# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Ukraina ( ukr. Україна, Ukrajina) - państwo unitarne, położone w Europie Wschodniej. Graniczy od północy z Białorusią, od zachodu z Polską, Słowacją i Węgrami, od południa z Rumunią i Mołdawią oraz Morzem Czarnym i Morzem Azowskim, od północnego wschodu i wschodu z Federacją Rosyjską. Stolicą Ukrainy jest Kijów.

Ukraina jest członkiem założycielskim ONZ, członkiem Światowej Organizacji Handlu, Rady Europy, Międzynarodowej Agencji Energii Atomowej, Pogłębionej i Całościowej Strefy Wolnego Handlu (DCFTA) oraz organizacji regionalnych i subregionalnych, tj. OBWE, GUAM i Organizacji Współpracy Gospodarczej Państw Morza Czarnego.

Ukraina jest państwem suwerennym od 1991 roku; w 2009 przystąpiła do programu Partnerstwo Wschodnie, od 2014 jest krajem stowarzyszonym z Unią Europejską, a od 1 stycznia 2016 jest członkiem strefy wolnego handlu z Unią Europejską.

Według raportu IMF kraj ten ma najniższy w Europie wskaźnik PKB na osobę, który w 2021 roku wyniósł 4,3 tysiąca dolarów.

Etymologia

Ze słowotwórczego i etymologicznego punktu widzenia nazwa „Ukraina" zawiera w sobie rdzeń kraj oznaczający „coś ukrojonego", a następnie: „kawał ziemi lub koniec". Niektórzy łączą tę podstawę słowotwórczą z wyrażeniem u kraja, z brzegu, na skraju. Wyraz „Ukraina" ukształtowany został przy pomocy sufiksu -ina, który w językach słowiańskich tworzy nazwy przestrzenne.

Określenie „ukraina" jako nazwa pospolita pojawiło się w średniowieczu i oznaczało pierwotnie nazwę granicznych regionów geograficznych. Do końca XVI wieku termin „ukraina" nie miał charakteru oficjalnego i oznaczał jedynie „ugranicze" („pogranicze", „krańce państwowe") poszczególnych terenów, będących pod kontrolą różnych państw.

Ukraina jako nazwa pospolita pojawiła się w dwunastowiecznych kronikach ruskich dla oznaczenia ziem kresowych, pogranicznych. W zachowanych zabytkach rękopiśmiennych nazwa „Ukraina" pojawia się po raz pierwszy w tzw. Latopisie kijowskim, którego najstarszy zachowany egzemplarz pochodzi z XV w., opisującym wydarzenia z lat 1111-1200. Pod rokiem 1187 kronikarz, mówiąc o śmierci bohatera walk z Połowcami, Włodzimierza, księcia przygranicznego księstwa perejasławskiego, zanotował „za nim Ukraina wielce rozpaczała", a relacjonując wypadki 1189 r., nazwał Ukrainą tereny leżące między Bohem a Dniestrem. Z kolei tereny między Ilmem a Dnieprem, zamieszkiwane przez plemiona wschodniosłowiańskie, nazywane były wówczas przez kronikarzy „Rusią". Od XIII w. księstwo halicko-wołyńskie kronikarze bizantyjscy zaczęli nazywać „Małą Rusią".

Urzędowo nazwa „Ukraina" została użyta po raz pierwszy za czasów Rzeczypospolitej w roku 1590 w tytule konstytucji sejmowej według projektu Jana Zamoyskiego: Porządek ze strony Niżowców i Ukrainy.

Na przełomie XVI i XVII w. nazwę „Ukraina" (już jako nazwę własną) zaczęto utożsamiać z krainą leżącą nad środkowym i dolnym Dnieprem, tzw. Ukrainą naddnieprzańską (Naddnieprzem). Początkowo obejmowała ona tylko województwo kijowskie, część województwa bracławskiego na wschód od rzek Murachwa i Słucz, a w latach 1635-1686 także województwo czernihowskie. Przykładowo, w czasie sejmu 1659 roku wymieniono „Woiewodztwa Ukrainne" i były to „woiewodztwa, Kiiowskie, Bracławskie, Czerniechowskie".

W 1648 kartograf francuski w służbie Zygmunta III i Władysława IV Wilhelm Beauplan wykonał mapę Delineatio Generalis Camporum Desertorum vulgo Ukraina..., traktując wymiennie nazwy „Dzikie Pola" i „Ukraina". W wydanym w 1651 dziele Opisanie Ukrainy, którą tworzą liczne prowincje Królestwa Polskiego leżące pomiędzy granicami Moskowii i Transylwanii... umiejscowił Ukrainę pomiędzy granicami Carstwa Rosyjskiego a Siedmiogrodem, z wyłączeniem Rusi Czerwonej.

W roku 1686 w traktacie Grzymułtowskiego Rzeczpospolita odstąpiła Carstwu Rosyjskiemu Ukrainę za Dnieprem ( Ukraina Lewobrzeżna); tę część oficjalnie w Rosji urzędowo określano Małorosją (Małorusią). Nazwę tę rozciągnięto po rozbiorach Polski na cały Kraj Południowo-Zachodni w składzie Imperium Rosyjskiego, pozostawała w obiegu urzędowym do rewolucji lutowej i obalenia caratu w marcu 1917. Po zlikwidowaniu przez Katarzynę II Siczy Zaporoskiej południową Ukrainę określano w Imperium Rosyjskim jako .

Średniowiecze

Słowianie wschodni i początki Rusi

W VII w. ziemie w środkowym i górnym dorzeczu Dniepru dostały się na ponad dwa wieki pod panowanie koczowniczych Chazarów. W okresie największego rozkwitu Państwa Chazarskiego w VIII wieku kaganowi chazarskiemu trybut płaciło 25 plemion i księstw, w tym władca Kijowa ( Kuar). W drugiej połowie IX wieku Kaganat został zdobyty przez Waregów, którzy przenieśli do Kijowa (Kaenugard) swoją siedzibę. Pod koniec IX wieku Kijów został na prawie 400 lat stolicą Rusi Kijowskiej - normańskiej Gardariki ( Państwa Grodów).

Ruś Kijowska

Rozbicie dzielnicowe Rusi

W XII w. Ruś Kijowska podzieliła się na konkurujące ze sobą dzielnice. Na północy powstała Republika Nowogrodzka, na północnym zachodzie Księstwo połockie, na południowym zachodzie Księstwo Halicko-Włodzimierskie. W centralnej części powstały księstwa: Kijowskie, Turowskie i Smoleńskie, na północnym wschodzie księstwa Rostowsko-Suzdalskie i Riazańskie, na południowym wschodzie Czernihowskie i Perejasławskie. Z czasem uległy one dalszemu rozdrobnieniu, przy czym książęta, którym udało się zawładnąć Kijowem, w hierarchii feudalnej stali wyżej od pozostałych książąt i posługiwali się tytułem wielkiego księcia.

Niewola mongolska i początek wpływów litewskich

W 1223 r. wojska rusko- połowieckie poniosły klęskę w bitwie nad Kałką w walce z Mongołami, którzy pomimo zwycięstwa wycofali się na wschód. Kilkanaście lat później, w latach 1237-1240 Batu-chan dokonał inwazji na Ruś. 6 grudnia 1240 zdobył i zburzył Kijów, mordując i uprowadzając w niewolę jego ludność. Podbił wówczas wszystkie ziemie będące pod jurysdykcją władców ruskich z wyjątkiem księstw połockiego, Pińskiego i Republiki Nowogrodzkiej. Mongołowie nie przejęli bezpośrednich rządów w podbitych księstwach, ograniczając się do zatwierdzania kandydatów do tronów książęcych w formie tzw. jarłyku otrzymywanego przez wielkich książąt, którzy z kolei pełnili funkcje zwierzchnie nad resztą książąt (z tytułem wielkiego księcia) i mieli prawo zwracania się o pomoc do chana Złotej Ordy (której założycielem był Batu-chan).

Przyłączenie Rusi Czerwonej do Polski

W XIII wieku Księstwo Halicko-Włodzimierskie stało się, wobec zniszczenia Kijowa i Rusi centralnej, drugim obok państw tzw. Rusi Zaleskiej ( Twer, Włodzimierz nad Klaźmą, Moskwa, Republika Nowogrodu) ruskim ośrodkiem państwowym, prowadzącym samodzielną politykę dynastyczną i zagraniczną oraz podejmującym próby zjednoczenia Rusi. W grudniu 1253 książę halicko-włodzimierski Daniel I został w Drohiczynie koronowany przez legata papieża Innocentego IV, opata Opizo z Messano na króla Rusi. Daniel Halicki był założycielem miasta Lwowa i związał się małżeństwami dynastycznymi z Piastami mazowieckimi. Tytułem króla Rusi tytułował się po raz ostatni wnuk Daniela, Jerzy Lwowicz (zm. 1308). Synowie Jerzego: Lew i Andrzej, współrządząc państwem, używali tytułu książęcego (odpowiednio - książę halicki i książę włodzimierski).

W roku 1338 siostrzeniec i następca Lwa i Andrzeja, bezpotomny Bolesław Jerzy II, książę i pan Rusi, szukając pomocy przeciw bojarom, zawarł układ z Kazimierzem Wielkim i uznał go za dziedzica Rusi. W 1339, w układzie wyszehradzkim, Królestwo Polskie i Królestwo Węgier zawarły porozumienie w sprawie podziału ziem księstwa halicko-wołyńskiego w przyszłości. W 1340 Bolesław Jerzy zmarł otruty przez bojarów, a Kazimierz Wielki wyprawił się na Ruś Czerwoną, by objąć ją w posiadanie. Zajął na krótko Lwów, „z którego wkrótce się wycofał, zagarnąwszy spore łupy i uprowadziwszy część ludności". W 1344 opanował ziemię przemyską i sanocką, a w 1346 w tytulaturze królewskiej Kazimierza pojawił się człon: pan i dziedzic Rusi, wyprzedzający stan faktyczny. Namiestnikiem Rusi Czerwonej był w latach 1340-1349 miejscowy bojar Dymitr (Detko), uznający zwierzchnictwo Polski i Węgier. W 1349 roku, po ponownej wyprawie zbrojnej, Kazimierz Wielki przyłączył Ruś Czerwoną ze Lwowem i Haliczem do Korony. Wołyń z Łuckiem i Włodzimierzem zajął książę litewski Lubart, również spowinowacony ze zmarłym księciem halickim.

O ziemie Księstwa Halicko-Wołyńskiego do końca XIV wieku trwały zatargi i wojny najpierw pomiędzy Koroną i sprzymierzonym z nią Królestwem Węgier a Wielkim Księstwem Litewskim (które po serii najazdów zajęło Wołyń i Podole kamienieckie, a ze względów dynastycznych pretendowało do całości terytorium księstwa), a następnie pomiędzy Koroną a Królestwem Węgier. Po śmierci Kazimierza Wielkiego Ludwik Węgierski wcielił Ruś Czerwoną do Królestwa Węgier. Trójstronny konflikt o przynależność państwową ziem Księstwa Halicko-Wołyńskiego (Rusi Halicko-Włodzimierskiej) zakończył się ostatecznie po zawarciu przez Jagiełłę małżeństwa z królową Polski Jadwigą Andegaweńską i samodzielnym objęciu tronu polskiego po jej śmierci. Jadwiga jako królowa Polski i spadkobierca Ludwika Andegaweńskiego w 1387 usunęła starostów węgierskich i ogłosiła akt przyłączenia Rusi Halicko-Włodzimierskiej do Korony.

W wyniku ostatecznych rozgraniczeń dawne terytoria księstwa zostały podzielone pomiędzy Koronę (Ruś Czerwona) i Wielkie Księstwo Litewskie (które zatrzymało Wołyń i Podole kamienieckie), zaś król Polski przyjął tytuł księcia Rusi, co podkreślało odrębny status wcielonych terytoriów (tytuł ten królowie Polski nosili aż do 1795 roku). Terytorialne status quo utrzymało się do unii lubelskiej (1569), gdy do Rusi Koronnej dołączyły Wołyń, Podole i pozostałe ziemie ukrainne.

W Wielkim Księstwie Litewskim

W 1320 roku po klęsce poniesionej przez Księstwo Kijowskie w bitwie nad rzeką Irpień, Litwa uzależniła od siebie przejściowo Kijowszczyznę. Rurykowicze kijowscy zostali pozbawieni władzy, księstwo kijowskie Giedymin nadał Holszańskim. W XIII i XIV w. większość zachodnich księstw ruskich przeszła w strefę wpływów nabierającej znaczenia Litwy. Po upadku Księstwa Halicko-Włodzimierskiego (przeciwwagi dla wpływów litewskich) większość ziem należących do Rusi Zachodniej i Centralnej została w konsekwencji podporządkowana Wielkiemu Księstwu Litewskiemu (XIV wiek). Stąd rywalizacja książąt Rusi północnej, później Wielkiego Księstwa Moskiewskiego z Wielkim Księstwem Litewskim, zaś po unii lubelskiej - Carstwa Rosyjskiego z Rzecząpospolitą Obojga Narodów.

W latach 1331-1362 Księstwo Kijowskie znajdowało się we władzy Rurykowiczów putywelskich podporządkowanych Złotej Ordzie. W 1362 r. wielki książę Olgierd Giedyminowicz po bitwie nad Sinymi Wodami zajął i wcielił do Wielkiego Księstwa Kijów. Bezpośrednie wcielenie księstw ruskich do struktury Wielkiego Księstwa (usunięcie książąt lokalnych) nastąpiło dopiero po zawarciu unii polsko-litewskiej (1385 r.).

Okres Rzeczypospolitej

Unia lubelska i włączenie Kijowszczyzny w granice Korony

W tym samym czasie władcy Wielkiego Księstwa Moskiewskiego, przyjmując tytuł „Cara Wszechrusi" (nie uznawany przez Wielkie Księstwo Litewskie i Koronę), rozpoczęli rywalizację z Rzeczpospolitą o władzę nad ziemiami dawnej Rusi Kijowskiej, wchodzącymi w skład Korony i Litwy.

W 1596 r. większość biskupów Cerkwi prawosławnej w granicach Rzeczypospolitej przyjęła zwierzchnictwo papieża w wyniku unii brzeskiej. Wobec oporu wiernych za panowania Władysława IV została przywrócona autokefaliczna struktura Cerkwi prawosławnej w Rzeczypospolitej, podległej kanonicznie patriarchatowi Konstantynopola. Prawosławnym metropolitą Kijowa został Piotr Mohyła, a po jego śmierci Sylwester Kossów.

Hetmanat i powstania kozackie

Od końca XVI w. doszło do serii powstań Kozaków zaporoskich przeciwko Koronie. Pierwszymi były: powstanie Kosińskiego i powstanie Nalewajki. W 1637 roku wybuchło w Naddnieprzu powstanie Pawluka, którego stłumienie doprowadziło do przejściowego ograniczenia praw Kozaczyzny. Najpoważniejszym powstaniem było powstanie w latach 1648-1655 pod przywództwem Bohdana Chmielnickiego. Objęło terytorialnie Naddnieprze, Wołyń, Podole, Ruś Czerwoną po Zamość i znaczny obszar Wielkiego Księstwa Litewskiego. Od ugody zborowskiej (1649) Kozacy posiadali system autonomicznych rządów określanych jako Hetmanat (Hetmańszczyzna) lub Wojsko Zaporoskie. W styczniu 1654 Hetmanat w ugodzie perejasławskiej poddał Ukrainę naddnieprzańską pod władzę cara Rosji z zachowaniem jej autonomii i przywilejów kozackich. Konsekwencją ugody była długoletnia (1654-1667) wojna Rzeczypospolitej z Carstwem Rosyjskim, toczona na obszarze Rzeczypospolitej po środkową Wisłę. W 1658 roku została zawarta pomiędzy Hetmanatem a Rzecząpospolitą unia hadziacka, przekreślająca podległość Ukrainy Rosji i ustanawiająca Księstwo Ruskie jako trzeci równoprawny człon Rzeczypospolitej (obok Korony i Litwy). Postanowienia unii nie weszły ostatecznie w życie. Kończący działania wojenne rozejm andruszowski z 1667 roku rozstrzygnął, że Rzeczpospolita utraciła na rzecz Rosji Zadnieprze, czyli województwo czernihowskie i większość (ok. 140 tys. km²) województwa kijowskiego. Podział terytorium Ukrainy między Rzeczpospolitą a Carstwo Rosyjskie został potwierdzony w 1686 traktatem Grzymułtowskiego, który oprócz cesji Zadnieprza uznawał władzę Rosji nad Kijowem z okręgiem. Również w 1686 prawosławna metropolia kijowska (podległa dotąd Patriarchatowi Konstantynopola) została podporządkowana Patriarchatowi Moskiewskiemu. W latach 1672-1676 toczyła się na terenie Ukrainy wojna polsko-turecka. Po pokoju w Buczaczu w 1672 roku, do 1699 część Podola wraz z Kamieńcem i Naddnieprza opanowana została przez Imperium Osmańskie. Część wróciła do Korony po zwycięskich bitwach Jana Sobieskiego pod Chocimiem i Żurawnem (1676), potwierdził to rozejm w Żurawnie (1676). W konsekwencji wznowionej wojny polsko tureckiej (1683-1699), po pokoju w Karłowicach w 1699, wszystkie ziemie utracone w roku 1672 na rzecz Imperium Osmańskiego powróciły w granice Rzeczypospolitej.

Wzrost wpływów Rosji, upadek Rzeczypospolitej

Po pokoju karłowickim (1699) sejm zdecydował o rozwiązaniu oddziałów kozaków rejestrowych w służbie Rzeczypospolitej. Po dwóch latach bezskutecznych prób uchylenia tej decyzji wybuchło powstanie Paleja, ostatnie zorganizowane powstanie kozackie na terytorium Rzeczypospolitej, stłumione w 1704 przez wojska koronne i wojska podporządkowanego Rosji Hetmanatu, wprowadzone do Rzeczypospolitej w związku z toczącą się od roku 1700 III wojną północną, w której Rzeczpospolita, Saksonia i Rosja tworzyły koalicję przeciw Szwecji. Znaczna część terenów Ukrainy Prawobrzeżnej została wówczas zajęta przez wojska Mazepy, który dążył do włączenia ich do Hetmanatu.

Wobec dążeń Piotra I do ograniczenia w ramach gruntownych reform Carstwa Rosyjskiego autonomicznego statusu Hetmanatu, hetman Mazepa prowadzący od 1704 roku tajne rokowania ze Stanisławem Leszczyńskim, a za jego pośrednictwem z królem Szwecji Karolem XII, opowiedział się w roku 1708, wraz ze starszyzną Hetmanatu i częścią jego wojsk przeciwko Rosji, a po stronie Szwecji i obozu szwedzkiego w Rzeczypospolitej. Karola XII poparła wówczas również Sicz Zaporoska. Klęska armii szwedzko-kozackiej w bitwie pod Połtawą (1709) oznaczała porażkę próby usamodzielnienia podjętej przez Mazepę i była początkiem stopniowego ograniczania autonomii Hetmanatu w ramach Carstwa (od 1721 Imperium Rosyjskiego), aż do jego całkowitej likwidacji ukazem Katarzyny II w 1764 r.

III wojna północna (1700-1721) doprowadziła do zasadniczej zmiany układu sił w Europie Wschodniej. Status mocarstwa regionalnego uzyskała zreformowana przez Piotra I Rosja, zaś Rzeczpospolita utraciła suwerenność i stała się faktycznym protektoratem Rosji i przechodziła okres długotrwałego wewnętrznego paraliżu politycznego (czasy saskie). Traktat adrianopolski między Rosją a Turcją (1713) i potwierdzenie pokoju karłowickiego w 1714 między Rzecząpospolitą a Turcją ustalały status Ukrainy Prawobrzeżnej jako nieodłącznej części Rzeczypospolitej. Między jesienią 1713 a wiosną 1714 ludność terenów Prawobrzeża, z których ustępowało wojsko rosyjskie, została po raz kolejny siłą przesiedlona za Dniepr. Do połowy XVIII wieku nastąpiła odbudowa gospodarcza terenów, gospodarka została oparta w pełni o system wielkich latyfundiów magnackich, opartych o gospodarkę pańszczyźnianą. Formą oporu społecznego chłopstwa wobec wzrastających systematycznie obciążeń pańszczyźnianych był rozpowszechniony do lat 70 XVIII wieku bandytyzm społeczny ( hajdamacy).

W 1764 r. Katarzyna II zlikwidowała Hetmanat i jego autonomię, przekształcając go w gubernię małorosyjską, w 1765 zlikwidowała ustrój kozacki Ukrainy Słobodzkiej, również przekształcając ją w gubernię ( słobodzko-ukraińską). W 1775 roku, po zwycięskiej dla Rosji wojnie z Turcją, Katarzyna II zburzyła Sicz Zaporoską i zakazała używania nazwy kozactwa zaporoskiego. Tytuł hetmana wojsk kozackich przysługiwał od tego czasu wyłącznie panującej rodzinie carskiej. Starszyzna Siczy została zesłana na Syberię, starszyzna Hetmanatu została zrównana w prawach ze szlachtą rosyjską (tzw. dworianstwem) i wpisana do tabeli rang Imperium Rosyjskiego, a wolni Kozacy otrzymali status równoważny wolnym chłopom rosyjskim. Chłopi Hetmanatu zostali ukazem z 1783 przypisani do miejsca pobytu, część Kozaków zaporoskich jako Kozacy czarnomorscy została przesiedlona na Kubań, część zbiegła na terytorium tureckie, tworząc istniejącą do 1829 Sicz Dunajską. Przyłączone do Imperium Rosyjskiego w 1774 traktatem w Küczük Kajnardży nadczarnomorskie terytoria Imperium Osmańskiego, poszerzone o anektowane w 1783 terytorium zlikwidowanego Chanatu Krymskiego i zdobycze po wojnie rosyjsko-tureckiej 1787-1792, określane łącznie jako Noworosja stały się terenem intensywnej kolonizacji. Jednym z jej przejawów było założenie i szybki rozwój Odessy i innych powstałych wówczas portów czarnomorskich ( Mikołajów, Chersoń). Granicą rosyjsko-turecką w roku 1792 stał się Dniestr.

Zabór rosyjski i austriacki

W 1897 r. chłopi stanowili 86,4% ogółu ludności guberni ukraińskich Imperium. W 1905 użytki rolne wynosiły łącznie 45 mln ha, w tym 97 majątków ziemskich obejmowało ok. 2 mln ha, 2355 majątków - 7 mln ha, a 17 793 majątki - 6 mln ha. Jednocześnie 2 640 000 gospodarstw chłopskich było w posiadaniu ok. 15 mln ha. Reszta ziemi znajdowała się w posiadaniu zamożnych gospodarstw chłopskich, kupców, państwa oraz klasztorów i kościołów. Na Ukrainie Prawobrzeżnej własność szlachecka stanowiła 24,8%, na Ukrainie Lewobrzeżnej 20,4%, w guberniach stepowych 19,4%, a własność chłopska odpowiednio - 49,8%, 68,5% i 58%. Przeciętnie na własność szlachecką przypadało 24,5%, na chłopską- 58,5% całej ziemi.

W 1897 r. w miastach żyło 13% ludności, a największymi ośrodkami miejskimi były: Odessa (404 000 mieszkańców), Kijów (248 000), Charków (174 000) i Katerynosław (121 000), które znajdowały się wśród dziesięciu największych miast całego Imperium Rosyjskiego i w których skupiało się 35% ogółu ludności miejskiej guberni ukraińskich. Mimo że przemysł istniał tylko w kilku ośrodkach, z Ukrainy pochodziło 52% produkcji surówki żelaza i 70% wydobytego węgla kamiennego w Imperium Rosyjskim.

W 1897 r. w Imperium Rosyjskim mieszkało 22 380 551 Ukraińców (17,81% ogółu ludności Imperium). Zamieszkiwali zwarcie Kraj Południowo-Zachodni ( gubernia kijowska (79,2%), wołyńska (70,1%) i podolska (80,9%)), gubernie: chersońską (53,9%), taurydzką (42,2%, wobec 27% Rosjan i 13,6% Tatarów), katerynosławską (68,9%), połtawską (93%), czernihowską (66,4%), charkowską (80,6%), południowo-zachodnią część Obwodu Wojska Dońskiego (28,1% całości ludności Obwodu), obwód kubański (47,4% wobec 42,6% Rosjan), gubernię stawropolską (36,6%), południowo-zachodnią część guberni kurskiej (21,2% ogółu ludności guberni), południową część guberni woroneskiej (36,2% ogółu ludności guberni), północną i południowo-wschodnią część guberni besarabskiej (19,6% ogółu ludności guberni). Na przełomie XIX i XX wieku miała miejsce masowa, popierana przez władze carskie, migracja kilkuset tysięcy Ukraińców do południowego regionu Dalekiego Wschodu Imperium Rosyjskiego ( obwód nadmorski i amurski - tzw. Zielony Klin).

Na terytorium Austro-Węgier liczebność Ukraińców wynosiła w 1910 ogółem 3 991 000 osób, z czego w Przedlitawii - 3 518 000 osób ( Galicja - 3 211 000 (40,2% ludności kraju koronnego), Księstwo Bukowiny - 305 101 Ukraińców (stanowiących 38,39% ludności prowincji)). W Królestwie Węgier (Zalitawii): 472 000 Ukraińców, z czego na Zakarpaciu - 330 010 Ukraińców (stanowiących 54,5% ludności prowincji).

Miasta Galicji Wschodniej miały wówczas zdecydowanie żydowski charakter - Żydzi stanowili 40-45% ludności miejskiej tego obszaru (Polacy i Ukraińcy stanowili po 25-30%).

W latach 90. XIX w. rozpoczyna się masowa emigracja zarobkowa chłopów ukraińskich z Galicji do Ameryki, przede wszystkim do Kanady i USA, w mniejszym stopniu do Brazylii, Argentyny i innych krajów. Jest to początek zorganizowanej diaspory ukraińskiej w Ameryce, zwłaszcza w Kanadzie.

