# data[].attributes.attachment_link.title
Elektryzowanie ciał przez tarcie, dotyk i indukcję - Zintegrowana Platforma Edukacyjna

# data[].attributes.attachment_link.description
Wstęp do tematu: Elektryzowanie ciał przez tarcie, dotyk i indukcję

# data[].attributes.attachment_link.description
E‑podręczniki to bezpłatne i dostępne dla wszystkich materiały edukacyjne.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Warto przeczytać

Elektrostatyka jest działem fizyki, który opisuje spoczywające ładunki elektryczne i oddziaływania między nimi.

Wyróżniamy dwa rodzaje ładunków: dodatnie i ujemne. Jeśli ilość ładunków dodatnich i ujemnych w ciele jest taka sama, to mówimy, że ciało jest elektrycznie obojętne. Jeśli przeważa jeden rodzaj ładunków to mówimy, że ciało jest naelektryzowane.

Wyróżniamy trzy sposoby elektryzowania ciał: przez pocieranie, przez dotyk - ładunki przepływają między ciałami (ten rodzaj naelektryzowania jest trwały), przez indukcję - ładunki przesuwają się w obrębie elektryzowanego ciała (ten rodzaj naelektryzowania nie jest trwały).

W zamkniętym układzie całkowity ładunek zawsze jest stały, mówi nam o tym zasada zachowania ładunku. Jednak może być on przenoszony między ciałami w ramach tego układu.

O tym, w jaki sposób oddziaływają ze sobą dwa ładunki, mówi nam prawo Coulomba:

Siła F działająca między dwoma ładunkami punktowymi i znajdującymi się w odległości r od siebie jest proporcjonalna do iloczynu wartości tych ładunków i odwrotnie proporcjonalna do kwadratu odległości między nimi:

Jeśli ładunki są jednoimienne (tzn. dwa dodatnie lub oba ujemne), to się odpychają, jeśli są różnoimienne, to się przyciągają.
Jeśli na umieszczone w pewnej przestrzeni naładowane ciało działa siła elektrostatyczna, która jest proporcjonalna do ładunku tego ciała, to mówimy, że w tej przestrzeni istnieje pole elektryczne.
Pole elektryczne możemy zilustrować graficznie za pomocą linii pola. Zwrot linii pola jest taki, jak zwrot siły działającej na dodatni umieszczony w opisywanym polu.

Rozkład linii sił pola wokół ładunku punktowego obrazuje Rys. 1a i 1b, natomiast rozkład linii pola dla dwóch ładunków pokazuje Rys. 1c i 1d.

Jeśli na pewnym ciele o powierzchni S znajduje się ładunek q, to stosunek ładunku do powierzchni, na której się on znajduje, nazywamy gęstością powierzchniową ładunku i oznaczamy go grecką literą sigma „":

q - wartość ładunku elektrycznego [C]

Z punktu widzenia własności elektrycznych ciała możemy podzielić na przewodniki - w których ładunki mogą poruszać się swobodnie i izolatory (dielektryki) - w których nie jest możliwy swobodny ruch ładunków.

Układ dwóch równoległych płyt przewodzących ustawionych w niewielkiej odległości od siebie tworzy kondensator płaski. Kondensator służy do magazynowania energii. Ładujemy go poprzez naniesienie na okładki ładunków elektrycznych. Na Rys. 2. przedstawiono schemat naładowanego kondensatora płaskiego.

Uogólnieniem prawa Coulomba jest prawo Gaussa. Mówi ono, że strumień Φ phi Indeks dolny E E natężenia pola elektrycznego przenikający przez powierzchnię zamkniętą S jest równy sumarycznemu ładunkowi q wewnątrz tej powierzchni podzielonemu przez przenikalność elektryczną próżni przenikalność elektryczną próżni :

Czyli:

Ważną wielkością fizyczną, charakteryzującą właściwości elektryczne przewodnika jest pojemność elektryczna. Oznaczmy ją literą C. Miarą tej wielkości jest stosunek zgromadzonego na przewodniku ładunku q do różnicy potencjałów przewodnika jaki ten ładunek wytworzy:

Pojemność elektryczna dotyczy tylko materiałów określanych jako przewodniki. Dla kondensatora płaskiego o powierzchni okładek S i odległości między nimi d, pojemność możemy wyznaczyć także na podstawie jego parametrów geometrycznych. Korzystając ze wzoru:

Aby obliczyć ładunek, różnicę potencjałów i pojemność układu kondensatorów, wyliczamy te parametry dla kondensatora zastępczego (hipotetycznego kondensatora, który mógłby zastąpić badany układ):

Najważniejsze jednostki:

Słowniczek

# data[].attributes.attachment_link.description
E‑podręczniki to bezpłatne i dostępne dla wszystkich materiały edukacyjne.

# data[].attributes.attachment_link.title
Mapa pojęciowa - Zintegrowana Platforma Edukacyjna

# data[].attributes.attachment_link.description
E‑podręczniki to bezpłatne i dostępne dla wszystkich materiały edukacyjne.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Dostępne opcje do wyboru: elektrycznie obojętne, potencjał elektryczny, dodatnio naładowane, naelektryzowane, pole elektryczne, ujemnie naładowane. Polecenie: Uzupełnij zdaniea wstawiająć właściwe słowa. Wyróżniamy dwa rodzaje ładunków: dodatnie i ujemne. Jeśli ilość ładunków dodatnich i ujemnych w ciele jest taka sama to mówimy, że ciało jest luka do uzupełnienia . Jeśli przeważa jeden rodzaj ładunków to mówimy, że ciało jest luka do uzupełnienia .

