trong điều trị trầm cảm, rối loạn ăn uống, rối loạn triệu chứng thực thể, và một số rối loạn lo âu.

In one recent review looking at the effectiveness of psychoanalysis, researcher and psychoanalyst Peter Fonagy suggested that that psychodynamic therapy could be effective in the treatment of depression, eating disorders, somatic disorders, and some anxiety disorders.

Phân tâm học thường đòi hỏi sự đầu tư về thời gian, tiền bạc và công sức. Một vấn đề khác là phân tâm học nói chung là một nhiệm vụ lâu dài. Chúng ta đang sống trong một thời đại nơi con người ta tìm kiếm kết quả một cách nhanh chóng và những phương pháp đưa đến hiệu quả được tính theo ngày, tuần hay tháng - trị liệu phân tâm học thường đòi hỏi khách hàng và trị liệu viên phải khám phá vấn đề trong khoảng thời gian nhiều năm.

Psychoanalysis often requires an investment of time, money, and effort. Another issue is that psychoanalysis is generally a long-term proposition. We live in a time when people seek fast-results and approaches that yield an effect in days, weeks or months - psychoanalytic therapy often involves a client and therapist exploring issues over a period of years.

Nhà tâm lý học Susan Krauss Whitbourne phát biểu trong một bài báo trên trang Psychology Today, "Nếu sử dụng hệ thống phân loại dành cho điều trị dựa trên bằng chứng, trong thực tế, bản thân phân tâm học truyền thống không được công nhận là một liệu pháp điều trị cho nhóm lớn các rối loạn tâm lý. Tuy nhiên, bác bỏ đóng góp của Freud cho ngành tâm lý học, như (bài báo trên tờ New York Times) đã nói, là lối suy đơn giản hóa quá mức."

"Using the criteria established for evidence-based treatment, traditional psychoanalysis alone does not, in fact, pass muster as a method of therapy for the large majority of psychological disorders," suggested psychologist Susan Krauss Whitbourne in an article for Psychology Today. "However, to dismiss Freud's contributions as irrelevant to psychology, as [the New York Times article] implies, is an oversimplification."

Nhiều ý tưởng của Freud đã không còn được ưa chuộng trong tâm lý học nữa, nhưng chắc chắn điều đó không có nghĩa là công trình của ông không có công cán gì.

Many of Freud's ideas have fallen out of favor in psychology, but that certainly does not mean that his work is without merit.

Hướng tiếp cận trị liệu của ông - cho rằng bệnh lý tâm thần có thể chữa được và nói chuyện về các vấn đề có thể giúp khách hàng thấy khá hơn - là một khái niệm mang tính cách mạng, ghi dấu ấn vững bền lên cách ta tiếp cận điều trị các bệnh lý tâm thần.

His approach to therapy - the suggestion that mental illness was treatable and that talking about problems could bring relief - was a revolutionary concept that left a lasting mark on how we approach the treatment of mental illness.

Và nghiên cứu cũng ủng hộ ít nhất một vài ý tưởng ban đầu của Freud. Peter Fonafy đã giải thích trong một bài báo xuất bản trên tờ Tâm thần học Thế giới, "Những quan điểm tổng hợp gần đây về khoa học thần kinh xác nhận rằng nhiều quan sát đầu tiên của Freud, đặc biệt là sự tác động xâm lấn của các quá trình vô thức và cơ cấu chức năng của cảm xúc đối với suy nghĩ thực sự đã được xác nhận bằng các thí nghiệm nghiên cứu."

And research has supported at least some of Freud's original ideas. "Recent reviews of neuroscientific work confirm that many of Freud's original observations, not least the pervasive influence of non-conscious processes and the organizing function of emotions for thinking, have found confirmation in laboratory studies," explained Peter Fonagy in an article published in World Psychiatry.

Ta cũng cần nhớ rằng bản thân Sigmund Freud cũng là một sản phẩm của thời đại ông ấy sống. Mặc dù ông còn được biết đến với những học thuyết táo bạo (được coi là đặc biệt gây sốc suốt thời kỳ Victoria), quan điểm của ông về thế giới được tô màu bởi thời đại của chính ông. Vậy nếu Freud sống ở thời nay thì phân tân học sẽ hướng theo con đường nào?

It is also important to remember that Sigmund Freud was also very much a product of his time. While he was known for his oftentimes audacious theories (considered especially shocking during the Victorian period), his view of the world was colored by the time in which he lived. So what path would psychoanalysis take today if Freud were alive in our time?

Fonagy viết, "Nếu Freud sống ở thời nay, ông sẽ cực kỳ quan tâm đến những kiến thức mới về chức năng não bộ, như việc mạng lưới neuron phát triển có tác động như thế nào lên chất lượng những mối quan hệ thời kỳ đầu, vị trí của những năng lực cụ thể bằng kỹ thuật chụp quét chức năng não, khám phá di truyền phân tử và bộ gen hành vi, và ông hẳn cũng không bỏ rơi Dự án về Tâm lý học khoa học mà ông ấp ủ, đây là công trình chết yểu mà ở đó, ông nỗ lực xây dựng một mô hình thần kinh của hành vi.

"If Freud were alive today," writes Fonagy, "he would be keenly interested in new knowledge about brain functioning, such as how neural nets develop in relation to the quality of early relationships, the location of specific capacities with functional scans, the discoveries of molecular genetics and behavioral genomics and he would surely not have abandoned his cherished Project for a Scientific Psychology, the abortive work in which he attempted to develop a neural model of behavior."

Whitbone lưu ý một điều quan trọng là mặc dù phân tâm học có thể thất thế, nhưng nó không có nghĩa là quan điểm tâm động học đã chết. Bà viết, "Các nhà tâm lý học ngày nay nói về tâm động học, không phải quan điểm phân tâm. Nói một cách chính xác, quan điểm này tập trung vào các động lực trong tính cách, sự chuyển biến của nó phần lớn nằm ở các nền tảng các hành vi quan sát được. Phân tâm học là thuật ngữ hẹp hơn khi nói về những nội dung do Freud khởi xướng, cho rằng để hiểu được và điều trị được những hành vi bất thường thì ta phải giải quyết được những xung đột trong vô thức.