Ukraińskie odrodzenie narodowe

XIX wiek, począwszy od publikacji Eneidy Iwana Kotlarewskiego (1798) w dobie preromantyzmu i romantyzmu był okresem ukraińskiego odrodzenia narodowego, formowania się nowożytnego języka ukraińskiego (Iwan Kotlarewski, Taras Szewczenko), tworzenia się nowych elit kulturalnych i społecznych (począwszy od kijowskiego Bractwa Cyryla i Metodego), wreszcie redefinicji pojęcia Ukrainy i Ukraińców, w opozycji do oficjalnej ideologii Imperium Rosyjskiego ( Mychajło Drahomanow, Mychajło Hruszewski).

W sytuacji represji carskich, skierowanych przeciwko ukraińskiej odrębności kulturowej w Imperium Rosyjskim, ośrodkiem rozwoju ukraińskiego odrodzenia narodowego, określanym jako , stała się Galicja, należąca do Cesarstwa Austrii, po 1866 kraj koronny liberalnej monarchii konstytucyjnej Austro-Węgier. W okresie autonomii galicyjskiej Lwów jako stolica Galicji stał się centrum działalności naukowej, politycznej, kulturalnej, społecznej i gospodarczej Ukraińców zamieszkujących Galicję Wschodnią i emigrantów z Naddnieprza. Na Uniwersytecie Lwowskim działały katedry z ukraińskim językiem wykładowym, w tym pierwsza na świecie katedra historii Ukrainy Mychajła Hruszewskiego, wydawane były ukraińskie książki, periodyki i prasa ( i in.), publikował Iwan Franko, gwiazdą opery była Sołomija Kruszelnyćka. W Galicji działały m.in. Towarzystwo Naukowe im. Szewczenki, towarzystwo społeczno-oświatowe Proswita (oświata ludowa), Centrobank - główna instytucja finansowa ukraińskiej spółdzielczości w Galicji, Narodnyj Dim, organizacja skautowa , legalne ukraińskie partie polityczne ( Ukraińska Partia Radykalna, Ukraińska Partia Narodowo-Demokratyczna, Ukraińska Partia Socjal-Demokratyczna i in.), a bezpośrednio przed I wojną światową również organizacje paramilitarne ( Ukraiński Związek Siczowy (1912), Towarzystwo Ukraińskich Strzelców Siczowych (1914)). Społeczność ukraińska Galicji wybierała swoich przedstawicieli do Sejmu Krajowego Galicji i Reichsratu Przedlitawii (parlamentu austriackiego) w Wiedniu. Ważną postacią w życiu Galicji, kościoła greckokatolickiego i ukraińskiego życia społecznego był od 1900 arcybiskup metropolita lwowski Andrzej Szeptycki.

I wojna światowa, rewolucja w Rosji, powstanie URL, Hetmanatu, ZURL i ich upadek

W konsekwencji klęsk ponoszonych przez Imperium Rosyjskie w I wojnie światowej 8 marca 1917 roku w Piotrogrodzie wybuchła rewolucja, która doprowadziła do obalenia caratu i wprowadzenia rządów demokratycznych w Rosji. Proklamowane swobody liberalne i demokratyczne, w szczególności wolność słowa, druku, stowarzyszeń i zgromadzeń, pochodów i manifestacji, a także amnestia dla więźniów politycznych z czasów caratu, przyczyniły się do rozwoju ukraińskiego ruchu narodowego, co znalazło oficjalny wyraz w powołaniu Ukraińskiej Centralnej Rady, a w późniejszym czasie w wyodrębnianiu wojskowych jednostek złożonych z żołnierzy ukraińskich w ramach armii rosyjskiej. Postulatem ukraińskiego ruchu narodowego była wówczas autonomia terytorialna Ukrainy w ramach demokratycznej republiki rosyjskiej.

Bolszewicy próbowali przejąć władzę w Kijowie równolegle do przewrotu w Piotrogrodzie. Zostało to jednak uniemożliwione przez oddziały lojalne wobec Ukraińskiej Centralnej Rady, która 20 listopada 1917 roku proklamowała niepodległość Ukraińskiej Republiki Ludowej w związku federacyjnym z Rosją. Na Ukrainie odbyły się w końcu listopada 1917 r. wybory do rosyjskiego Zgromadzenia Ustawodawczego (Konstytuanty), podczas których na listy partii ukraińskich socjalistów-rewolucjonistów oddano 3433 tys. głosów. 24-25 grudnia 1917 roku w Charkowie bolszewicy stworzyli marionetkową Ukraińską Ludową Republikę Rad (nazwa świadomie zbliżona do Ukraińskiej Republiki Ludowej). Po rozpędzeniu w Piotrogrodzie 19 stycznia 1918 roku Zgromadzenia Ustawodawczego (po jednym dniu obrad) przez bolszewików przy użyciu oddziałów strzelców łotewskich 25 stycznia 1918 roku Ukraińska Centralna Rada ogłosiła pełną niepodległość Ukraińskiej Republiki Ludowej. Oddziały bolszewików rozpoczęły wówczas ofensywę na terytorium URL i 8 lutego 1918 roku zajęły Kijów. Po zawarciu traktatu brzeskiego jej terytorium znalazło się pod okupacją wojsk niemieckich i austro-węgierskich, zaś RFSRR była zmuszona uznać niepodległość Ukraińskiej Republiki Ludowej i 14 czerwca 1918 roku zawrzeć z Hetmanatem (nazwa państwa ukraińskiego powstałego pod protektoratem niemieckim) zawieszenie broni, preliminaryjne do traktatu pokojowego. W latach 1918-1920 Kijów znajdował się kolejno we władaniu Ukraińskiej Republiki Ludowej, Hetmanatu, ponownie URL, bolszewików, Armii Ochotniczej gen. Antona Denikina, ponownie URL, bolszewików, Wojska Polskiego i URL, by od 13 czerwca 1920 roku ostatecznie znaleźć się w rękach sowieckich. W dniach 5-12 lipca 1918 roku utworzony został ukraiński oddział RKP(b) - KP(b)U.

Po kapitulacji Niemiec na froncie zachodnim (11 listopada 1918 r.) rząd bolszewicki uznał traktat brzeski za niebyły i równolegle do wycofywania się wojsk niemieckich z tzw. Ober-Ostu rozpoczął zajmowanie opuszczanych przez Niemców terytoriów siłami Armii Czerwonej oraz proklamowanie w tym celu marionetkowych republik radzieckich. 30 listopada 1918 roku w Kursku utworzony został (w celu legitymizacji agresji Rosji Sowieckiej przeciw Ukraińskiej Republice Ludowej) Tymczasowy Robotniczo-Chłopski Rząd Ukrainy na czele z Jurijem Piatakowem.

3 stycznia 1919 Armia Czerwona zajęła Charków, który stał się pierwszą siedzibą rządu i stolicą USRR. 25 stycznia 1919 Rząd Tymczasowy uchwalił połączenie Ukrainy z Rosją na zasadach radzieckiej federacji, a 29 stycznia został przemianowany na Radę Komisarzy Ludowych USRR. 10 marca 1919 roku uchwalono konstytucję USRR. Jej stolicą został Charków. USRR formalnie brała udział w negocjacjach pokojowych z Polską prowadzonych w Mińsku i Rydze w 1920 roku. Została uznana przez rząd Polski za jedyne istniejące państwo ukraińskie, Polska złamała tym samym sojusznicze zobowiązania wobec Ukraińskiej Republiki Ludowej. Żołnierze armii URL zostali internowani, nadal natomiast istniał i funkcjonował rząd Ukraińskiej Republiki Ludowej na emigracji, na terenie Polski.

Po klęsce militarnej Monarchii Austro-Węgierskiej w I wojnie światowej nastąpił jesienią 1918 roku rozpad państwa austro-węgierskiego na tworzące się niepodległe państwa sukcesyjne poszczególnych narodowości monarchii. 1 listopada 1918 roku na obszarze Galicji Wschodniej została proklamowana Zachodnioukraińska Republika Ludowa. Ludność polska Lwowa i Przemyśla wystąpiła zbrojnie na rzecz przynależności tych miast do odradzającej się Polski. Po kilkumiesięcznej wojnie z udziałem regularnych sił wojskowych Polski ( Wojska Polskiego) i ZURL ( Ukraińskiej Armii Halickiej), armia ZURL została wyparta przez Wojsko Polskie w lipcu 1919 roku za Zbrucz, a Zachodnioukraińska Republika Ludowa przestała istnieć.

Okres 1920-1939, między ZSRR i II RP

Po przegranej przez Zachodnioukraińską Republikę Ludową wojnie część Ukraińców w Polsce zdecydowała się działać środkami pokojowymi na rzecz społeczności ukraińskiej (po 1931 roku UNDO), jednak druga część wybrała działalność terrorystyczną i dywersyjną przeciw państwu polskiemu ( UWO, później OUN). Działania te w pewien sposób podsycały represje (jak np. pacyfikacja Małopolski Wschodniej w 1930 roku) czy też nacisk polonizacyjny (np. akcja polonizacyjno-rewindykacyjna 1938 roku).

Na Ukrainie sowieckiej w latach 20. prowadzono tzw. politykę ukrainizacji, czyli formę narodowego komunizmu ukraińskiego, zarzuconą w 1929 roku wraz z rozpoczęciem przez WKP(b) pod kierownictwem Stalina polityki przymusowej kolektywizacji. Konsekwencją tej polityki, a szczególnie związanych z nią represji NKWD i Armii Czerwonej, była sprowokowana klęska głodu. Podczas gdy z głodu umierały miliony ludzi, rząd ZSRR eksportował na Zachód odebrane im siłą zboże, sprzedając je wobec wielkiego kryzysu po cenach dumpingowych. Klęska głodu doprowadziła w latach 1932-1933 do śmierci około 6-7 milionów ukraińskich chłopów, z czego minimum 3,3 mln na terytorium Ukraińskiej SRR, zaś terror NKWD z lat 30. zniszczył fizycznie ukraińską inteligencję na terenie USRR.

Terror NKWD objął również Polaków w Ukraińskiej SRR. W latach 20. utworzono na terenie USRR Polski Rejon Narodowy im. Juliana Marchlewskiego ze stolicą w Dołbyszu. Został on zlikwidowany w latach 30., a mniejszość polska w ZSRR, w szczególności w USRR (m.in. Podole kamienieckie, Żytomierz), została poddana w latach 30. faktycznej eksterminacji, skierowanej oficjalnie przeciwko Polakom jako całej grupie etnicznej. Podczas samej tylko tzw. operacji polskiej NKWD w latach 1937-1938 zamordowano co najmniej 111 000 Polaków, 28 744 skazano na pobyt w obozach koncentracyjnych struktury GUŁag-u, a kilkaset tysięcy deportowano do Kazachstanu.

W 1934 r. stolicę USRR przeniesiono z Charkowa do Kijowa.

II wojna światowa

W wyniku paktu Ribbentrop-Mołotow po agresji ZSRR na Polskę 17 września 1939 roku pod okupacją Armii Czerwonej znalazły się tereny polskich województw: stanisławowskiego, tarnopolskiego, wołyńskiego i wschodniej części lwowskiego. Sowieckie władze okupacyjne po przeprowadzeniu pseudowyborów dokonały w październiku 1939 roku formalnej aneksji okupowanych terenów II Rzeczypospolitej. Konsekwencją aneksji było narzucenie mieszkańcom terenów okupowanych obywatelstwa ZSRR oraz rozpoczęcie procesu sowietyzacji terenów okupowanych i systematycznych represji policyjnych NKWD. Ostatnią falą represji było wymordowanie przez NKWD po ataku Niemiec na ZSRR kilkudziesięciu tysięcy więźniów przetrzymywanych w więzieniach na terenach okupowanych, w tym na obszarze Polski anektowanym przez ZSRR. Na terenie USRR największe masakry miały miejsce we Lwowie, Drohobyczu, Czortkowie, Łucku, Równem i wielu innych miejscach.

Po niepowodzeniu próby ogłoszenia niepodległości OUN-B przeszła do podziemia i utworzyła jesienią 1942 partyzantkę - Ukraińską Powstańczą Armię, która toczyła walkę z partyzantką polską i radziecką oraz niemiecką administracją okupacyjną i niemieckimi siłami policyjnymi, a po okupacji terenów Wołynia i Galicji Wschodniej - z oddziałami Armii Czerwonej i NKWD. UPA w latach 1943-1944 dokonała czystki etnicznej - masowej zbrodni ludobójstwa na polskiej ludności cywilnej na terenie obecnej zachodniej Ukrainy ( Wołyń, Galicja Wschodnia). OUN-M była politycznym promotorem powstania w 1943 roku Dywizji SS-Hałyczyna (Galizien).

W 1944 roku Stalin uznał, iż w czasie okupacji niemieckiej Tatarzy krymscy kolaborowali jako naród z III Rzeszą i zadecydował o deportacji całego narodu Tatarów krymskich do Uzbekistanu. Główną akcję wysiedleńczą przeprowadzono 18 maja 1944 roku. W miejsce Tatarów przybyli osadnicy rosyjscy. Wtedy też przeprowadzono wielką akcję zmiany nazw miejscowości na rosyjskie. Była to jedna z wielkich deportacji narodów w ZSRR w latach II wojny światowej (oprócz Tatarów Krymskich objęła m.in. Czeczenów, Inguszy, Kałmuków, a w 1941 roku Niemców Nadwołżańskich). Według Nikity Chruszczowa Stalin rozważał deportację wszystkich Ukraińców na Syberię i odstąpił od tego tylko ze względu na skalę przedsięwzięcia.

Na mocy ustaleń przywódców Wielkiej Brytanii, USA i ZSRR zapadłych na konferencjach wielkiej trójki w Teheranie i Jałcie w 1945 do Ukraińskiej SRR zostały włączone tereny Wołynia i Galicji Wschodniej ze Lwowem, na wschód od tzw. Linii Curzona.

Okres powojenny

Ukraina, obok Rosji i Białorusi, była jedną z trzech republik związkowych ZSRR posiadających prawo głosu w ONZ. Pod koniec lat 50., wskutek odwilży, odrodził się ruch niepodległościowy.

26 kwietnia 1986 r. w ukraińskiej elektrowni atomowej w Czarnobylu doszło do jednej z największych na świecie katastrof atomowych.

12 lutego 1991 r., tuż przed rozwiązaniem ZSRR, na obszarze Ukrainy utworzono Krymską ASRR.

Niepodległa Ukraina

16 lipca 1991 roku ukraiński parlament przyjął Deklarację suwerenności państwowej Ukrainy. Ustaliło to zasady samostanowienia, demokracji, niezależności i pierwszeństwa prawa ukraińskiego nad prawem sowieckim. 24 sierpnia 1991 parlament przyjął deklarację niepodległości. Referendum i pierwsze wybory prezydenckie odbyły się 1 grudnia 1991 roku. Ponad 90% głosujących poparło niepodległość Ukrainy, a pierwszym prezydentem został wybrany Łeonid Krawczuk. 8 grudnia 1991 roku zawarto układ białowieski. Traktat ten głosił, że ZSRR jako podmiot prawa międzynarodowego i byt geopolityczny przestał istnieć, a powstałe w jego miejsce suwerenne kraje powołują Wspólnotę Niepodległych Państw. Układ podpisali: ze strony Ukrainy - Łeonid Krawczuk, ze strony Rosji - Borys Jelcyn, a ze strony Białorusi - Stanisłau Szuszkiewicz.

W 2004 roku zwycięzcą wyborów prezydenckich ogłoszono Wiktora Janukowycza. Wyniki spowodowały publiczne protesty osób popierających Wiktora Juszczenkę. Ostatecznie urząd prezydenta objął Wiktor Juszczenko. W wyborach parlamentarnych w 2006 roku zwycięstwo odniosła Partia Regionów. Premierem zostaje Wiktor Janukowicz. Konflikt między prezydentem a premierem i kryzys polityczny zakończył się przedterminowymi wyborami. Na czele rządu stanęła Julia Tymoszenko. W 2008 roku doszło do kolejnego kryzysu politycznego.

1 stycznia 2016 roku Ukraina przystąpiła do DCFTA, której celem jest modernizacja i rozwój gospodarki Ukrainy, sprawowanie rządów i praworządności zgodnie ze standardami UE oraz stopniowe zwiększanie integracji z rynkiem wewnętrznym UE. 11 maja 2017 Unia Europejska zatwierdziła ruch bezwizowy dla obywateli ukraińskich, który wszedł w życie 11 czerwca. Ukraińcy zostali uprawnieni do podróży do strefy Schengen w celach turystycznych, rodzinnych i biznesowych, przy czym jedynym wymaganym dokumentem jest paszport biometryczny.

26 listopada 2018 prezydent Ukrainy Petro Poroszenko podpisał dekret o wprowadzeniu stanu wojennego na okres 60 dni. Tego samego dnia został on zatwierdzony przez Radę Najwyższą Ukrainy.

24 lutego 2022 o godzinie 5:55 czasu moskiewskiego prezydent Rosji Władimir Putin ogłosił, że podjął decyzję o rozpoczęciu operacji wojskowej na Ukrainie. O godz. 5:00 czasu lokalnego (4:00 czasu polskiego) rozpoczęła się inwazja Rosji na Ukrainę.Tego samego dnia prezydent Ukrainy Wołodymyr Zełenski podpisał dekret o wprowadzeniu stanu wojennego na okres 30 dni w związku z militarną agresją Rosji. Późnym wieczorem podpisał także dekret o powszechnej mobilizacji.

Symbole państwowe

Flagą Ukrainy jest prostokąt podzielony na dwa poziome pasy: niebieski i żółty.

Oficjalnym godłem Ukrainy jest Tryzub ( Trójząb), który pojawił się po raz pierwszy na monetach bitych przez Włodzimierza I Wielkiego. Godło występuje w odmianie małej jako herb państwowy. Znane są także projekty tzw. odmiany wielkiej herbu. Projekty te jednak jeszcze nie zostały oficjalnie zatwierdzone.

Ustrój polityczny

Od proklamowania niepodległości 24 sierpnia 1991 roku Ukraina jest republiką parlamentarną. 8 grudnia 1991 roku wraz z Federacją Rosyjską i Białorusią podpisała porozumienie o utworzeniu Wspólnoty Niepodległych Państw. Zgodnie z konstytucją uchwaloną w czerwcu 1996 roku przez Radę Najwyższą głową państwa jest prezydent wybierany w głosowaniu powszechnym na 5-letnią kadencję. Najwyższym organem władzy państwowej jest jednoizbowy parlament - Rada Najwyższa Ukrainy, w której skład wchodzi 450 deputowanych wybieranych w wyborach powszechnych na 5 lat (od 2006 roku, wcześniej kadencja trwała 4 lata). Organem władzy wykonawczej jest rząd (Gabinet Ministrów), na którego czele stoi premier powoływany przez Radę Najwyższą na wniosek prezydenta. Na mocy konstytucji rząd jest podporządkowany bezpośrednio prezydentowi. 1 stycznia 2006 roku nabrała mocy prawnej nowa redakcja Konstytucji Ukrainy, która część uprawnień prezydenta przeniosła na rząd, zbliżając system władzy do polskiego, jednak nadal z mocniejszą pozycją głowy państwa. Niejednoznaczne, nieprzemyślane, a miejscami wzajemnie sprzeczne mechanizmy ustrojowe doprowadziły w następnych latach do sporów kompetencyjnych, a w rezultacie niemal do paraliżu ukraińskich instytucji państwowych. 1 października 2010 roku Trybunał Konstytucyjny orzekł, że zmiany w konstytucji z 2004 roku odbyły się z naruszeniem obwiązującego porządku prawnego i tym samym przywrócił Konstytucję z 1996 roku. 21 lutego 2014 Rada Najwyższa Ukrainy w trybie ustawy przywróciła moc obowiązującą postanowień konstytucji z 2004 roku. Ustawa weszła w życie 22 lutego 2014 po promulgacji.

Scena polityczna

Proces kształtowania się sceny partyjnej na Ukrainie można podzielić na kilka etapów:

Etap przedpartyjny - obejmuje lata funkcjonowania ZSRR. Jest to okres, w którym pojawiły się pierwsze inicjatywy społeczne o charakterze demokratycznym. Rok 1987 przyniósł protesty w gronie ukraińskiej inteligencji. Domagano się m.in. obowiązkowego nauczania języka ukraińskiego w szkołach i protestowano przeciwko zrusyfikowanym nazwom miejscowości. Etap ten charakteryzuje się powstaniem wielu formalnych proreformatorskich organizacji i stowarzyszeń, a także utworzeniem Ruchu na rzecz Przebudowy, który był najpopularniejszą i najsilniejszą organizacją opozycyjną, gromadzącą bardzo szerokie spektrum ideowe.

Etap wielopartyjności - dla tego etapu najważniejsze są dwa wydarzenia. Pierwszym z nich jest przyjęcie w październiku 1989 r. przez Radę Najwyższą decyzji o bezpośrednich wyborach do rad wszystkich szczebli. Drugim jest ogłoszenie niepodległości przez Ukrainę 24 sierpnia 1991 r. Zdemokratyzowana ordynacja wyborcza otwierała drzwi dla opozycji do legalnego przejęcia władzy.

Etap postkomunistyczny - to okres od ogłoszenia niepodległości do pierwszych wolnych wyborów w roku 1994. Cechuje go przede wszystkim kryzys tworzącego się systemu partyjnego spowodowany delegalizacją Komunistycznej Partii Ukrainy. Jej likwidacja spowodowała chaos, gdyż zniknął głęboki podział na komunistów i opozycję. Etap ten wyróżnił się także powstaniem znacznej ilości nowych partii. Chociaż partii politycznych było kilkadziesiąt, to żadna z nich nie miała ani poziomu liczebności umożliwiającego utworzenie skutecznych organizacji partyjnych w terenie, ani poziomu popularności umożliwiającego chociaż połowie potencjalnych wyborców znać partie i rozróżniać je między sobą, ani też poziomu wpływu pozwalającego frakcjom w parlamencie lub w lokalnych organach przedstawicielskich wpływać na tworzenie rządu lub struktur wykonawczych w terenie.

Etap strukturyzacji - rozpoczął się wyborami, które odbyły się 27 marca 1994 r. Przeprowadzone zostały według ordynacji większościowej, która nie sprzyjała tworzeniu stabilnej sceny politycznej.

Organizacja państwa

W niższych jednostkach administracyjnych (obwody, miasta wydzielone) władze dzielą się na państwowe ( obwodowa administracja państwowa, ukr. oбласна державна адміністрація, ОДА) i samorządowe ( rada obwodowa, ukr. oбласнa рада). Taki sam podział występuje w rejonach.

Podział administracyjny

Terytorium Ukrainy w I rzędzie dzieli się na 24 obwody ( ukr. область - oblast') oraz 2 miasta wydzielone ( Kijów i Sewastopol) i 1 republikę autonomiczną ( Republikę Autonomiczną Krymu) mającą własną konstytucję i rząd (Sewastopol i Republika Autonomiczna Krymu znajdują się poza administracją ukraińską, w 2014 zostały zaanektowane przez Rosję jako miasto wydzielone i Republika Krymu). W II rzędzie Ukraina dzieli się na 136 rejonów (ukr. pайон - rajon) oraz 14 rejonów i 11 miast wydzielonych w ramach Autonomicznej Republiki Krymu.

Od 2015 roku na Ukrainie trwa proces decentralizacji władzy. Stworzone drogą łączenia i wyznaczenia centrum administracyjnego samorządy dostały nazwę hromady. Wybory do rad wiejskim, sełyszcznych i miejskich odbyły się we wrześniu 2020 roku. Samorządy otrzymały większość z podatku od dochodów osób fizycznych, natomiast przekazany im spadek w postaci znacznej ilości szkół, placówek medycznych i zakładów kultury wymaga optymizacji.

Siły zbrojne

Siły Zbrojne Ukrainy ( ukr. Збройні сили України (ЗСУ), Zbrojni Syły Ukrajiny (ZSU)) powstały wraz z ogłoszeniem niepodległości Ukrainy w 1991 roku. Składają się z następujących rodzajów sił zbrojnych:

Demografia

(2010)

Liczba ludności

45 415 596

Ludność według wieku

0-14 lat

13,8% (chłopcy: 3 238 280,
dziewczęta: 3 066 594)

15-64 lat

70,3% (mężczyźni: 15 399 488,
kobiety: 16 742 612)

Ponad 65 lat

15,9% (mężczyźni: 2 422 311,
kobiety: 4 831 110)

Wiek (mediana)

W całej populacji

39,7 lat

Mężczyzn

36,5 lat

Kobiet

42,9 lat

Przyrost naturalny

-0,619%

Współczynnik urodzeń

9,62/1000 mieszkańców

Współczynnik zgonów

15,7/1000 mieszkańców

Współczynnik migracji

-0,1 migrantów/1000 mieszkańców

Ukraińcy na Ukrainie - kryterium deklarowanego języka ojczystego (2001)

Ukraińcy na Ukrainie - kryterium deklarowanej narodowości (2001)

Procentowy rozkład ludności rosyjskojęzycznej (2001)

Ludność według płci (mężczyzn/kobietę)

Przy narodzeniu

1,065

Poniżej 15 lat

1,06

15-64 lat

0,92

Powyżej 65 lat

0,49

W całej populacji

0,85

Umieralność noworodków (śmiertelnych/1000 żywych)

W całej populacji

8,73

Płci męskiej

10,95

Płci żeńskiej

6,38

Oczekiwana długość życia

W całej populacji

68,46 lat

Mężczyzn

62,56 lat

Kobiet

74,74 lat

Rozrodczość

1,27 urodzin/kobietę

Współczynnik dorosłych z HIV/ AIDS

1,6% (2007)

Liczba dorosłych z HIV/AIDS

440 000 (2007)

Liczba zmarłych na HIV/AIDS

19 000 (2007)

Ludność miejska

68%

Narodowości (2001)

78% mieszkańców deklaruje narodowość ukraińską. 67% respondentów deklaruje, że posługuje się językiem ukraińskim, choć odsetek ten zwiększa się od momentu ogłoszenia niepodległości.

Język ukraiński dominuje w życiu codziennym zachodniej części kraju, a na Ukrainie środkowej oraz w stołecznym Kijowie jest on używany równolegle wraz z rosyjskim. Z kolei wśród ludności Ukrainy wschodniej, południowej oraz Krymu wyraźnie przeważa język rosyjski. Na całym obszarze współczesnego państwa aż prawie 30% obywateli Ukrainy posługuje się językiem rosyjskim, jako swoim ojczystym. Podczas m.in. kryzysu krymskiego wśród ludności rosyjskojęzycznej wystąpiły tendencje separatystyczne.