Jeśli na umieszczone w pewnej przestrzeni, naładowane ciało, działa siła elektrostatyczna, która jest proporcjonalna do ładunku tego ciała to mówimy, że w tej przestrzeni istnieje luka do uzupełnienia .

Uzupełnij zdania wstawiając właściwe słowa.

pole ładunku, naelektryzowane, pole elektryczne, elektrycznie obojętne, pole elektrycznie proporcjonalne, ujemnie naładowane, dodatnio naładowane

Wyróżniamy dwa rodzaje ładunków: dodatnie i ujemne. Jeśli ilość ładunków dodatnich i ujemnych w ciele jest taka sama, to mówimy, że ciało jest . Jeśli przeważa jeden rodzaj ładunków, to mówimy, że ciało jest .

Jeśli na umieszczone w pewnej przestrzeni, naładowane ciało, działa siła elektrostatyczna, która jest proporcjonalna do ładunku tego ciała, to mówimy, że w tej przestrzeni istnieje .

# data[].attributes.attachment_link.description
E‑podręczniki to bezpłatne i dostępne dla wszystkich materiały edukacyjne.

# data[].attributes.attachment_link.title
Podsumowanie wiadomości o pracy, mocy i energii

# data[].attributes.attachment_link.description
Zasób zawiera fotografię silnika spalinowego oraz wprowadzenie do podsumowania działu o pracy mocy i energii

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Z Wikipedii, wolnej encyklopedii

Alfred Nobel

Laureaci Nagrody Nobla w dziedzinie fizyki - osoby, które za swój wkład w rozwój fizyki zostały wyróżnione przez Królewską Szwedzką Akademię Nauk Nagrodą Nobla. Przyznawane od 1901 roku wyróżnienie ufundowane zostało przez szwedzkiego przemysłowca, Alfreda Nobla w jego testamencie[1]. Spadkiem fundatora zarządza Fundacja Nobla, która inwestuje środki w taki sposób, by nagroda mogła być przyznawana corocznie[2].

Nominacje i wybór laureatów

Laureatów nagrody wybiera Królewska Szwedzka Akademia Nauk spośród kandydatów rekomendowanych przez działający przy akademii Komitet Noblowski w dziedzinie fizyki[3]. Komitet składa się z sześciu osób, wybieranych spośród członków akademii na trzyletnie kadencje[3]. Celem gremium jest przeprowadzanie procedury zbierania kandydatur oraz ich wstępna selekcja. Nominacje na laureatów nadsyłać mogą jedynie wybrane przez komitet osoby, należące do jednej z poniższych grup:

członkowie (szwedzcy lub zagraniczni) Królewskiej Szwedzkiej Akademii Nauk;

dotychczasowi laureaci Nagrody Nobla w dziedzinie fizyki;

specjalizujący się w fizyce profesorowie i adiunkci, zatrudnieni na uniwersytetach i politechnikach Szwecji, Norwegii, Danii, Finlandii oraz Islandii lub pracownicy naukowi Instytutu Karolinska w Sztokholmie;

członkowie Komitetu Noblowskiego w dziedzinie fizyki;

zatrudnieni na równorzędnych stanowiskach na jednym z co najmniej sześciu wybranych przez Akademię uniwersytetów (aby zapobiec faworyzowaniu kandydatów pod względem narodowościowym);

inni naukowcy uznani przez Akademię za odpowiednich[4].

Wybór przez Akademię osób i placówek opisanych w dwóch ostatnich punktach następuje do końca września każdego roku[4]. Komitet Noblowski we wrześniu roku poprzedzającego wręczenie wyróżnienia rozsyła formularze nominacyjne do około trzech tysięcy spełniających kryteria osób[4]. Termin nadsyłania nazwisk kandydatów upływa 31 stycznia w roku wręczenia nagrody. Wstępnej selekcji zgłoszonych kandydatur dokonuje Komitet Noblowski, wybierając około 250-300 kandydatów, po czym powiadamia ekspertów w danych dziedzinach, którzy będą w stanie ocenić wkład merytoryczny osób nominowanych. Konsultacje takie trwają od marca do maja, następnie Komitet sporządza dla Akademii raport, zawierający opinie ekspertów oraz nazwisko lub nazwiska osób rekomendowanych przez Komitet do wyróżnienia[4]. Dokument ten po podpisaniu przez członków Komitetu jest we wrześniu przedstawiany członkom Akademii. Dyskusja nad raportem odbywa się na dwóch spotkaniach sekcji fizycznej Akademii, po czym na początku października w głosowaniu większościowym wybierany jest laureat[4]. Nazwisko wyróżnionej osoby lub wyróżnionych osób jest podawane do publicznej wiadomości. Wszelkie dokumenty, opinie ekspertów, nazwiska kandydatów oraz osób nominujących pozostają niejawne przez 50 lat[4].

Dyplom Nagrody Nobla w dziedzinie fizyki

Uroczystość wręczenia wyróżnień odbywa się co roku 10 grudnia w rocznicę śmierci fundatora[5] w budynku sztokholmskiej filharmonii (od 1926 roku)[5]. Po wręczeniu dyplomów i medali w ratuszu miejskim urządzany jest uroczysty bankiet na około 1300 gości, w tym około 250 studentów[5]. W obu imprezach obok laureatów i ich rodzin biorą udział król i królowa Szwecji oraz inni członkowie rodziny królewskiej, a także przedstawiciele rządu i parlamentu Szwecji.