One important thing to note, explains Whitbourne, is that while psychoanalysis might be on the decline, it does not mean that the psychodynamic perspective is dead. "Psychologists today talk about the psychodynamic, not the psychoanalytic perspective," she writes, "As such, this perspective refers to the dynamic forces within our personalities whose shifting movements underlie much of the basis for our observable behavior. Psychoanalysis is a much narrower term referring to the Freudian-based notion that to understand, and treat, abnormal behavior, our unconscious conflicts must be worked through."

Phân tâm học theo hình dung của Freud, có thể đang thất thế, nhưng điều đó không có nghĩ rằng quan điểm tâm động học đã biến mất hoặc nó bị xóa bỏ trong thời gian tới.

Psychoanalysis as Freud conceived it might certainly be on the decline, but that doesn't mean that the psychodynamic perspective has disappeared or that it will be going anywhere soon.

Vậy phân tâm học có thể làm gì để đảm bảo sự tồn tại có giá trị của mình trong giới tâm lý học?

So what can psychoanalysis do to ensure its continued relevance in the world of psychology?

Theo Fonagy, chìa khóa chính là phải nhấn mạnh vào khoa học.

According to Fonagy, an emphasis on science is the key.

Nghiên cứu thực nghiện và điều trị dựa trên bằng chứng cần được đào sâu hơn nữa.

Empirical research and evidence-based treatments need to be explored in greater depth.

Fonagy cũng cho rằng phương pháp thu thập dữ liệu được cải tiến, cân nhắc những cách khả thi khác để giải thích hành vi, chủ động phối hợp với các chuyên gia sức khỏe tâm thần có thể giúp cải thiện tính hợp pháp và tầm ảnh hưởng của các phương pháp phân tâm học.

Fonagy also suggests that improved data-gathering methods, consideration of other possible explanations for behavior, and active collaboration with other mental health professionals can improve the legitimacy and relevance of psychoanalytic methods.

Hiện tại vẫn có một số nỗ lực tái sinh phân tâm học tập trung vào các khái niệm của phân tâm mang tính thực chứng hơn (như học thuyết gắn bó) hoặc chú trọng vào kết nối các ý tưởng của Freud về tâm trí vô thức vào khoa học thần kinh hiện đại.

Some current efforts to revitalize psychoanalysis focus on psychoanalytic concepts that are more evidence-based (such as attachment theory) or on connecting Freud's idea of the unconscious to modern neuroscience.

Rõ ràng là dấu ấn của Freud lên tâm lý học vẫn còn đến ngày nay. Liệu pháp trò chuyện có thể là đặc sản của phân tâm học, nhưng các nhà trị liệu thường sử dụng kỹ thuật này trong nhiều phương pháp điều trị bao gồm liệu pháp lấy khách hàng làm trọng tâm và liệu pháp nhóm. Phân tâm học có thể không phải là thế lực thống trị như thời điểm năm 1910, nhưng các học thuyết của Freud có một tâm ảnh hưởng lâu dài lên cả ngành tâm lý học và văn hóa đại chúng.

Clearly, Freud's mark on psychology is still being felt today. Talk therapy may be best associated with psychoanalysis, but therapists often utilize this technique in a range of other treatment approaches including client-centered therapy and group therapy. Psychoanalysis might not be the force it was back in 1910, but Freud's theories have had a lasting influence on both popular culture and psychology.
Tham khảo. Article Sources Fonagy, P. The effectiveness of psychodynamic psychotherapies: An update. World Psychiatry. 2015;14(2): 137-150. doi: 10.1002/wps.20235. Paris, J. Is psychoanalysis still relevant to psychiatry? Can J Psychiatry. 2017;62(5):308-312. doi:10.1177/0706743717692306. Whitbourne, SK. (2012). Freud's Not Dead; He's Just Really Hard to Find. Psychology Today. Nguồn: Như Trang. https://www.verywellmind.com/what-is-psychoanalysis-2795246

# data[].attributes.attachment_link.description
Phân tâm học được định nghĩa là một chuỗi các học thuyết và kỹ thuật trị liệu tâm lý có nguồn gốc từ những công trình và học thuyết của Sigmund Freud. Ý tưởng chủ đạo của phân tâm học chính là niềm...

# data[].attributes.attachment_link.title
VŨ TRỤ NGHỆ THUẬT THƠ BÍCH KHÊ QUA LĂNG KÍNH PHÂN TÂM HỌC LACAN

# data[].attributes.body
Một số phân tích về Giai đoạn gương (The Mirror Stage)

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Câu chuyện tâm lý học The Story of Psychology

# data[].attributes.attachment_link.title
Câu chuyện Tâm lý học - Phân tâm học lâm sàng Lacan

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Cùng với các dân tộc anh em khác, dân tộc Chăm với những giá trị văn hóa đặc sắc, những mảng màu trầm tích được lắng đọng, chắt chiu qua ngàn năm lịch sử đã góp phần tạo nên bức tranh văn hóa đất Việt có đủ sắc, vị, thanh, hương. Nói đến văn hóa Chăm chúng ta không chỉ nhìn thấy những công trình kiến trúc, điêu khắc đạt tới đỉnh cao của nghệ thuật, đầy huyền bí và vượt tầm thời đại. Hay những điệu múa Chăm mềm mại, rạo rực chạm tới trái tim người xem về cái đẹp và cảm xúc được truyền qua tự bao đời mà còn đó là lớp lớp các giá trị văn hóa dân gian. Và trong kho tàng giá trị văn hóa dân gian ấy, tín ngưỡng phồn thực của dân tộc Chăm vô cùng đa dạng được biểu hiện ở nhiều khía cạnh và ăn sâu trong đời sống cộng đồng theo thời gian. Và Cũng như nhiều quốc gia Đông Nam Á cổ đại khác, tín ngưỡng phồn thực trong đời sống văn hóa của người Chăm được biểu hiện ở nhiều hình thức từ thờ các biểu tượng, kiến trúc, điêu khắc, lễ hội, phong tục đến các nghi lễ vòng đời. Tuy nhiên trong phạm vi nghiên cứu, tác giả chỉ đi vào tìm hiểu tín ngưỡng phồn thực ở một số bình diễn tiêu biểu nhất là thờ sinh thực khí, kiến trúc, lễ hội, tục thờ đá và một số phong tục trong nghi lễ cưới hỏi.

