# data[].attributes.body
Fremri heiladingullinn framleiðir sex af aðal hormónum líkamans:
·   GH (Growth hormone)
·   Nýrnahettubarkar hormón (adrenocorticotropic hormone, ACTH)
·   Eggbúsörvandi hormón (follicle – stimulating hormone, FSH)
·   Gulbúshormón (luteinizing hormone, LH)
·   PRL (Prolactin-releasing hormone)
·   Skjaldkirtilsörvandi hormón (thyroid – stimulating hormone, TSH)(Karch, 2020).

Þessi hormón spila lykilihlutverk í stjórnun á vexti, æxlun og efnaskiptum líkamans. Ef upp kemur offramleiðsla eða skortur á þeim verður truflun á kerfinu.

Hormónin eru losuð á taktfastan hátt út í blóðrásina. Seytun er mismunandi eftir tíma dags og getur dægursveiflan eða jafnvel svefn og hreyfing haft áhrif á hana. Losun hormónanna er stjórnað af mörgum þáttum líkt og ástand miðtaugakerfisins, undirstúkuhormónum, af hormónum útlægra innkirtla, sjúkdómum sem hafa áhrif á innkirtlakerfið og lyfjum. Lyfin geta haft áhrif á samvægi líkamans og geta þá vakið upp svörun hjá innkirtlum hans (Karch, 2020).

# data[].attributes.attachment_link.title
Hormones - What Are Hormones - Functions Of Hormones - Types Of Hormones

# data[].attributes.body
Líkaminn framleiðir efni sem kallast hormón. Þau eiga það sameiginlegt að uppfylla eftirfarandi skilyrði:

·   Eru framleidd í litlu magni

·   Seytast beint í blóðrásina

·   Ferðast með blóðinu til sérhæfðra viðtaka um allan líkamann

·   Auka eða minnka eðlileg efnafrumuskipti líkamans þegar sérhæfðu viðtakarnir bregðast við

·   Eru samstundis brotin niður
(Karch, 2020).

Virkni hormóna geta komið fram á tvo mismunandi vegu. Sum hormón svara sérhæfðum viðtökum á frumuhimnu sem örva þá kirni cyclic AMP innan frumunnar sem kallar fram viðbrögð. Sem dæmi má nefna þegar insúlín binst við viðtaka virkjast ensím innan frumunnar sem getur haft margvísleg áhrif. Þar á meðal getur það breytt gegndræpi frumuhimnunnar fyrir glúkósa. Hormón líkt og insúlín sem fara ekki inn í frumuna heldur bindast sérhæfðum viðtökum á frumuhimnunni eru með fljóta svörun og koma áhrifin oft fram á innan við nokkrum sekúndum.

Önnur hormón líkt og estrógen fara inn í frumuna og svara bindistað innan hennar. Við það breytist mRNA sem fer inn í kirni frumunnar og hefur áhrif á DNA frumunnar og breytir þar með virkni hennar. Þau hormón sem fara inn í frumurnar áður en áhrif þeirra koma í ljós taka lengri tíma að sýna virkni sína. Þess vegna sést virkni estrógen oft ekki fyrr en eftir nokkra mánuði eða jafnvel ár, sést það vel á þeim breytingum sem eiga sér stað á kynþroskaskeiðinu.

Taugainnkirtlakerfið stuðlar að samvægi með því að hafa yfirumsjón með ferli líkamans með þröngu bili af eðlilegum gildum. Því getur of- eða undirframleiðsla af hormónum haft veruleg áhrif á virkni líkamans og annarra hormóna (Karch, 2020).

# data[].attributes.body
Vaxtarhormón (GH) myndast í heiladingli og nær seyting þess hámarki á unglingsárunum þegar einstaklingar taka vaxtarkipp en fer svo minnkandi eftir það. Hormónið hefur mikil áhrif á beinagrind og vöðva líkamans. Það örvar vöxt og viðheldur stærð beina og vöðva eftir að vexti er lokið. Auk þess að hafa áhrif á aðra þætti tengt efnaskiptum eins og insúlínvirkni og blóðsykursgildi líkamans (Karch, 2020).

Seyti vaxtarhormóns er stjórnað af tveimur öðrum hormónum sem berast frá undirstúku heilans. Hormónin sem stjórna þessu eru losunarhormón sem örvar vaxtarhormón eða hömluhormón sem hindrar það (Karch, 2020).

Ef vaxtarskeið einstaklinga á að vera eðlilegt þurfa seyti þriggja hormóna að vera rétt. Hormónin eru vaxtarhormón, thyroxin og insúlín (Karch, 2020).