Medal, który otrzymują laureaci podczas uroczystości wręczenia nagrody, zaprojektowany został przez Erika Lindberga. Przedstawia on personifikację Natury, której zasłonę zdejmuje z twarzy Geniusz Nauki[6]. Na otoku medalu znajduje się łacińska inskrypcja będąca cytatem z VI księgi Eneidy Wergiliusza:

Inventas vitam iuvat excoluisse per artes[a].

Pod postaciami Natury i Geniuszu wygrawerowane są imię i nazwisko laureata oraz napis REG. ACAD. SCIENT. SUEC. ( Regia Academia Scientiarum Sueciae) oznaczający Królewską Szwedzką Akademię Nauk. Każdy z laureatów otrzymuje ponadto dyplom, o wyglądzie którego rokrocznie decyduje akademia. Treść dyplomu, kaligrafowana ręcznie po szwedzku, pozostaje niezmieniona[7].

Poza dyplomem i medalem wyróżnieni Nagrodą Nobla otrzymują kwotę pieniędzy, która nie jest stała (np. w 2018 roku wynosiła 9 mln SEK do podziału między laureatów)[8][9]. Środki na ufundowanie nagrody pochodzą z majątku pozostawionego przez Alfreda Nobla i zgodnie z jego testamentem są inwestowane przez Fundację Nobla[1].

W latach 1901-2023 wyróżnione Nagrodą Nobla w dziedzinie fizyki zostały łącznie 224 osoby, w tym pięć kobiet: Maria Skłodowska-Curie (1903), Maria Goeppert-Mayer (1963), Donna Strickland (2018), Andrea Ghez (2020)[10][11][12] i Anne L'Huillier (2023). John Bardeen, jako jedyny laureat[11], uhonorowany został dwukrotnie: w 1956 za udział w wynalezieniu tranzystora[13], oraz ponownie w 1972 za wkład w rozwój teorii nadprzewodnictwa (tzw. teoria BCS)[14]. Najmłodszym laureatem był wyróżniony w 1915 roku wraz z ojcem William Lawrence Bragg za wkład w badanie struktury krystalicznej przy użyciu promieni Röntgena[15][11]; w chwili ogłoszenia wyróżnienia miał 25 lat. W 2018 w wieku 96 lat Nagrodę Nobla w dziedzinie fizyki otrzymał Arthur Ashkin, stając się tym samym najstarszym laureatem[11].

Statut Fundacji Nobla przewiduje możliwość wyróżnienia do trzech osób każdego roku, między które dzielona jest nagroda pieniężna. Do 2023 roku Nagroda Nobla w dziedzinie fizyki wręczona została 117 razy, przy czym 47-krotnie laureatem była jedna osoba, 32 razy zostały wyróżnione dwie osoby, zaś sytuacja, gdy wyróżnionych było trzy osoby, miała miejsce 38 razy.

Sześciokrotnie Królewska Szwedzka Akademia Nauk zdecydowała nie przyznawać wyróżnienia na mocy zapisu w statucie Fundacji, który stwierdza, że jeśli w danym roku spośród zaproponowanych kandydatów nie ma osoby, której wkład w rozwój nauki, zdaniem Akademii, zasługiwałby na nagrodę, wówczas środki pieniężne na nagrodę są rezerwowane i mogą zostać przeznaczone na dodatkową nagrodę w kolejnym roku[b][11]. Jeśli w następnym roku nie został wskazany laureat zaległej nagrody, zarezerwowane na nią środki wracają do dyspozycji Fundacji[11].

Lista laureatów

Poniższa tabela zawiera chronologiczny spis osób, odznaczonych Nagrodą Nobla w dziedzinie fizyki, z podaniem uzasadnienia i miejsca pracy w chwili otrzymania wyróżnienia.

Rok

Wyróżniony[16]

Afiliacja

Uzasadnienie

École supérieure de physique et de chimie industrielles de la ville de Paris

„W uznaniu ich zasług, jakie oddali poprzez wspólne badania nad zjawiskiem promieniotwórczości odkrytym przez profesora Henri Becquerela"

1912

Gas Accumulator Company

„Za wynalezienie automatycznych regulatorów do stosowania w połączeniu z zasobnikami gazu do zasilania światłem latarni morskich i pław świetlnych"

1921

Kaiser-Wilhelm-Gesellschaft

„Za jego zasługi dla fizyki teoretycznej, a szczególnie za odkrycie praw rządzących efektem fotoelektrycznym "

1928

Uniwersytet Londyński

„Za jego prace nad zjawiskiem termoemisji, a w szczególności za odkrycie prawa nazwanego jego imieniem"

1932

Uniwersytet Lipski

„Za stworzenie mechaniki kwantowej, zastosowanie której doprowadziło, między innymi, do odkrycia alotropowych form wodoru"

1947

Department of Scientific and Industrial Research

„Za jego badania nad fizyką wyższych warstw atmosfery, w szczególności za odkrycie tak zwanej warstwy Appletona"

Uniwersytet Techniczny w Monachium, Kalifornijski Instytut Techniczny

1974

Uniwersytet w Cambridge

„Za ich pionierskie badania w dziedzinie radioastrofizyki: Ryle za jego obserwacje i wynalazki, w szczególności techniki syntezy aparatury, Hewish za jego decydującą rolę w odkryciu pulsarów "