Ludność południowo-wschodniej Ukrainy pozostaje zrusyfikowana, dominuje wśród niej przeświadczenie, iż Ukraińcy i Rosjanie są częścią jednej wspólnoty cywilizacyjnej, a w interesie obu narodów leży ścisła współpraca [potrzebny przypis]. Potwierdza to przeprowadzony w marcu 2011 przez Research & Branding Group sondaż według którego aż 47% Ukraińców chciałaby pozostania w strukturach Związku Radzieckiego, 43% uważa, że upadek ZSRR był największą geopolityczną katastrofą XX wieku, a 54% wskazuje, że zmianą na lepsze byłby powrót ZSRR (tylko co trzecia osoba wskazała odwrotnie). Mieszkańcy Ukrainy środkowej a zwłaszcza zachodniej podkreślają w zdecydowanie większym stopniu swoją odrębność kulturowo-cywilizacyjną od Rosjan. Silne są wśród nich tendencje proeuropejskie, ale także nacjonalistyczne.

Struktura wyznaniowa

Według danych sondażowych w 2019: Kościół Prawosławny Ukrainy 43,9%; Ukraiński Kościół Prawosławny Patriarchatu Moskiewskiego 15,2%; Kościół katolicki obrządku bizantyjsko-ukraińskiego (grekokatolicy) 6,9%, Kościół rzymskokatolicki 1,3%; kościoły protestanckie i ewangelickie 0,4%; religie niechrześcijańskie (islam, judaizm, hinduizm, buddyzm) 0,4%, osoby nieutożsamiające się z żadną religią 9,5% (sondaż nie objął Krymu i oraz okupowanych części obwodów ługańskiego i donieckiego).

Struktura religijna w 2020 roku, według The ARDA:

Wykaz największych ukraińskich miast

Gospodarka

Gospodarka Ukrainy ma najniższy wskaźnik wolności gospodarczej w Europie, a zarazem jeden z najgorszych w ogóle na świecie. Według danych MFW nominalne PKB Ukrainy w 2015 roku to 90,62 miliarda dolarów co w przeliczeniu na osobę wynosi 2002 dolarów rocznie, jest to najniższy po Mołdawii wynik w Europie, porównywalny z takimi krajami jak Kongo, Wietnam czy Sudan.

Ukraina była największą po Rosyjskiej FSRR i Kazachskiej SRR republiką ZSRR. Wartość produkcji Ukrainy czterokrotnie przewyższała produkcję następnej w kolejności republiki. Żyzne ukraińskie czarnoziemy dawały ponad 25% rolniczej produkcji Związku Radzieckiego. Stąd pochodziły też znaczące ilości mięsa, mleka, zboża i warzyw przeznaczone dla innych republik. Analogicznie przemysł ciężki Ukrainy dostarczał wyposażenie i surowce do ośrodków przemysłowych i wydobywczych pozostałych republik. Aktualnie Ukraina zależna jest od importu energii, zwłaszcza gazu ziemnego.

Kryzys finansowy w Rosji w 1998 roku spowodował gwałtowny spadek eksportu oraz popytu krajowego, niwecząc tym samym nadzieje Ukrainy na przewidywany po raz pierwszy od uzyskania niepodległości wzrost gospodarczy. W 1999 roku produkcja nadal zmniejszała się nieznacznie. Rząd nie był też w stanie zmniejszyć olbrzymich zaległości w wypłatach pensji oraz rent i emerytur.

Ukraina jest największym po Rosji państwem europejskim (604 tys. km²). Blisko 42,5 miliona mieszkańców powoduje, iż jest to rynek o dużym potencjale. Od 2000 do 2008 roku Ukraina była w fazie dynamicznego wzrostu (5-6% wzrostu PKB średniorocznie). W 2002 r. PKB wzrosło o 4,6%, w 2003 r. - o 8,5%. W latach następnych ukraińska gospodarka cierpiała na skutek kryzysu finansowego, niestabilności politycznej oraz rosyjskiej agresji na Krymie i w Donbasie. W 2009 r. PKB spadło o 15%, zaś w 2015 r. - o 10%.

5 lutego 2008 roku zakończyły się negocjacje o członkostwo tego państwa w WTO.

16 maja 2008 roku Ukraina oficjalnie została członkiem WTO.

Słabe strony gospodarki ukraińskiej:

wolne tempo prywatyzacji i wielu reform rynkowych;

brak stabilności politycznej i przejrzystości ustawodawstwa;

wysokie oprocentowanie kredytów konsumpcyjnych;

słaba i niestabilna waluta;

handel zagraniczny zorientowany i uzależniony od kondycji gospodarczej Rosji;

niesprzyjający klimat inwestycyjny, o czym świadczy niski poziom inwestycji zagranicznych (w I i II kwartale 2015 r. odpowiednio 0,63 i 0,54 mld USD);

brak stabilności produkcji rolnej (wzrost o ok. 10% w 2001 r., o 1,9% w 2002 r. i gwałtowny spadek o ponad 10% w 2003 r. spowodowany niskimi zbiorami zbóż).

Gospodarka ukraińska opiera się głównie na przemyśle metalurgicznym (ok. 23% produkcji przemysłowej), spożywczym (18%), maszynowym (ok. 12%) i wydobywczym (ok. 11%). Wpływy z eksportu surowców i nisko przetworzonych wyrobów metalowych dostarczają ok. 70% wpływów do budżetu.

Ogólna wartość bezpośrednich inwestycji zagranicznych - ok. 6,7 mld USD w 2004 r. oraz ok. 2,9 mld USD w 2015 r.

Ukraina jest uznawana przez Unię Europejską i Stany Zjednoczone za państwo o gospodarce rynkowej.

Dane makroekonomiczne

Średnia płaca w marcu 2008 wynosiła równowartość ok. 344 USD (1702 UAH). Największe płace są w obwodach kijowskim, dniepropetrowskim i donieckim.

Wskaźnik produkcji przemysłowej spadł w 2008 roku o 3,1% i o 28,4% w pierwszych 9 miesiącach 2009 roku.

W 2008 roku realna zmiana PKB wyniosła +2,1%, ale według danych za trzeci kwartał 2009 roku odnotowano spadek o 15,9%.

Niestabilny kurs hrywny: 5 listopada 2008 roku kurs USD/UAH wynosił 5,825, zaś 5 listopada 2009 roku 8,23 (wzrost o około 41%). Obserwowana jest również deprecjacja kursu hrywny wobec polskiego złotego. Między 6 listopada 2008 roku a 6 listopada 2009 roku złoty umocnił się względem hrywny o 29,03%.

Inflacja w 2008 roku (r/r) wyniosła 25,20% i była jedną z najwyższych na świecie (214 miejsce na 222 notowane państwa).

W 2009 roku zanotowano załamanie w imporcie oraz eksporcie towarów i usług.

Inflacja w 2015 r. wyniosła 48,7%, w 2016 r. wyniosła 13,5%.

Inwestycje zagraniczne

Struktura branżowa inwestycji zagranicznych na Ukrainie:

W 2015 roku kraj ten odwiedziło 12,428 mln turystów (2,2% mniej niż w roku poprzednim), generując dla niego przychody na poziomie 1,082 mld dolarów.

Współpraca międzynarodowa

Dni świąteczne

Ta sekcja od 2022-03 wymaga zweryfikowania podanych informacji.

Należy podać wiarygodne źródła, najlepiej w formie Dokładniejsze informacje o tym, co należy poprawić, być może znajdują się w Po wyeliminowaniu niedoskonałości należy usunąć szablon przypisów bibliograficznych.
Część lub nawet wszystkie informacje w sekcji mogą być nieprawdziwe. Jako pozbawione źródeł mogą zostać zakwestionowane i usunięte.
dyskusji tej sekcji.
{{Dopracować}} z tej sekcji.

1. Artykuł 2 ukraińskiej konstytucji.

2. Ukraińska SRR (1919-1991), której sukcesorem jest Ukraina, była członkiem założycielem Organizacji Narodów Zjednoczonych i członkiem większości organizacji wyspecjalizowanych ONZ; obok Białoruskiej SRR i Rosyjskiej FSRR była jedną z trzech republik radzieckich będących podmiotem prawa międzynarodowego.

3. Międzynarodowy Fundusz Walutowy: World Economic Outlook Database, October 2021. [dostęp 2021-10-26].

4. „Ukraina, to każda ziemia na kraju, czyli na krańcu, u granicy, u kraju państwa położona", Zygmunt Gloger, Geografia historyczna ziem dawnej Polski, Kraków 1903.

5. Pojęcie Ukrainy, ukrain równoznaczne było najczęściej z pojęciem pogranicza państwowego. Były tedy ukrainy tatarskie, moskiewskie, litewskie, polskie, a nawet w samej Rzptej polskiej (...) były różne „ukrainy", czyli krańce państwowe Por. Franciszek Rawita-Gawroński, Nazwa Ukrainy: jej początek i charakter, „Ruś", 1911, z. 1.

6. „Стара ся назва, уживана в староруських часах в загальнім звачінню погранича" [1]Mychajło Hruszewski Історія України-Руси t. I rozdz. I. ТЕРМІНОЛОГІЯ, УКРАЇНСЬКЕ ІМЯ, ЗАТЕМНЕННЄ ПОНЯТІЯ УКРАЇНСЬКОЇ НАЦІОНАЛЬНОСТІ, ЗВИЧАЙНА ІСТОРИЧНА СХЕМА, СПОРИ ПРО САМОСТІЙНІСТЬ.

7. Władysław Konopczyński Dzieje Polski nowożytnej Wydanie czwarte krajowe, Warszawa 1999, Wyd. Instytut Wydawniczy „Pax" s. 211.

8. Wydane w 1651 dzieło Beauplana nosiło oryginalny tytuł: Déscription de l'Ukrainie, qui sont plusieurs provinces du Royaume de Pologne, Contenuës depuis les confins de la Moscovie, jusques aux limites de la Transilvanie. Ensemble leurs moeurs, façcons de vivres et de faire la Guerre. Par le Sieur de Beauplan - Opisanie Ukrainy, którą tworzą liczne prowincje Królestwa Polskiego leżące pomiędzy granicami Moskowii i Transylwanii. Wraz z wiadomościami o zwyczajach, sposobie życia i prowadzenia wojny jej mieszkańców. Przez Jaśnie Wielmożnego Pana de Beauplan.

9. Na mapie generalnej znalazły się Wołyń, Podole, Kijowszczyzna, ziemia czernihowsko-siewierska i karpackie Pokucie, czyli całe terytorium ukraińskie z wyjątkiem ziemi halickiej (oznaczonej jako „Russia"). Natalia Jakowenko, Historia Ukrainy do 1795 roku, Warszawa 2011, Wydawnictwo Naukowe PWN, ISBN 978-83-01-16763-9 , s. 24.

10. „Król Ludwik stopniowo oderwał Ruś Czerwoną od Polski i inkorporował ją do korony węgierskiej. W 1372 roku osadził na Rusi Władysława Opolczyka w charakterze na wpół namiestnika na wpół dziedzicznego lennego księcia, a w 1378 r. przejął ją pod bezpośredni zarząd węgierski" Henryk Łowmiański, Polityka Jagiellonów, Poznań 2006, Wydawnictwo Poznańskie, s. 26, ISBN 83-7177-401-X .

11. „Dziełem rzeczywistych twórców unii polsko-litewskiej i kierowników polskiej polityki był akt formalnego objęcia Rusi Halicko-Włodzimierskiej pod władzę Polski (1387). Aktu tego dokonała Jadwiga jako sukcesorka Ludwika, a chodziło w nim przede wszystkim o uchylenie zwierzchności węgierskiej nad tym krajem, utrwalonej po śmierci Kazimierza Wielkiego", Jerzy Wyrozumski, Historia Polski do roku 1505, Warszawa 1978, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, s. 250.

12. Z drobnymi modyfikacjami w wieku XV - Księstwo bełskie, lenno książąt mazowieckich i Podole zachodnie (kamienieckie) - dożywocie wielkiego księcia litewskiego Witolda zostały wcielone bezpośrednio do Korony.

13. Łaciński napis: „Volynia ulterior, quae tum UKRAINA tum NIS ab aliis vocitatur", czyli w tłumaczeniu „Wołyń dalszy, który już to UKRAINA, już to NIŻ jest zwany", zob. Jarosław Łuczyński Przestrzeń Wielkiego Księstwa Litewskiego na mapie radziwiłłowskiej Tomasza Makowskiego z 1613 roku w świetle treści kartograficznej i opisowej, Ukraina Lithuanica: студії з історії Великого князівства Литовського", wyd. Narodowa Akademia Nauk Ukrainy, tom II (2013), s. 121-152.

14. Białą Cerkiew i Pawołocz pozostawiono w rękach polskich, Kamieniec w tureckich. Bar, Międzybóż, Niemirów i Kalnik formalnie przyznane Turkom umyślił Sobieski mimo wszystko zatrzymać przy sobie. Jasyru nie dano, haracz poszedł w zapomnienie, a cały spór o Podole i Ukrainę został odesłany do załatwienia w drodze dyplomatycznej przez wielkie poselstwo polskie w Carogrodzie, a przy dalszym pośrednictwie Francji. Władysław Konopczyński, Dzieje Polski nowożytnej, wyd. IV krajowe, Warszawa 1999, Wyd. Instytut Wydawniczy „Pax", ISBN 83-211-0730-3 , s. 465.

15. Obciążenia pańszczyźniane na Wołyniu wzrosły między początkiem a końcem XVIII wieku średnio ze 194 do 240 dni od gospodarstwa rocznie, w województwie ruskim dochodziły do 300 dni od gospodarstwa rocznie. Natalia Jakowenko, Historia Ukrainy do 1795 roku, Warszawa 2011, Wydawnictwo Naukowe PWN, ISBN 978-83-01-16763-9 , s. 478.

16. Wszelka odrębność struktur administracyjnych guberni małorosyjskiej została zniesiona w 1781 wraz ze zniesieniem ustroju pułkowego, wszelkich organów kozackich i Kolegium Małorosyjskiego w Petersburgu (które w latach 1764-1781 sprawowało kompetencje zniesionego urzędu hetmana).

17. Іван Монолатій Австрійська Буковина: особливості національних, професійних та мовних поділів magazyn Ji, 56/2009.

18. Karoly Kocsis and Eszter Kocsis-Hodosi, Hungarian Minorities in the Carpathian Basin Toronto - Buffalo 1995, ISBN 1-882785-04-5 , tabela 11. wersja elektroniczna.

19. Andrzej Chojnowski, Jan Jacek Bruski „Ukraina" Wydawnictwo Trio Warszawa 2006.

20. Jarosław Hrycak: Historia Ukrainy 1772-1999: Narodziny nowoczesnego narodu, przeł. Katarzyna Kotyńska, Lublin 2000, ISBN 83-85854-50-9 , s. 96.

21. „27 XII 1917 w Charkowie samozwańczy Zjazd Rad Delegatów proklamował utworzenie sowieckiej UNR. Przywłaszczenie przez bolszewików tej nazwy świadczy o natężeniu nastrojów niepodległościowych - sugerowali oni w ten sposób, że nie są przeciw odrębności państwowej. Rosja Sowiecka uznawała istnienie Republiki Ukraińskiej tylko w granicach potwierdzonych przez Rząd Tymczasowy, ale po utworzeniu samozwańczych władz w Charkowie zaakceptowała istnienie sowieckiej UNR w granicach proponowanych przez Ukraińską Radę Centralną." Robert Potocki: Idea restytucji Ukraińskiej Republiki Ludowej (1920-1939). Wydawnictwo: Instytut Europy Środkowo-Wschodniej, Lublin 1999; s. 29, ISBN 83-85854-46-0 . Por też: Jan Jacek Bruski, Petlurowcy, Kraków 2004, Wyd. Arcana, s. 37-40, ISBN 83-86225-03-3 .

22. Po opanowaniu przez Polaków Kijowa (przewidzianego na stolicę URL) zgodnie z porozumieniami polsko-ukraińskimi przybył tam z Kamieńca Podolskiego rząd Ukraińskiej Republiki Ludowej, który przystąpił do organizowania administracji centralnej i terenowej. Jednak główne założenia rządu pozostały niezrealizowane. Według profesora Andrzeja Chojnowskiego „o porażce zadecydowała przede wszystkim niedojrzałość narodowa Ukraińców" - Jan Jacek Bruski, Andrzej Chojnowski Ukraina, Warszawa 1997, s. 63.

23. „Tymczasem 11 XI 1918 r. w Moskwie zapadła decyzja o rozpoczęciu interwencji zbrojnej pod pozorem obrony zdobyczy rewolucji proletariackiej: pomimo iż robotnicy, oraz wielu włościan (...) jest po naszej stronie, bez rzucenia znacznych sił Armii Czerwonej nie można liczyć nie tylko na powodzenie ruchu rewolucyjnego na Ukrainie, ale nawet na jego zapoczątkowanie. 20 listopada armia sowiecka rozpoczęła działania wojenne. Równolegle z akcją wojskową Moskwa bawiła się w papierową dyplomację". Robert Potocki: Idea restytucji Ukraińskiej Republiki Ludowej (1920-1939). Wydawnictwo: Instytut Europy Środkowo-Wschodniej, Lublin 1999; s. 29, ISBN 83-85854-46-0 i następne. Patrz też Jan Jacek Bruski: „Po upadku Hetmanatu Rosja Radziecka ogłosiła, że w związku z anulowaniem traktatu brzeskiego przestaje uznawać niepodległość Ukrainy. Ponownie jednak nie zdecydowano się działać otwarcie. Ofensywa przeciwko wojskom Dyrektoriatu prowadzona była pod firmą utworzonego 20 listopada 1918 r. w Kursku Tymczasowego Robotniczo-Chłopskiego Rządu Ukrainy. Na czele tego organu postawiono kolejno dwie osobistości, o których powiedzieć można by wiele, nie to jednak, że współczuły ukraińskim aspiracjom narodowym. Gieorgij Piatakow, teoretyk luksemburgizmu, zasłynął jako gorący oponent leninowskiego hasła o prawie narodów - a w szczególności narodu ukraińskiego - do samookreślenia. Chrystian Rakowski - z pochodzenia Bułgar, z zawodu międzynarodowy rewolucjonista - był postacią nową na terenie rosyjskim, dał się już jednak poznać jako teoretyk sprawy ukraińskiej, głoszący m.in. tezy o szczególnej roli języka rosyjskiego na Ukrainie i nieistotnym charakterze różnic etnograficznych między Ukraińcami a Rosjanami. Funkcjonowanie fasadowego rządu dawało Piotrogrodowi wolną rękę w stosunkach z Ukrainą. W odpowiedzi na protestacyjną notę Dyrektoriatu komisarz spraw zagranicznych Cziczerin spokojnie odrzucał zarzut zaangażowania wojskowego Rosji przeciw URL, stwierdzając, że na Ukrainie toczy się wojna domowa - między robotnikami i biednym chłopstwem z jednej strony a ukraińską burżuazją z drugiej. Podobne wyjaśnienia przyjąć za dobrą monetę mogły osoby albo bardzo naiwne, albo zdesperowane." Jan Jacek Bruski: Petlurowcy, Kraków 2004, Wyd. Arcana, s. 60, ISBN 83-86225-03-3 p. Opis sytuacji i szczegółowe źródła tamże s. 59-64.

24. Ogółem na sowieckiej Ukrainie wskutek głodu i związanych z nim chorób zmarło nie mniej niż 3,3 miliona obywateli sowieckich, a w całym Związku Radzieckim zmarła w przybliżeniu taka sama (według przynależności narodowej) liczba Ukraińców. Timothy Snyder, Skrwawione ziemie: Europa między Hitlerem a Stalinem, Warszawa 2011, wyd. Świat książki, ISBN 978-83-247-2278-5 , s. 75.

25. Robert Conquest, Wielki Terror, Warszawa 1997, ISBN 83-902063-9-0 , Podrozdział: Ukraina:spustoszony kraj, s. 255-263. Jarosław Hrycak, Historia Ukrainy 1772-1999: Narodziny nowoczesnego narodu, przeł. Katarzyna Kotyńska, Lublin 2000, s. 181, ISBN 83-85854-50-9 : „Represje ogarnęły wszystkie warstwy inteligencji, a niektóre z nich (duchowieństwo UAPC, filologowie i historycy, pisarze, kobzarze, przedstawiciele marksistowskich nauk społecznych) zostały wyniszczone prawie doszczętnie. W innych grupach represje stosowano wybiórczo, ale odsetek ofiar nigdzie nie był niski. Według przybliżonych szacunków w latach trzydziestych w USRR zlikwidowano ok. 80% aktywnej inteligencji".

26. Mikołaj Iwanow: Matka premiera. O Polakach w Dowbyszu Biuletyn IPN, nr 1-2/2009 r., s. 38, powołując się na dane przedstawione przez profesora Henryka Strońskiego wersja elektroniczna.

27. Nikita Chruszczow O kulcie jednostki i jego następstwach, referat wygłoszony na XX Zjeździe KPZR, Moskwa 25 lutego 1956: „Тем более вопиющими являются действия, инициатором которых был Сталин и которые представляют собой грубое попрание основных ленинских принципов национальной политики Советского государства. Речь идет о массовом выселении со своих родных мест целых народов, в том числе всех коммунистов и комсомольцев без каких бы то ни было исключений. Причем такого рода выселение никак не диктовалось военными соображениями. Так, уже в конце 1943 года, когда на фронтах Великой Отечественной войны определился прочный перелом в ходе войны в пользу Советского Союза, принято было и осуществлено решение о выселении с занимаемой территории всех карачаевцев. В этот же период, в конце декабря 1943 года, точно такая же участь постигла все население Калмыцкой автономной республики. В марте 1944 года выселены были со своих родных мест все чеченцы и ингуши, а Чечено-Ингушская автономная республика ликвидирована. В апреле 1944 года с территории Кабардино-Балкарской автономной республики выселены были в отдаленные места все балкарцы, а сама республика переименована в Кабардинскую автономную республику. Украинцы избежали этой участи потому, что их слишком много и некуда было выслать. А то он бы и их выселил."О культе личности и его последствиях. Доклад XX съезду КПСС (Н.С. Хрущёв) Tekst oryginalny opublikowany oficjalnie: „Известия ЦК КПСС", N 3/1989 Moskwa 1989.

28. Ukraine conflict: What we know about the invasion. BBC.com, 2022-02-24. [dostęp 2022-02-24].

29. Russian President Vladimir Putin announces military assault against Ukraine in surprise speech, msn.com, 24 lutego 2022.

30. Adam Eberhardt, Rewolucja, której nie było. Bilans pięciolecia „pomarańczowej" Ukrainy, 30.11.2009, Ośrodek Studiów Wschodnich.

31. State Statistics Committee of Ukraine. ukrcensus.gov.ua. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-01-29)]..

32. US Grants Ukraine Market Economy Status. xitexsoftware.com. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-10-22)]..

33. Europe :: Ukraine - The World Factbook - Central Intelligence Agency, cia.gov [zarchiwizowane z adresu 2020-05-15] .

Bibliografia

Енциклопедія історії України: Т. 1-10. Редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. НАН України. Інститут історії України. - Київ 2004-2013, Wyd. "Наукова думка". ISBN 966-00-0632-2 wersja elektroniczna

Jarosław Hrycak: Historia Ukrainy 1772-1999: Narodziny nowoczesnego narodu, przeł. Katarzyna Kotyńska, Lublin 2000, ISBN 83-85854-50-9 .

Natalia Jakowenko: Historia Ukrainy od czasów najdawniejszych do końca XVIII wieku Lublin 2000 Wyd. Instytut Europy Środkowo-Wschodniej, ISBN 83-85854-54-1 , Wyd. II rozszerzone: Historia Ukrainy do 1795 roku, Warszawa 2011, Wydawnictwo Naukowe PWN, ISBN 978-83-01-16763-9 .

Ludwik Kolankowski: Polska Jagiellonów, wyd. III poprawione i uzupełnione, Olsztyn 1991, Wyd. Oficyna Warmińska, ISBN 83-85410-04-X .

Władysław Konopczyński: Dzieje Polski nowożytnej, t. I, wyd. I Warszawa 1936, wiele wznowień.

Robert Kuśnierz, Ukraina w latach kolektywizacji i wielkiego głodu (1929-1933), Toruń 2005, s. 336.

Robert Kuśnierz, W świecie stalinowskich zbrodni. Ukraina w latach czystek i terroru (1934-1938) w obserwacjach i analizach MSZ oraz wywiadu wojskowego Drugiej Rzeczypospolitej, Słupsk 2013, s. 428.

, Polityka ruska Kazimierza Wielkiego, Anna Kucińska-Kucharczyk (oprac.), Kraków: Towarzystwo Naukowe „Societas Vistulana", 2002, ISBN 83-88385-05-4 , OCLC 830373161.

Władysław Serczyk: Historia Ukrainy, wyd. 3 poprawione i uzupełnione Wrocław 2001, Wyd. Ossolineum, ISBN 83-04-04530-3 .

Linki zewnętrzne

Urzędy centralne:

# data[].attributes.attachment_link.description
Ukraina ( ukr. Україна, Ukrajina) - państwo unitarne, położone w Europie Wschodniej. Graniczy od północy z Białorusią, od zachodu z Polską, Słowacją i Węgrami, od południa z Rumunią i Mołdawią oraz Morzem Czarnym i Morzem Azowskim, od północnego wschodu i wschodu z Federacją Rosyjską. Stolicą Ukrainy jest Kijów.

# data[].attributes.body
Niemcy; Republika Federalna Niemiec, RFN – państwo federacyjne położone w zachodniej i środkowej Europie. Składa się z 16 krajów związkowych, a jego stolicą i największym miastem jest Berlin. Państwo ma powierzchnię 357 578 km² i panuje w nim klimat umiarkowany. Obecnie Niemcy liczą około 82,4 mln mieszkańców. Są zatem najludniejszym państwem w Unii Europejskiej, drugim w Europie i szesnastym na świecie. Średnia gęstość zaludnienia to 230,8 os/km². Przyrost naturalny kraju jest ujemny i wynosi około -1,14 promila. Oznacza to, że mniej Niemców przychodzi na świat niż umiera. Średnia długość życia mężczyzn wynosi 74 lata, a kobiet 80 lat. Stolicą Niemiec jest Berlin i tam znajduje się zdecydowana większość najważniejszych jednostek rządowych. Część ministerstw mieści się także w Bonn.