# data[].attributes.body
Oxytósín og ADH (vasopressin) eru hormón sem undirstúka framleiðir en aftari heiladingull geymir og seytir. Oxytósin er það hormón sem örvar mjólkurframleiðslu hjá konum með barn á brjósti en einnig er hormónið gefið til af koma á stað eða auka samdrætti í legi. ADH hefur áhrif á þvagræsingu, storknunarþætti og blóðþrýsting (Karch, 2020). ADH losnar til að bregðast við breyttum natrínstyrk og vatnsmagni í blóði en þessir tveir þættir haldast í hendur. Ef natrínstyrkurinn hækkar og vatnsstyrkur lækkar eru sérstakir natrínnemar í undirstúku sem skynja breytinguna og setja af stað boð. Undirstúka sendir boðið áfram til aftari hluta heiladinguls sem seytir þá ADH (Vísindavefurinn, 2012). Hormónið fer með blóðinu til nýrna og veldur því að safnrásir nýrna verða gegndræpari fyrir vatni og eykur þannig endurupptöku vatns og draga úr þvagmyndun (Karch, 2020). Þegar nartrínstyrkur lækkar og vatnstyrkur hækkar í blóðinu aftur fækkar boðum frá undirstúku svo seyting á ADH frá heiladingli minnkar (Vísindavefurinn, 2012).

# data[].attributes.body
Höfundar á þessu verkefni eru Arna Kristín, Ársól Eva, Guðrún Jónína og Júlía Rún. Við erum allar á öðru ári í Hjúkrunarfræði í Háskólanum á Akureyri. Í þessu verkefni verður fjallað um kafla 34 um innkirtlakerfið og kafla 35 um undirstúku- og heiladingulslyf.
Í byrjun förum við yfir innkirtlakerfið í heild sinni, tilgang og verkun þess. Við fjöllum um hormón og hvaða hlutverki þau gegna. Hlutverk undirstúku og heiladinguls eru rakin ásamt því að fjalla um lyf sem verka á þann hluta heilans og hvað ber að varast við töku á þessum lyfjum.

# data[].attributes.body
Undirstúkan er samræmingarmiðstöð fyrir viðbrögð tauga og innkirtlakerfisins við innri og ytri áreitum. Hún fylgist stöðugt með samvægi líkamans með því að greina upplýsingar frá yfirborðinu og miðtaugakerfinu. Með því samræmir hún viðbrögð líkamans í gegnum sjálfvirka-, tauga- og innkirtlakerfið. Það mætti því segja að undirstúkan sé “yfirkirtillinn” í taugainnkirtlakerfinu (Karch, 2020).

Undirstúkan gegnir mikilvægu hlutverki í virkni líkamans líkt og við hitastjórn, þorsta, hungur, vatnsbúskap, blóðþrýsting, öndun, æxlun, tilfinningar og hegðun. Undirstúkan fær boð frá nánast öllum hlutum heilans. Þar á meðal frá limbíska kerfinu, heilaberkinum og skynboðum sem er stjórnað af heilataugum líkt og sjón, snerting, lykt, bragð og heyrn. Vegna staðsetningar sinnar getur undirstúkan haft áhrif á tilfinningar og hugsanir en þær geta einnig haft áhrif á undirstúkuna. Á þessu svæði heilans er blood-brain barrier ekki með góða virkni og getur undirstúkan því einnig starfað sem skynjari á margvíslega elektrólíta, efni og hormón sem geta ekki haft áhrif á önnur svæði heilans (Karch, 2020).

Undirstúkan heldur innra samvægi með því að meta blóðið og þá örva eða letja virkni innkirtla-, sjálfvirka- eða miðtaugakerfisins. Hún getur því í raun slökkt og kveikt á eiginleikum sjálfvirka taugakerfisins (Karch, 2020).

Undirstúkan framleiðir og seytir jafnframt mismunandi hormónum sem örva heiladingulinn. Í kjölfarið örvar þá eða bælir heiladingulinn hina margvíslegu innkirtla víðsvegar um líkamann. Þessi hormón eru meðal annars vaxtar- (GH), thyrotropin- (TRH), gonadotropin-, corticotropin- og prolactin- (PRL) losandi hormón (e. releasing hormones). Hvað varðar hamlandi áhrif þá getur undirstúkan framleitt tvö hormón þegar gildi í líkamanum verða of há til að stöðva þau. Það er somatostatin sem hamlar vaxtarhormóni (GH) og prolactin hamlandi hormón (e. prolactin inhibitating factor, PIF) (Karch, 2020).