Từ thời xa xưa con người luôn sợ hại trước sức mạnh của tự nhiên, sự thần bí của vũ trụ cho nên tôn giáo cũng như tín ngưỡng đã xuất hiện. Tín ngưỡng được xem là dạng nhận thức đặc biệt dựa trên trực giác, tạo cho con người niềm tin có tính thiêng liêng. Và chính trong niềm tin đó con người đã tạo ra thế giới vô hình, những siêu linh và rồi chính các vị thần, các đấng siêu linh này lại có thể chi phối, tác động tới đời sống trần tục trong quan điểm, tâm thức của con người.

Tín ngưỡng là thuật ngữ có nhiều cách hiểu khác nhau thùy theo góc độ tiếp cận của mỗi người, mỗi ngành khoa học. Dưới góc nhìn của Tôn giáo học, Nhân học thì tín ngưỡng là trạng thái tâm lý của con người đối với thế lực thiêng, là một bộ phận của tôn giáo và không thể tách rời khỏi tôn giáo, là cơ sở hình thành nên tôn giáo. Trong công trình Lý luận về tôn giáo và tình hình tôn giáo ở Việt Nam , tác giả Đặng Nghiêm Vạn đã phân tích rất rõ khái niệm tín ngưỡng với tư cách là đức tin tôn giáo, tín ngưỡng không hoàn toàn tách rời khỏi tôn giáo: " Nếu hiểu tín ngưỡng là niềm tin thì có một phần ở ngoài tôn giáo, nếu hiểu là niềm tin tôn giáo (belief, believe, theo nghĩa hẹp, croyance religieuse) thì tín ngưỡng chỉ là một bộ phận chủ yếu cấu thành của tôn giáo " [5, tr.88].

Tuy nhiên, tín ngưỡng dưới góc nhìn của các nhà nghiên cứu văn hóa Việt Nam thì tín ngưỡng hoàn toàn khác và độc lập với tôn giáo. Theo tác giả Trần Ngọc Thêm, ông xếp tín ngưỡng thuộc về văn hóa tổ chức đời sống cá nhân và đồng thời nhấn mạnh rằng: "Khi đời sống và trình độ hiểu biết còn thấp, họ tin tưởng và ngưỡng mộ vào những thần thánh mà họ tưởng tượng ra. Từ tự phát lên tự giác theo con đường quy phạm hóa thành giáo lý, có giáo chủ, thánh đường-tín ngưỡng trở thành tôn giáo. Ở xã hội Việt Nam cổ truyền, do mạnh về tư duy tổng hợp mà thiếu óc phân tích nên các tín ngưỡng dân gian chưa chuyển biến hoàn toàn được thành tôn giáo theo đúng nghĩa của nó-mới có những mầm móng của những tôn giáo như thế-đó là đạo Ông Bà, đạo Mẫu. Phải đợi khi các tôn giáo thế giới như Phật giáo, Đạo giáo, Kitô giáo du nhập vào và đến thời điểm giao lưu với phương Tây, các tôn giáo dân tộc (như Đạo Cao Đài, Đạo Hòa Hảo) mới xuất hiện" [3, tr.233]

Và theo Pháp lệnh về tín ngưỡng, tôn giáo của nhà nước Việt Nam được ban hành năm 2004 thì: "Tín ngưỡng là hoạt động thể hiện sự tôn thờ tổ tiên, tưởng niệm và tôn vinh những người có công với nước, với cộng đồng, thờ cúng thần, thánh, biểu tượng có tính truyền thống và các hoạt động tín ngưỡng dân gian khác tiêu biểu cho những giá trị tốt đẹp về lịch sử, văn hóa, đạo đức xã hội" [1, tr.8-9].

Khái niệm tín ngưỡng phồn thực

Cũng như nhiều vấn đề thuộc văn hóa khác, tín ngưỡng phồn thực cũng được nhiều nhà khoa học nghiên cứu, chính vì thế hiện có nhiều khái niệm về nó.

Theo GS Trần Ngọc Thêm trong công trình "tìm về bản sắc văn hóa Việt Nam" thì "Tín ngưỡng phồn thực là tín ngưỡng cầu mong cho sự sinh sôi nảy nở của tự nhiên và con người" [3, tr.234].

Và theo tác giả Hồ Thị Hồng Lĩnh thì tín ngưỡng phồn thực được hiểu như sau: "Người ta cầu mùa màng tươi tốt để duy trì cuộc sống và con người cần phải sinh sôi nảy nở để tồn tại và phát triển, từ đó phát sinh cái gọi là tín ngưỡng phồn thực: Tín ngưỡng là niềm tin; phồn là nhiều; thực là nảy nở. Như vậy tín ngưỡng phồn thực là niềm tin vào sự này nở ra nhiều vật".

Như vây ta nhận thấy rằng mỗi khái niệm có một cách diễn đạt khác nhau, tuy nhiên đều có một điểm chung là đều nói về sự sinh sôi, nảy nở. Từ đây ta có thể đưa ra khái niệm tín ngưỡng phồn thực như sau: Tín ngưỡng phồn thực là một hình thức tín ngưỡng dân gian thể hiện ước vọng của người dân về sự sinh sôi nảy nở của tự nhiên và con người, về cuộc sống ấm no, đủ đầy. Nó được thể hiện dưới các hình thức mang tính phô diễn dưới dạng âm dương, đực cái.