Głową państwa jest prezydent, z pięcioletnią kadencją. Jednak wybierany jest inaczej niż w Polsce. Nie w wyborach bezpośrednich, lecz przez Zgromadzenie Federalne (złożone z Bundestagu i  przedstawicieli landów). Pełni głównie funkcję reprezentacyjną, nie ma faktycznego wpływu na politykę, poza mianowaniem konsulów i ambasadorów oraz wysuwania kandydatów na kanclerza.
Tradycyjna niemiecka kuchnia przestaje się wysuwać na pierwszy plan. W Niemczech mieszka wielu obcokrajowców, którzy wprowadzają swoje specjały na rynek, otwierając restauracje, bary i kawiarnie. Kuchnia azjatycka, włoska i turecka są obecne niemal na każdym rogu. Jednak co należy do rdzennych specjałów naszych sąsiadów zza Odry?

Powszechnie uważa się, że w Niemczech występuje najwięcej różnych rodzajów chleba. Dodatkowo ważnymi elementami jadłospisu są ziemniaki oraz mięso – zwłaszcza wieprzowina. Właśnie z niej wytwarza się między innymi słynny Wurst.
Najważniejszymi i najbardziej znanymi budowlami są:

Filharmonia w Hamburgu. ...

Zamek Neuschwanstein w Schwangau. ...

Katedra w Kolonii. ...

Reichstag w Berlinie. ...

Frauenkirche w Dreźnie. ...

Brama Brandenburska w Berlinie. ...

Zamek w Heidelbergu. ...

Katedra w Akwizgranie.

Niemcy podlegali do Unii Europejskiej od 1 stycznia 1958 r.

# data[].attributes.body
http://www.jedynka.futurehost.pl/images/html/geografia/pliki/sasiedzi_polski.pdf

https://www.youtube.com/watch?v=6yHsKCHNDQM

https://quizizz.com/admin/quiz/5c40c5d5039446001a4076ab/ssiedzi-polski-i-ich-stolice

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Ten artykuł dotyczy współczesnego państwa litewskiego. Zobacz też: inne znaczenia słowa Litwa.

Litwa, Republika Litewska ( lit. Lietuva [ˈliɛtʊvaː], Lietuvos Respublika) - państwo w Europie, jeden z krajów bałtyckich, członek Unii Europejskiej i NATO; graniczy od zachodu z Rosją ( obwodem kaliningradzkim), od południowego zachodu z Polską, od wschodu z Białorusią, od północy z Łotwą.

Pierwsza wzmianka o Litwie pochodzi z 14 lutego 1009, jednak państwo litewskie powstało dopiero w XIII wieku. Królestwo Litwy - średniowieczne państwo litewskie istniejące w latach 1251-1263; jedynym królem był Mendog. W XV wieku ówczesne Wielkie Księstwo Litewskie, po zajęciu ziem księstw Rusi Kijowskiej, było największym terytorialnie państwem w Europie. W wyniku unii w Krewie (1385) weszło w związki z Królestwem Polskim (Koroną), które przerodziły się w 1569 w trwałą unię realną ( unia lubelska), zaś Wielkie Księstwo Litewskie weszło w skład Rzeczypospolitej jako jeden z jej dwu członów. Po III rozbiorze Rzeczypospolitej (1795) Litwa do 1918 wchodziła w skład Imperium Rosyjskiego. 16 lutego 1918 aktem niepodległości Litwy Taryba proklamowała Królestwo Litwy, zależne od Cesarstwa Niemieckiego. 2 listopada 1918 powstała niepodległa Republika Litewska, okupowana w czerwcu 1940 przez Armię Czerwoną, zaś w sierpniu 1940 anektowana przez ZSRR jako Litewska SRR. 11 marca 1990 Litwa ogłosiła deklarację niepodległości. Od 1 maja 2004 jest członkiem Unii Europejskiej.

Oficjalna nazwa Litwy to Republika Litewska (RL) ( lit. Lietuvos Respublika ( LR)).

Obowiązuje Konstytucja Republiki Litewskiej, która weszła w życie 6 listopada 1992, zaaprobowana w referendum z 25 października 1992. Litwa jest demokracją semiprezydencką, w której konstytucja gwarantuje trójpodział władz. Władza ustawodawcza spoczywa w rękach jednoizbowego parlamentu ( Seimas), władza wykonawcza - prezydenta i rządu, a władzę sądowniczą sprawują niezawisłe sądy (m.in. Sąd Najwyższy, Sąd Konstytucyjny oraz Sąd Apelacyjny).

Tak jak w pozostałych krajach bałtyckich parlament jest jednoizbowy. Zasiada w nim 141 posłów wybieranych na 4-letnią kadencję. Wybory do parlamentu odbywają się systemem mieszanym, gdzie każdy obywatel ma 2 głosy: jeden oddaje na kandydata ze swojego okręgu (obowiązuje system większościowy), drugi na kandydata z listy ogólnokrajowej (system proporcjonalny).

w wyborach parlamentarnych obowiązuje 5-procentowy próg wyborczy oraz frekwencja 25%

czynne prawo wyborcze od 18 lat

bierne prawo wyborcze od 25 lat

Sejm Republiki Litewskiej ( lit. Seimas) ma dominującą pozycję w systemie politycznym kraju:

zarządza wybory prezydenta, ale może zdjąć go także z urzędu, niezależnie od opinii Sądu Konstytucyjnego, większością kwalifikowaną 3/5 - taki impeachment miał miejsce w 2004 roku wobec prezydenta Rolandasa Paksasa, którego zastąpił poprzedni prezydent Adamkus (wybrany w wyborach)

ma zapisaną w konstytucji wyłączność ustawodawczą

zatwierdza nowy rząd i przez całą kadencję sprawuje nad nim kontrolę (także nad poszczególnymi ministrami) przez tajne, podwójnie głosowane wotum nieufności, votum zaufania przy powołaniu nowego gabinetu lub gdy zmieniła się połowa składu obecnego, stworzenie stanowiska lidera opozycji i powszechną praktykę zapytań poselskich

powołuje Kontrolerów Państwowych, którzy sprawdzają prawidłowość zarządzania majątkiem państwowym i prawidłowość wykonywania założeń budżetu. Brak przedstawienia ustawy budżetowej przez rząd nie jest równoznaczne z jego dymisją.

głosuje wniosek o zmianę konstytucji (oprócz art.1 i 14 które mogą być zmienione tylko drogą referendum) dwukrotnym głosowaniem 2/3 większości bezwzględnej

większością 3/5 może pozbawić mandatu deputowanego

wybierany w wyborach powszechnych, 4-przymiotnikowych na 5-letnią kadencję, którą powtórzyć może tylko raz.

aby zostać prezydentem Litwy trzeba mieć ukończone 40 lat i co najmniej od 3 lat mieszkać na terytorium państwa, będąc jego pełnoprawnym obywatelem.

prezydent oprócz wspomnianej wcześniej odpowiedzialności przed sejmem, ma także obowiązek składania corocznego orędzia o stanie państwa.

zarządza nowe wybory do parlamentu z powodu braku votum zaufania dla rządu, samorozwiązania Seimas.

ma prawo weta wobec ustaw sejmowych.

współtworzy politykę zagraniczną Litwy (we współpracy z rządem).

jest arbitrem.

nadaje odznaczenia.

może wystąpić z wnioskiem o odebranie mandatu posłowi.

kształtuje wizerunek państwa, jest jego reprezentantem.

mianuje premiera, dowódcę wojska, sędziów SK, dyplomatów itd.

ma prawo łaski.

posiada inicjatywę ustawodawczą.

Rząd kształtowany jest przez kandydata na premiera wskazanego przez Prezydenta i musi uzyskać votum zaufania sejmu. Składa się z premiera i ministrów (nie ma wiceministrów ani wicepremiera) i obraduje na posiedzeniach.

głównym zadaniem rządu jest opracowanie i realizowanie budżetu państwa (co sprawdzają specjalni kontrolerzy)

ma inicjatywę ustawodawczą

odpowiada kolegialnie i indywidualnie (ministrowie) przed parlamentem

Partie polityczne

W raporcie „Freedom in the World 2005", ogłoszonym przez Freedom House, Litwa znalazła się w kategorii państw „Wolne" ze wskaźnikiem 2,0 w 7-stopniowej skali.

Wolność prasy i mediów: w raporcie „Freedom of the Press 2004" Litwa znalazła się w kategorii państw „Wolne" na 33. miejscu na 193 (razem z Cyprem i Japonią, tuż przed Francją i Polską) ze wskaźnikiem 18 w 100-stopniowej skali.

Terytorium Litwy dzieli się na 10 okręgów ( apskritis, l.mn. apskritys) podzielonych na 60 rejonów ( savivaldybė, l.mn. savivaldybės).

Litwa jest krajem położonym pod względem geograficznym w Europie Środkowej (natomiast przez ONZ jest zaliczana do państw Europy Północnej), na południowo-wschodnim wybrzeżu Morza Bałtyckiego. Na terenie Litwy znajduje się geometryczny środek Europy, umiejscowiony 26 kilometrów na północ od Wilna. Ustalili to naukowcy z Francuskiego Instytutu Geograficznego w 1989 roku.

Ukształtowanie powierzchni nizinne, o rzeźbie polodowcowej, średnia wysokość 99 m n.p.m., najwyższe wzniesienie Aukštojo kalnas (Wysoka Góra) 293,84 m n.p.m., na Wyżynie Miednickiej. Wybrzeże morskie jest przeważnie niskie i wyrównane, wnętrze kraju zaś nizinne z licznymi formami polodowcowymi. Większa część powierzchni Litwy znalazła się w zasięgu zlodowacenia wałdajskiego. Przeważają równiny moreny dennej, pojeziorno-lodowcowe i sandrowe z wydmami śródlądowymi. W zachodniej części Wysoczyzna Żmudzka (wysokość do 234 m), na południowym wschodzie (na pograniczu z Białorusią) Pojezierze Litewskie (Wileńskie) rozdzielone dolinami Niemna i jego dopływu Wilii na 3 oddzielne wzniesienia, Sudawskie, Dzukijskie i Auksztockie. Wąski pas pobrzeża nad Zalewem Kurońskim, odgrodzony od Morza Bałtyckiego Mierzeją Kurońską z wielkimi wałami wydm, na południu delta Niemna.

Klimat umiarkowany ciepły, przejściowy między morskim nad wybrzeżem bałtyckim i o wzrastających ku wschodowi cechach kontynentalnych, występują charakterystyczne silne wiatry i szybkie zmiany pogody. Średnia temperatura w styczniu od -7 °C na wschodzie do 0 °C na wybrzeżu, w lipcu ok. 17-18 °C. Najniższą temperaturę: -42,9 °C, odnotowano 1 lutego 1956 w mieście Uciana, najwyższą: 37,5 °C, odnotowano 30 lipca 1994 roku w miejscowości Jeziorosy. Opady głównie latem, średnio roczne wynoszą ok. 600-800 mm i więcej, szczególnie w zachodniej części Wysoczyzny Żmudzkiej.

Rekordy temperatur

Rozwinięta gęsta sieć rzek (na 1 km² przypada 0,4 km rzeki) typu równinnego, wolno płynące, meandrujące o szerokich dolinach. Zasilane są przede wszystkim wodami ze stopionych śniegów, co jest przyczyną gwałtownego wzbierania stanów wód na wiosnę i występowaniem licznych powodzi. Największe rzeki to: Niemen - o długości całkowitej 937 km, natomiast w granicach Litwy 469 km, którego dorzecze zajmuje prawie 70% powierzchni terytorium Litwy - wraz z dopływami: Wilią, Niewiażą, Dubissą oraz górny bieg Windawy. Najdłuższą rzeką płynącą w całości na terytorium Litwy jest rzeka Święta, o długości 246 km. Na Litwie znajduje się łącznie ok. 6 tys. jezior, które zajmują ok. 914 km², czyli 1,4% powierzchni kraju. Najwięcej jezior znajduje się na Nizinie Wilejsko-Żejmiańskiej, głównie pochodzenia polodowcowego. Największe jezioro to Dryświaty (przy granicy z Białorusią), najgłębsze Tauroginie (maksymalna głębokość 60,5 m), najdłuższe (typu rynnowego) to Oświe (inna nazwa Jezioro Dubińskie) o długości 30 km.

Najdłuższe rzeki na Litwie

Według FAO na Litwie są 733 rzeki liczące ponad 10 km długości, które zajmują łącznie 32 601 ha (326,01 km²).

Największe jeziora na Litwie

Według Statistikos Departamentas na Litwie jest 2830 jezior o powierzchni większej niż 0,5 ha, jeziora w sumie zajmują powierzchnię 880 km². Według FAO na Litwie jest 2827 jezior o łącznej powierzchni 87 359 ha (873,59 km²) z czego 1589 jest większych od 0,5 ha, zajmujących łącznie 24 434 ha (244,34 km²).

Na Litwie jest 5 parków narodowych - Auksztocki PN, Dzukijski PN, Żmudzki PN, Trocki Historyczny PN oraz PN Mierzei Kurońskiej, a także 30 rezerwatów przyrody (parków regionalnych, m.in. łabędzie pod ochroną na jeziorze Żuwinta).

Jako pierwszy założony został 29 marca 1974 roku Auksztocki Park Narodowy, noszący przed odzyskaniem przez Litwę niepodległości nazwę Parku Narodowego Litewskiej SRR. Jego powierzchnia wynosi ok. 30 tys. ha, ponad 60% obszaru parku zajmują lasy.

Obszary chronione na Litwie zajmują 11,5% powierzchni kraju. Działalność rekreacyjna i gospodarcza na obszarach chronionych jest regulowana. Na Litwie pod ochroną jest 386 zabytków przyrody (drzewa, źródła, kamienie itp.).

Litewski Departament Statystyki ( Lietuvos Statistikos Departamentas) szacuje liczbę mieszkańców na początku kwietnia 2017 roku na 2 831 670. Według ostatniego spisu powszechnego z 2011 roku Litwa liczyła 3 043 429 mieszkańców, z czego mężczyzn 1 403 000 (46,1%), a kobiet 1 641 000 (53,9%). Według poprzedniego spisu przeprowadzonego w 2001 roku, Litwa liczyła 3 483 972 mieszkańców, z czego mężczyzn 1 629 148 (46,76%), a kobiet 1 854 824 (53,24%), stopień urbanizacji społeczeństwa wynosił 66,94%, natomiast w czasie spisu przeprowadzonego w 1989 roku, liczbę mieszkańców oszacowano na 3 674 800. Odnotowywany ujemny przyrost naturalny, i w związku z tym systematyczny spadek liczby ludności, począwszy od 1991 roku, jest spowodowany przede wszystkim zmniejszaniem się liczby urodzeń, a w ostatnim czasie - po przystąpieniu Litwy do Unii Europejskiej w 2004 roku - także masową emigracją zarobkową. I tak w 1990 roku odnotowano 56 868 żywych urodzeń i 39 760 zgonów, natomiast w 2001 roku już tylko 31 546 żywych urodzeń i 40 399 zgonów.

Litwa jest najbardziej jednolitym narodowościowo państwem spośród wszystkich państw bałtyckich, dominującą grupą etniczną są Litwini którzy liczą według spisu z 2011 roku ok. 2 561 000 osób (2 907 000 w czasie spisu z 2001), co stanowi 84,2% ogółu mieszkańców (84,6% w czasie spisu z 2001). Znaczące mniejszości narodowe według ostatniego spisu z 2011 roku to Polacy liczący ok. 200,1 tys. osób (235 tys. w 2001 roku), i Rosjanie liczący 177 tys. osób (220 tys. w 2001 roku).

Polacy są największą mniejszością narodową, skupioną przede wszystkim na Wileńszczyźnie, w południowo-wschodniej części Litwy; administracyjnie jest to okręg wileński (ok. 23%), w niektórych rejonach - wileńskim (52%) czy solecznickim (ok. 77%) - Polacy są większością, w samym mieście Wilnie Polacy stanowią ok. 16,5% ogółu mieszkańców. Rosjanie są skoncentrowani głównie w dwóch miastach, gdzie stanowią znaczące mniejszości, w Wilnie (12%) i w Kłajpedzie (19,6%) oraz rejonie miejskim Wisaginia, gdzie stanowią większość (52%).

Struktura narodowościowa/etniczna na Litwie według spisu ludności z 2011 i 2001 roku[21]

Narodowość

Liczba w 2011

Udział %

Różnica z 2001 (w tys.)

Liczba w 2001 (w tys.)

Udział %

Inni

52 235

1,7%

4 312

56 547

1,62%

Ludność ogółem 3 043 429 100%
440 543
3 483 972
100%

Współcześnie językiem urzędowym na Litwie jest język litewski, język ojczysty Litwinów, należący do grupy języków bałtyckich. W przeszłości językiem urzędowym w Wielkim Księstwie Litewskim był język ruski, a od 1696 język polski i wówczas też ostatecznie ustaliła się tam supremacja języka polskiego. Literatura litewska zaczęła się rozwijać dopiero w 1 poł. XIX wieku.

Religie według danych z 2010 r.:

Na Litwie są 103 miasta (po litewsku - l.poj. miestas; l.mn. miestai). Miasto zostało zdefiniowane przez litewski parlament jako obszar o zwartej zabudowie, liczący powyżej 3000 mieszkańców, gdzie dwie trzecie ludności znajduje zatrudnienie poza rolnictwem. Miejscowości, które liczą poniżej 3000 mieszkańców, ale posiadają historyczne prawa miejskie, również posiadają status miasta. Najstarszym litewskim miastem jest Kłajpeda, która otrzymała prawa miejskie w 1257 roku. Większość litewskich miast to miasta małe, tylko 6 liczy więcej niż 50 tys. mieszkańców, a tylko 2 więcej niż 200 tys., z kolei aż 65 ma mniej niż 10 tys. mieszkańców. Największym miastem i stolicą zarazem jest Wilno, liczące ponad 500 tys. mieszkańców. Według spisu ludności z 2011, jak i zarówno z 2001 roku, w miastach żyło ok. 66,7% mieszkańców Litwy.

Poniższa tabela przedstawia 10 największych miast Litwy (dane szacunkowe na 1 stycznia 2013 roku).

Na przełomie III i II tysiąclecia p.n.e. ze wschodu przybyli Indoeuropejczycy. Niektórzy badacze przyjmują, że właśnie wśród nich należy doszukiwać się przodków Bałtów, a więc także Litwinów. Wiele wskazuje również na to, że Bałtowie mogli przybyć na te tereny w czasie drugiej wielkiej migracji Indoeuropejczyków (ok. XII wiek p.n.e.).

Pierwsza wzmianka o Litwie pochodzi z 1009 roku. Do końca XIII wieku tereny Litwy zamieszkiwały liczne plemiona, które nie tworzyły zwartego organizmu państwowego. Dopiero od XIII wieku związkom plemiennym zaczęli przewodzić książęta ( kunigasi) spośród których największe znaczenie mieli Ryngoldowiczowie, których najwybitniejszym przedstawicielem był Mendog (Mindaugas). Około 1235 roku, pod wpływem zagrożenia, najpierw ze strony zakonu kawalerów mieczowych (od 1202), a następnie zakonu krzyżackiego (od 1237 roku), Mendog zjednoczył litewskie plemiona i skupił władze w jednym ręku. W 1251 roku pod naciskiem zakonów, Mendog przyjął chrzest, a w 1253 otrzymał od papieża koronę i koronował się w Nowogródku. Panowanie Mendoga zakończyło się gwałtownie w 1263 roku zabójstwem władcy. Po śmierci władcy Litwini odrzucili chrześcijaństwo, państwo stało się ponownie celem krucjat. Pomimo długotrwałych wojen z zakonami rycerskimi, Wielkie Księstwo Litewskie rozrastało się szybko, Litwini podbili ziemie słowiańskie stanowiące tereny obecnej Białorusi, Ukrainy i fragmenty Polski oraz Rosji. Wielkie Księstwo Litewskie stało się największym państwem w Europie.

2 października 1413 została zawarta Unia horodelska, która wprowadziła instytucję odrębnego wielkiego księcia na Litwie, wybieranego przez króla Królestwa Polskiego za radą i wiedzą panów polskich oraz bojarów litewskich, wspólne sejmy i zjazdy polsko-litewskie, urzędy wojewodów i kasztelanów na Litwie, a litewskich bojarów wyznania rzymskokatolickiego zrównała w prawach z polskimi rodami. Bojarzy litewscy przyrzekli wierność szlachcie polskiej, Koronie polskiej, królowi Władysławowi oraz wielkiemu księciu Witołdowi. Potwierdzony został nierozerwalny związek Litwy z koroną Królestwa Polskiego.

W 1569 Korona Królestwa Polskiego i Wielkie Księstwo Litewskie zawarły unię lubelską powołując do życia Rzeczpospolitą Obojga Narodów. Od zawarcia unii lubelskiej każdy nowo koronowany król Polski automatycznie zostawał władcą Litwy i nigdy nie był podnoszony na Wielkie Księstwo Litewskie.

XVII i XVIII wiek upłynęły Litwie pod znakiem wojen, w wyniku których Litwa stopniowo traciła swoje terytoria ( wojna polsko-rosyjska (1654-1667), powstanie Chmielnickiego, najazd Szwedów). Kolejne wieki nie przyniosły Litwie dobrych czasów. Klęski żywiołowe, głód, zarazy, wojny domowe, wojna północna między Szwecją i Rosją, pustoszyły terytorium Litwy. Po ziemie osłabionej Rzeczypospolitej Obojga Narodów sięgnęli wreszcie sąsiedzi. W 1772 roku miał miejsce I rozbiór Rzeczypospolitej, w 1793 i 1795 kolejne dwa, po upadku insurekcji kościuszkowskiej, Litwa została ostatecznie podzielona pomiędzy Rosję ( Auksztota i Żmudź) i Prusy ( Suwalszczyzna).

Do powstania listopadowego Litwa przyłączyła się dopiero w marcu 1831 roku. Po upadku powstania na Litwę spadły srogie kary, m.in.: zlikwidowanie Uniwersytetu Wileńskiego, zamknięcie wielu klasztorów rzymskokatolickich i szkół, zsyłki ludności w głąb Rosji.

Powstanie styczniowe ( 1863) przyczyniło się do nasilenia represji wobec mieszkańców, zaczęto rusyfikować wsie i miasta. W 1883 roku zaczęto wydawać pierwsze litewskie czasopismo „ Aušra " (jutrzenka), potem kolejne: „Šviesa" (światło), „Varpas" (dzwon) i „Ūkininkas" (rolnik). Po upadku powstania styczniowego rozpoczął się okres litewskiego odrodzenia narodowego i wzrastania antagonizmu polsko-litewskiego.

Z wybuchem I wojny światowej wiązano nadzieje, na odzyskanie niepodległości. We wrześniu 1917 roku w Wilnie wybrano Radę Litewską tzw. Tarybę. 16 lutego 1918 roku Taryba ogłosiła niepodległość i powstanie niepodległego Królestwa Litwy, w rzeczywistości częściowo uzależnionego od Niemiec, dzień ten jest obchodzony jako Dzień Odzyskania Niepodległości.

Do roku 1938 Litwa odmawiała nawiązania kontaktów dyplomatycznych z Polską ( Polskie ultimatum wobec Litwy).

23 marca 1939 r. na skutek ultimatum część terytorium Litwy ( Okręg Kłajpedy) została wchłonięta przez III Rzeszę. 23 sierpnia 1939 roku III Rzesza i ZSRR zawarły tajny układ ( pakt Ribbentrop-Mołotow), który umieszczał Litwę w niemieckiej strefie wpływów. Ponieważ armie niemieckie znacznie przekroczyły na wschodzie ustaloną linię podziału Polski na Wiśle i Sanie, w ramach rekompensaty w kolejnym tajnym układzie z 28 września Hitler oddał Litwę do strefy wpływów Związku Radzieckiego. 10 października 1939 zawarto w Moskwie litewsko-radziecki układ o stacjonowaniu Armii Czerwonej na Litwie, oficjalnie zwany układem o wzajemnej pomocy. Dokonując licznych prowokacji granicznych latem 1940 ZSRR wysunął wobec Litwinów ultimatum, żądając utworzenia kolejnych baz sowieckich na terytorium republiki. 15 czerwca 1940 150 tysięczna armia radziecka rozpoczęła okupację Litwy.

Okupacja niemiecka dała Litwinom pewną swobodę, Litwini służyli m.in. w formacjach wojskowych związanych z armią niemiecką ( Hilfspolizei-Bataillonen, Schutzmannschaft). W latach 1941-1944 litewski Ypatingasis būrys (YB) i niemieckie Schutzstaffel (SS) zamordowały w Ponarach około 100 tys. polskich obywateli, głównie polskich Żydów i Polaków. W 1944 Armia Czerwona wyparła Wehrmacht; przywrócono Litewską SRR, z którą do 1952 walczyły litewskie oddziały partyzanckie. Rządy Stalina przyczyniły się do kolejnych represji i wysiedleń na masową skalę.

Pod koniec lat 80. rozpoczął się nowy okres odrodzenia narodowego na Litwie. 11 marca 1990 roku Litwa ogłosiła deklarację niepodległości, na co stanowczo zareagował Związek Radziecki wprowadzając na ulice Wilna czołgi. W 1992 odbyły się pierwsze wolne wybory do Sejmu Republiki Litewskiej.

W 1991 Litwa została członkiem ONZ, w 2004 członkiem NATO i Unii Europejskiej.

Na 2009 rok przypadły zakrojone na bardzo dużą skalę obchody Tysiąclecia Litwy.

1 stycznia 2015 Litwa przystąpiła do strefy euro.