Uniwersytet w Cambridge

Bell Labs

1982

Uniwersytet Cornella

„Za jego teorię zjawisk krytycznych w przejściach fazowych "

1983

University of Chicago

„Za jego badania teoretyczne procesów fizycznych istotnych dla struktury i ewolucji gwiazd"

1986

Towarzystwo Maxa Plancka

„Za jego podstawowe prace z optyki elektronowej i projekt pierwszego mikroskopu elektronowego "

Digital Pathways

University of Washington

„Za rozwój techniki pułapek jonowych "

Uniwersytet Michigan

Texas Instruments

„Za jego wkład w wynalezienie układu scalonego "

Uniwersytet Kolorado

2014

Uniwersytet Meiji
Nagoya University

„Za wynalezienie efektywnej niebieskiej diody elektroluminescencyjnej, która może być źródłem jasnego i energooszczędnego światła białego"

2015

Uniwersytet Tokijski

„Za odkrycie oscylacji neutrin, co dowodzi, że mają one masę"[g][220][221]

École polytechnique / Uniwersytet Michigan

„Za metodę generowania bardzo intensywnych i ultrakrótkich pulsów optycznych"

Uniwersytet Genewski/ Uniwersytet w Cambridge

Uniwersytet Kalifornijski

„Za odkrycie supermasywnego obiektu kompaktowego w centrum naszej galaktyki"

Uniwersytet Kalifornijski/ Instytut Fizyki Pozaziemskiej im. Maxa Plancka

Uniwersytet Rzymski „La Sapienza"

„Za odkrycie wzajemnego oddziaływania nieporządku i fluktuacji w układach fizycznych od skali atomowej do planetarnej"

2022

Université Paris-Saclay i École polytechnique

„Za eksperymenty ze splątanymi fotonami, ustalenie naruszenia nierówności Bella i pionierską informatykę kwantową "

2023

Uniwersytet Stanu Ohio

„Za metody eksperymentalne generujące attosekundowe impulsy światła do badania dynamiki elektronów w materii"

Max Planck Institute of Quantum Optics i Uniwersytet Ludwika i Maksymiliana w Monachium

Rok

Wyróżniony

Afiliacja

Uzasadnienie

1. ↑ Uczyńmy życie lepszym przez naukę i sztukę, Eneida, księga VI, werset 663.

2. ↑ If none of the works under consideration is found to be of the importance indicated in the first paragraph, the prize money shall be reserved until the following year. If, even then, the prize cannot be awarded, the amount shall be added to the Foundation's restricted funds.

3. ↑ Odebrał nagrodę rok później, w 1922.

4. ↑ Odebrał nagrodę rok później, w 1929.

5. ↑ Odebrał nagrodę rok później, w 1933.

6. ↑ W chwili ogłoszenia nominacji był na emeryturze.

7. W rzeczywistości w eksperymencie prowadzonym przez Arthura McDonalda zaobserwowano ↑ efekt Mikheyeva-Smirnova-Wolfensteina, a nie oscylacje neutrin.

Linki zewnętrzne

# data[].attributes.attachment_link.title
Laureaci Nagrody Nobla w dziedzinie fizyki - Wikipedia, wolna encyklopedia

# data[].attributes.attachment_link.description
Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Laureaci Nagrody Nobla w dziedzinie fizyki - osoby, które za swój wkład w rozwój fizyki zostały wyróżnione przez Królewską Szwedzką Akademię Nauk Nagrodą Nobla. Przyznawane od 1901 roku wyróżnienie ufundowane zostało przez szwedzkiego przemysłowca, Alfreda Nobla w jego testamencie[1] .

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Jedenastu niezwykłych bohaterów w jedenastu filmach z udziałem naukowców i historyków z całego świata.

Cykl filmów dokumentalnych ukazujący życie i dokonania polskich naukowców i wynalazców, którzy działali w pierwszej połowie XX wieku. Ich wynalazki lub badania przyczyniły się do rozwoju cywilizacji w dziedzinie nauk ścisłych, inżynierii i medycynie. Ręczna kamera filmowa, kamizelka kuloodporna, podstawy produkcji mikroprocesorów, oznaczenie grup krwi, walkie-talkie czy kolorowa fotografia, to tylko kilka przykładów odkryć i wynalazków, z których korzysta cały świat.

Bohaterowie filmów: Stefan Banach, Stefan Bryła, Jan Czochralski, Ludwik Hirszfeld, Józef Hofmann, Antoni Kocjan, Henryk Magnuski, Kazimierz Prószyński, Zygmunt Puławski, Jan Szczepanik, Czesław i Tadeusz Tańscy.

# data[].attributes.attachment_link.title
Geniusze i marzyciele - programy, Oglądaj na VOD TVP

# data[].attributes.attachment_link.description
Jedenastu niezwykłych bohaterów w jedenastu filmach z udziałem naukowców i historyków z całego świata. Cykl filmów dokumentalnych ukazujący życie i dokonania polskich naukowców i wynalazców, którzy działali w pierwszej połowie XX wieku. Ich wynalazki lub badania przyczyniły się do rozwoju cywilizacji w dziedzinie nauk ścisłych, inżynierii i medycynie.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Najlepsze polskie uczelnie mogą liczyć co najwyżej na miejsca w trzeciej setce ogólnoświatowych rankingów, zaś ostatnim i jedynym Noblem w dziedzinie fizyki mogliśmy cieszyć się ponad sto lat temu. Czy to oznacza, że nasz kraj jest naukową pustynią?