Ở các nước có nền nông nghiệp lúa nước như Đông Nam Á, việc thờ sinh thực khí luôn phổ biến, được xem là "biểu tượng của năng lượng thiêng sinh ra muôn loài". Bởi với người dân làm nông nghiệp, họ quan niệm việc thờ sinh thực khí sẽ đem lại sự sinh sôi nảy nở, tốt tươi cho cây cối, hoa màu giúp mùa màng bội thu. Và sinh thực khí được biểu hiện qua các biểu tượng như linga yoni, nõ nường, chày cối.

Trong văn hóa Chăm, linga và yoni xuất hiện rất phổ biến, đa dạng về hình dáng, kích thước và mang nhiều ý nghĩa khác nhau. Theo quan niệm của người Chăm, linga và yoni chính là biểu hiện hai mặt âm dương của vũ trụ thể hiện sự sinh tồn của loài người, là nguồn gốc của mọi sự sáng tạo. Mặt khác, văn hóa Chăm còn chịu ảnh hưởng sâu sắc của văn hóa Ấn cho nên linga trong các biểu hiện nghệ thuật của dân tộc Chăm còn mang màu sắc ý nghĩa của linga Ấn Độ. Vì vậy linga còn là biểu tượng của chiếc cột chống đỡ vũ trụ, là ngọn núi thần thoại Mêru nơi ngự trị của các vị thần. Đồng thời linga còn là biểu tượng cho sự vĩnh cửu của các triều đại là sức mạnh, uy lực tổng hợp của vương quyền và thần quyền.

Hiên nay, theo kết quả nghiên cứu của các nhà khoa học có một số linga tiêu biểu sau: thứ nhất linga chỉ có một thành phần là khối trụ tròn, đây là loại linga phổ biến nhất. Thứ hai là loại linga có hai thành phần, phần trên là hình trụ tròn được kết hợp với hình khối vuông ở dưới.

Loại linga thứ ba thì ngoài phần trụ tròn ở trên và hình khối vuông ở dưới còn có một đoạn hình bát giác ở giữa. Và cấu trúc ba phần này phản ánh triết lý Bàlamôn giáo Ấn Độ: Phần hình vuông (âm tính) ở dưới ứng với Brahma - vị thần sáng tạo, khối hình bát giác ở giữa là đoạn chuyển tiếp ứng với thần Vishnu - thần bảo tồn và phần hình trụ tròn ứng với thần Shiva - thần hủy diệt. Đây là ba vị thần quyền năng tối thượng của Ấn Độ giáo và có thể trong chừng mực nào đó nó còn nhấn mạnh yếu tố vương quyền ở Chămpa. Không những thế, việc linga có biểu thị ba phần như trên còn mang ý nghĩa triết học về sự giải thích quá trình phát sinh, phát triển và diệt vọng của sự vật, là sự giải thích về vũ trụ trong sự vận động không ngừng nghỉ với ba khuynh hướng tất yếu là sáng tạo (vật được sinh ra), bảo tồn (vật được tồn tại), hủy diệt (vật bị hủy diệt để được tái tạo, hủy diệt là động lực của đổi thay) cũng như việc quy tụ ba vị thần tối linh trong Ấn Độ giáo. Bên cạnh đó còn có loại linga có mặt người trên đỉnh, được gọi là Mukha - Linga. Tuy nhiên đây là trường hợp rất hiếm, hiện mới thấy một Mukha - Linga ở trong lòng tháp chính Pôklông Garai (Ninh Thuận) - tháp thờ vua Pôklông Garai (1151 - 1205). Vì vậy, linga này còn được xem là biểu thị vua Pôklông Garai, là sự kết hợp giữa vương quyền và thần quyền.

Không chỉ có linga mà biểu tượng yoni trong tín ngưỡng phồn thực của người Chăm cũng rất đa dạng từ khối hình vuông, hình khối tròn và có cả khối hình chữ nhật nhưng loại này thì ít hơn.

Trong điêu khắc chăm, bên cạnh những linga và yoni rời thì biểu tượng linga - yoni đi liền với nhau rất thường gặp. Đa số trên mỗi bệ yoni lại được thể hiện một linga, chúng tạo thành một khối thống nhất thể hiện sự kết hợp hài hòa âm dương làm cho mọi vật được sinh sôi nảy nở, cây cối đâm chồi nảy lộc, tạo hóa được tái sinh. Và biểu tượng này chúng ta thấy được thờ tại nhiều hệ thống tháp của người Chăm như bên trong lòng tháp Nam của cụm tháp Hòa Lai, trong lòng tháp chính Poshanu cũng như tháp Nam, tháp Đông Nam, tháp Tây Bắc của cụm tháp Bà Ponagar hay tại Khu Đền tháp Mỹ Sơn. Bên cạnh đó cũng có những trường hợp trên một bệ yoni lại có nhiều linga ví như tại Thánh địa Mỹ Sơn có một linga đôi nằm trên bệ yoni. Đặc biệt nhất có lẽ phải kể tới là biểu tượng linga được thay thế bằng hình ảnh vị thần ngồi trên bệ yoni. Tiêu biểu cho kiệt tác về điêu khắc này là bộ yoni ở tháp chính Ponagar Nha Trang. Tượng nữ thần Pô Inư Nagar được tạc bằng đá hoa cương màu đen nguyên khối, trong tư thế ngồi uy nghiêm trên bệ đá hình đài sen, lưng tựa vào phiến đá lớn hình lá đề. Với bố cục như trên thì linga chính là tượng thờ còn yoni là bệ thờ đã tạo nên một bộ linga - yoni hoàn chỉnh, là vật thể linh thiêng của dân tộc Chăm.

Như vậy từ thực tiễn trên cho thấy tín ngưỡng phồn thực của dân tộc Chăm gắn liền với tôn giáo, mang tính tôn giáo đậm nét do đó nó chi phối mọi mặt đời sống của người Chăm. Đồng thời, nó cũng không đơn thuần mang tính bản địa mà có sự giao lưu, tiếp biến sâu sắc với văn hóa khu vực và đặc biệt là văn hóa Ấn cho nên tín ngưỡng phồn thực của dân tộc Chăm có nhiều nét độc đáo, riêng biệt so với các dân tộc khác ở nước ta từ sự phong phú về số lượng, đa dạng về hình thức biểu hiện cho tới nhiều tầng ý nghĩa khác nhau mà các biểu tượng linga - yoni mang lại.