Według danych WHO z 2016 r. Litwa miała najwyższy wskaźnik spożycia alkoholu w Unii Europejskiej: 15 litrów czystego alkoholu na osobę rocznie - odpowiednik 167 butelek wina albo 67 półlitrówek wódki. Chcąc ograniczyć zjawisko alkoholizmu, zgodnie z zaleceniami WHO rząd podjął szereg zdecydowanych (i niepopularnych) decyzji, takich jak zakaz sprzedaży alkoholu osobom poniżej 20 roku życia czy skrócenie godzin otwarcia sklepów z alkoholem (do godz. 20:00).

W 2015 r. Litwa była 22. gospodarką Unii Europejskiej pod względem wielkości PKB w parytecie siły nabywczej i 86. gospodarką świata, a pod względem wielkości PKB nominalnego - 24. gospodarką UE i 85. gospodarką świata. W 2015 r. PKB per capita w parytecie siły nabywczej Litwy wyniósł 21 100 PPS ( 73,5% średniej UE), a PKB per capita nominalny - 12 780 euro ( 44,5% średniej UE). Według danych MFW w latach 2004-2015 Litwa była na pierwszym miejscu w UE pod względem tempa wzrostu PKB per capita. Skumulowany wzrost PKB per capita Litwy wyniósł w tym okresie 70,8%.

Po uzyskaniu niepodległości Litwa znajdowała się w okresie kryzysu gospodarczego, spowodowanego zmianą systemu zarządzania. W pierwszych latach po proklamacji niepodległości, sprywatyzowano część własności państwowej, m.in.: zlikwidowano wszystkie kołchozy i sowchozy oraz wprowadzono liberalizację cen. Nastąpił spadek produktu krajowego brutto o ok. 70%, a produkcji przemysłowej i rolniczej o ponad 1/2 w stosunku do 1989. Byłym właścicielom zwrócono do 1993 ok. 700 tys. ha (60% ziem uprawnych). Po kryzysie gospodarczym z lat 1991-1994 nastąpił początek stabilizacji i wzrostu gospodarczego (w 1996 5,1% wzrostu PKB w 1997 8,5%, w 1998 7,5%). Do końca 1995 roku sprywatyzowano 80% majątku państwowego. Jednakże w sierpniu roku 1998, kryzys finansowy w Rosji i załamanie się rosyjskiego rubla miało fatalny wpływ na litewską gospodarkę, wciąż uzależnioną od handlu z Rosją, i spowodowało kryzys fiskalny w roku następnym. PKB kraju zmniejszyło się w 1999 roku o 1,5%. Zmusiło to rząd litewski do znacznych cięć w wydatkach budżetowych i przeorientowania handlu na zachód.

W maju 2016 roku, po kilkunastu miesiącach obowiązywania waluty Euro litewscy konsumenci zorganizowali trzydniowy bojkot centrów handlowych w związku z podwyżką cen. Nieformalnym symbolem bojkotu był kalafior, który przed wprowadzaniem Euro kosztował 3 lity (0,87 euro), w ciągu kilkunastu miesięcy jego cena wzrosła do 3,49 euro. Premier Litwy Algirdas Butkevicius stwierdził, iż za wzrostem cen nie stoi fakt wprowadzenia Euro a sumienie handlowców.

Główne gałęzie przemysłu przetwórczego: to przemysł spożywczy, lekki (włókienniczy, dziewiarski), hutniczy, elektryczny, maszynowy i elektrotechniczny, materiałów budowlanych, chemiczny, drzewny, petrochemiczny - zakłady rafineryjno-petrochemiczne w Możejkach „ Mažeikių Nafta". Rozwinięte rzemiosło (wyroby z bursztynu, ceramika).

Rolnictwo wyspecjalizowało się głównie w produkcji mleka i mięsa. W kraju przeważają małe i bardzo małe gospodarstwa rolne, istnieje ok. 240 tys. gospodarstw rolnych o przeciętnej powierzchni 6 ha. Grunty orne zajmują 45% powierzchni kraju, łąki i pastwiska 17%, lasy ok. 32%. Uprawia się głównie zboża ( jęczmień, pszenica, żyto i kukurydza), buraki pastewne, buraki cukrowe, ziemniaki i len, hoduje się bydło i trzodę chlewną; rybołówstwo.

Bilans handlowy Litwy jest ujemny, w 2007 roku wartość eksportu wynosiła 17,09 mld dol. a importu 22,64 mld dolarów. Eksportuje się głównie: surowce mineralne, tekstylia, maszyny i urządzenia elektryczne, chemikalia, żywiec i produkty zwierzęce, środki transportu, żywność, cement, energię elektryczną i nawozy sztuczne, importuje się: ropę naftową, maszyny, wyroby włókiennicze i chemikalia, artykuły przemysłu lekkiego, artykuły żywnościowe. Główni partnerzy handlowi: Rosja, Niemcy, Polska, Łotwa, Estonia.

W 2015 roku kraj ten odwiedziło 2,071 mln. turystów (0,4% więcej niż w roku poprzednim), generując dla niego przychody na poziomie 1,147 mld dolarów.

Dominuje transport kolejowy i samochodowy, całkowita długość linii kolejowych w kraju to 1,771 tys. km (2006). Przez terytorium Litwy przechodzą połączenia: Moskwa - Wilno - Kaliningrad, Petersburg - Wilno - Grodno (na Białoruś i do Polski), Ryga - Szawle - Kaliningrad. Długość dróg kołowych: 79,497 tys. km, w tym autostrad 417 km. Transport wodny odbywa się na Niemnie i Wilii oraz na Jeziorach Trockich (łączna długość 425 km w 2005). Największym i najważniejszym portem morskim jest Kłajpeda. Sieć gazociągów o łącznej długości 1695 km (2007) łączy Daszawę-Iwacewicze z Wilnem i Rygą oraz z Kownem, Jeziorosami i Szawlami. Od 1979 działa rurociąg naftowy z Nowopołocka na Białorusi do rafinerii w Możejkach. Międzynarodowe porty lotnicze: Wilno, Kowno i Połąga. Sieć telefoniczna słabo rozwinięta, obecnie jest modernizowana, 792 400 abonentów telefonii stacjonarnej (2006); w użytkowaniu 4,718 mln telefonów komórkowych (2006).

Na Litwie są 103 miasta (po litewsku - l.poj. miestas; l.mn. miestai). Miasto zostało zdefiniowane przez litewski parlament jako obszar o zwartej zabudowie, liczący powyżej 3000 mieszkańców, gdzie dwie trzecie ludności znajduje zatrudnienie poza rolnictwem. Miejscowości, które liczą poniżej 3000 mieszkańców, ale posiadają historyczne prawa miejskie, również posiadają status miasta. Najstarszym litewskim miastem jest Kłajpeda, która otrzymała prawa miejskie w 1257 roku. Większość litewskich miast to miasta małe, tylko 6 liczy więcej niż 50 tys. mieszkańców, a tylko 2 więcej niż 200 tys., z kolei aż 65 ma mniej niż 10 tys. mieszkańców. Największym miastem i stolicą zarazem jest Wilno, liczące około 540 tys. mieszkańców. Według spisu ludności z 2011, jak i zarówno z 2001 roku, w miastach żyło ok. 66,7% mieszkańców Litwy. Ranking

Wskaźnik Wolności Gospodarczej 2005 (Index of Economic Freedom, Heritage Foundation i The Wall Street Journal): podobnie jak większość „starej" UE, Litwa została zakwalifikowana do grupy państw o „w zasadzie wolnej gospodarce" i zajęła 23. miejsce. Rosja 124., Polska 41., Białoruś 143., Łotwa 28, Estonia 4. Ranking (od s. 9), mapa wolności gospodarczej.

Wskaźnik Konkurencyjności Gospodarki: 36. miejsce w rankingu 104 państw (Rosja 70., Polska 60., Estonia 20). Światowe Forum Ekonomiczne: Światowy Raport Konkurencyjności 2004-2005

Wskaźnik Percepcji Korupcji 2004 (Corruption Perceptions Index 2004, Transparency International): 44. miejsce na 146, razem z Kuwejtem i RPA (Rosja 90., Polska 67., Białoruś 74., Łotwa 57., Estonia 31.) Ranking.

Wskaźnik rozwoju społecznego 2004 (Human Development Index), stosowany przez Program Rozwoju Narodów Zjednoczonych: Litwa zajęła 41. miejsce (na 177) w grupie krajów wysoko rozwiniętych. Sąsiedzi Litwy zajęli lokaty: Rosja 57., Polska 37., Białoruś 62., Łotwa 50.

Wzrost produkcji przemysłowej w 2007: 5,5%

Inflacja (2007): 5,4%

Stopa bezrobocia (2007): Według oficjalnego dziennika statystycznego 3,2%. Uwzględniając niezarejestrowanych bezrobotnych 5,7%

Wartość inwestycji (2007): 24% PKB

Litwa dysponuje czterema rodzajami sił zbrojnych: siłami lądowymi, marynarką wojenną, siłami powietrznymi oraz siłami specjalnymi.

W 2014 roku uzbrojenie sił lądowych Litwy składało się w m.in. z: 612 opancerzonych pojazdów bojowych oraz 50 zestawów artylerii holowanej. Marynarka wojenna Litwy dysponowała w 2014 roku czterema okrętami obrony przybrzeża oraz czterema okrętami obrony przeciwminowej. Litewskie siły powietrzne z kolei posiadały w 2014 roku uzbrojenie w postaci m.in. 8 samolotów transportowych jednego samolotu szkolno-bojowego oraz 4 śmigłowców. Wojska litewskie w 2014 roku liczyły 15 tys. żołnierzy zawodowych oraz 4,3 tys. rezerwistów. Według rankingu Global Firepower (2016) litewskie siły zbrojne stanowią 97. siłę militarną na świecie, z rocznym budżetem na cele obronne w wysokości 430 mln dolarów ( USD).

Do końca lat 80. system oświaty był ściśle zintegrowany z systemem oświaty ZSRR. W 1990 roku zaczęto wprowadzać nowy, państwowy system oświaty. Obowiązkiem szkolnym objęte są dzieci od 7. (lub wcześniej) do 16. roku życia. Edukacja na szczeblu podstawowym i średnim jest bezpłatna. W roku szkolnym 2005/06 99,5% uczniów uczęszczało do placówek publicznych finansowanych z budżetów administracji centralnej i terenowej. Na oświatę przeznacza się ok. 6% PKB.

Na początku 2005 r. w wieku objętym obowiązkowym kształceniem było 464 379 dzieci i młodzieży. Urzędowym językiem nauczania jest język litewski. Mniejszości narodowe (jak Polacy, Rosjanie i Białorusini) mogą uczyć dzieci swego ojczystego języka i kultury narodowej oraz rozwijać swą kulturę. W roku szkolnym 2005/06 kształcenie w innym języku niż litewski prowadzono w szeregu szkół, do których uczęszczało 44 832 uczniów (8,4% uczniów). Szkoły dla mniejszości narodowych realizują wspólną podstawę programową kształcenia ogólnego zatwierdzoną przez Ministerstwo Edukacji i Nauki, ale mogą wprowadzać do programu dodatkowe elementy etniczno-kulturowe.

System szkolnictwa wyższego obejmuje uczelnie akademickie i zawodowe. Uczelnie akademickie, uniwersytety i akademie, prowadzą studia akademickie na trzech poziomach: licencjackim, magisterskim i doktoranckim.

Na Litwie działają 3 uniwersytety: najstarszy i największy w Wilnie (założony w 1579, Uniwersytet Wileński), w Kownie (założony w 1922) i w Kłajpedzie (założony w 1991) oraz 2 politechniki: w Wilnie (założona w 1969) i w Kownie (założona w 1950), oprócz tego również 5 wyższych szkół zawodowych.

Najwyższą instytucją naukową na Litwie jest Litewska Akademia Nauk w Wilnie, założona 1941 roku. Jest ona korporacją uczonych, a zarazem pełni funkcję centralnego organu państwowego do kierowania nauką, ponadto organizuje i prowadzi badania w sieci własnych placówek naukowych.

Litwa to nieduży kraj, dlatego regiony etnograficzne są dosyć podobne, mimo tego łatwo można odróżnić pięć:

Święta państwowe

Źródło: Kodeks pracy Republiki Litewskiej (Lietuvos Respublikos darbokodeksas)

1 stycznia: Nowy Rok (Naujieji metai), Dzień Flagi Państwowej Litwy (Vėliavos diena)

16 lutego: Dzień odbudowania Państwa Litewskiego (Lietuvos valstybės atkūrimo diena)

11 marca: Dzień odzyskania niepodległości Litwy (Lietuvos nepriklausomybės atkūrimo diena)

niedziela i poniedziałek: Wielkanoc chrześcijańska (Velykos)

1 maja: Międzynarodowy Dzień Pracy (Tarptautinė darbo diena)

3 maja: Rocznica uchwalenia Konstytucji 3 maja (poczynając od 2007)

pierwsza niedziela maja: Dzień Matki (Motinos diena)

24 czerwca: Noc Świętojańska (Rasos lub inaczej Joninės), Narodzenie Jana Chrzciciela

Święta narodowe i religijne

Litwa jest jedynym krajem katolickim spośród byłych republik ZSRR.

6 stycznia: Trzech Króli (Trys karaliai)

25 stycznia: Środek zimy (Pusiaužiemis)

2 lutego: Gromnice (Grabnyčios), Dzień Perkuna (Perkūno diena), Ofiarowanie Pańskie („Kristaus Paaukojimo šventė")

następny dzień po Zapustach: Popielec (Pelenų diena)

1 kwietnia: Dzień kłamcy, czyli Prima Aprilis (Melagių diena)

od Zapustów do Wielkanocy: wielki post (Gavėnia)

tydzień przed Wielkanocą: Niedziela palmowa (Verbų sekmadienis)

23 kwietnia: Jurginės, Dzień pastucha (Ganiklio diena)

6 tygodni po Wielkanocy: Szesztines (Šeštinės), czyli Wniebowstąpienie Pańskie (Kristaus dangun įžengimo šventė)

7 tygodni po Wielkanocy: Zielone Świątki (Sekminės)

od końca listopada do Wigilii: Adwent (Adventas)

Inne (nie tradycyjne) święta obchodzone na Litwie

zabytkowa architektura

nowoczesna architektura

Przyroda

# data[].attributes.attachment_link.description
Ten artykuł dotyczy współczesnego państwa litewskiego. Zobacz też: inne znaczenia słowa Litwa. Litwa, Republika Litewska ( lit. Lietuva [ˈliɛtʊvaː], Lietuvos Respublika) - państwo w Europie, jeden z krajów bałtyckich, członek Unii Europejskiej i NATO; graniczy od zachodu z Rosją ( obwodem kaliningradzkim), od południowego zachodu z Polską, od wschodu z Białorusią, od północy z Łotwą.

# data[].attributes.body
https://panimonia.pl/2020/04/27/polska-prezentacja-interaktywne-gry-i-karty-pracy/

# data[].attributes.headline
Polska, Rzeczpospolita Polska (RP) – państwo unitarne w Europie Środkowej, położone między Morzem Bałtyckim na północy a Sudetami i Karpatami na południu, w przeważającej części w dorzeczu Wisły i Odry. ... Większość północnej granicy Polski wyznacza wybrzeże Morza Bałtyckiego.

# data[].attributes.subject
Polska, Rzeczpospolita Polska (RP) – państwo unitarne w Europie Środkowej, położone między Morzem Bałtyckim na północy a Sudetami i Karpatami na południu, w przeważającej części w dorzeczu Wisły i Odry. ... Większość północnej granicy Polski wyznacza wybrzeże Morza Bałtyckiego.

# data[].attributes.body
https://view.genial.ly/5ecd2768c8ee9d0ea23867c8/presentation-2-turystyczne-atrakcje-czech-i-slowacji

https://view.genial.ly/5ea3c6dad407580db9ffc231/interactive-image-turystyczne-atrakcje-czech-i-slowacji

https://view.genial.ly/5ec95a31ad9c9e0d8e207e5c
https://slovakia.travel/pl/co-zobaczyc-i-robic/poznajmy-slowacje-online

https://learningapps.org/watch?v=p2hfk40nn20
https://learningapps.org/2824205

https://wordwall.net/pl/resource/2672648/geografia/atrakcje-turystyczne-czech-i-s%C5%82owacji

# data[].attributes.body
https://www.youtube.com/watch?v=QsLQvnT86kA

# data[].attributes.body
Podróżując po Polsce, trafimy na piękne góry, fantazyjne skały, rozległe jeziora, niemal dzikie rzeki, ruchome piaski, ogromne bagna i morskie wybrzeże. Możemy przemierzać zarówno prastarą puszczę, jak i piaskową pustynię. Obserwować ptaki na torfowiskach i podziwiać zastygłą lawę z wygasłych wulkanów. Płynąć nieuregulowaną rzeką lub wędrować wzdłuż Bałtyku. Na każdym z tych terenów żyją setki gatunków roślin i zwierząt, w tym wiele rzadko spotykanych, będących ewenementem na skalę europejską.

Zobacz także Dzikie miejsca w Polsce. Idealne na weekend z dala od tłumów

Pośród tego bogactwa trudno wybrać najważniejsze miejsca. Poniższa dziesiątka jest jedynie jedną z propozycji, pozwalającą jednak dobrze poznać różnorodność polskiej natury.

Jezioro Łuknajno

Położone zaledwie 5 km od Mikołajek Łuknajno jest jednym z ciekawszych przyrodniczo jezior Mazur. Akwen - połączony wąskim kanałem ze Śniardwami - od lat stopniowo zarasta. Płytkie jezioro (średnia głębokość to 0,6 m) otoczone jest gęstym pierścieniem tataraku i szuwarów. Dno pokrywa warstwa mułu oraz gęste glony, między innymi te z gromady ramienic. Wokół akwenu rozciągają się torfowiska porośnięte wierzbami oraz koszone regularnie łąki.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Białoruska SRR była członkiem założycielem ONZ i członkiem 8 organizacji wyspecjalizowanych ONZ; obok Rosyjskiej FSRR i Ukraińskiej SRR była jedną z trzech republik radzieckich będących podmiotem prawa międzynarodowego. W 1991 Białoruś ogłosiła niepodległość. Jest członkiem organizacji regionalnych i subregionalnych, tj. WNP, EaWG, ZBiR i OBWE.

„Mapa radziwiłłowska" Wielkiego Księstwa Litewskiego, rys. Tomasz Makowski, wyd. Willem Blaeu, 1635

Mapa Wielkiego Księstwa Litewskiego po I rozbiorze, rys. Tobias Lotter, 1780

Zasięg terytorialny Rzeczypospolitej Obojga Narodów w 1619 na tle współczesnej mapy Europy (w tym Białorusi).
Legenda:
Korona Królestwa Polskiego

Prusy - lenno Królestwa Polskiego

Wielkie Księstwo Litewskie

Inflanty - posiadłość Korony i Litwy

Kurlandia - lenno Rzeczypospolitej

Granice deklarowane przez rząd Białoruskiej Republiki Ludowej na uchodźstwie w 1919 r.

W IX wieku powstały księstwa wschodniosłowiańskie m.in. Księstwo połockie, Turowskie, Pińskie i Smoleńskie. W X wieku rozpoczęła się chrystianizacja Słowian wschodnich, zakończona w XV-XVI wieku. Ludność wschodniosłowiańska mówiąca językiem ruskim stanowiła większość w Wielkim Księstwie Litewskim. Na państwo księcia Witolda składała się Ruś Biała i Czarna, jak również częściowo Zaleska. Język ruski był w okresie panowania Giedyminowiczów językiem państwowym, zanim wyparty został przez język polski (oficjalnie w 1696 roku).

W roku 1579 w wyniku unii lubelskiej, południowe ziemie podległe Litwinom (ziemie ukrainne) przeszły pod panowanie Korony Królestwa Polskiego. W ten sposób ukształtowało się terytorium Wielkiego Księstwa Litewskiego, które przetrwało do rozbiorów, a które obejmowało współczesną Białoruś i Litwę. W tym okresie ukształtowała się również odrębność etniczna Białorusinów i Ukraińców oraz tożsamość Litwinów w znaczeniu historycznym.

W konsekwencji rozbiorów Rzeczypospolitej (lata 1793-1795) tereny na których istnieje współczesne państwo Białoruś przeszły pod władanie Rosji. Tłumiono wówczas wszelkie oznaki niezależności Rusinów - zaczynając od języka, poprzez likwidację unii brzeskiej na terenach wcielonych do Cesarstwa aż po odbieranie majątków szlachcie ruskiej.

Rusini wzięli udział w polskich powstaniach: listopadowym i styczniowym. Główni działacze polityczni tacy jak Konstanty Kalinowski i Zygmunt Sierakowski opowiadali się za wskrzeszeniem unii polsko-litewskiej. Za działalność patriotyczną spotykały ich represje ze strony carów (m.in. Zygmunt Sierakowski został powieszony w 1863, a Konstanty Kalinowski w 1864).

Koniec XIX wieku i początek XX to okres, w którym kształtuje się elita kulturalna i polityczna rozpowszechniająca ideę narodu białoruskiego. W roku 1902 Wacław Iwanowski powołuje Białoruską Partię Rewolucyjną, a rok później bracia Iwan i Anton Łuckiewiczowie powołują Białoruską Rewolucyjną Hromadę. Pierwsza legalna gazeta białoruska pod nazwą wychodzi 1 września 1906 i jest nieoficjalnym pismem BSH.

25 marca 1918 Białoruś po raz pierwszy w historii (na krótko) ogłosiła niezależność - na części terytorium Białorusi okupowanym wówczas przez Niemcy ogłoszono państwo białoruskie pod nazwą Białoruska Republika Ludowa, które zakończyło swoje istnienie po wycofaniu się armii niemieckiej i proklamowaniu Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej w styczniu 1919 roku. Miesiąc później, 27 lutego 1919 powołana została sowiecka Litewsko-Białoruska Republika Rad, która upadła 1 września 1919 roku.

23 lutego 1920 w Rydze przedstawiciele Polski oraz rządu na emigracji Białoruskiej Republiki Ludowej podpisali umowę o charakterze konwencji wojskowej mówiącej o wspólnej walce z bolszewikami Wojska Polskiego i Białoruskiej Armii Narodowej (którą dowodził gen. Stanisław Bułak-Bałachowicz). 18 marca 1921 na mocy pokoju ryskiego tereny obecnej Białorusi podzielone zostały między Polskę a Rosję Radziecką. Głównym ośrodkiem kulturalnym inteligencji białoruskiej stało się Wilno oraz w niewielkim stopniu Białystok.

Po sowieckiej stronie kordonu dokonano reaktywacji Białoruskiej Republiki Radzieckiej ( BSRR) początkowo ograniczoną terytorialnie do Mińska i okolic. W 1924 i 1926 przeniesiono spod jurysdykcji Rosyjskiej FSRR do Białoruskiej SRR: Połock, Witebsk, Homel i Mohylew.

W wyniku agresji radzieckiej na Polskę 17 września 1939 do Białoruskiej SRR przyłączono wschodnią część Mazowsza, część Podlasia, Polesia i Grodno. W latach 1941-1944 Białoruś była okupowana przez wojska niemieckie. W okresie II wojny światowej kilka milionów Białorusinów walczyło w Armii Czerwonej (w tym ok. 400 tys. - w partyzantce); próby tworzenia struktur państwowych pod patronatem niemieckim nie znalazły szerszego poparcia. Niemcy wymordowali bardzo licznych na Białorusi Żydów, a także co najmniej 750 tys. białoruskiej ludności cywilnej. Po zakończeniu wojny znaczna część Polaków została wysiedlona w nowe granice Polski. Łączne straty wojenne Białorusi należą do największych w Europie: 2,5 mln zabitych i zamordowanych (ok. 28% ludności); kraj poniósł także duże straty w majątku narodowym. W 1945 Ziemia Białostocka powróciła do Polski na mocy porozumienia z ZSRR.

W celu zrównoważenia sił pomiędzy państwami zachodnimi a blokiem wschodnim w ONZ Białoruska SRR stała się pełnoprawnym członkiem ONZ, obok Rosyjskiej FSRR i Ukraińskiej SRR. Sytuacja ta wynikała z faktu przyznania członkostwa w ONZ dominiom brytyjskim.

26 kwietnia 1986 w ukraińskiej elektrowni atomowej w Czarnobylu doszło do jednej z największych na świecie katastrof atomowych, w wyniku której został poważnie skażony fragment Białorusi.

Deklaracja suwerenności została uchwalona przez Radę Najwyższą 27 lipca 1990 roku. 8 grudnia 1991 zawarto Układ białowieski, który głosił, że ZSRR jako podmiot prawa międzynarodowego i byt geopolityczny przestał istnieć, a na jego miejsce już suwerenne kraje powołują Wspólnotę Niepodległych Państw. Układ podpisali ze strony Białorusi - Stanisłau Szuszkiewicz, Rosji - Borys Jelcyn i Ukrainy - Leonid Krawczuk.

System polityczny Białorusi po 1994 przerodził się w republikę prezydencką, z wyraźnymi cechami państwa autorytarnego. Prezydentem niezmiennie pozostaje Alaksandr Łukaszenka, który oskarżany jest przez wielu obywateli i społeczność międzynarodową o łamanie praw człowieka. Przez lata adwokatem białoruskich interesów na arenie międzynarodowej pozostawała Rosja, jednak po 2000 roku stosunki białorusko-rosyjskie weszły w fazę regularnych napięć i konfliktów, zwłaszcza na gruncie dostaw rosyjskich nośników energii.

Pierwsze wzmianki o ziemiach określanych jako Biała Ruś pojawiły się w średniowieczu, lecz nazwę tę, w odniesieniu do terytorium, stosowano niekonsekwentnie. Jan z Czarnkowa określił tym mianem Księstwo połockie i takie same określenia pojawiają się w późniejszych kronikach krzyżackich. W Rzeczypospolitej w XVI wieku tą nazwą określano ziemie utracone na rzecz Moskwy w wojnie w latach 1558-1570 ( Połock z zamkiem Turowla, część ziemi witebskiej z zamkami Ozierzyszcze i Uświat), a od początku XVII w. także wschodnie województwa Wielkiego Księstwa Litewskiego. Według Leksykonu Geograficznego Hilariona Karpińskiego z 1766 roku, Białoruś pod względem geograficznym obejmowała województwo mścisławskie, smoleńskie i połockie. W 1860 roku w Encyklopedii Powszechnej Orgelbranda pod pojęciem Białoruś wzmiankowano 5 województw I Rzeczypospolitej. Oprócz wymienionych wcześniej, były to także województwo witebskie oraz mińskie (bez powiatu rzeczyckiego i mozyrskiego). Od początku XX wieku terminem „Białoruś" zaczęto określać także, położone na zachód, tereny Czarnej Rusi, Grodzieńszczyzny oraz Polesia.