Choć do akademickiej ekstraklasy zdecydowanie nie należymy, to jednak miewaliśmy i nadal miewamy powody do dumy. Pokusiłem się o wynotowanie kilkunastu nazwisk znakomitych uczonych, którzy odcisnęli piętno na krajowej, a w pewnym stopniu również na światowej fizyce. Żywię nadzieję, że stali bywalcy Kwantowo, kojarzą większość z poniższych postaci - a jeśli nie, to właśnie otrzymujecie okazję do uzupełnienia swojej wiedzy na temat sukcesów rodzimej nauki i poznanie kilku naprawdę zasłużonych postaci.

Oto lista chwały, czyli znani polscy fizycy - zarówno dawni, jak i współcześni - których znać po prostu wypada.

Skroplili tlen

Para wykładowców Uniwersytetu Jagiellońskiego - Karol Olszewski i Zygmunt Wróblewski - spędziła długie lata na interesującym zadaniu: sprowadzania spotykanych w przyrodzie gazów do stanu ciekłego. Podobno praca profesorów nie należała do najbezpieczniejszych, a zabawa z wysokimi ciśnieniami i mieszankami gazów doprowadziła do kilku groźnych wybuchów. Ryzyko się jednak opłaciło. Począwszy od roku 1883 Olszewski i Wróblewski, jako pierwsi na świecie skroplili tlen, niedługo później azot a w przyszłości również metan, argon oraz dwutlenek węgla. Odkrycia nie pozostały bez praktycznego znaczenia - wystarczy sobie przypomnieć choćby chłodnicze zastosowania ciekłego azotu.

Pierwsza dama nauki

No dobra, nie będę tu wiele pisał. Maria Skłodowska pozostaje najwybitniejszą przedstawicielką nauk ścisłych urodzoną nad Wisłą i trudno z tą tezą w jakikolwiek sposób polemizować. Profesura na Uniwersytecie w Paryżu, dwie nagrody Nobla, z chemii i fizyki, powszechna sława i uznanie w całym cywilizowanym świecie - a to wszystko w czasach, gdy wiele uczelni nawet nie chciało dopuszczać płci pięknej do studiów. Po prostu ikona, której nie mogło w takim zestawieniu zabraknąć.

Władca chaosu

Na początku ubiegłego stulecia, nazwisko rektora Uniwersytetu Jagiellońskiego - Mariana Smoluchowskiego - cieszyło się międzynarodowym uznaniem. Smoluchowski był przede wszystkim autorytetem w dziedzinie badań nad opisaną niewiele wcześniej przez Rudolfa Clausiusa, entropią. Pamiętasz może ze szkoły pewien efekt fizyczny, zwany ruchami Browna? W zasadzie, moglibyśmy równie dobrze nadać mu nazwę ruchów Einsteina-Smoluchowskiego, bowiem tak naprawdę to właśnie ci dwaj naukowcy - niezależnie od siebie - jako pierwsi dokonali poprawnego, matematycznego opisu tego zjawiska. Biolog Robert Brown był jedynie osobą, która jako pierwsza zauważyła przypadkowe ruchy drobin zawieszonych w cieczy. Uważał on mylnie, iż efekt wynika z obecności w naczyniu mikroskopijnych form życia, podczas gdy Einstein i Smoluchowski dowiedli, że mamy do czynienia po prostu z chaotycznymi zderzeniami cząsteczek badanej substancji.

Twórca holografii

Nie tylko naukowiec, ale również wizjoner i wynalazca. Mieczysław Wolfke ukończył studia we Wrocławiu, zaś pracę habilitacyjną - recenzowaną przez Erwina Schrödingera oraz niewiele starszego Alberta Einsteina - bronił na Politechnice w Zurychu. Mimo niezłych zadatków na teoretyka, bardziej niż suche publikacje, interesowały go eksperymenty oraz wdrażanie swojej wiedzy w życie. Wśród jego licznych projektów znajdował się system przesyłu obrazu za pomocą fali elektromagnetycznej, czyli coś co moglibyśmy nazwać prototelewizją (co ciekawe, pierwszy działający prototyp telewizora, tzw. telektroskop, jako pierwszy skonstruował inny Polak - Jan Szczepanik). Z kolei współpracując z holenderskim Instytutem Niskich Temperatur w Lejdzie, wniósł wiele do badań kriogenicznych, odkrywając hel II o dziwacznych właściwościach - zdefiniowanych później przez Piotra Kapicę, jako nadciekłość. Natomiast za najbardziej medialne osiągnięcie Wolfkego, należy chyba uznać pionierski opis uzyskania hologramu. Niestety dla naszego uczonego, splendor w postaci nagrody Nobla przypadł Węgrowi Dennisowi Gaborowi, który trzydzieści lat później udoskonalił i zrealizował nowatorski koncept.

Neutronowy pionier

Być może najwybitniejszy polski fizyk jądrowy. Podobnie jak wspomniany poniżej Leopold Infeld, Andrzej Sołtan miał ogromne szczęście otrzymać zagraniczne stypendium Fundacji Rockefellera i studiować w budującym swoją renomę Caltechu. Wraz z amerykańskimi naukowcami, bombardował lit i beryl jonami ciężkiego wodoru, dzięki czemu wytworzyli strumienie neutronów. W ten sposób Sołtan znalazł się wśród pionierów badań nad sztucznym wytwarzaniem neutronów, a wynalezione w Pasadenie metody rychło zaczęto stosować w laboratoriach na całym świecie. Po wojnie uczony powrócił do Polski, gdzie objął Katedrę Fizyki Atomowej UW, założył Instytut Badań Jądrowych, a rok przed swoją śmiercią wziął udział w rozruchu pierwszego polskiego reaktora jądrowego EWA. Nic dziwnego, że działające w Świerku Narodowe Centrum Badań Jądrowych (sukcesor IBJ) nosi obecnie imię Andrzeja Sołtana.