Có thể nói rằng, kiến trúc là lĩnh vực nổi bật nhất trong hệ thống di sản văn hóa vật thể của dân tộc Chăm. Và khi nói tới kiến trúc người ta lại nghĩ ngay tới hệ thống đền tháp Chăm xưa, cho dù đứng trước sự bào mòn của thời gian, sự khắc nghiệt của thiên nhiên, sự tàn phá của chiến tranh, tháp Chăm vẫn đứng sừng sững một góc trời như một lời thách đố. Cho đến nay đã có nhiều nhà khoa học cả phương Tây và cả Việt Nam bỏ nhiều công sức, thời gian nghiên cứu về tháp Chăm. Tuy nhiên vẫn còn nhiều vấn đề chưa được giải mã, nhiều câu hỏi vẫn còn để ngỏ như kỹ thuật xây pháp? Chất kết dính giữa các viên gạch? hay làm thế nào mà các viên gạch xây tháp không bị rêu phong, vẫn giữ được màu đỏ tươi theo năm tháng? Vì thế kiến trúc tháp không chỉ là niềm tự hào của dân tộc Chăm mà còn là di sản văn hóa dân tộc hay như Thánh địa Mỹ Sơn giá trị đã vượt ra khỏi biên giới quốc gia trở thành di sản văn hóa thế giới.

Từ ngàn xưa tới nay đền tháp luôn đóng vai trò quan trọng trong tâm thức và đời sống văn hóa của cư dân Chăm. Nó không chỉ là nơi thờ tự tôn giáo mà còn mang ý nghĩa tâm linh, là nơi gửi gắm những ước vọng của người dân qua niềm tin tín ngưỡng - đặc biệt là tín ngưỡng phồn thực. Các quần thể tháp Chăm được xây dựng ở những thời kỳ khác nhau nên tùy vào quan điểm thẩm mỹ cũng như sự hưng thịnh của triều đại mà có quy mô, số lượng tháp trong từng quần thể khác nhau. Tuy nhiên về mặt kiến trúc kiến tạo các ngôi tháp đặc biệt là tháp chính dường như không khác nhau và thể hiện tín ngưỡng phồn thực của dân tộc Chăm rất rõ nét. Đó là các tháp chính được xây dựng theo dạng hình núi ngoài ý nghĩa tượng trưng cho ngọn núi Meru - trung tâm vũ trụ nơi ngự trị của các vị thần trong thần thoại Ấn Độ thì còn là biểu tượng của linga (dương) và bệ tháp hình vuông biểu tượng của yoni (âm). Âm dương kết hợp với nhau tạo nên sự vững chãi, cân đối, hài hòa. Đồng thời tháp chính thường có ba tầng cấu trúc như nhau, mỗi tầng càng lên cao càng thu nhỏ dần và kết thúc bằng một linga trên trên nóc tháp. Hay như tại quần thể Tháp Bà Ponagar Nha Trang, trên đỉnh tháp Giữa thờ Gri Cambhu - một hóa thân của thần Shiva (và theo Việt hóa là hoàng tử Bắc Hải - chồng bà) cũng được kết thúc bởi một linga. Chúng ta có thể thấy rằng cấu trúc của tháp đã chứa đựng một triết lý thâm sâu. Nền và móng tháp là hình khối vuông, biểu thị cho sự vững chãi, tịnh tại, ổn định (thuộc âm) và linga được đặt trên nóc tháp (thuộc dương) tạo nên sự giao hòa âm dương trong sự xoay vần vũ trụ làm cho sự sống được tái sinh.

Và chúng ta thấy rằng toàn bộ kiến trúc đền tháp Chăm từ Mỹ Sơn đến Ninh Thuận đều khoác lên mình vẻ phồn thực. Ví như tháp Chăm thường có 3 tầng, bởi với người Chăm con số 3 là con số phát triển, may mắn. Vì thế, cụm tháp Chăm cũng thường có 3 tháp như tháp Po Klong Garai có tháp cổng, tháp lửa và tháp chính. Kiến trúc tháp luôn mang yếu tố nước và lửa. Tháp cổng là nơi rước nước tắm tượng Linga - Yoni, trong khi đó tháp lửa là nơi cất giữ ngọn lửa thiêng.

Như vậy tín ngưỡng phồn thực thể hiện ước vọng vạn vật được sinh sôi nảy nở, cuộc sống hạnh phúc, no đủ của cư dân được gửi gắm trong kiến trúc Chăm mà đặc biệt là hệ thống đền tháp rất rõ.

Lễ hội là nơi lưu giữ rất nhiều giá trị văn hóa tốt đẹp, thể hiện tính cộng đồng và hàm chứa tính giáo dục cao, là hình thức biểu hiện rõ nét nhất trong sinh hoạt tín ngưỡng, tôn giáo. Đối với dân tộc Chăm các lễ hội vô cùng phong phú và mang nhiều ý nghĩa khác nhau được trao truyền từ thế hệ này tới thế hệ khác như một cách thức hướng về cội nguồn tâm linh, hướng về những giá trị văn hóa mà ông cha đi trước đã dày công vun trồng. Và trong lễ hội Chăm nhiều tín ngưỡng dân gian nói chung và tín ngưỡng phồn thực nói riêng được tái hiện rất sống động. Theo tác giả Sakaya: Tín ngưỡng phồn thực hay nói một cách khác là tư tưởng lưỡng hợp (clualesn) hay triết lý âm dương (yin - yang) trong lế hội Chăm được biểu hiện sâu sắc trên nhiều bình diễn. Và trong phạm vi bài viết, tác giả không đi sâu miêu tả hay nêu bật giá trị của một lễ hội mà chỉ đi tìm những biểu hiện tín ngưỡng phồn thực thông qua một số lễ hội.