Ilustracje poniżej przedstawiają historyczne symbole Białorusi. Godło Białoruskiej SRR zawierało typowe elementy zawarte w godłach republik radzieckich: w centralnym miejscu umieszczony był sierp i młot - symbol sojuszu robotniczo-chłopskiego oraz najważniejszy element godła Związku Radzieckiego, a także wschodzące słońce - mające wyrażać świt, początek nowej ery w życiu kraju. Wcześniej (1927-1950) używano godeł, których wygląd był zbliżony, ale z kilkoma różnicami, m.in.: napis „Proletariusze wszystkich krajów, łączcie się!" umieszczony był w czterech wersjach językowych: poza językiem białoruskim i rosyjskim, także w jidysz oraz po polsku. Na godle i fladze Białoruskiej SRR opierają się obecnie obowiązujące symbole kraju.

Biało-czerwono-biała flaga oraz herb Pogoń (biał. Пагоня) używane były przez Białoruską Republikę Ludową (1918-1919) oraz od momentu uzyskania niepodległości w 1991 do referendum w sprawie symboli narodowych w 1995. Herb nawiązuje do historycznej Pogoni Wielkiego Księstwa Litewskiego, które obejmowało swoim terytorium m.in. dzisiejszą Białoruś. Stąd podobieństwo do Pogoni - herbu Litwy ( lit. Vytis).

Rzeki Białorusi, dorzecza i wododział bałtycko-czarnomorski oraz Brama Smoleńska.

Białoruś na zdjęciu satelitarnym, MODIS Terra, 29 czerwca 2010

Mińsk

Białoruś graniczy od zachodu z Polską, od północy z Litwą i Łotwą, od wschodu z Rosją i od południa z Ukrainą. Nie ma dostępu do morza.

Całkowita granica lądowa: 2986 km

Długość granic z sąsiadującymi państwami: Łotwa 143 km, Litwa 462 km, Polska 418 km, Rosja 990 km, Ukraina 975 km

Najwyższy punkt: Góra Dzierżyńska (Święta Góra) 346 m n.p.m.

Najniższy punkt: Niemen 90 m n.p.m.

Największe miasta: Mińsk (stolica) - ponad 1,9 mln mieszkańców, Homel, Grodno, Witebsk, Mohylew, Bobrujsk, Brześć nad Bugiem, Baranowicze, Borysów, Pińsk, Orsza, Nowopołock, Mozyrz, Lida, Mołodeczno.

Na Białorusi kryteria przyznania statusu miasta precyzuje zarządzenie z 5 maja 1998 r. ( Закон Республики Беларусь от 5 мая 1998 г. №154-З "Об административно-территориальном делении и порядке решения вопросов административно-территориального устройства Республики Беларусь"). Miasta podzielone są na kategorie:

stolica - Mińsk

miasta na prawach obwodu (города областного подчинения)

miasta na prawach rejonu (города районного подчинения).

W 2008 status miasta miało 112 miejscowości.

Na podstawie Zarządzenia Republiki Białorusi z 5 maja 1998 ( Закон Республики Беларусь от 5 мая 1998 г. №154-З "Об административно-территориальном делении и порядке решения вопросов административно-территориального устройства Республики Беларусь") na Białorusi do kategorii osiedli typu miejskiego zalicza się:

osiedla miejskie (городские посёлки) - powyżej 2000 mieszkańców, z działalnością przemysłową i komunalną, udogodnieniami kulturalno-socjalnymi, działalnością handlową, obsługą mieszkańców;

osiedla wypoczynkowe (курортные посёлки, nazywane też osiedlami kurortowymi) - nie mniej niż 2000 mieszkańców, na terenie których znajdują się sanatoria, domy wypoczynkowe, pensjonaty, udogodnienia kulturalno-socjalne, działalność handlowa, obsługa mieszkańców;

osiedla robocze (рабочие посёлки, nazywane też osiedlami fabrycznymi) - nie mniej niż 500 mieszkańców, położone w obszarach działalności przemysłowej, elektrowniach, budowach, stacjach kolejowych i innych.

Na dzień 1 lutego 2008 status ten ma:

87 osiedli miejskich

7 osiedli roboczych

1 osiedle wypoczynkowe.

Białoruś ma dwa oficjalne języki urzędowe - białoruski i rosyjski. Według spisów z 2009 i 2019 roku tak Białorusini, jak i mniejszości narodowe w domu mówią najczęściej po rosyjsku. W 2009 z 9,5 mln populacji Białorusi tylko 2,2 mln mówi w domu po białorusku, natomiast po rosyjsku trzy razy więcej - 6,7 mln. W 2019 liczba posługujących się w domu językiem białoruskim wzrosła do 2,4 mln (przy jednoczesnym spadku populacji do 9,4 mln). Polacy według statystyk oficjalnych są grupą etniczną na Białorusi z najwyższym odsetkiem (46,0%) mówiących w domu po białorusku.

Narodowość

tys. osób

zaznaczyli jako język ojczysty
język swej narodowości

zaznaczyli język, w którym zwykle rozmawiają w domu

Narodowość

osób

zaznaczyli jako język ojczysty
język swej narodowości

zaznaczyli język, w którym zwykle rozmawiają w domu

Według statystyk późniejszych, z roku 2009, po polsku mówiło w domu niespełna około 3,8 tys. spośród 294 tys. Polaków. Według spisu z roku 2019 liczba ta spadła do 3 590 spośród 287 693 Polaków.

Białoruś ma gęstość zaludnienia ok. 50 osób na kilometr kwadratowy (127 mil na ha); 77.6% całkowitej populacji jest skoncentrowane na obszarach miejskich. W Mińsku, stolicy kraju i największym mieście, mieszka 2 020,6 tys. osób. W Homlu mieszka 510,3 tys. osób, a samo miasto jest drugim co do wielkości na Białorusi. Inne duże miasta to Witebsk (364,8 tys.), Mohylew (357,1 tys.), Grodno (356,9 tys.) i Brześć (339,7 tys.).

Podobnie jak w wielu innych krajach europejskich, Białoruś ma negatywny wskaźnik wzrostu liczby ludności i ujemny przyrost naturalny. W 2007 r. 69,7% populacji było w wieku od 14 do 64; 16% było poniżej 14, 14,6% populacji jest w wieku 65 lat lub więcej, średnia wieku to 37.

Najludniejsze miasta Białorusi (powyżej 100 tysięcy mieszkańców w 2020):

Według oficjalnych statystyk liczba Polaków na Białorusi szybko się zmniejsza: spis narodowy z 1989 roku naliczył 418 tys. Polaków, spis z 1999 roku - 396 tys., spis z 2009 roku 295 tys., spis z 2019 roku 288 tys.

Mniejszość polska w poszczególnych obwodach według spisu z 2019:

miasto Mińsk - 19 397 (0,96%)

brzeski - 14 893 (1,10%)

witebski - 9 806 (0,86%)

homelski - 2 572 (0,19%)

grodzieński - 223 119 (21,73%)

miński - 15 785 (1,07%)

mohylewski - 2 121 (0,21%)

Głównym skupiskiem Polaków na Białorusi jest obwód grodzieński, w którym mieszka 78% białoruskich Polaków. Wielu Polaków mieszka w Suwalszczyźnie Sopoćkińskiej.

Struktura religijna kraju w 2010 roku według Pew Research Center wyglądała następująco:

Struktura religijna kraju według badań przeprowadzonych przez Centrum Informacyjno-analityczne przy administracji Prezydenta Republiki Białorusi w 2012 roku wskazywała, że przynależność do religii deklaruje 94,5%, w tym:

Mimo wysokiego poziomu przynależności wyznaniowej tylko 71,5% badanych wierzy w Boga, dalsze 3% wierzy w „siły nadprzyrodzone"; 18% badanych nie mogło określić swojego stosunku do wiary, a 7,5% to niewierzący.

Większość (60,5%) badanych obchodzi niektóre święta religijne (wśród prawosławnych 65%, katolików - 35%), 17% uczestniczy w niektórych obrzędach i przystępuje do sakramentów (wśród prawosławnych 15%, katolików - 36%), a 13% badanych podziela przekonania swojego wyznania, ale osobiście nie bierze udziałów w obrzędach i nie przystępuje do sakramentów (wśród prawosławnych 13%, katolików - 12%), regularnie bierze udział w nabożeństwach 4% (wśród prawosławnych 3%, katolików - 10%), 3% uczestniczy we wszystkich obrzędach i przystępuje do sakramentów 3% (wśród prawosławnych 3%, katolików - 6%).

Struktura religijna kraju w 2020 roku, według The Association of Religion Data Archives, wskazywała:

prawosławie - 59,8%,

brak religii - 21,8%,

katolicyzm - 10,6%,

niestowarzyszeni chrześcijanie - 4,5%

protestantyzm i niezależne kościoły - 3,1% (głównie zielonoświątkowcy),

judaizm - 0,1%.

Białoruś posiada dodatnie saldo migracji.

System polityczny na Białorusi jest autorytarny. Władzy Łukaszenki i jego zwolenników przeciwstawiają się organizacje opozycyjne. Wśród organizacji opozycyjnych najsilniej działają Białoruski Front Ludowy oraz kampania społeczna Mów prawdę! Inne opozycyjne wobec rządów Łukaszenki siły to: Karta'97, Zjednoczona Partia Obywatelska, Białoruska Socjaldemokratyczna Partia (Hramada), Białoruska Socjaldemokratyczna Hramada, Białoruska Chrześcijańska Demokracja, Młody Front, Białoruska Partia Lewicy Sprawiedliwy Świat, ruch Za Wolność, Konserwatywno-Chrześcijańska Partia - BNF. Organizacje opozycyjne głównie domagają się respektowania praw człowieka, wolności słowa oraz możliwości używania w życiu publicznym języka białoruskiego, mimo że oficjalnie ma być używany na równi z rosyjskim (art. 17 Konstytucji Białorusi) a też „każdy ma prawo używania języka ojczystego, wybierania języka komunikacji" (art. 50).

Białoruś w roku 1960, jeszcze za czasów Białoruskiej SRR, podzielona została na jedno miasto wydzielone Mińsk (biał. Мінск, Minsk lub Менск, Miensk) oraz obwody (biał. вобласць, wobłasć), które dzielą się rejony (biał. раён, rajon). Ten podział administracyjny obowiązuje do dziś. Aktualnie istnieje jedno miasto wydzielone (Mińsk, który jest zarazem stolicą obwodu mińskiego i de facto tworzy oddzielny obwód) oraz 6 obwodów, które dzielą się na 118 rejonów.

Białoruś, z racji braku dostępu do morza, dysponuje dwoma rodzajami sił zbrojnych: wojskami lądowymi oraz siłami powietrznymi. Uzbrojenie sił lądowych Białorusi składało się w 2014 roku z: 1756 czołgów, 2321 opancerzonych pojazdów bojowych, 601 dział samobieżnych, 20 wieloprowadnicowych wyrzutni rakietowych oraz 350 zestawów artylerii holowanej. Białoruskie siły powietrzne z kolei posiadały w 2014 roku uzbrojenie w postaci m.in. 38 myśliwców, 36 samolotów transportowych, 16 samolotów szkolno-bojowych, 56 śmigłowców oraz 20 śmigłowców szturmowych.

Wojska białoruskie w 2014 roku liczyły 62 tys. żołnierzy zawodowych oraz 290 tys. rezerwistów. Według rankingu Global Firepower (2023) białoruskie siły zbrojne stanowią 60. siłę militarną na świecie, z rocznym budżetem na cele obronne w wysokości 723 mln dolarów ( USD).

System gospodarczy Białorusi określany jest jako socjalizm rynkowy. Pod względem rozwoju gospodarczego, Białoruś uważana była za jedną z lepiej rozwiniętych republik radzieckich. Po rozpadzie ZSRR gospodarka białoruska przeżyła okres silnej recesji. W roku 1996 regres został powstrzymany i rozpoczął się wzrost gospodarczy. W latach 2000-2003 gospodarka Białorusi rozwijała się w tempie 4,7-6,8% rocznie. Głównym czynnikiem wzrostu PKB Białorusi była stymulująca rozwój polityka rządowa, wspierana kredytami bankowymi. Pomimo wzrostu udokumentowanego przez oficjalne statystyki gospodarkę białoruską nadal cechuje brak reform rynkowych, bariery biurokratyczne, wysokie koszty świadczeń socjalnych ponoszone przez białoruskie przedsiębiorstwa oraz utrzymywanie systemu administracyjno-nakazowego.

Głównym partnerem handlowym pozostaje Rosja, na którą przypada 32% eksportu i 66% importu. Rozszerzenie Unii Europejskiej nie przyniosło negatywnych skutków w sferze handlu i współpracy gospodarczej Białorusi z państwami, które od 1 maja 2004 roku weszły w skład tej organizacji. Obniżenie się eksportu Białorusi do tych państw było m.in. efektem przyjęcia przez nowych członków UE unijnej taryfy celnej i unijnego systemu preferencji. Później jednak, w 2007 roku, Białoruś została z tego systemu wykluczona.

Sektor państwowy wypracowuje 80% PKB. Gospodarka oparta jest na rolnictwie i przemyśle i pozostaje w dużej zależności gospodarczej od Rosji. Dochód narodowy wynosi 79,13 mld USD, 7700 USD na 1 mieszkańca (2005); inflacja: 40,9% (2011). Wzrost PKB: 6,4% (2010). Stopa bezrobocia: 1% (oficjalne dane 2010). Według portalu Karta'97 realne bezrobocie wyniosło 30% (2009). Rezerwy walutowe Białorusi obecnie topnieją i wyniosły: 5,03 mld USD (2011). Zadłużenie zagraniczne: 8,5 mld USD (2010). Struktura zatrudnienia: przemysł (41,9%), usługi (40,2%), rolnictwo (18,9%). Handel zagraniczny: eksportuje się gł. maszyny (45%), artykuły konsumpcyjne (17,8%), natomiast importuje się maszyny (31,1%), artykuły konsumpcyjne (13,7%). Głównymi partnerami handlowymi są kraje byłego ZSRR. Obroty handlowe z zagranicą - eksport: 15,9 mld USD (2005) z czego do Rosji 5,7 mld $. Import: 11,09 mld USD (2003).

Według raportu OECD na 2003 rok Białoruś jako jedyny, obok Uzbekistanu, kraj byłego ZSRR uzyskał PKB większe niż w 1991 roku, tuż przed rozpadem.

Ziemie uprawne zajmują 9,11 mln ha, czyli około 44% powierzchni kraju. Uprawia się głównie zboża (jęczmień, żyto, pszenicę, pszenżyto), ziemniaki, buraki cukrowe, warzywa i len, hoduje bydło, trzodę chlewną i drób. Największy areał upraw stanowią zboża (42,3%) oraz rośliny pastewne (41,8%), uprawy ziemniaków zajmują 8,5% obszaru upraw. Większość produkcji przypada na gospodarstwa państwowe. Z około 2500 państwowych i kolektywnych gospodarstw istniejących na początku lat dziewięćdziesiątych w ciągu ostatnich 15 lat zreorganizowano lub przekształcono w różnego rodzaju spółki i przedsiębiorstwa rolne, zaledwie kilka procent ogólnej liczby tych podmiotów. Według białoruskiego urzędu statystycznego Belstat, na początku stycznia 2020 r. na Białorusi działało 3265 prywatnych gospodarstw rolnych. W porównaniu do poziomu sprzed dziewięciu lat liczba ta wzrosła o jedną trzecią. Sektor ten obejmował około 213 900 hektarów ziemi rolnej w całym kraju, co stanowi 2,5 proc. całkowitej powierzchni użytków rolnych w kraju. W ostatnich latach indywidualni rolnicy odnotowali znacznie wyższy wzrost produkcji niż wspólnie zarządzane firmy rolnicze. Podczas gdy udział indywidualnych rolników w krajowej produkcji rolnej brutto wyniósł 1 proc. w 2010 r., w ubiegłym roku było to 2,7 proc. Ponad 90 proc. wszystkich towarów wytwarzanych przez indywidualnych rolników to warzywa. Udział prywatnych gospodarstw w krajowej produkcji zbóż i buraków cukrowych wynosił odpowiednio 2,7 i 2,5 proc., ale w przypadku warzyw 20,5 proc. i 7,3 proc. w przypadku ziemniaków.

Rozwinięte jest leśnictwo. Białoruś posiada ogromne obszary leśne, zajmujące 38% powierzchni kraju. Największe zbiorowiska leśne stanowią puszcze: Grodzieńska, Nalibocka i Białowieska, rozciągające się wzdłuż granicy z Polską. Jakość pozyskiwanego drewna, zwłaszcza z drzew iglastych, jest wysoka. Leśnictwo zajmuje ważną pozycję w gospodarce. Oprócz drewna, lasy dostarczają owoców leśnych (jagody, jeżyny, borówki), grzybów, ziół i miodu. Bogaty jest też zwierzostan (łosie, dziki, bobry, żubry, jenoty, wilki). Rocznie pozyskuje się 696,9 tony dziczyzny i dużą liczbę skór.

Wskutek katastrofy czarnobylskiej w 1986 znaczne obszary rolne w południowo-wschodniej części kraju zostały silnie skażone i nie są wykorzystywane rolniczo.

Przemysł jest rozwinięty, lecz bardzo kosztowny ze względu na przestarzałość technologiczną, w większości poradziecką.

Rozwinięty jest przemysł: elektromaszynowy (produkcja obrabiarek), środków transportu (produkcja samochodów ciężarowych MAZ, BiełAZ, ciągników, rowerów), chemiczny (produkcja nawozów potasowych, włókien syntetycznych), petrochemiczny (rafinerie ropy naftowej), elektroniczny (telewizory, radioodbiorniki, układy scalone), włókienniczy (lniarski, wełniany), spożywczy (mięsny, mleczarski), drzewny (produkcja mebli), papierniczy, materiałów budowlanych, szklarski (słynna w świecie produkcja kryształów i porcelany), skórzany. Liczne zakłady rzemieślnicze (garncarskie, wikliniarskie).

Eksploatacja węgla kamiennego, ropy naftowej, fosforytów, soli kamiennej i potasowej, rud metali, torfu, łupków bitumicznych oraz surowców budowlanych (wapieni, margli, gliny, piasków). Energia elektryczna (31,4 TWh, w 1995, co daje 3045 kWh na 1 mieszkańca) produkowana jest głównie w elektrowniach cieplnych, a największe z nich to: Berezowska (900 MW), Łukomlska (2400), Nowopołocka. Liczne elektrownie opalane przeważnie gazem.

Handel i usługi na Białorusi są jedynym sektorem, w którym przeważa własność prywatna (81,9%). Własność państwową stanowi tu tylko 15,8%, a własność inwestorów zagranicznych 2,3%. Ponad połowa podmiotów handlowych i usługowych na Białorusi zlokalizowana jest w stolicy kraju, Mińsku. Obroty handlu detalicznego w 2007 roku osiągnęły wartość 38,16 mld BYR i były wyższe o około 22% niż w roku poprzednim. Na koniec 2007 roku działało 36,1 tys. punktów handlu detalicznego. Łączna wartość usług w 2007 roku wyniosła blisko 9988,2 mld BYR.

Białoruś leży na skrzyżowaniu szlaków transportowych (drogowych, kolejowych i rurociągów gazowych i naftowych) wschód-zachód (prowadzących z krajów Europy Zachodniej i Środkowej przez Rosję do Azji) i północ-południe. Przez terytorium tego kraju transportuje się około 80% obrotu towarowego pomiędzy Europą a Rosją.

Transport jest dobrze rozwinięty, największą rolę odgrywa transport kolejowy (5,5 tys. km linii kolejowych), gł. linia kolejowa Brześć - Mińsk - Orsza, fragment magistrali Berlin - Warszawa - Moskwa, oraz samochodowy (52 tys. km dróg, w tym 36,5 tys. asfaltowych).

Liczne żeglowne rzeki (największe Dniepr, Prypeć, Niemen, Dźwina Zachodnia) oraz kanał rzeczny Dniepr-Bug.

Międzynarodowy port lotniczy w Mińsku. Rozwinięty jest transport rurociągowy (2906,1 km) przesyłający ropę naftową i gaz ziemny, m.in. do Polski, Niemiec, Czech i Słowacji.

Zamek w Mirze, jeden z obiektów wpisanych na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO

W 2013 roku kraj ten odwiedziło 137 tys. turystów (15,2% więcej niż w roku poprzednim), generując przy tym przychody na poziomie 722 mln dolarów. Najwięcej turystów przyjeżdża z Rosji, Polski, Litwy i Ukrainy.

Białoruś posiada cztery obiekty wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO:

Emisja równoważnika dwutlenku węgla z Białoruskiej SRR wyniosła w 1990 roku 162,88 Mt, z czego 109,016 Mt stanowił dwutlenek węgla. Zauważalny był wówczas udział emisji innych gazów cieplarnianych - zwłaszcza metan i w mniejszym stopniu podtlenku azotu. W przeliczeniu na mieszkańca emisja wyniosła wówczas 10,67 t dwutlenku węgla, a w przeliczeniu na 1000 dolarów PKB 1279 kg. Głównym źródłem emisji była wówczas energetyka i ta sytuacja nie uległa zmianie. Na przestrzeni lat najmniej zmiennym sektorem pod względem emisji dwutlenku węgla jest transport. Do połowy lat 90. XX wieku emisja dwutlenku węgla wyraźnie spadała, a od tego czasu ulega nieznacznym wahaniom. Jednocześnie emisje metanu i podtlenku azotu nieco rosły, co szczególnie wyraźne było około roku 2010, kiedy poziom emisji dwutlenku węgla był prawie dwukrotnie niższy niż tuż przed rozpadem ZSRR, ale całkowita emisja gazów cieplarnianych prawie wróciła do tamtego poziomu. W 2018 emisja dwutlenku węgla pochodzenia kopalnego wyniosła 64,263 Mt, a w przeliczeniu na mieszkańca 6,799 t i w przeliczeniu na 1000 dolarów PKB 382 kg.

Wskaźnik rozwoju społecznego 2010, stosowany przez ONZ-owski Program Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju (United Nations Development Programme, UNDP): Białoruś jest zaliczana do najwyższej kategorii krajów rozwijających się, ma wartość wskaźnika 0,732 (wzrost o 0,003) i 61. miejsce na 169.

Wskaźnik jakości życia 2010: 109. miejsce na 194.

Wskaźnik wolności gospodarczej 2010: w dorocznym raporcie amerykańskiej Heritage Foundation z 2010 (przygotowanym przy współudziale „Wall Street Journal"), Białoruś została zakwalifikowana do grupy państw o „represjonowanej gospodarce" i zajęła 155. miejsce (na 183), za Togo i Malediwami, tuż przed Lesotho i Gwineą Równikową.

Wskaźnik percepcji korupcji 2010, opublikowany przez Transparency International, przyznaje Białorusi 2,5 pkt. w 10 stopniowej skali. Daje to Białorusi 127. miejsce na 178 krajów. Kwalifikuje to Białoruś do krajów wysoce skorumpowanych.

Współczynnik Giniego wyniósł (w 2016 roku) 27, co świadczy o niskich nierównościach majątkowych.

Media są w większości upaństwowione i propagują kulturę zgodną z linią rządu. Władze zamknęły Uniwersytet Humanistyczny oraz inne szkoły, gdzie językiem wykładowym był białoruski. Organizacje niezależne najprężniej działają w Polsce. W Białymstoku znajduje się rozgłośnia radiowa, która nadaje audycje dostępne na Białorusi. Nieopodal (w Gródku) co roku z inicjatywy Białoruskiego Zrzeszenia Studentów na uroczysku Boryk odbywa się Festiwal Muzyki Młodej Białorusi „ Basowiszcza ".

Jednymi z twórców muzyki białoruskiej są zespoły N.R.M., Gods Tower, Rasta, St.Mir, Indiga, Sciana, :B:N:, Krama, žygimont VAZA, ULIS, Zet, IQ48, Neuro Dubel oraz muzyk Dzmitryj Wajciuszkiewicz.

Biblioteka Narodowa Białorusi, 2014.

Starobiałoruska literatura zaczęła się rozwijać już w XI w., głównie w dziełach religijnych. W XVI w. Franciszek Skaryna przetłumaczył Biblię na język starobiałoruski. Okres nowożytnej literatury białoruskiej zaczął kształtować się dopiero pod koniec XIX w., a ważnym pisarzem tego okresu był Janka Kupała. Jedną z najstarszych białoruskich gazet jest Nasza Niwa, która została po raz pierwszy opublikowana w Wilnie w 1906 roku. Po tym jak Białoruś została włączona do Związku Radzieckiego, rząd radziecki przejął kontrolę nad kulturą. Wolny rozwój literatury następował jedynie na terytorium Polski, aż do okupacji sowieckiej w 1939 roku. Ostatnie poważne ożywienie białoruskiej literatury nastąpiło w 1960 z powieści opublikowanych przez Wasyla Bykaua i Uładzimira Karatkiewicza.

Tradycyjny strój białoruski pochodzi z Rusi kijowskiej. Ze względu na zimny klimat, ubrania uszyte są zazwyczaj z lnu lub wełny. Zostały tak zaprojektowane, aby utrzymać ciepło ciała. Zdobione są motywami ludowymi, kształtującymi się często pod wpływem sąsiednich kultur: polskiej, litewskiej, łotewskiej, rosyjskiej i innych europejskich. Każdy region Białorusi stworzył własne style. Symbol używany na pierwszych białoruskich strojach zdobi białoruską flagę, przyjętą w referendum w 1995 roku.