Undirstúkan er tengd heiladinglinum í gegnum tvö net. Annað er háræðanet sem færir losandi þætti beint inn í framhluta heiladingulsins. Hitt er tauganet sem færa tvö undirstúkuhormón til afturhluta heiladinguls þar sem þau eru geymd. Þessi tvö hormón eru oxytocin og þvagteppuhormónið ADH. Þessi hormón eru svo losuð út með boðum frá undirstúkunni þegar líkaminn þarfnast þeirra (Karch, 2020).

# data[].attributes.body
Heiladingullinn er staðstettur í sella turcica svæði heilans undir lagi af ystu heilahimnunni (e. dura mater). Hann skiptist í þrjá hluta eða fremri heiladingull (e. anterior lobe), aftari heiladingull (e. posterior lobe) og milliblað (e. intermediate lobe) (Karch, 2020).

Áður var talið að fremri heiladingullinn væri „yfirkirtillinn“ vegna fjölbreyttrar virkni hans. Nú er talið að undirstúkan sé „yfirkirtillinn“ vegna þess að hún hefur ennþá yfirgripsmeiri áhrif og hefur þar að auki áhrif á heiladingulinn til að hann framleiði sín hormón (Karch, 2020).

# data[].attributes.body
Ofvöxtur eða Acromegaly er röskun sem stafar af því að það verður ofseyting á vaxtarhormónum eftir að flögur í kast hluta langra beina sameinast. Þessi röskun verður yfirleitt til vegna æxlis í heiladingli. Röskunin veldur óafturkræfum ofvexti í vissum hlutum beinagrindar, sérstaklega í andliti, höndum og fótum. Þetta hefur einnig áhrif á húð einstaklingsins, hún verður þykk, gróf og loðin (Karch, 2020).

Ef ofseytingin verður fyrir sameiningu flagna í kast hluta langra beina getur það valdið risavexti (e. giantism)(Karch, 2020).

Það að taka inn eða sprauta sig með tilbúnu vaxtarhormóni (e. synthetic growth hormone) getur einnig ýtt undir ofvöxt þannig að beinin þykkna og gildna. Þegar einstaklingar taka inn tilbúið vaxtarhormón þá stækka vöðvarnir ekki. Þetta hefur ekkert með styrk vöðvanna að gera heldur er það í raun afleiðing af auknum bandvef. Langtíma afleiðing getur orðið vöðvaslappleiki þar á meðal í hjarta (Karch, 2020).

# data[].attributes.body
Markmið fræðslunnar er að auka þekkingu okkar og  samnemanda á innkirtlakerfinu og undirstúku- og heiladingulslyfjum. Við vonumst til að efnið sé auðlesið og skiljanlegt svo það nýtist okkur í framtíðinni sem verðandi hjúkrunarfræðingar.

Í upphafi verkefnis settum við okkur tvö aðalmarkmið. Þau voru að reyna koma þessu frá okkur á skemmtilegan hátt og ná þannig til samnemenda okkar til að auka þekkingu. Einnig að halda reglulega fundi í gegnum netið til að samræma efnið okkar úr bókinni svo við værum ekki að skrifa um það sama.

# data[].attributes.body
Efnistök eru mestmegnis upp úr bókinni Focus on Nursing Pharmacology sem við notum í áfanganum. Ásamt því að styðjast við aðrar fróðlega heimildir til að dýpka skilning og gera þetta áhugavert.

Kennsluaðferðirnar sem við nýttum okkur í þessu verkefni eru í formi texta, myndbanda og mynda. Okkur fannst það vera hagkvæmasta leiðin til að ná til okkar samnemanda.

# data[].attributes.body
Ég heiti Arna Kristín Einarsdóttir og er 26 ára gömul. Ég fædd og uppalin á Akureyri en bý í Danmörku með manninum mínum og strákunum okkar. Ég er að vinna á hjúkrunarheimili.

# data[].attributes.body
Ég heiti Ársól Eva Birgisdóttir og er 24 ára gömul. Ég fæddist í Reykjavík en er uppalin á sveitabæ rétt fyrir utan Egilsstaði og bý þar eins og er með foreldrum mínum og yngri systkinum. Ég vinn á hjúkrunarheimilinu Dyngju

# data[].attributes.body
Ég heiti Guðrún Jónína og er 29 ára. Ég er fædd og uppalin á Akureyri þar sem ég bý með syni mínum og kærasta. Ég vinn á Heilsuvernd Hjúkrunarheimili.

# data[].attributes.body
Ég heiti Júlía Rún Rósbergsdóttir og er 26 ára gömul. Ég er fædd og uppalin á Akureyri og bý þar ásamt dóttur minni og kærasta. Ég vinn í Heimahjúkrun.