Lễ hội Katê được xem là tết cổ truyền của người Chăm Bàlamôn được tổ chức vào tháng 7 theo lịch Chăm (khoảng tháng 9 hoặc tháng 10 dương lịch) trong khoảng 3 ngày và diễn ra trong không gian rộng lớn từ đền tháp đến làng rồi gia đình. Ở Ninh Thuận, lễ hội Katê được tổ chức cùng giờ, cùng ngày tại ba nơi là tháp Pô Kluang Giarai, tháp Pô Rame và đền Pô Inư Nưgar theo tuần tự các bước từ lễ rước y phục, lễ mở cửa tháp, lễ mộc dục, lễ mặc y phục, đại lễ và hội. Và trong quá trình diễn ra lễ hội có một số yếu tố chứa đựng triết lý phồn thực của người Chăm như lễ tắm tượng, các lễ vật cúng thần...

Lễ tắm tượng thần diễn ra sau lễ mở cửa tháp, đây là một thủ tục linh thiêng chỉ có một số người trong ban lễ được lựa chọn trước thực hiện bên trong tháp. Khi tắm thầy Kanhi hát "Chúng con mang nước này từ con sông hằng về gội đầu, rửa chân rửa tay cho thần. Chúng con xin lấy những tấm khăn đẹp nhất mà chúng con dệt để đem lau mồ hôi cho thần". Và đặc biệt là những người tham gia tắm tượng sẽ lấy nước tắm cho linga và yoni bôi lên đầu, khắp thân thể mình để cầu mong tài lộc, mạnh khỏe, hạnh phúc, đây là biểu hiện của tín ngưỡng phồn thực. Ngoài ra tín ngưỡng phồn thực còn được thể hiện rất rõ trong lời hát về nữ thần Pô Inư Nưgar nhằm ca ngợi công lao của thần và cầu thần phù hộ cho cuộc sống sinh sôi nảy nở, mùa màng bội thu: "Thần là nữ thần xứ sở vĩ đại, thần sinh ra đất nước, con người/Thần mẹ cho trần gian cuộc sống/Thần cho cây cối tốt tươi, con người nảy nở/Thần mẹ sinh ra cây lúa, đất đai, ruộng vườn".

Về lễ vật dâng cúng thần linh cũng chứa đựng triết lý âm - dương, một biểu hiện của tín ngưỡng phồn thực. Lễ vật dâng cúng trong lễ hội Katê tại đền tháp bao gồm: một con dê (dê tương trưng cho dương); ba con gà (gà tượng trưng cho âm); năm mâm cơm, canh với thịt dê; một mâm cơm với muối vừng; ba ổ bánh gạo và hoa quả; ngoài ra còn có rượu, trứng, trầu cau, xôi chè. Qua lễ vật dâng cúng tại tháp chúng ta thấy rằng vừa có yếu tố âm - vừa có yếu tố dương, đồng thời vừa có lễ vật lớn là dê (dê được xem là con vật quý của người Chăm, dê phải được giết tại đền theo nghi thức hiến sinh nên người Chăm hạn chế giết dê tại gia đình và tuyệt đối không để máu dê vương sót ra nhà) lại có những lễ vật bình dân như muối vừng, bánh gạo nhằm dâng lên thần linh tấm lòng thành cầu mong thần linh phù hộ ban cho cuộc sống sung túc, đủ đầy, vạn vật sinh sôi.

Như vậy, Katê là lễ hội lớn được xem là ngày tết cổ truyền của người Chăm nhưng cũng là lễ hội nông nghiệp với nghi thức cầu mưa và mang theo ý niệm phồn thực cầu mong cho con người, vật nuôi, cây trồng sinh sôi nảy nở, mùa màng bội thu, cuộc sống hạnh phúc, no đủ của người Chăm xưa và được lưu truyền tới thế hệ hôm nay và cả mai sau.

Lễ hội Rija Nưgar

Nếu như lễ hội Katê được xem là lễ hội lớn nhất của dân tộc Chăm thì lễ hội mang yếu tố phồn thực rõ nét nhất phải kể tới lễ hội Rija Nưgar. Đây là lễ hội nằm trong hệ thống lễ hội chuyển mùa của dân tộc Chăm, nó được tổ chức vào tháng 4 hoặc đầu tháng 5 dương lịch khi tiếng sấm rền vang báo hiệu thời khắc chuyển mùa của đất trời. Lễ này được xem là lễ hội đầu năm mới, tống tiễn năm cũ nhưng cũng mang tính chất lễ hội nông nghiệp bởi có nghi lễ cầu mưa, cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi. Và có thể nói rằng đây là lễ hội còn lưu giữ được rất nhiều nét nguyên sơ của văn hóa Chăm và những tín ngưỡng dân gian bản địa, đặc biệt là tín ngưỡng phồn thực. Tín ngưỡng này được thể hiện ngay từ quan niệm tổ chức, thời gian diễn ra lễ hội cho tới các lễ vật, cách hành lễ và cả những điệu múa phồn thực cũng được phô diễn.

Về thời gian tổ chức, Rija Nưgar là lễ hội của cả người Chăm Bàlamôn và Chăm Bàni, diễn ra trong hai ngày nhưng Chăm Bàlamôn tổ chức vào thứ 4, thứ 5 (bởi theo quan niệm của người Chăm Balamôn thứ 4 là ngày đẹp nhất trong tuần nên những việc tốt như hiếu, hỉ đều tổ chức vào thứ 4) còn Chăm Bàni tổ chức vào thứ 5, thứ 6 trong tuần. Trong hai ngày diễn ra lễ hội được xem là "một ngày vào và một ngày ra" và ngày vào thường cúng vào buổi chiều âm và ngày ra thường cúng vào buổi sáng dương. Như vậy ngay từ thời gian tổ chức đã cho ta thấy tư duy âm dương rõ rệt của lễ hội.