Kolega Borna i Einsteina

Prawdziwy człowiek renesansu: fizyk, pisarz i aktywista społeczny, prawdopodobnie lepiej znany za granicą niż w Polsce. Może dlatego, że ojczyzna źle go potraktowała? Leopold Infeld, jeszcze jako młody doktorant i jeden z pierwszych fizyków teoretycznych w Polsce, miał spory problem ze znalezieniem godnej posady i musiał dorabiać jako nauczyciel w wiejskich szkołach.

Jego kariera nabrała wielkiego rozpędu dopiero po uzyskaniu stypendium i wyjazdu na staż w Cambridge. Tam poznał m.in. noblistę Maxa Borna, a po przeniesieniu się za Atlantyk, rozpoczął długoletnią współpracę z samym Albertem Einsteinem. Nie były to jedynie przelotne, towarzyskie znajomości. Kontakty z Bornem zaowocowały ukuciem teorii elektrodynamiki Borna-Infelda, natomiast liczne dyskusje prowadzone z twórcą teorii względności w Princeton, pozwoliły na wydanie przez Einsteina i Infelda książki wspólnego autorstwa pt. Ewolucja fizyki. Rozwój poglądów od najważniejszych pojęć do teorii względności i kwantów. Podobno obaj panowie - jeden Polak, drugi Żyd - chcieli swoją publikacją dać pstryczka w nos wyznawcom "aryjskiej nauki".

Polak w ekipie Oppenheimera

Z fizyką różnie w naszym kraju bywało, ale bez zająknięcia możemy mówić o potędze przedwojennej polskiej matematyki, co zawdzięczaliśmy słynnej lwowskiej szkole matematycznej. Do jej czołowych przedstawicieli należał Stanisław Ulam, którego talenty ostatecznie przysłużyły się rozwojowi fizyki. Bujną karierę rozpoczął bardzo wcześnie, publikując poważne prace już jako nastolatek, a w wieku 20 lat aktywnie uczestnicząc w dyskusjach organizowanych w Kawiarni Szkockiej, przez legendarnego Stefana Banacha. W odróżnieniu od swojego mentora, Ulam skorzystał z zainteresowania swoją osobą zagranicznych placówek i jeszcze przed wojną wyjechał do USA.

W Ameryce Polak zwiedził uczelnie Princeton, Harvarda i Medison, a także nawiązał bliską współpracę z wybitnym węgierskim matematykiem Johnem von Neumannem. Do tego zestawienia Stanisław Ulam trafił jednak przede wszystkim, jako polski akcent Projektu Manhattan. Matematyk przebywał w laboratorium Los Alamos nie tylko w okresie prac nad pierwszymi ładunkami jądrowymi, ale również po wojnie, gdy wniósł olbrzymi wkład w skonstruowanie broni termojądrowej. Działanie zdetonowanej w 1952 roku bomby wodorowej Ivy Mike, oparto o mechanizm wyliczony przez polskiego matematyka i Edwarda Tellera, nazywany obecnie konfiguracją Tellera-Ulama.

Twórcy hiperjąder

Był moment, kiedy Wydział Fizyki Uniwersytetu Warszawskiego przy ulicy Hożej, posiadał potencjał, mogący wprowadzić go do europejskiej elity. W stolicy pracowało grono wybitnych uczonych, wielu polskich profesorów wróciło z zagranicy, organizowano prestiżowe międzynarodowe konferencje z udziałem największych postaci świata fizyki, a ambitne badania i nowoczesna organizacja stanowiły powód do dumy. Szczególnie zaawansowane prace prowadziła grupa Jerzego Pniewskiego i Mariana Danysza. Uczeni postawili sobie za cel sprawdzenie, czy istnieje możliwość stworzenia jądra atomu z użyciem innych cząstek niż - jak to zwykle bywa - protony i neutrony. Odpowiedź okazała się pozytywna: Pniewski i Danysz zarejestrowali jądra zbudowane z protonów, neutronów i dodatkowej, niestabilnej cząstki znanej jako hiperon. Jak wiemy obecnie, hiperony podobnie do nukleonów posiadają strukturę wewnętrzną, tyle że poza kwarkami dolnymi i górnymi zawierają przynajmniej jeden kwark dziwny. Warszawskie badania nad tzw. hiperjądrami stanowiły doskonały wstęp do przyszłych badań z zakresu fizyki jądrowej. Podobno panowie mieli szansę na nagrodę Nobla, ale jak wiadomo, ostatecznie go nie otrzymali.

Przewidywał fale grawitacyjne, zanim to było modne

Dzisiaj, gdy weszliśmy już w posiadanie eksperymentalnych dowodów na istnienie fal grawitacyjnych, Andrzej Trautman urasta do rangi prawdziwej gwiazdy. Polski uczony - jeszcze jako nieopierzony doktorant - przekonywał w swoich pracach o istnieniu zmarszczek na płótnie czasoprzestrzeni już w 1958 roku. Jego publikacja napisana wespół z Ivorem Robinsonem zawierała jeden z pierwszych poprawnych matematycznych opisów tego niezwykłego zjawiska. Było to niemal sześćdziesiąt lat przed sukcesem interferometrów LIGO, który jak wiadomo, w 2015 roku został nagrodzony Noblem w dziedzinie fizyki.