# data[].attributes.body
Acrocommunity. (e.d.) How common is Acromeglay. https://www.acromunity.com/en-us/about-acromegaly/learn-about-acromegaly/how-common-is-acromegaly/

Karch, M. A. (2020). Focus on Nursing Pharmacology (8.útgáfa). Wolterz Kluwer.

Vísindavefurinn. (2012). Hvað er flóðmiga og er til einhver meðferð við henni? https://www.visindavefur.is/svar.php?id=47587#

Vísindavefurinn. (2006). Hvernig virkar vaxtarhormón? https://www.visindavefur.is/svar.php?id=6364

Better Health Channel. (e.d.) Growth hormone. https://www.betterhealth.vic.gov.au/health/conditionsandtreatments/growth-hormone#acromegaly-and-growth-hormone

Lyfjastofnun (e.d). Fylgiseðill: Upplýsingar fyrir notenda lyfsins Minirin frostþurrkaðar töflur, 60 míkróg, 120 míkróg eða 240 míkróg. https://serlyfjaskra.is/FileRepos/f246f799-a8b0-e211-8f64-001e4f17a1f7/Minirin%2520-%2520se%c3%b0ill.doc.pdf

Lyfjastofnun (e.d).  Fylgiseðill: Upplýsingar fyrir notanda lyfsins Genotropin 12 mg stungulyfsstofn og leysir, lausn. https://serlyfjaskra.is/FileRepos/a9fc8043-fa03-eb11-80fe-00155d15460a/Genotropin_12mg_Pfizer_Fylgise%c3%b0ill.pdf

# data[].attributes.headline
Sagan hennar Ellie sem greindist með Acromegaly/Ofvöxt

# data[].attributes.subject
Sagan hennar Ellie sem greindist með Acromegaly/Ofvöxt

# data[].attributes.body
Áhugavert myndband þar sem Ellie talar um sitt greiningarferli og einkenni sem fylgja sjúkdómnum. Þau er mörg og ekki eingöngu risavöxtur á útlimum sem margir halda að séu einu einkenni þessa sjúkdóms (Acrocommunity, e.d.).

Ofvöxtur er óalgengur sjúkdómur en talið er að að milli tveir til ellefu af hverjum milljón íbúa heims greinist árlega. Einnig er talið að á milli 28 til 137 af hverri milljón íbúa í heiminum búi við sjúkdóminn til langs tíma (Acrocommunity, e.d.).

# data[].attributes.attachment_link.title
Ellie’s Acromegaly Story: Managing Breakthrough Symptoms

# data[].attributes.body
Óeðlilega seyting ADH frá aftari heiladingul getur valdið tvennskonar sjúkdómum. Vanseyting á ADH veldur sjúkdómi sem kallast flóðmiga (e. diabetes insipidus). Hann einkennist af því að vatn frásogast ekki nægilega og einstaklingur skilur út mikli magni af útþynntu þvagi sem inniheldur engann glúkósa (Karch, 2020). Einstaklingar með þennan sjúkdóm finna fyrir miklum þorsta og þurfa að drekka mikið vegna vökvataps sem á sér stað og til að koma í veg fyrir ofþornun. Nóg getur verið fyrir fullorðna einstakalinga með flóðmigu að drekka mikin vökva til að halda sjúkdómnum í skefjum. Hjá börnum er meiri hætta á að sjúkdómurinn hafi truflandi áhrif á m.a. matarlyst og vöxt. Algengustu orsök flóðmigu eru skemmdir í heiladingli en sjúkdómurinn getur einnig stafað af því að nýru séu ónæm fyrir ADH eða áhrif lyfja ásamt fleiri ástæðum (Vísindavefurinn, 2012). Of mikil seyting af hormóninu ADH veldur SIADH. (e. Syndrome of Inappropriate Antidiuretic Hormone Secretion) sem einkennist af vökvasöfnun, þynningu blóðs og alvarlegu vökvaójafnvægi. Hægt er að halda báðum þessum sjúkdómum í skefjum með lyfjagjöf. Aðeins eitt lyf er fáanlegt gegn flóðmigu en það er desmopressin. Gegn SIADH er tvö lyf fáanleg, þau eru conivaptan og tolvaptan (Karch, 2020).

# data[].attributes.body
ADH er aldrei notað sem meðferð gegn Flóðmigu en þess í stað eru tilbúnar efnablöndur af ADH notaðar. Aðeins eitt ADH lyf er fáanlegt en það er desmopressin. Lyfið er fáanlegt til inntöku í bláæð, undir húð og sem nefúði. Lyfið frásogast hratt og skilast út í lifur og nýrum. Meðal aukaverkanna tengt notkun á desmopressin er vatnseitrun sem kemur í kjölfar breytinga á vökvasöfnun og elektrólíta ójafnvægi. Einnig er svimi, höfuðverkur, kviðverkur og ógleði þekktar aukaverkanir. Ef nefúði er notaður skiptir miklu máli að sitja uppréttur með höfuðið beint þegar úðanum er spreyjað í nefið svo lyfið virki rétt og valdi ekki óþægindum eða aukaverknum(Karch, 2020). Desmopressín er því öflugt lyf með þvagstemmandi verkun. Eftir að virkni næst má búast við að verkun vari í 6-14 klst (Lyfjastofnun, e.d.).