Tradycyjna kuchnia białoruska charakteryzuje się różnorodnością potraw ziemniaczanych (np. babka ziemniaczana, kiszka ziemniaczana, draniki) i mącznych ( bliny, kołduny, kluski, łazanki). Pieczeń z dużego kawałka chudego mięsa jest uważana za narodowy przysmak. Od wieków smaku i zapachu tradycyjnym potrawom dodają owoce runa leśnego i grzyby, cebula i czosnek, oraz zielony koperek i pietruszka. Na Białorusi je się głównie kwaśny chleb żytni. Naleśniki, nazywane w języku białoruskim blinami, macza się tradycyjnie w gęstym sosie z kawałkami mięsa o nazwie maczanka. Żur, krupnik, chłodnik i barszcz, to zupy obecne w tradycyjnym jadłospisie. Już przodkowie Białorusinów popijali jedzenie kwasem chlebowym i sokiem brzozowym lub klonowym. Na deser podawano kułagę, syrniki lub świeże owoce. Narodowa kuchnia Białorusinów ma regionalne, lokalne, a nawet rodzinne odmiany. Jest przy tym podobna do kuchni sąsiednich narodów. Zarazem elementy tradycyjnej kuchni białoruskiej przeniknęły do kuchni sąsiadów.

Współczesna kuchnia białoruska w dalszym ciągu opiera się na kuchni tradycyjnej, lecz ulega przeobrażeniom pod wpływem kontaktów z kuchniami innych narodów oraz w związku z dostępnością na rynku produktów spożywczych i przypraw z całego świata. W restauracjach obok dań białoruskich, rosyjskich i radzieckich można też coraz częściej spotkać dania włoskie, chińskie i japońskie.

Wikipedia

Linki zewnętrzne

# data[].attributes.attachment_link.title
Białoruś - Wikipedia, wolna encyklopedia

# data[].attributes.attachment_link.description
Białoruska SRR była członkiem założycielem ONZ i członkiem 8 organizacji wyspecjalizowanych ONZ; obok Rosyjskiej FSRR i Ukraińskiej SRR była jedną z trzech republik radzieckich będących podmiotem prawa międzynarodowego. W 1991 Białoruś ogłosiła niepodległość. Jest członkiem organizacji regionalnych i subregionalnych, tj. WNP, EaWG, ZBiR i OBWE. W IX wieku powstały księstwa wschodniosłowiańskie m.in.

# data[].attributes.body
Stolicą Białorusi jest Mińsk.Leży na wschodzie.Panuje klimat umiarkowany ciepły przejściowy.Na Białorusi przeważają niziny.Zmniejsza się liczba mieszkańców. Na Białorusi mieszka około 300 000 Polaków Od końca2 wojny światowej do 1991 roku Białoruś była częścią Związku Radzieckiego.Powierzchnia na Białorusi wynosi 207 600 km do kwadratu.Liczba ludności na Białorusi wynosi 9 508 000 2017 roku.Gęstość zaludnienia wynosi 46 km na osobę.Języki urzędowe to białoruski i rosyjski.Waluta rubel bialoruski.PKB na osobę wynosi 5726 dol. Białoruś nie ma żadnego dostępu do morza.

# data[].attributes.attachment_link.description
BIAŁORUŚ Białoruś jest to państwo znajdujące się w Europie Wschodniej. Białoruś graniczy z : Litwa Łotwa Polska Rosja Ukraina Łączna długość granic : 2 986 km Białoruś - Informacje Ogólne Prezydent: Alaksandr Łukaszenka Stolica : Mińsk Język : białoruski, rosyjski Waluta : Rubel

# data[].attributes.body
Znajduję się w Europie Wschodniej.
Graniczy od północy z Białorusią, od zachodu z Polską, Słowacją i Węgrami, od południa z Rumunią i Mołdawią oraz Morzem Czarnym i Morzem Azowskim, od północnego wschodu i wschodu z Federacją Rosyjską.
1. Stolica – stolicą Ukrainy jest  Kijów [ nie jak niektórzy myślą Lwów
2. Język – oficjalnie jest to ukraiński.
3. Waluta –Hrywna
4.Powierzchnia 603 628 km²
5. Ukształtowanie powierzchni Na krajobraz Ukrainy składają się rozległe niziny – Polesie, Nizina Naddnieprzańska i Nizina Czarnomorska oraz wyżyny – Wyżyna Wołyńska, Podolska, Naddnieprzańska i Doniecka; na zachodzie rozciągają się Karpaty z najwyższym szczytem Howerlą – 2061 m n.p.m. w paśmie Czarnohory, a na Krymie – Góry Krymskie.
. Strefa czasowa – jeżeli w Polsce jest godzina 8:00 to na Ukrainie mamy 9:00. Różnica to 1 godzina do przodu względem Polski.
5. Jedzenie – jeżeli kochasz polskie jedzenie, mowa tu o tym tradycyjnym to z pewnością Ukraina przypadnie Ci do gustu. Jadłospis ukraiński jest prosty i smaczny. Prawie jak u babci. Koniecznie spróbuj ichniejszego chleba z piekarni i jakiejś kiełbasy z bazaru.
6. Atrakcje – na Ukrainie atrakcji jest, co niemiara! Począwszy od tych miejskich po zupełnie naturalne, gdzie nie ma turystów. Setki muzeów, manufaktur wszelkiej maści, np. czekolady. Budynków sakralnych, m.in. cerkwi, które swoimi wnętrzami potrafią zachwycić, a historią powalić na kolana. To kraj, który każdego dnia można odkrywać z podobnym zachwytem.

7.Flaga – ukraińska flaga składa się z 2 barw: niebieskiej i żółtej. Niebieski kolor nawiązuje do koloru nieba i jest symbolem pokoju. Żółty kolor nawiązuje do koloru łanów zboża i jest symbolem bogactwa ziemi.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Dzisiaj: piątek - 7 maj 2021

Dzisiejsze święta i dni wolne:

Dzisiaj nie są obchodzone żadne święta.

1794 - Tadeusz Kościuszko wydał uniwersał połaniecki znoszący poddaństwo osobiste chłopów, zakazujący ich rugowania z gruntu oraz zmniejszający wymiar pańszczyzny.
1794 - Bitwa pod Polanami.
1919 - W Poznaniu otwarto Uniwersytet im. Adama Mickiewicza.
1920 - Wojska polskie podczas trwającej wojny polsko-bolszewickiej zdobyły Kijów.
2003 - Z terytorium Polski widoczny był tranzyt Merkurego na tle tarczy słonecznej.
Świat:
1274 - We Francji rozpoczęły się obrady Soboru Lyońskiego II, koncentrujące się wokół zasad, jakie rządzić mają wyborem papieża.
1895 - W Sankt Petersburgu Aleksander Popow zademonstrował Rosyjskiemu Towarzystwu Fizyko-Chemicznemu radio własnej konstrukcji.
1915 - I wojna światowa: niemiecki okręt podwodny (U-boot) U-20 zatopił amerykański statek Lusitania.
1945 - II wojna światowa: w Reims niemiecką kapitulację wobec aliantów zachodnich podpisali Alfred Jodl i Hans-Georg von Friedeburg. Na żądanie ZSRR kapitulację powtórzono dzień później, już z udziałem strony radzieckiej.
1954 - Ostateczna klęska Francuzów pod twierdzą Dien Bien Phu (Indochiny Francuskie) zakończyła wojnę indochińską.
1997 - Firma Intel zaprezentowała oficjalnie mikroprocesor Pentium II.
2007 - Poinformowano o odkryciu grobu Heroda Wielkiego.
2008 - Dmitrij Miedwiediew został zaprzysiężony na urząd 3. Prezydenta Federacji Rosyjskiej.
2009 - W pożarze salonu gier w Dnietropietrowsku zginęło 9 osób, a 11 zostało rannych.

# data[].attributes.attachment_link.description
Dzisiaj: piątek - 7 maj 2021 Dzisiejsze święta i dni wolne: Dzisiaj nie są obchodzone żadne święta. 1794 - Tadeusz Kościuszko wydał uniwersał połaniecki znoszący poddaństwo osobiste chłopów, zakazujący ich rugowania z gruntu oraz zmniejszający wymiar pańszczyzny. 1794 - Bitwa pod Polanami. 1919 - W Poznaniu otwarto Uniwersytet im. Adama Mickiewicza.

# data[].attributes.body
https://view.genial.ly/5ecd9c4cc8ee9d0ea2388e86/presentation-2-dziedzictwo-przyrodnicze-i-kulturowe-bialorusi-i-litwy

https://view.genial.ly/5ece2bbd92ddd20d895a34a0/presentation-dziedzictwo-przyrodnicze-i-kulturowe-litwy-i-bialorusi
https://www.youtube.com/watch?v=RWnaoQgcXSI

https://epodreczniki.pl/a/srodowisko-przyrodnicze-i-gospodarka-litwy/DrY5CH2k4
https://view.genial.ly/5ea971dfbcafac0d9fde3cae/interactive-image-dziedzictwo-przyrodnicze-i-kulturowe-litwy-i-bialorusi

https://view.genial.ly/5ebbd51199c3dc0d2ad91050/interactive-image-dziedzictwo-litwy-i-bialorusi

https://view.genial.ly/5eb98b53a249660da04b45fd/interactive-content-litwa-i-bialorus

https://view.genial.ly/5eda17038adbb80d10fdd876/presentation-litwa

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Na Białorusi ludzie nie mówią po białorusku. Prawie. W kraju funkcjonują 2 języki urzędowe: białoruski i rosyjski, pierwszy jest uczony w szkole tylko na oddzielnym przedmiocie, podczas gdy wszystkie pozostałe klasy oraz dokumentacja urzędowa prowadzona jest w języku rosyjskim. Ale bliżej granic Polski, Litwy i Ukrainy zmienia się język, w którym ludzie rozmawiają w „trasyanka" (mieszanka białoruskiego i rosyjskiego) i w innych kombinacjach językowych.

Na Białorusi urodzili się dwaj izraelscy prezydenci: Shaim Weizmann i Shimon Peres.

Najdłuższa ulica na Białorusi - Aleja Niepodległości w Mińsku. W całej swojej historii rosła nie tylko na długości i szerokości, ale również 14-krotnie zmieniała nazwę. Jest to jedna z najdłuższych ulic w Europie.

Lasy pokrywają prawie jedną trzecią terytorium Białorusi, co sprawia, że drewno jest ważnym dla kraju zasobem.

Białoruś jest narodem bez dostępu do morza, więc nie ma linii brzegowej. Graniczy z Rosją, Ukrainą, Polską, Litwą i Łotwą.

Pierwszą rzeczą, którą turyści mówią podczas zwiedzania Białorusi jest to, że jest ona zielona, czysta, bezpieczna, a w porównaniu z Rosją i Ukrainą ma bardzo dobre drogi.

Teren Białorusi w 40% stanowią lasy, które symbolizują zieleń w fladze białoruskiej.

Stawka podatku dochodowego od osób fizycznych na Białorusi wynosi 13%.

Kraj jest w dużym stopniu uzależniony od energii rosyjskiej.

Szymon Kuźniec został pierwszym Białorusinem, który zdobył Nagrodę Nobla. W 1971 roku otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie ekonomii. Ogółem jest pięciu laureatów Nagrody Nobla z kraju, w tym Szymon Kuźniec, Swietłana Aleksiewicz, Wybrzeże Iwanowicz Alferow, Szimon Peres i Menachem Rozpoczął.

W Puszczy Białowieskiej na Białorusi żyje 800 europejskich bizonów, najcięższe zwierzę lądowe w Europie. Las jest również wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO.

Olga Korbut to znana białoruska gimnastyczka i czterokrotna Mistrzyni Olimpijska. Jako pierwsza opracowała i wykonała niezwykle śmiały skok, który później nazwano jej imieniem.

Białorusini bardzo lubią ziemniaki, większość dań narodowych zawiera ten najważniejszy dla mieszkańców składnik. Na Białorusi jest ponad 300 dań z ziemniaków.

Największy samochód wywrotka na świecie produkowany jest na Białorusi. BelAZ-75710 waży 360 ton, wysokość jego kół wynosi 4 metry, a jeśli ktoś chce kupić taki samochód, to będzie Cię kosztować około 10 milionów dolarów.

Najstarszym zabytkiem na Białorusi jest katedra św. Zofii (Połotsk), zbudowana w latach 1044-1666.

Pierwsze oznaki osadnictwa na starożytnej Białorusi sięgają około 100 000-35 000 lat wstecz.

Białoruś nadal stosuje karę śmierci.

Sok brzozowy - jeden z ulubionych napojów Białorusinów. Sprzedawany jest w opakowaniach i dużych szklanych słoikach. W wiosce ludzie zbierają sok brzozowy każdej wiosny.

Białoruś ma około 31 banków; rząd posiada 30 banków i tylko jeden z nich jest własnością prywatną.

Mińsk jest wiecznym miastem, zostało unicestwione 8 razy w burzliwej historii Europy i za każdym razem było przebudowywane.

Mińsk jest starszy od Moskwy. Najstarsze wzmianki historyczne wspominają o nim nawet w 1067 roku.

Ich najważniejszym świętem narodowym jest Dzień Wolności 9 Maja. Świętują zakończenie okupacji niemieckiej w czasie II wojny światowej.

Główne gałęzie przemysłu Białorusi

metalurgiczny
inżynieria mechaniczna, w tym ciągniki i rolnictwo, przemysł samochodowy, budowa obrabiarek i narzędzi, produkcja instrumentów, radiotechnika, elektrotechnika, elektronika, przemysł optyczno-mechaniczny; oraz obróbka metali
przemysł chemiczny i petrochemiczny
przemysł lekki
przemysł spożywczy
Powierzchnia użytków rolnych na Białorusi: 8582 tys. ha na dzień 1 stycznia 2016 roku

Rolnictwo

Obszary specjalizacji w rolnictwie: przemysł zbożowy, ziemniaczany, warzywny, lniany, mięsny i mleczarski.

Zasoby naturalne

drzewo
torf
sole potasowe i skalne
małe złoża ropy naftowej i gazu ziemnego
granit
dolomit
wapień
gliniany
piasek

Podział ludności czynnej zawodowo według rodzaju działalności gospodarczej (2016 rok)

sektor produkcyjny - 23,4%
rolnictwo, łowiectwo, leśnictwo - 9,6%
inżynieria lądowa i wodna - 6,7%.
transport i łączność - 6,7%.
handel detaliczny; naprawy samochodów, artykułów gospodarstwa domowego i artykułów użytku osobistego - 14,5%
edukacja - 10,3%.
pozostałe - 28,8%.

Bezrobocie na Białorusi

33,7 tys. bezrobotnych (2017 rok)

# data[].attributes.attachment_link.title
Fascynujące informacje i ciekawostki o Białorusi - Fajne Podróże

# data[].attributes.attachment_link.description
Na Białorusi ludzie nie mówią po białorusku. Prawie. W kraju funkcjonują 2 języki urzędowe: białoruski i rosyjski, pierwszy jest uczony w szkole tylko na oddzielnym przedmiocie, podczas gdy wszystkie pozostałe klasy oraz dokumentacja urzędowa prowadzona jest w języku rosyjskim.

# data[].attributes.headline
Podaj przykłady przyrodniczych walorów turystycznych występujących w twoich okolicach. Oceń, czy twój region jest dla turystów atrakcyjny pod względem przyrodniczym.

# data[].attributes.subject
Podaj przykłady przyrodniczych walorów turystycznych występujących w twoich okolicach. Oceń, czy twój region jest dla turystów atrakcyjny pod względem przyrodniczym.

# data[].attributes.body
poska

# data[].attributes.headline
Najpopularniejsze polskie potrawy to m.in.: pierogi, kasza, kluski, gołąbki, kotlet schabowy, kotlet mielony, bigos, galareta mięsna, golonka, zupy (żurek, kapuśniak, krupnik, barszcz czerwony, rosół, zupa pomidorowa, zupa ogórkowa, zupa grzybowa, zupa grochowa, chłodnik), potrawy z kapusty i ziemniaków, pieczywo ( ...

# data[].attributes.subject
Najpopularniejsze polskie potrawy to m.in.: pierogi, kasza, kluski, gołąbki, kotlet schabowy, kotlet mielony, bigos, galareta mięsna, golonka, zupy (żurek, kapuśniak, krupnik, barszcz czerwony, rosół, zupa pomidorowa, zupa ogórkowa, zupa grzybowa, zupa grochowa, chłodnik), potrawy z kapusty i ziemniaków, pieczywo ( ...

# data[].attributes.body
Ukraina – państwo które leży w Europie Wschodniej. Prezydentem jest Wołodymyr Zełenski .Stosunki Ukrainy z Unią Europejską – zostały nawiązane w 1994, kiedy podpisano układ o partnerstwie i współpracy. Następnie realizowano je w ramach Europejskiej Polityki Sąsiedztwa oraz Partnerstwa Wschodniego. W 2014 roku doszło do podpisania obu części umowy stowarzyszeniowej pomiędzy Ukrainą a Unią Europejską.
Graniczy od północy z Białorusią, od zachodu z Polską, Słowacją i Węgrami, od południa z Rumunią i Mołdawią oraz Morzem Czarnym i Morzem Azowskim, od północnego wschodu i wschodu z Federacją Rosyjską.
1Stolica- Stolicą jest Kijów
2Język-  Językiem jest Ukraiński
3Waluta - Walutą jest hrywna
4Powierzchnia-603 628 km²
5Ukształtowanie powierzchni - Na krajobraz Ukrainy składają się rozległe niziny – Polesie, Nizina Naddnieprzańska i Nizina Czarnomorska oraz wyżyny – Wyżyna Wołyńska, Podolska, Naddnieprzańska i Doniecka; na zachodzie rozciągają się Karpaty z najwyższym szczytem Howerlą – 2061 m n.p.m. w paśmie Czarnohory, a na Krymie – Góry Krymskie.
6Strefa czasowa -  jeżeli w Polsce jest godzina 8:00 to na Ukrainie mamy 9:00. Różnica to 1 godzina do przodu względem Polski.
7Jedzenie- jeżeli kochasz polskie jedzenie, mowa tu o tym tradycyjnym to z pewnością Ukraina przypadnie Ci do gustu. Jadłospis ukraiński jest prosty i smaczny. Prawie jak u babci. Koniecznie spróbuj ichniejszego chleba z piekarni i jakieś kiełbasy z bazaru.
8Atrakcje-na Ukrainie atrakcji jest, co niemiara! Począwszy od tych miejskich po zupełnie naturalne, gdzie nie ma turystów. Setki muzeów, manufaktur wszelkiej maści, np. czekolady. Budynków sakralnych, m.in. cerkwi, które swoimi wnętrzami potrafią zachwycić, a historią powalić na kolana. To kraj, który każdego dnia można odkrywać z podobnym zachwytem.
9Religia – to jeden z ciekawszych aspektów, które powinny Cię zainteresować. Na Ukrainie dominuje prawosławie. Jest to religia bogata w wielopokoleniowe tradycje. Koniecznie zajrzyj do cerkwi i spróbuj zlokalizować w nich carskie wrota. Zgłąb techniki pisania ikon – tak ikony się pisze, a nie maluje i dotknij ściany na których są freski. A freski to farba zatopiona jeszcze w mokrym tynku. Szalenie ciężka technika.
9Flaga- ukraińska flaga składa się z 2 barw: niebieskiej i żółtej. Niebieski kolor nawiązuje do koloru nieba i jest symbolem pokoju. Żółty kolor nawiązuje do koloru łanów zboża i jest symbolem bogactwa ziemi.

# data[].attributes.body
1 stycznia – Nowy Rok

7 stycznia – Boże Narodzenie (prawosławne oraz greckokatolickie)

13 stycznia – Stary Nowy Rok (Małanka)

22 stycznia – Dzień Jedności Ukrainy

8 marca – Międzynarodowy Dzień Kobiet

1 maja – Święto Pracy

9 maja – Dzień Zwycięstwa

28 czerwca – Dzień Konstytucji Ukrainy

23 sierpnia – Dzień Flagi Narodowej

24 sierpnia – Dzień Niepodległości Ukrainy

14 października – Pokrowa, Dzień Kozactwa Ukraińskiego[95], Dzień Obrońcy Ukrainy[96]

6 grudnia – Dzień Sił Zbrojnych Ukrainy

19 grudnia – Dzień św. Mikołaja

25 grudnia – Boże Narodzenie

# data[].attributes.headline
Katastrofa w Czarnobylskiej Elektrowni Jądrowej

# data[].attributes.subject
Katastrofa w Czarnobylskiej Elektrowni Jądrowej

# data[].attributes.body
W miejscowości o nazwie Prypeć w nocy z 25 na 26 kwietnia 1986 roku o godzinie 1:23 podczas rutynowego testu w elektrowni jądrowej w Czarnobylu na Ukrainie, wówczas części Związku Radzieckiego, spowodowało eksplozję reaktora 4, uwalniając części jego radioaktywnego rdzenia. Był to najgorszy wypadek jądrowy, jaki kiedykolwiek widział świat.
Jeden z pierwszych raportów skutków tragedii w Czarnobylu powstał kilka miesięcy po katastrofie i mówił o 31 ofiarach, którymi byli pracownicy elektrowni i strażacy gaszący pożar. Wśród nich 28 osób zmarło w wyniku przyjęcia bardzo dużych dawek promieniowania. Z danych UNSCEAR, czyli Komitetu Naukowego ONZ ds. Skutków Promieniowania Atomowego zajmującego się monitorowaniem zmian poziomu radioaktywności na świecie – wynika, że na ekspozycję na promieniotwórcze izotopy w wyniku wybuchu i podczas akcji ratunkowej narażone były 134 osoby, z czego 19  zmarło w kolejnych latach (1987–2006).

# data[].attributes.body
https://www.podrozepoeuropie.pl/ukraina-zabytki-i-atrakcje/

# data[].attributes.body
https://www.quizme.pl/q/v1v2/ukraina
https://www.eduelo.pl/quizy/poziom-vi/geografia/sasiedzi-polski/problemy-polityczne-spoleczne-i-gospodarcze-ukrainy/

# data[].attributes.body
https://view.genial.ly/5ece76fdc8ee9d0ea238e2aa/presentation-4-wspolczesne-problemy-ukrainy

https://view.genial.ly/5ec8136aad9c9e0d8e206fc5/interactive-image-problemy-ukrainy

https://view.genial.ly/5eb534102c3ba90db07555dd/interactive-image-interactive-image

https://learningapps.org/view7508684

https://moje.epodreczniki.pl/dolacz/216385

https://wordwall.net/pl/resource/2181227/ukraina%E2%80%91ukraine

https://quizizz.com/join/quiz/5ebe995c02866e001d347c0a/start?from=soloLinkShare&referrer=5eb2d63279f8a8001b812e65

# data[].attributes.body
Na wschodzie kraju ma on charakter zbrojny. Skutkami ukraińskiego konfliktu są: kryzys gospodarczy, obniżenie produkcji przemysłowej, fala emigracji za granicę, zmniejszenie liczby turystów zagranicznych. Poważnym problemem dla Ukrainy jest zmniejszanie się liczby ludności kraju.

# data[].attributes.body
1. Na Słowacji jest ponad 6000 grot i jaskiń. Najważniejsza z nich to Ochtinská aragonitová jaskyňa, której podziemne komory zdobione są kryształami aragonitu.

2. Sad im. Janka Kráľa w Bratysławie powstał w 1776 roku i jest najstarszym parkiem publicznym w Europie Środkowej.

3. Osada Laugaricio, dzisiejszy Trenczyn, było najdalej wysuniętym na wschód miastem, do którego dotarły legiony rzymskie. Napis na trenczyńskiej skale zamkowej, pochodzący z 179 roku, dokumentuje ich obecność.

4. Wynalazcą spadochronu był Słowak Štefan Banič. Trudno powiedzieć, czy to prawda, bo to odkrycie przypisywane jest wielu innym osobom.

5. Wieś Čičmany jest podobno pierwszym na świecie rezerwatem architektury ludowej.

6. Bratysława to jedyna stolica na świecie granicząca z dwoma krajami. Graniczy z Austrią i Węgrami.

7. Według Słowaków, w gminie Kremnické Bane, tuż obok kościoła św. Jana Chrzciciela, znajduje się środek geograficzny Europy. Niestety, Słowacy nie są jedynymi, którzy twierdzą, że geograficzny środek Europy leży na ich terytorium.

8. Na Słowacji jest ponad 1300 źródeł termalnych. To niewiele mniej niż na Węgrzech, gdzie jest ich najwięcej w Europie.

9. Na Słowacji znajdziemy ponad 300 zamków, najwięcej w Europie w przeliczeniu na mieszkańca.

10. Według słowackich źródeł Słowacja jest drugim po Austrii najbardziej zalesionym krajem w Europie, a lasy stanowią tu 40% powierzchni. To nieprawda, bowiem lasy procentowo stanowią większą część powierzchni w innych krajach.

11. Bratysława i Wiedeń to najbliżej położone stolice Europy. Dzieli je około 60 kilometrów.

12. W języku czeskim i słowackim Słowacja to „Slovensko”, a Słowenia „Slovinsko”.

13. Część banknotów o nominale 20 koron słowackich została wydrukowana na zlecenie Narodowego Banku Słowacji przez Państwową Wytwórnię Papierów Wartościowych w Warszawie.

14. Na Słowacji są trzy miejscowości podzielone pomiędzy dwa kraje. Pierwsza z nich to wieś Veľké Slemence podzielona pomiędzy Słowację a Ukrainę. Funkcjonuje przejście graniczne tylko dla mieszkańców wsi. Druga to podzielone pomiędzy Węgry a Słowację Slovenské Nové Mesto – węgierska część nazywa się Sátoraljaújhely. Pomiędzy Słowację a Węgry podzielone jest też Komárno – Komárom.

15. Zimny gejzer w miejscowości Herlany to jedyny zimny gejzer w Europie.

16. Katedra św. Elżbiety w Koszycach to najdalej wysunięta na wschód gotycka świątynia w Europie. Jest to również największy kościół na Słowacji.

17. W języku czeskim i słowackim Słowak to „Slovák”, ale „Słowaczka” to „Slovenka”.

18. Wyspa Żytnia o powierzchni (132,6 km2) to największa wyspa rzeczna w Europie (tak naprawdę to archipelag wysp).

19. Odbywający się od roku 1924 roku Międzynarodowy Maraton Pokoju w Koszycach jest najstarszym maratonem w Europie i drugim na świecie (po bostońskim).

20. Koszyce jako pierwsze miasto w Europie otrzymały prawo posługiwania się herbem. Przyznał im je król węgierski Ludwik I 7 maja 1369 roku.