Więcej na temat wkładu profesora oraz samych fal grawitacyjnych pisałem w okolicznościowym tekście, więc tylko przypomnę, że sam Albert Einstein pozostawał na tym polu mocno sceptyczny. Twierdził, że nawet jeżeli tego typu fenomen wypływa z jego ogólnej teorii względności, detekcja takich zaburzeń w praktyce jest niewykonalna.

Ten, który poprawiał Feynmana

Iwo Białynicki-Birula to rówieśnik Andrzeja Trautmana i podobnie jak kolega z roku, doktoryzował się przy ul. Hożej pod czujnym okiem Leopolda Infelda. Również teoretyk, lecz bardziej niż fizyką relatywistyczną, zainteresowany światem cząstek elementarnych. Konikiem profesora pozostaje kwantowa teoria pola z naciskiem na oddziaływanie elektromagnetyczne. Szczególne miejsce w jego dorobku zajmują trzy publikacje napisane wespół z żoną (Zofia Białynicka-Birula również jest profesorem fizyki), wskazujące jak odnosić zasadę nieoznaczoności Heisenberga do fotonów. Czyni to Białynickiego-Birulę światowym autorytetem w dziedzinie mechaniki kwantowej, jednym z trzech obecnych w tym zestawieniu. O sile intelektu polskiego uczonego przekonał się m.in. sławny Richard Feynman, którego jedna z hipotez trafiła do kosza, po obnażeniu błędów rachunkowych przez profesora UW.

Ksiądz, filozof i kosmolog

Zastanawiałem się nad tym wyborem, ale jednak aktywność na polu popularyzacji oraz filozofii nauki również zasługuje na uwagę. W rok po przyjęciu święceń kapłańskich, Michał Heller podjął studia filozoficzne na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim. Od samego początku pragnął zajmować się filozofią przyrody, wplatając w swoje publikacje zagadnienia typowo fizyczne, zwłaszcza dotyczące teorii względności, wielkiej unifikacji oraz modeli kosmologicznych. Na tym polu ksiądz profesor pozostaje jednym z ważniejszych polskich ekspertów, mając na swoim koncie istotne rozważania na temat kosmologii relatywistycznej oraz kosmologii kwantowej. Nie zaprzestał przy tym działalności filozoficznej, w tym prób godzenia idei naukowej z wiarą. W związku z tymi wysiłkami, w 2008 roku jako jedyny jak dotąd Polak, został uhonorowany nagrodą Fundacji Templetona. Oczywiście dla laików, ksiądz profesor pozostaje przede wszystkim charyzmatycznym wykładowcą i niezmordowanym popularyzatorem nauki, na co zapracował wręcz nieprawdopodobną liczbą książek o fizyce, kosmologii i historii nauki (sam posiadam pięć!).

Badacz rozbłysków gamma

Zmarły w 2007 roku Bohdan Paczyński bez wątpienia należał do ekstraklasy światowej astrofizyki ubiegłego stulecia. Profesurę uzyskał w wieku zaledwie 34 lat, wkrótce zostając najmłodszym członkiem PAN. W latach 80. opuścił Uniwersytet Warszawski na rzecz amerykańskiego Princeton, gdzie po kilku latach objął kierownictwo nad katedrą astrofizyki. W Stanach Zjednoczonych uczony zajął się badaniami ewolucji gwiazd. Jego uwagę zaprzątały przede wszystkim bardzo tajemnicze, kilkusekundowe błyski o wysokich energiach, nazywane obecnie rozbłyskami gamma. Moc rejestrowanego promieniowania, sugerowała, że owe zjawiska powinny mieć swoje źródło stosunkowo blisko Ziemi. Paczyński zdecydowanie przeciwstawił się tej tezie, twierdząc iż mamy do czynienia z potężnymi eksplozjami o gwiazdowym rodowodzie, obserwowanymi z odległości milionów lub nawet miliardów lat świetlnych. Po pewnym czasie teoria ta zyskała powszechne poparcie, natomiast Polak stał się jedną z gwiazd światowej astrofizyki, typowaną do nagrody Nobla.

Pod koniec swojego życia Paczyński poświęcił się pracy nad ważną metodą obserwacyjną: mikrosoczewkowaniem grawitacyjnym. W 1992 roku zainicjował program OGLE ( Optical Gravitational Lensing Experiment), prowadzony przez polskich obserwatorów w Chile. Projekt ten z wielkimi sukcesami działa do dziś i przysłużył się zarejestrowaniu wielu supernowych oraz odkryciu nowych planet pozasłonecznych.

Odkrywca nowych światów

Jak przystało na absolwenta Uniwersytetu w Toruniu, nazwisko Aleksandra Wolszczana kojarzymy głównie z astronomią. Na swoje największe sukcesy musiał jednak poczekać - jak zwykle - aż do wyjazdu za granicę i uzyskania dostępu do największych dostępnych teleskopów. Prawdziwy bum w karierze Wolszczana nastąpił w 1992 roku. Wtedy to w czasopiśmie "Nature" pojawiła się wiadomość o przełomie w badaniach kosmosu: ekipa pod wodzą polskiego uczonego udowodniła, iż obserwowany pulsar PSR B1257+12 posiada układ planetarny. Tym samym, po raz pierwszy udało się zweryfikować tezę o istnieniu egzoplanet, światów poza naszym Układem Słonecznym! Kolejny raz w historii to torunianinowi przypadł zaszczyt ukazania, że Słońce nie jest żadnym unikatem w skali wszechświata. Wypatrywanie systemów planetarnych szybko przerodziło się w jedną z najbujniej rozwijanych dyscyplin astronomicznych. Jako, że poza Wolszczanem, swoje cegiełki dołożyli tu również m.in. Bohdan Paczyński i Andrzej Udalski (wspomniany program OGLE) - możemy śmiało mówić o istnieniu polskiej szkoły poszukiwania egzoplanet.