Tvö lyf eru fáanleg geng SIADH, conivaptan og tolvaptan. Þessi lyf blokka ADH viðtaka sem valda þannig auknum útskilnaði vatns. Þegar vatnsmagn lækkar, hækkar natríumþéttni í sermi og kemur aftur á vökvajafnvægi líkamans. Tolvaptan er gefið til inntöku og frásogast það auðveldlega. Conivaptan er gefið með samfelldu innrennsli í bláæð og skilst út með þvagi og hægðum. Þekktar aukaverkanir af lyfjunum tengjast oft hröðum rúmmálsbreytingum sem koma fram í óeðlilega miklu þvagmagni, blóðþrýstingbreytingum, blóðsykurshækkunum eða hjartsláttatruflunum. Einnig er hægðatregða, munnþurkur og þorsti þekktar aukaverkanir (Karch, 2020).

Varast ætti að nota lyf sem hafa áhrif á fremri heiladingulshormón ef einstaklingur er með þekkta æðasjúkdóma, flogaveiki, astma eða blóðnatríumlækkun. Ekki skal nota lyf á meðgöngu vegna hættu á samdrætti í legi eða samhliða brjóstagjöf (Karch, 2020).

# data[].attributes.body
Innkirtlakerfið sér um samskipti innan líkamans og aðstoðar við að stýra vöxt og þroska, orkunotkun, æxlun og elektrólíta jafnvægi innan hans. Taugakerfið er nátengt innkirtlakerfinu og vinna þau saman að því að halda samvægi (e. homeostasis) í líkamanum. Með því sjá þau til þess að líkaminn geti starfað eftir fullri getu og geti brugðist við inn- og útlægum þáttum á fullnægjandi hátt. Vegna þessarar samvinnu hefur jafnframt verið talað um taugainnkirtlakerfið (e. neuroendocrine system) (Karch, 2020).

# data[].attributes.body
Innkirtlarnir samanstanda af sérhæfðum frumum. Þær framleiða hormón sem hafa áhrif á viðtaka hormónanna. Hormónin seytast beint út í blóðrásina þar sem að kirtlarnir eru ekki með nein göng. Það eru margir innkirtlar í líkamanum sem hafa allir sín hlutverk og eru þeir á eftirfarandi stöðum:

·   Nýrnahettuberki

·   Þörmunum

·   Nýrunum

·   Eggjastokkum

·   Brisi

·   Kalkkirtlum

·   Heilaköngli (e. pineal gland)

·   Fylgjunni

·   Maga

·   Eistum

·   Skjaldkirtli
(Karch, 2020).

# data[].attributes.body
Milliblað heiladinguls framleiðir hormónin endorfín og enkephalin. Þau losna við mikinn sársauka eða streitu. Hormónin halda til á sérhæfðum endorfín bindistöðum í heilastofni til að stöðva skynjun á sársauka. Þessi hormón eru einnig framleidd í útlægum vefjum og öðrum hluta heilans. Þau losna meðal annars við ofvirkni hjá sársaukataugum, sympatíska örvun og við kröftuga líkamsþjálfun (Karch, 2020).

# data[].attributes.body
Undirstúkan og heiladingullinn vinna saman til að viðhalda virkni innkirtlakerfisins með neikvæðu afturverkunarkerfi (e. negative feedback system) í gegnum HPA. Neikvæð afturverkun virkar þannig að þegar of mikið magn af efni er til hættir framleiðsla á því þangað til þörf er á því aftur. Þegar undirstúkan skynjar að það vantar ákveðið hormón t.d. skjaldkirtilshormón þá seytir það TRH beint í fremri heiladingul. Við það byrjar hann að seyta TSH sem virkjar þá skjaldkirtilinn til að framleiða skjaldkirtilshormón. Þegar undirstúkan skynjar svo að gildi skjaldkirtilshormóna er að hækka hættir hún að seyta TRH sem minnkar TSH framleiðslu og þar af leiðandi skjaldkirtilshormóna framleiðslu. Við það minnka skjaldkirtilshormón á endanum og ferlið fer þá aftur af stað. Með þessu neikvæða afturverkunarkerfi er hægt að stuðla að eðlilegum gildum hormóna í líkamanum (Karch, 2020).