Cũng như lễ hội Katê, vật cúng không thể thiếu dê, gà, cơm canh, trầu cau và ngoài ra bắt buộc trên bàn lễ còn phải có lửa và nước, đây cũng là hình thái mang biểu tượng âm dương. Và theo thời gian tổ chức có quy định ngày vào, ngày ra nên các lễ vật cúng tế cũng được thực hiện theo biểu tượng âm dương. Đó là ngày đầu cúng gà tượng trưng cho âm và ngày hôm sau cúng dê, tượng trưng cho dương. Thậm chí khi cúng dê người ta cũng phân làm thành hai phần để cúng. Phần đầu, hai chân trước và tim phổi được sắp trên mâm cao - tượng trưng cho trời (dương). Phần sau từ rốn dê trở đi gồm hai chân sau và đuôi dê đặt trên mâm thấp - tượng trưng cho đất (âm). Với cách sắp xếp như trên, người Chăm hy vọng âm dương hòa hợp, con người và vạn vật sinh sôi. Và đặc biệt hơn là vào ngày thứ hai (ngày ra) phần lễ cúng còn có thêm "hình nhân thế mạng" đậm chất tín ngưỡng phồn thực. Các hình nhân này được làm bằng bột gạo sống do thầy Mưduôn (thầy vỗ trống) và thầy Ka in (thầy bóng) thực hiện bao gồm bốn hình người (hai đàn bà, hai đàn ông), trâu hai con (một đực, một cái), gà, heo, chuột, rắn cũng đều một đực một cái, ngoài ra còn nặn thêm chày cối - cũng là biểu tượng của âm dương, tượng trưng cho sinh thực khí nam và nữ. Như vậy từ việc phân lễ cúng cho phù hợp với quan niệm "ngày vào ngày ra" cùng với các lễ vật "hình nhân thế mạng" đều phản ánh tín ngưỡng phồn thực rõ nét của cộng đồng người Chăm để cầu sức khỏe, mùa vụ bội thu và tống tiễn tai ương, bệnh tật.

Lễ hội Rija Nưgar là một đại lễ hội của người Chăm và điều đặc biệt là có sự thống nhất khá cao về mặt thời gian và tính chất tổ chức lễ hội giữa các làng Chăm khác nhau. Tuy nhiên tại làng Chăm Bỉnh Nghĩa, trong hai ngày diễn ra lễ hội về cơ bản có nhiều điểm giống như ở các nơi khác thì vẫn có một số nét riêng biệt như có thêm màn hát đối đáp nam - nữ và điệu múa phồn thực.

Trong các màn hát đối đáp về các vị thần thì tín ngưỡng phồn thực được thể hiện rõ nhất trong lời hát về nữ thần Pô Inư Nưgar.

Nam hát: Sa bok kvak par mưng paye lik di hamu tanưh

Nữ hát: Sa bok kawh mưng klam, klek di dam hamu tanưk

(Nam hát: Cò bay trong buổi sáng tinh mơ, cò bay cò đậu trên đồng phù sa

Nữ hát: Cò bay trong đêm tối mịt mù, cò bay cò đậu trên đồng lúa xanh)

Để ý đoạn hát, chúng ta thấy rằng màn đối đáp có nam có nữ và họ hát đối nhau từng đoạn từng ý như: "buổi sáng - đêm tối", "tinh mơ - mịt mù", "đồng phù sa - đồng lúa xanh" thể hiện hai mặt âm dương đối lập nhau, là biểu hiện của tín ngưỡng phồn thực.

Và có lẽ điều đặc biệt nhất trong lễ hội Rija Nưgar của làng Chăm Bỉnh Nghĩa so với các làng Chăm khác là có múa phồn thực, nó diễn ra sau màn hát đối đáp. Để thực hiện điệu múa này thì dân làng đã chọn ra một người đàn ông cường tráng và bà bóng đứng ra đảm nhiệm. Sau khi mặc các y phục váy, áo, khăn trùm đầu, người đàn ông cầm ba cây dương vật làm bằng gỗ dài khoảng 25cm có phần đầu đẽo nhọn được tô màu đen, bước ra múa và nhún nhảy họa theo các động tác chốn phòng the trong tiếng đàn Rabap và tiếng hát ca ngợi công ơn nữ thần Pô Inư Nưgar được thầy Kadhair thực hiện. Sau đó người đàn ông chuyển ba cây dương vật cho bà bóng rồi tiếp tục múa và cuối cùng làm lễ tẩy uế ba cây dương vật trên cái tra đặt những "hình nhân thế mạng". Sau đó dân làng tiễn đưa ba cây dương vật cùng "hình nhân thế mạng" ra ngã ba đường làng hoặc thả trôi sông và kết thúc lễ hội.

Lễ hội Rija Nưgar khép lại, người Chăm hy vọng đã tống tiễn đi những tai ương, điều xui xẻo để đón nhận những điều may mắn, hạnh phúc hơn. Và có thể nói rằng Rija Nưgar là đại lễ hội của người Chăm, nó chứa đựng nhiều giá trị văn hóa, tín ngưỡng dân gian mà đặc biệt là tín ngưỡng phồn thực. Điều này được phản ánh chân thực, rõ nét qua việc lựa chọn thời gian, lễ vật cúng tế, trong lời những màn hát đối đáp, những điệu múa phồn thực... nhằm gửi lời thỉnh cầu tới thần linh ban cho sức khỏe, mưa thuận gió hòa, vạn vật nảy nở sinh sôi.

2.2.4. Tín ngưỡng phồn thực qua một số phong tục

Thờ đá, một hình thức tín ngưỡng sơ khai xuất hiện từ rất sớm trên thế giới. Với quan niệm vạn vật hữu linh nhiều dân tộc có niềm tin vạn vật đều có linh hồn. Do đó xuất hiện tín ngưỡng thờ đá, thờ cây và dân tộc Chăm cũng không ngoại lệ. Và việc thờ đá có mối quan hệ với tín ngưỡng phồn thực qua việc thờ sinh thực khí. Đầu tiên là đá gắn với linga, yoni. Các cặp linga, yoni đều được làm bằng đá sa thạch, điều đó cho thấy người Chăm có niềm tin vào đá và tục thờ đá ra đời từ rất sớm. Không những thế, thờ đá còn được thấy trong các đền tháp như Pô Kluang Giarai, Pô Rame, hay tượng của các vị thần cũng được làm bằng đá. Trong tín ngưỡng phồn thực, người Chăm đã chọn đá làm chất liệu để gửi gắm, thể hiện niềm tin, ước vọng của mình. Và để thỏa mãn những ước vọng đó, họ luôn có những động tác mang tính ma thuật như tưới nước lên linga yoni, lên tượng các nữ thần. Do đó những nghi lễ đối với đá luôn được người Chăm coi trọng. Và tín ngưỡng thờ đá luôn hướng tới cái đích phồn thực tồn tại lâu dài trong niềm tin của cư dân Chăm, cầu mong cho gia đình mạnh khỏe, xóm làng bình an, mùa màng tốt tươi.