Przewodnicząca Rady CERN

Wiedziałeś, że Polka była prawdziwą szychą w Europejskiej Organizacji Badań Jądrowych? I to całkiem niedawno. Agnieszka Zalewska z Instytutu Fizyki Jądrowej PAN między 2013 a 2015 rokiem pełniła funkcję przewodniczącej Rady Europejskiej CERN, zarówno jako pierwsza kobieta jak i pierwsza przedstawicielka Europy Wschodniej na tym stanowisku. Kandydatura polskiej uczonej wynikała z jej bogatego doświadczenia w zakresie fizyki wysokiej energii. W końcu tylko ktoś o takich kompetencjach może administrować najważniejszym instrumentem w posiadaniu CERN-u, czyli Wielkim Zderzaczem Hadronów.

Interpretator kwantów

Urodzony w Bielsku-Białej Amerykanin, nigdy nie zerwał całkiem więzów ze swoją pierwotną ojczyzną. Wojciech Żurek wyjechał do Stanów Zjednoczonych już po ukończeniu studiów w Krakowie, ale szybko odnalazł się w nowym otoczeniu, robiąc karierę zarówno w Laboratorium Narodowym Los Alamos jak i na Uniwersytecie w Austin. Bez przesady należy zakwalifikować Żurka do najważniejszych żyjących specjalistów od mechaniki kwantowej. Jego szczególnym dziełem jest twierdzenie o nieklonowaniu, zawarte w publikacji napisanej wraz z Williamem Woottersem. Zasada ta stanowi, że nie można zbudować urządzenia, które umożliwi stworzenie kopii cząstki o dowolnym, nieznanym stanie kwantowym. Nie da się zatem sklonować cząstki elementarnej przed kolapsem jej stanu kwantowego. Naturalnie na tym Żurek nie poprzestał i wciąż działa aktywnie, choćby na polu interpretacji zjawisk kwantowych.

Kryptograf XXI wieku

Niedługo przed ceremonią ogłoszenia laureatów Nagród Nobla w dziedzinie fizyki za rok 2019, gruchnęła wieść o sporych szansach absolwenta Uniwersytetu Jagiellońskiego, Artura Ekerta. Wykładający w Oxfordzie Polak ostatecznie po medal nie sięgnął, lecz niewykluczone, że w końcu doczeka się swojej chwili chwały. Tym bardziej, że przedmioty naukowych zainteresowań Ekerta - kryptografia kwantowa oraz komputery kwantowe - to wciąż melodia przyszłości.

Pierwsze teoretyczne rozważania dotyczące użycia kubitów do szyfrowania danych przedstawili Brytyjczycy w latach 80. ubiegłego stulecia. Młody Artur Ekert wtrącił do tych wczesnych rozważań swoje trzy grosze, proponując mechanizm dystrybucji klucza wykorzystujący pary cząstek w stanie kwantowego splątania. Jego pomysły spotkały się z entuzjazmem, a sam Ekert błyskawicznie wkroczył do światowej ekstraklasy, biorąc udział w przełomowych doświadczeniach z zakresu tzw. zamiany splątania, organizowanych przez samego Antona Zeilingera. W wieku trzydziestuparu lat kierował już samodzielnie Centre for Quantum Computation oraz innymi ekipami, stając się liderem badań nad kwantowym przetwarzaniem informacji.

Wiem, że nie są to wszyscy zacni polscy fizycy godni pamięci, ale jakaś selekcja musiała nastąpić. Zabrakło chociażby takich figur jak Czesław Białobrzeski, Tadeusz Godlewski, Aleksander Jabłoński, Jerzy Spława-Neyman, Janusz Groszkowski, Władysław Natanson, Krzysztof Meissner, Andrzej Wróblewski, czy Andrzej Udalski. Wszystkim należy się ogromny szacunek, ponieważ mimo kiepskiego zaplecza, zrobili wiele aby zaznaczyć swoją ojczyznę na naukowej mapie świata.

Naukowy totalitarysta. Jeśli nie chcesz aby wpadli do Ciebie naukowi bojówkarze, zostaw komentarz.

# data[].attributes.attachment_link.title
Polscy fizycy, których znać wypada - Fizyka made in Poland

# data[].attributes.attachment_link.description
Smoluchowski, Infeld, Paczyński, Żurek i inni znani polscy fizycy, zrobili wiele aby nasz kraj nie stanowił naukowej pustyni. Oto lista najbardziej zasłużonych.

# data[].attributes.attachment_link.title
10 największych polskich wynalazków – czy znasz je wszystkie?

# data[].attributes.attachment_link.description
Historia Polski obfituje w ciekawe postaci, wśród których nie brakuje wynalazców. Ale nie wszyscy cieszą się popularnością, mało tego: niektórych przez długie lata nawet nie uznawano za Polaków!