HPA getur líka valdið vandræðum þegar þörf er á að yfirtaka kerfið. T.d. þegar einstaklingar ganga í gegnum hormóna meðferð eða eiga við innkirtlavandamál að stríða. Ef utanaðkomandi hormónar eru gefnir og auka þar með hormónagildi í líkamanum getur það valdið því að HPA hætti að framleiða og seyta hormónunum. Það leiðir til þess að eðlileg framleiðsla líkamans á þeim minnkar.

Tvö af hormónum fremri heiladinguls, GH og PRL, eru ekki með líffæri til að framleiða hormónin og er því ekki stjórnað af afturverkunarkerfi. Í þeirra tilfelli bregst undirstúkan við þegar gildi þeirra hækka. Við það losar hún hamlandi þætti somatostatin og PIF til að stöðva seytingu GH og PRL.

HPA virkar því í gegnum neikvæða afturverkun eða beinni verkun á hamlandi þætti til að halda hormónum líkamans stöðugum (Karch, 2020).

Margskonar hormónum er seytt í líkamanum á mismunandi stöðum. Sífellt er að bætast í þekkingu á taugakerfinu ásamt innkirtlakerfinu og hvernig líkaminn heldur samvægi. Mikilvægt er að vera meðvitaður um hversu nátengd þessi kerfi eru við lyfjagjöf og fylgjast náið með sjúklingnum. Það þarf að fylgjast með hvort hann bregðist við eins og á að gera eða hvort óvæntir hlutir koma fram líkt og getur gerst þegar taugakerfið og innkirtlakerfið eiga í hlut (Karch, 2020).

# data[].attributes.body
Af mörgum lyfum geta komið fram aukaverkanir. Aukaverkanir af þessum lyfjum tengjast lokun á eðlilegri hormónastarfsemi eða of mikilli örvun á eðlilegri hormónastarfsemi. Við of mikla örvun getur það aukið losun á kynhormónum sem getur leitt til oförvunar á eggjastokkunum, roða, hitahækkunar, aukinni matarlyst og vökvasöfnun. Hömlun á eðlilegri hormónastarfsemi getur leitt til lækkunar á testósterónmagni sem leiðir til orkuleysis, minnkuðum sæðisfjölda og virkni. Einnig breytingum á kyneinkennum eða til lækkunar á kvenkyns kynhormónum. Það hefur í för með sér skort á blæðingum, breytingar á vökvajafnvægi, blóðsöltum, svefnleysi og pirringi (Karch, 2020).

# data[].attributes.body
Börn sem taka lyf sem verka á undirstúku eða heiladingul þarf að fylgjast náið með. Fylgjast þarf með innkirtlum og sérstaklega vexti og þroska. Í meðferðaráætlun þarf að koma fram að fylgjast þurfi reglulega með beinum og er það gert í röntgen myndatöku. Auk þess þarf að fylgjast með blóðsykursgildum og blóðsöltum. Foreldrar barna sem taka desmopressin vegna flóðmigu þurfa sjálf að halda utan um meðferðaráætlun og eftirlit með lyfjagjöfum (Karch, 2020).

# data[].attributes.body
Hjá þeim þarf að fylgjast með blóðsöltum og blóðsykursgildum þegar þau taka lyf sem verka á undirstúku eða heiladingul. Mikilvægt er að þeir sem taka inn þessi lyf séu meðvitaðir um hvernig á að geyma þau og undirbúa þau. Við gjöf á lyfinu þarf að skipta um stungustað reglulega. Þetta eru lyf sem á ekki að nota á meðgöngu eða við brjóstagjöf nema að ávinningur móður sé talinn vega þyngra en áhættan fyrir fóstur og nýbura (Karch, 2020).

# data[].attributes.body
Mikilvægt að fylgjast vel með breytingum hjá eldra fólki þar sem þau geta verið næmari fyrir breytingum sem tengjast innkirtlakerfinu. Fylgjast þarf með vökva, næringu og saltjafnvægi (Karch, 2020).

# data[].attributes.body
Genotropin (H - flokkur ATC kerfisins, H01AC01 )

H01 = Hormón heiladinguls og undirstúku og hliðstæður þeirra
H01A = Hormón framhluta heiladinguls og hliðstæður þeirra

H01AC = Somatropín og sómatrópinvirk lyf

H01AC01 = Somatropium ,lyfjaheiti = Genotropin
(Lyfjastofnun, e.d.)