2.2.4.2. Tín ngưỡng phồn thực trong nghi lễ cưới hỏi
Trong nghi lễ cưới hỏi của dân tộc Chăm có rất nhiều dấu ấn thể hiện tín ngưỡng phồn thực nhằm cầu mong vợ chồng sớm sinh con đàn cháu đống, hạnh phúc, an yên, làm ăn gặp nhiều may mắn như lễ vật hỏi cưới và một số phong tục trong lễ cúng trình tổ tiên, lễ nhập phòng the...
Cưới xin là việc trọng đại trong cuộc đời mỗi người và khi ngày lành tháng tốt được ấn định nhà cô dâu sẽ mang lễ vật sang nhà chú rể hỏi cưới. Và lễ vật bắt buộc phải có là hai loại bánh. Một là bánh Sakaya, tượng trưng cho trời (dương) và một bánh giống như bàn tay người lớn, tượng trưng cho âm. Loại bánh thứ hai không thể thiếu là bánh tét. Người ta gói một loại bánh tét hình linga, một loại hình chữ nhật tượng trưng cho yoni. Tất cả đều thể hiện mong muốn cho đôi vợ chồng hạnh phúc, cuộc sống sung túc đủ đầy.

Hay như trong lễ cúng trình tổ tiên (khan prauk ), mâm lễ vật cúng thần linh và tổ tiên bên nhà gái gồm một khay trầu cau, một chiếc cổ bồng, trên đó có một nải chuối để úp, một khay lửa trầm hương, một lọ dầu dừa, một chung rượu, một chiếc ống nhổ, một bộ bình trà, một gạt tàn thuốc lá, trên đó để hai điếu thuốc đã được đốt lên. Tất cả lễ vật được để trên một chiếc chiếu tục Chăm ( ). Phía bên trái để hai chiếc chiếu, hai chiếc gối. Như vậy, tất cả các lễ vật dưng cúng có đủ ngũ hành kim, thủy, mộc, thổ, hỏa và cùng với cách sắp xếp, trưng bày lễ vật đều thể hiện tín ngưỡng phồn thực trong văn hóa Chăm.

Và trong lễ nhập phòng the (Jaw tangin ong iinưmư - trao tay ông inưmư ) Ở chính giữa phòng người ta bày một khay trầu hình trụ, cái ống nhổ, một chén nước bằng đồng. Một ngọn nến sáp được đốt lên, đính vào khay trầu. Và trong lúc mọi người tập trung ở phòng khách, ông inưmư nhà trai dùng tay phải (dương) cầm tay chú rể đi đến thẳng the phòng cô dâu để trao cho ông inưmư nhà gái nhưng không được bước chân vào phòng the. Ông inưmư nhà gái đón nhận tay chàng rể bằng tay trái (âm) từ tay ông inưmư đàng trai và dắt vào phòng the. Và khi trải chiếu trên giường cho cô dâu chú rể phải trải hai chiếc chiếu chồng lên nhau, chiếc chiếu trên cùng trải ngược (mặt trái lên trên).

Đồng thời trong lễ cưới, cô dâu chọn lấy một lá trầu to nhất, đẹp nhất xé làm đôi và têm với vôi (miếng trầu - âm) đưa cho chú rể. Chú rể chọn lấy một quả cau (miếng cau - dương) bổ làm đôi đưa cho cô dâu. Miếng trầu cau cô dâu chú rể trao cho nhau ngày cưới như một lời hứa vợ chồng sẽ thủy chung son sắt, sống với nhau thắm đượm nghĩa tình.

Như vậy, trong các nghi lễ cưới hỏi truyền thống của dân tộc Chăm đã thể hiện rất rõ tín ngưỡng phồn thực nhằm cầu mong cho đội vợ chồng trẻ sống hòa thuận, đông con nhiều cháu, cuộc sống đủ đầy.

Như vậy trong sự vận động không ngừng nghỉ của thời gian, tín ngưỡng phồn thực vẫn trường tồn theo dòng chảy văn hóa và thấm sâu trong đời sống của người Chăm qua ngàn năm lịch sử, đã góp phần tạo nên một nền văn hóa Chăm đầy huyền bí, độc đáo với những sắc thái riêng có của mình. Đồng thời nó cũng góp thêm những sợi chỉ màu đặc sắc để dệt nên bức tranh văn hóa Việt Nam rực rỡ hơn, đa dạng hơn.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Ban Tôn giáo chính phủ (2007), Văn bản pháp luật Việt Nam về tín ngưỡng, tôn giáo, Nxb Tôn giáo, Hà Nội.

# data[].attributes.attachment_link.title
Tín ngưỡng phồn thực trong văn hóa tộc người Chăm

# data[].attributes.attachment_link.description
Cùng với các dân tộc anh em khác, dân tộc Chăm với những giá trị văn hóa đặc sắc, những mảng màu trầm tích được lắng đọng, chắt chiu qua ngàn năm lịch sử đã góp phần tạo nên bức tranh văn hóa đất Việt có đủ sắc, vị, thanh, hương.

# data[].attributes.attachment_link.title
What really happened to Oedipus? - Stephen Esposito

# data[].attributes.attachment_link.description
The requested URL was not found on this server.

# data[].attributes.attachment_link.title
Văn hóa dục tính và việc tiếp nhận thơ Nôm HXH