21. W Koszycach znajduje się najdłużej nieprzerwanie działający hotel na Słowacji (od 1869 roku).

22. Otwarty w 1986 roku ogród zoologiczny w Koszycach jest największym ogrodem zoologicznym w Europie Środkowej.

23. W 1874 roku w Koszycach utworzono pierwszą remizę strażacką. W tamtych latach była pierwszą remizą strażacką na terytorium Węgier, do których należały Koszyce.

24. Według legendy w pobliżu szczytu Wielki Rozsutec w Krywańskiej części pasma Małej Fatry ukryty jest skarb Janosika.

25. Mennica w Kremnicy działa nieprzerwanie od 1328 roku, co czyni ją najstarszą nieprzerwanie działającą mennicą na świecie.

26. Słowacka i słoweńska poczta raz w miesiącu wymieniają się przesyłkami, które zostały zaadresowane do niewłaściwego kraju.

27. Najstarsza apteka na Słowacji została otwarta w w 1649 roku na zamku Červený Kameň.

28. Prawie wszystkie kraje sąsiadujące ze Słowacją (poza Austrią) wciąż używają własnej waluty (stan na 12.2020)

29. W roku 1999 pierwszy Słowak poleciał w Kosmos – był to Ivan Bella.

30. Słowacja jako pierwsza na świecie wprowadziła darmowe przejazdy pociągami dla dużej części społeczeństwa (emeryci, studenci do ukończenia 26 roku życia itp.)

31. W kościele św. Jakuba w Lewoczy znajduje się najwyższy drewniany ołtarz na świecie. Ołtarz o wysokości 18,62 m. przetrwał kilka pożarów kościoła oraz inwazję korników.

32. W słowackich Medzilaborcach znajduje się muzeum Andy Warhola. Sam artysta nie jest Słowakiem ani nigdy nie był na Słowacji, jednak jego rodzice pochodzili z pobliskiej wsi Miková.

33. Słowaczki nie bez powodu uważane są za jedne z najpiękniejszych kobiet na świecie.

34. Dla miłośników kolei nie lada atrakcją jest Čiernohronská železnica – kolej wąskotorowa, której linia przebiega przez boisko piłkarskie.

35. Najstarsza i największa biblioteka na Słowacji znajduje się w mieście Martin.

36. Na Słowacji znajdują się jedyne kopalnie opalu w Europie.

37. Słowacki klub Slovan Bratislava występował w rosyjskiej lidze hokejowej KHL (stan na 12.2020).

38. W 3 lidze słowackiej przez kilka sezonów występował polski klub hokejowy Ciarko KH 58 Sanok.

# data[].attributes.body
https://www.youtube.com/watch?v=1rfQQAoZe7k

# data[].attributes.attachment_link.title
Ciekawostki o ROSJI | 10 Ciekawostek o Rosji

# data[].attributes.body
najczęściej kupowaną pamiątką w Rosji jest matrioska czili rosyjska drewniana lalka wydrążona w środku w której znajduje się kolejna mniejsza lalka w której znajduje się kolejna lalka i tak kilka razy

# data[].attributes.body
Rosja to największe państwo na świece która ma powierzchnie wnoszącą  17 075 400 km². Żyje tam 146 238 185 osób na kilometr kwadratowy wynośi 8,56 osób/km². powstała 26 grudnia 1991 z rospadu ZSRR

Rosja jest największym krajem na świecie i zajmuje znaczną część Eurazji, rozciągając się od wybrzeży Morza Bałtyckiego aż po wybrzeża Oceanu Spokojnego. Jest państwem federacyjnym, leżącym we wschodniej i środkowej Europie oraz w Azji, nad Morzem Bałtyckim, Oceanem Arktycznym, Oceanem Spokojnym, Morzem Kaspijskim i Morzem Czarnym. Największy obszar stanowi jej azjatycka część, bo aż 75% powierzchni ogólnej. Azjatycka część Rosji nazywana jest potocznie Syberią, ze względu na to, że stanowi ona większość obszaru tej części Rosji. Jedną czwartą terytorium Rosji zajmuje część europejska, w której leży stolica kraju Moskwa oraz inne ważne miasta kraju jak Sankt Petersburg czy Kaliningrad. Obszar europejski, pomimo że jest zdecydowanie mniejszy, skupia większą liczbę mieszkańców niż część azjatycka. Główną przyczyną tego zróżnicowania jest fakt, że tereny azjatyckie są obszarami o surowym klimacie.

Rosja jest krajem o bardzo zróżnicowanym krajobrazie, rzeźbie terenu i klimacie ze względu na duży obszar, jaki zajmuje. Terytorium Rosji obejmuje 9 stref czasowych, a więc najwięcej na świecie. Kraj cechują ogromne obszary, które są bardzo słabo zaludnione, są też miejsca całkowicie niezamieszkane, które zajmują tajga i tundra. Ogromne obszary tego kraju zajmują tereny o bardzo surowym klimacie, gdzie przez cały rok utrzymuje się wieczna zmarzlina, a nocne zimowe spadki temperatur dochodzą do -70 °C.
Sieć rzeczna jest gęsta. W Rosji jest około 120 tys. rzek o długości powyżej 10 km. Łączna ich długość wynosi 2,3 mln km. Najdłuższą rzeką kraju jest Lena, która liczy 4400 km. Przeważająca część rzek należy do zlewiska Oceanu Arktycznego (70% powierzchni kraju). Głównymi rzekami uchodzącymi do tego oceanu są: Dwina, Peczora, Ob z Irtyszem, Jenisej, Lena, Indygirka, Kołyma. Daleki Wschód jest odwadniany przez rzeki uchodzące do mórz Oceanu Spokojnego. Zlewisko tego oceanu zajmuje 20% powierzchni kraju. Główne rzeki to: Amur, Anadyr, Penżyna. Do Morza Bałtyckiego (Zatoka Fińska) uchodzi Newa, do Morza Czarnego i Morza Azowskiego uchodzą Don i Kubań. Jest to zlewisko należące do Oceanu Atlantyckiego, a jego powierzchnia to jedynie 2% powierzchni kraju. Wołga, która jest największą rzeką europejskiej części Rosji — przy ujściu do Morza Kaspijskiego tworzy rozległą deltę. Zlewisko Morza Kaspijskiego to 8% powierzchni kraju. Większość rzek jest zasilana przez opady deszczowe oraz wody z topniejących śniegów. Najwyższe stany wód występują na wiosnę oraz na początku lata, z wyjątkiem rzek południowej części Dalekiego Wschodu. Rzeki Dalekiego Wschodu osiągają swój najwyższy stan w drugiej połowie lata. Okres zlodzenia rzek wynosi od 1–2 miesięcy w Kraju Krasnodarskim, do 8 miesięcy w północnych regionach Syberii. Zasoby energetyczne cieków wodnych ocenia się na około 320 mln kilowatów. Największe zasoby wodne występują w rzekach syberyjskich (Jenisej, Lena, Angara, Ob, Irtysz).
Na terytorium Rosji znajduje się około 200 tys. jezior słodkowodnych i słonych. Najwięcej jezior jest na północnym zachodzie w europejskiej części (Karelia) oraz w południowej części Niziny Zachodniosyberyjskiej. Do największych jezior należą: Morze Kaspijskie, które jest największym słonowodnym jeziorem świata, Bajkał, Ładoga, Onega, Tajmyr, Chanka, Pejpus, Czany, Białe, Wygoziero, Topoziero, Ilmień. Największym jeziorem słodkowodnym jest Bajkał o powierzchni 31,5 tys. km², jest to jedno z najstarszych jezior na Ziemi – liczy około 25 mln lat[potrzebny przypis]. Na rzekach występują liczne sztuczne zbiorniki wodne; w ciągu ostatnich dziesięcioleci stosunki wodne w Rosji zostały zakłócone głównie przez ich budowę. Na wielkich rzekach Rosji utworzono wiele elektrowni wodnych, które spiętrzyły zbiorniki takie jak: Rybiński na Wołdze (4 580 km²), Niżegorodzki także na Wołdze (1 590 km²), Krasnojarski na Jeniseju (2 150 km²), Cymlański na Donie (2 700 km²) czy też Zejski w dorzeczu rzeki Amur (2 740 km²). Łączna powierzchnia wszystkich sztucznych i wypiętrzonych zbiorników wodnych sięga 80 tys. km².

# data[].attributes.body
zimnych zakąsek,

zakąsek na ciepło i gorących zup,

pieczonego mięsa polanego gęstym sosem warzywnym, owocowym lub owocowo-warzywnym, o konsystencji purée, smaku słodkim lub kwaśnym, tzw. wzwarem (ros. взвар), który wykorzystywano także do dziczyzny i ryb, oraz

słodkich lub pikantnych wypieków.

Honorowe miejsce na rosyjskim stole zajmował pi(e)róg[83], czyli farsz (pikantny lub słodki) zawinięty w „kopertę z ciasta” i upieczony[84]. Zawijanie farszu w „kopertę z ciasta” jest starą praktyką kulinarną, bardzo charakterystyczną dla kuchni rosyjskiej
Bliny (ros. блины) to tradycyjna potrawa kuchni rosyjskiej, która jest znana także poza granicami Rosji[5]. Te okrągłe naleśniki, być może symbolizujące słońce, były spożywane podczas obchodów wiosennego święta Maslenicy[5]. Podawano je także na stypach, ślubach i matkom po porodzie
Zupy zajmują ważne miejsce w narodowej kuchni rosyjskiej. Pierwsze gorące płynne i półpłynne potrawy, poprzedniczki zup, tzw. pachlobki, pojawiły się już w menu staroruskim. Rosjanie mają zakorzeniony sentyment do gorących płynnych potraw[2]. Posiłek bez dużego talerza z zupą był uważany za niekompletny
o przyjęciu chrześcijaństwa na Rusi i później w okresie Księstwa Moskiewskiego potrawy z mięsem mogły być spożywane wyłącznie w dni niepostne, czyli tłuste albo mięsne. Wcześniej, przed przyjęciem chrześcijaństwa, nie istniał podział na potrawy postne i mięsne. Przodkowie Rosjan lubili jeść mięso. Gdy tylko skończył się okres postny, to na stołach obficie gościły potrawy mięsne i praktycznie nie podawano w tych dniach dań rybnych[6].

# data[].attributes.body
https://epodreczniki.pl/a/srodowisko-przyrodnicze-i-gospodarka-federacji-rosyjskiej/D13bOfdoA

https://wordwall.net/pl/resource/17150980/kopia-wiedza-o-rosji

# data[].attributes.body
https://view.genial.ly/5ecee599ca5e61408fe42b04/presentation-5-zroznicowanie-przyrodnicze-i-gospodarcze-rosji

https://view.genial.ly/5eaedd6647bad90d6e96df9a/presentation-zroznicowanie-gospodarcze-rosji-copy

https://view.genial.ly/5ecadc44f14dd60d9073b52f/interactive-content-zroznicowanie-przyrodnicze-i-gospodarcze-rosji

https://view.genial.ly/5ea8575cac73420d83b7b517/interactive-content-zroznicowanie-srodowiska-przyrodniczego-rosji-fb

https://view.genial.ly/5eb92ed4d236a10cfac67ca6/horizontal-infographic-maps-rosja

https://view.genial.ly/5fbba773a4b20562cda5b1a4/personal-branding-rosja

https://https//www.youtube.com/watch?v=KJYvcDNxCu4www.youtube.com/watch?v=KJYvcDNxCu4

https://epodreczniki.pl/a/srodowisko-przyrodnicze-i-gospodarka-federacji-rosyjskiej/D13bOfdoA

https://learningapps.org/display?v=prkmwzrat20

# data[].attributes.body
https://spbarycz-my.sharepoint.com/:p:/g/personal/fsowa_spbarycz_onmicrosoft_com/EfhUNmR44E9Ir0-44L7weKcBRFxTCjhuzONnDodJWOASow?e=Hq6DTt

# data[].attributes.body
1.ile województw ma polska
2.stolica polski
3.najgłębsze jezioro polski
4.głębokość najgębszego jeziora w polsce
5.największw wojewódzswo w polsce
6.wymień 2 walory turystyczne polski
7.wymień 3 popularne potrawy polskie
8. największe miasto polski

# data[].attributes.body
Włochy, Republika Włoska – państwo położone w Europie Południowej, na Półwyspie Apenińskim, będące członkiem Unii Europejskiej oraz wielu organizacji, m.in.: NATO, należące do siedmiu najbardziej uprzemysłowionych i bogatych państw świata.Stolica włoch to Rzym a powierzchnia to 301 340 km² liczba mieszkańców to około 60 milionów klimat podzwrotnikowy o śródziemnomorskiej odmianie

# data[].attributes.body
spaghetti.

cannelloni.

pizza.

lasagne.

tortellini.

ravioli.

risotto.

zupa minestrone.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Włochy - atrakcje turystyczne: Rzym

Rzym to stolica Włoch i zarazem najatrakcyjniejsze turystycznie, najbardziej niezwykłe miasto Italii, którego licząca ponad 2,5 tys. lat historia splata się ze współczesnością w sposób niespotykany nigdzie indziej. Każda epoka i każde pokolenie zostawiły w wyglądzie Rzymu trwałe ślady, więc ilość czasu, jaką się tu spędzi, i tak w końcu okazuje się zbyt mała, aby poznać jego sekrety.

Wenecja - miejsce jedyne takie na świecie

Florencja - stolica sztuki

"Krzywa" Piza - atrakcje turystyczne Włoch

Z czego jeszcze słyną Włochy? Za największą, obok Florencji, atrakcję turystyczną Toskanii jest uważane pizańskie Pole Cudów. Pochylona dzwonnica tamtejszej katedry to, obok rzymskiego Koloseum i Bazyliki św. Piotra, najbardziej znana włoska budowla na świecie. W rzeczywistości wieża i towarzyszący jej zespół budowli są jeszcze piękniejsze i jeszcze bardziej niezwykłe niż można się spodziewać. Piza z rozległym i ciekawym zabytkowym śródmieściem zasługuje na co najmniej jednodniowy pobyt.

Atrakcje turystyczne we Włoszech: Padwa

Leżącej niedaleko Wenecji Padwie można bez wahania przyznać tytu ł jednego z najbardziej atrakcyjnych miast Italii. W tutejszym, jednym z najstarszych w Europie uniwersytetów kształciły się rzesze wielkich osobistości, spośród których można wymienić Petrarkę, Dantego, Galileusza oraz Kopernika. Kościoły Padwy stanowiły swoiste laboratoria malarstwa, w których sztukę fresku szlifowali Giotto, Guariento, Altichiero i Mantegna. Do bazyliki św. Antoniego, która jest symbolem Padwy, zawsze licznie przybywają pielgrzymi, by pomodlić się przy szczątkach wielkiego świętego.

Perugia - miasto studentów

W starożytności Perugia była liczącym się ośrodkiem kultury etruskiej, a w średniowieczu - ważną rezydencją papieży. Turystom ma do zaoferowania sporo zabytków oraz jedną z najciekawszych w kraju galerii dawnego malarstwa. Charakter miasta jest zdeterminowany przez zagranicznych studentów, których przyciąga renomowany Universita per Stranieri. Dzięki nim w mieście o każdej porze roku dzieje się coś ciekawego, a ulice centrum wypełnia gwarny tłum młodych ludzi.

Werona - balkon Julii

Co warto zobaczyć we Włoszech? Rawenna

Rawenna jest jednym z tych miejsc, które zapamiętuje się na zawsze. Do miasta warto przyjechać nie ze względu na jego urodę - ta bowiem jest dość przeciętna - ale dla mozaik, zdobiących kościoły, kaplice i baptysteria, wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Między początkiem V a II połową VI w. Rawenna była kolejno stolicą cesarstwa zachodniorzymskiego, królestwa Gotów i główną ekspozyturą cesarstwa bizantyńskiego w Italii.

Atrakcje we Włoszech: Mediolan - stolica mody

Mediolan jest ośrodkiem o wielu obliczach i zarazem tak szybko się zmienia, że podsumować go w kilku słowach niełatwo. To wspaniała metropolia, trochę nieuporządkowana, żyjąca w typowym dla tego rodzaju ludzkich skupisk pośpiechu. W Mediolanie można znaleźć niemal wszystko: nowoczesność i zacofanie, bogactwo i biedę, wysoką kulturę i bogactwo subkultur, architektoniczne piękno i brzydotę. Jest również włoską stolicą mody; tutaj działa największa w kraju giełda, a miasto na swoją siedzibę obrało wiele banków. Chlubi się mnóstwem pomników, pałaców, kościołów i muzeów. Przyciąga również światowa świątynia opery - słynna La Scala.

Turyn - piłka i Fiat

San Gimigiano - średniowieczny Manhattan

Pośród łagodnie falujących wzgórz Toskanii rysuje się na tle nieba San Gimignano, z kilkunastoma strzelającymi w niebo kamiennymi wieżami. W świadomości turystów pozostaje archetypem włoskiego miasteczka, z zachwycającym pejzażem, zabytkami i urokliwym klimatem. Jest wyjątkowo łatwe do zwiedzania: na szybkie obejrzenie głównych atrakcji wystarczy godzina, a w ciągu trzech miejscowość można poznać na wylot.

Portofino

Maleńkie Portofino, schowane w zatoczce okolonej zboczami gór bujnie porośniętych drzewami oliwnymi i cyprysami, wygląda jak raj na ziemi. Szybko dostrzegły to gwiazdy filmowe i inne sławy, które tłumnie przybywają tutaj latem. Pod koniec II wojny światowej niemiecki oficer otrzymał rozkaz wysadzenia miasteczka w powietrze, ale przebywająca tu pewna niemiecka dama doradziła mu niesubordynację. I całe szczęście.

Matera

Atrakcje we Włoszech: Sycylia

Co warto zobaczyć we Włoszech? Sardynia

Sardynia to wyspa pełna tajemniczego uroku. Wynurzająca się z wód Morza Śródziemnego między Afryką a Europą, jest pełna niespodzianek i urzekającego piękna. Każdy znajdzie tu coś dla siebie - zarówno ci, których kusi lenistwo na plażach, jak i ci, którzy chcą się wspinać na skalnych ścianach czy surfować w malowniczych zatokach. Costa Smeralda, czyli Szmaragdowe Wybrzeże, to najpopularniejsze miejsce wypoczynkowe na wyspie.

Asyż

Dla wielu spośród milionów osób co roku odwiedzających Włochy głównym celem podroży jest maleńki Asyż , 23 km na wschód od Perugii. Trudno się temu dziwić - to nie tylko jedna z wielu malowniczych miejscowości o pięknej i starej zabudowie, ale przede wszystkim miasto św. Franciszka. Pomimo tłumu turystów i pielgrzymów Asyż wciąż emanuje niezwykłym klimatem, a jego autentyzm pozostawia niezatarte wspomnienia.

Monte Cassino

Cinque Terre

Elba - atrakcje Włoch

Jednym z najpiękniejszych zakątków Toskanii jest Elba - trzecia co do wielkości włoska wyspa, największa w Archipelagu Toskańskim. Przyjezdni znajdują na Elbie czyste morze, malownicze krajobrazy i sporo ciekawych zabytków, z których najbardziej znane łączą się z Napoleonem, przebywającym tu na zesłaniu w latach 1814-1815. Gwarne kurorty nad morzem wypełnia latem wielojęzyczny tłum wczasowiczów, za to ukryte w głębi gór spokojne wioski zdają się niezmiennie trwać w swoim własnym świecie.

Jezioro Garda

Garda jest największym i zarazem najbardziej popularnym z włoskich jezior. Akwen o postrzępionych brzegach, rozlany u podnóża Dolomitów, był opisywany już w starożytności. Początki jego popularności przypadają na pierwsze dziesięciolecia XX w., kiedy zbudowano drogę dookoła jeziora. Od tego czasu Garda na stałe zagościła w ofertach biur podroży jako jedno z najbardziej atrakcyjnych miejsc urlopowych we Włoszech. Woda w akwenie, który ma 136 m głębokości, gromadzi ciepło w lecie, co czyni upał nad brzegiem znośnym, a zimą je oddaje, dzięki czemu miejscowościom na okolicznych wzgórzach nie dokucza mróz.

Genua

Spośród czterech "republik morskich" we Włoszech - Wenecja, Amalfi, Piza, Genua - tylko ta ostatnia zachowała aurę portowego miasta. Starówka to istny gąszcz poplątanych uliczek i zaułków, zwanych carrugi. Przypominają miniaturowe kaniony, których ściany tworzą kamienice czynszowe z nieodłącznym praniem wiszącym na sznurach przewieszonych przez ulicę. Niedaleko od tych ciemnych, czasem zapuszczonych zaułków można znaleźć inną, pełną dumy i godności Genuę: późnorenesansowe i barokowe kościoły i pałace - symbol dumy i prestiżu największych rodów.

Monte Conero

Atrakcje we Włoszech: Neapol

Mimo wielu kontrowersji krążących wokół miasta, Neapol to bez wątpienia jedna z najciekawszych miast Włoch. Włączony do rzymskiego imperium, szybko zyskał sławę jako doskonałe miejsce do wypoczynku i kuracji. Do Neapolu przyjeżdżali szukający wytchnienia rzymscy patrycjusze, znaczenie podnosząc rangę tego miejsca. Choćby pobieżne zwiedzanie Neapolu zajmuje sporo czasu. Świadczy o tym fakt, że starówka miasta wpisana jest na Listę UNESCO. Godne największego podziwu są kościoły, zamki, pałace, galerie sztuki, ale nigdzie indziej nie znajdziemy Narodowego Muzeum Archeologicznego, w którym zgromadzono najcenniejsze znaleziska z Pompejów i Herkulanum, miast zasypanych wulkanicznym popiołem.

Wezuwiusz

Neapol żyje w cieniu Wezuwiusza: zarówno okolice, jak i samo miasto spoglądają na widoczną z oddali sylwetkę wulkanu. Wulkan, wciąż groźny, ciągle oddycha i nie ma gwarancji, że któregoś dnia nie nastąpi wybuch. Póki co warto odwiedzić sam wierzchołek - szlak wiodący jest dość szeroki i w miarę wygodny, ale należy właściwie ocenić swoje siły. Ze szczytu, oprócz widoku na ponury krater, roztacza się rozległy widok na okolicę.

San Remo

Dolomity i Trydent

Zdecydowaną większość obszaru północnej części Włoch zajmują wspaniałe góry. Wyróżniają się Dolomity, które wyrastają nad doliną rzeki Adygi, gdzie leży Trydent. Bogactwo przyrodnicze rejonu uświadamia fakt, że założono tutaj aż dziewięć obszarów chronionych dla zachowania naturalnego unikatowego środowiska przyrodniczego. Przy tym są górami przystępnymi dla turysty i nawet bez większego przygotowania i specjalistycznego sprzętu można wiele zobaczyć. Najłatwiejsze trasy są dostępne nawet dla "niedzielnego" piechura i prowadzą wygodnie ścieżkami, łatwymi orientacyjnie, ale można też wybrać się tu na skrajnie trudne (dla zwykłych turystów) via ferraty.

Gran Paradiso

W masywie Gran Paradiso (4061 m n.p.m.) wyrastają najpiękniejsze szczyty rejonu Aosty, chronione w największym parku narodowym we Włoszech. Był to również pierwszy park narodowy w tym kraju, założony w roku 1922. Tutejsza populacja koziorożca liczyła wtedy 4000 sztuk. Gdy strażników zabrakło, a zarząd parku nie był w stanie zabezpieczyć stada, zaczęło się kłusownictwo. Dopiero w roku 1945, gdy zostało już tylko 419 koziorożców, zapewniono im właściwą ochronę. Dzisiaj jest ich ponownie około 4000.

Atrakcje we Włoszech: San Marino

Na stokach Monte Titano, oddzielającej Romanię od Montefeltro, leży San Marino, jedno z najmniejszych państw świata. Jego powierzchnia nieznacznie przekracza 60 km kwadratowych, a liczba obywateli wynosi zaledwie 26 tys. Nastrój miasteczka kształtują brukowane uliczki, wąskie i strome, oraz liczne budowle, które w dużej części powstały dopiero w XIX i XX stuleciu. Malowniczości dodają trzy fortece wznoszące się nad miastem na stromych skałach.

Zwiedzanie Włoch - co warto zobaczyć?
Najważniejsze miejsca we Włoszech:

Rzym: Muzea Watykańskie, Forum, Panteon, Koloseum

Mont Blanc, najwyższy szczyt Alp i Europy, nazywany Dachem Europy,

Mediolan: katedra Duomo, La Scala, dzielnica mody

Jezioro Como,

Wenecja - rejs gondolą po Canal Grande

katedra we Florencji i Galeria Uffizi,

Chianti znane z dobrego wina

Krzywa Wieża w Pizie,

Siena - główny plac Campo i wyścigi palio

Neapol z Wezuwiuszem

Pompeje i powrót do starożytności,

Sycylia: wejście na dymiącą Etnę

zawieszone na skałach miasta Cinque Terre

wyspa Capri

dzikie góry Abruzji

# data[].attributes.attachment_link.title
Największe atrakcje Włoch - co warto zobaczyć?

# data[].attributes.attachment_link.description
Włochy to jeden z najchętniej odwiedzonych przez Polaków krajów. Każdy znajdzie tu coś dla siebie. Znajdują się tu najwybitniejsze dzieła sztuki, najwspanialsze budowle i piękne kurorty. To stolica mody oraz kultowej na całym świecie kuchni, z rozsławionym spaghetti bolognese i małym espresso. Przedstawiamy 28 atrakcji we Włoszech, które trzeba zobaczyć.

# data[].attributes.body
https://www.slideshare.net/klio2582/wochy-prezentacja-41025845

# data[].attributes.body
duże miasta:
-Praga
-Brno
-Ostrawa
-Pilzno
filmy:
https://www.youtube.com/watch?v=NUZpBlAvDtw
https://www.youtube.com/watch?v=pyEfb6zGIsw
prezentacja: https://prezi.com/p/sasoqdf_dv5h/prezentacja-czechy/?frame=f5990bc90a1d29198b9739b432c7bb22a33c2d58

# data[].attributes.body
https://play.kahoot.it/v2/?quizId=9f7174ba-9c9f-4619-b57a-96122d54144a