# data[].attributes.body
Minirin (H - flokkur ATC kerfisins, H01BA02 )

H01 = Hormón heiladinguls og undirstúku og hliðstæður þeirra

H01B = Hormón afturhluta heiladinguls

H01BA = Vasopressin og hliðstæður

H01BA02 = Desmopressinum, lyfjaheiti = Minirin
(Lyfjastofnun, e.d)

# data[].attributes.body
Hver er „yfirkirtill“ innkirtlakerfisins?

a)    Heiladingullinn

b)    Heilaköngull

c)    Undirstúkan

d)    Nýrnahettubörkur

Hvað heitir virka efnið í lyfinu við flóðmigu?

a)    Minirin

b)    Vasopressin

c)    Conivaptan

d)    Desmopressin

# data[].attributes.body
Minirin er lyf við flóðmigu, ósjálfráðum næturþvaglátum og næturþvaglátum hjá fullorðnum. Lyfið er hægt er að fá í þremur styrkleikum: 60 míkróg, 120 míkróg eða 240 míkróg. Styrkleikinn segir til um magn desmópressíns sem er virka efnið í lyfinu. Töflurnar eru frostþurrkaðar og hringlóttar, oft með mynd af dropa á annarri hliðinni.
·  1 dropi fyrir 60míkróg
·  2 dropar fyrir 120míkróg
·  3 dropar fyrir 240míkróg

Minirin skal taka um munn og leggja undir tungu þar sem taflan leysist upp. Ef börn eða fullorðnir þjást af flóðmigu eru skammtarnir einstaklingsbundnir en venjulegur skammtur er á bilinu 120-720 míkróg á sólarhring. Ráðlagður byrjunarskammtur hjá fullorðnum og börnum er 60 míkróg þrisvar sinnum á dag. Ef einstaklingar þjást af ósjálfráðum næturþvaglátum þá er ráðlagur byrjunarskammtur fyrir börn frá 5 ára aldri 120 míkróg á kvöldin fyrir svefn. Ef um er að ræða næturþvaglát hjá fullorðnum einstaklingum er ráðlagður byrjunarskammtur 60 míkróg á kvöldin fyrir svefn. Fyrir aldraða einstaklinga er ekki ráðlagt að hefja meðferð. Ef svo er gert þarf að mæla blóðnatríumþéttni áður en meðferð hefst og aftur þremur dögum síðar (Lyfjastofnun, e.d).

Áætlaður helmingunartími er 2,8 klukkustundir og er útskilnaður á óbreyttu desmópressíni um 44-60% (Lyfjastofnun, e.d).

# data[].attributes.body
Frábendingar fyrir Minirin er m.a. þrálátt vanabundið vatnsþamb og vatnsþamb af geðrænum toga. Aðrar frábendingar eru hjartabilun eða aðrir sjúkdómar sem þarf að meðhöndla með þvagræsilyfjum, alvarleg nýrnabilun, blóðnatríumlækkun, truflun á seytingu þvagstemmuvaka (SIADH) og ofnæmi fyrir virka efninu eða einhverju hjálparefnanna í lyfinu (Lyfjastofnun, e.d).

# data[].attributes.attachment_link.title
2-Minute Neuroscience: Hypothalamus & Pituitary Gland

# data[].attributes.body
Upp geta komið milliverkanir ef Minirin er tekið samhliða öðrum lyfjum, þar á meðal lyfjum sem geta valdið SIADH. Einnig geta bólgueyðandi lyf sem eru ekki sterar aukið á vökvasöfnun. Meðferð samhliða með lóperamíði getur þrefaldað þéttni desmópressíns í sermi og þar með aukið hættuna á vökvasöfnun (Lyfjastofnun, e.d).

# data[].attributes.attachment_link.title
The Endocrine System and Hormones | Merck Manual Consumer Version

# data[].attributes.body
Algengasta aukaverkunin hjá fullorðnum sem taka desmópressín er höfuðverkur eða um 12% allra. Alvarlegasta aukaverkunin er blóðnatríumlækkun en aðrar algengar aukaverkanir eru sundl, háþrýstingur og einkenni frá meltingarfærum. Dæmi um sjaldgæfar aukaverkanir eru svefnleysi, svefnhöfgi og þróttleysi (Lyfjastofnun, e.d).

Hjá börnum er algengasta aukaverkunin höfuðverkur eða 1% allra. Aðrar minna algengar aukaverkanir eru t.d sálrænar truflanir, árásargirni, kvíði, skapsveiflur, martraðir, ógleði, uppköst og niðurgangur (Lyfjastofnun, e.d).

Ofskömmtun leiðir til lengri verkunar ásamt aukinni hættu á vökvasöfnun og blóðnatríumlækkun en einkenni þess eru krampar og meðvitundarleysi (Lyfjastofnun, e.d).

# data[].attributes.body
Genotropin er stungulyf hægt að fá í þremur styrkleikum. 5,0 mg, 5,3 mg og 12 mg. Styrkleiki somatropins, sem er virka efni lyfsins, er sá sami og stungulyfsstofninn segir til um. Hver rörlykja inniheldur því annað hvort
·  5,0mg somatropin
·  5,3mg somatropin
·  12mg somatropin.
Rörlykjan er tveggja hólfa lykja og í fremra hólfi hennar er hvítt þurrefni og í aftara hólfinu má finna tæra lausn (Lyfjastofnun, e.d.).

Genotropin er gefið fólki á öllum aldri ef sjúklingar eru með skort á vaxtarhormóni. Börnum getur verið gefið lyfið vegna ófullnægjandi seytingar á vaxtarhormóni og vegna vaxtartruflunar í tengslum við Turner-heilkenni, Prader-Willi heilkenni eða langvarnadi skerta nýrnastarfsemi. Lyfið er einnig notað sem uppbótarmeðferð hjá fullorðnum sem hafa umtalsverðan skort á vaxtarhormóni. Áður en sjúklingum er gefið þetta lyf þarf að mæla IGF-I (þéttni insúlínlíks vaxtarþáttar) rannsókn og gera eitt vaxtarhormónsörvunarpróf á þeim (Lyfjastofnun, e.d.).

Hjá fullorðnum sem hafa fengið meðferð með vaxtarhormóni síðan í barnæsku er ráðlagður skammtur til að hefja aftur vaxtarhormónameðferð 0,2 – 0,5 mg/sólarhring. Hjá sjúklingum með skort á vaxtarhormóni sem kom fram á fullorðinsárum er ráðlagt að byrja í litlum skömmtum 0,15 – 0,3 mg/sólarhring. Konur gætu þurft stærri skammta en karlar, vegna þess að næmi karla fyrir IGF-I eykst með tímanum. Þýðir það að konur gætu verið vanmeðhöndlaðar en karlar ofmeðhöndlaðir. Skammtur aldraðra er einnig minni, sem er eðlilegt þar sem að eigin myndun vaxtarhormóns minnkar. Upphafsskammtur fyrir 60 ára og eldri er um 0,1-0,2 mg (Lyfjastofnun, e.d.).

# data[].attributes.body
Á eftirfarandi töflu má sjá hvar þeir eru, hvaða hormón þeir framleiða og hvaða áhrif þau hafa (Karch, 2020).

# data[].attributes.body
Frábendingar fyrir Genotropin er m.a. ofnæmi fyrir virka efninu eða einhverra hjálparefnanna í lyfinu. Ekki má nota Somatropin ef vísbendingar eru um virkt æxli. Heilaæxli verða að vera óvirk og æxlismeðferð skal vera lokið áður en vaxtarhormónameðferð með Genotropin hefst. Ekki má nota lyfið til að örva vöxt hjá börnum sem hafa lokaðar vaxtalínur. Lyfið má ekki gefa alvarlega eða bráðveikum einstaklingum með fylgikvilla eftir opna kviðarholsaðgerðir eða  hjartaaðgerðir. Einnig skal ekki gefa lyfið ef einstaklingur er með margvíslega áverka eftir slys, bráða öndunarbilun eða í sambærilegum tilvikum (Lyfjastofnun, e.d.).

# data[].attributes.body
Upp geta komið milliverkanir þannig að Somatropín auki úthreinsun efna sem umbrotna fyrir tilstilli cýtokróm P450 ísóensíma. Einnig getur úthreinsun efna sem umbrotnar fyrir tilstilli cýtókróm P450 3A4 aukist og leitt til minni þéttni þessara efna í plasma (Lyfjastofnun, e.d.).

# data[].attributes.body
Aukaverkanir vegna inntöku á Genotropin er t.d. bjúgur á útlimum, bjúgur í andliti, stirðleiki í stoðkerfi, liðverkir, vöðvaverkir og náladofi. Yfirleitt eru þetta vægar aukaverkanir sem koma fram á fyrstu mánuðum meðferðar og hverfa af sjálfu sér eða þegar skammtar eru minnkaðir (Lyfjastofnun, e.d.).

Vöðvaþroti er sjaldgæf aukaverkun sem getur komið fram af völdum rotavarnarefnisins metacresols sem er eitt af innihaldsefnum lyfsins. Ef það kemur fram skal nota lyfið án metacresols (Lyfjastofnun, e.d.).

Fylgjast skal náið með sjúklingum með sykursýki, glúkósaóþol eða aðra áhættuþætti fyrir sykursýki á meðan meðferð með Somatropíni stendur yfir vegna þess að það getur dregið úr insúlínnæmi (Lyfjastofnun, e.d.).